Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 2339 1309239 1218069 2026-11-08T02:15:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309239 wikitext text/x-wiki {{БМ|Дәүләкән (мәғәнәләр)}} {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Русское название = Дәүләкән районы |Оригинальное название = |Герб = Coat of Arms of Davlekanovo rayon (Bashkortostan).png |Флаг = Flag of Davlekanovo rayon (Bashkortostan).png |Гимн = |Описание флага = Дәүләкән районы флагы |Страна = {{RUS}} |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Статус = [[муниципаль район]] |Входит в = {{s|[[Башҡортостан]]}} |Включает = {{s|1 ҡала биләмәһе}} һәм {{s|16 [[ауыл биләмәһе]]}} |Столица = [[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]] |Образование = [[1930]] |Упразднение = |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Языки = | Население = {{ Население | Давлекановский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Давлекановский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ({{ Население | Давлекановский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2) }} | Место по населению = 18 | Плотность = {{ #expr: ({{ Население | Давлекановский район | ч }} / 1907 round 2) }} |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = 1 907 |Процент от площади = |Место по площади = 32 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Карта = Location of Davlekanovskiy rayon (Bashkortostan).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = 02, 102 |Сайт = http://davlekanovo.tukaeva.ru |Категория в Commons = |Примечания = |Название параметра1 = [[ОКАТО]] |Параметр1 = {{ОКАТО|80222000000}} }} '''Дәүләкән районы''' [[Башҡортостан]] республикаһының көньяҡ-көнбайышында [[Дим (йылға)|Дим]] йылғаһының түбәнге өлөшөндә, уның ике яҡ ярҙары буйында урынлашҡан. [[1930]] йылдың 20 авгусында ойошторолған. Майҙаны — {{км²|1875}}. Район үҙәге — [[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]] ҡалаһы. Дәүләкән районы [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]], [[Шишмә районы|Шишмә]], [[Благовар районы|Благовар]], [[Бүздәк районы|Бүздәк]], [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]], [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] райондары менән сиктәш. 2002 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса халыҡ һаны — 42,1 мең кеше. Күпселекте [[башҡорттар]] (45,77 %), [[урыҫтар]] (21,2 %) һәм [[татарҙар]] (20,35 %) тәшкил итә. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км² 22 кеше. Районда 91 ауыл бар. Район биләмәләре [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] буйы убалы тигеҙлегендә ята. Климаты йылы һәм ҡоро. Район биләмәләре аша [[Дим (йылға)|Дим]], Кесе Өйҙөрәк, Оло Өйҙөрәк, Ҡарамалы, Сәрмәсән, [[Өршәк (йылға)|Өршәк]], Төйлән йылғалары аға. Көнбайышында [[Асылыкүл (күл)|Асылыкүл]] урынлашҡан. Дәүләкән районы аша [[Силәбе]] — [[Өфө]] — [[Һамар]] тимер юлы, [[Шишмә]] — [[Дәүләкән]] — [[Ҡырғыҙ-Миәкә]] һәм [[Бүздәк]] — [[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]] — [[Ауырғазы]] автомобиль юлдары үтә. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} <!-- Население района составляет, согласно итогам переписи 2010 года, 42 тысячи 465 человек (19,8 мужчин и 22,4 женщин). ; Урбанизация В городских условиях (город [[Дәүләкән (ҡала)|Давлеканово]]) проживают {{ #expr: ({{ Население | Давлеканово | ч }} * 100 / {{ Население | Давлекановский район | ч }} round 2) }} % населения района. --> ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 36,3 %, [[урыҫтар]] — 36,1 %, [[татарҙар]] — 17,5 %, [[сыуаштар]] — 3,4 %, [[украиндар]] — 3,3 %, башҡа — 3,4 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы]] (25.05.1927—10.07.2006), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа [[Братск]] алюмин заводы бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973). [[Айыухан]] ауылынан. ---- * [[Әхиәр Хәким]] [[23 август]] [[1929 йыл]] — [[27 декабрь]] [[2003 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты ([[1967]]); башҡорт халҡының йылъяҙмасыһы. [[Яңы Йәнбәк]] ауылында тыуған. * [[Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы]] ([[15 май]] [[1953]]) — [[башҡорт]] театр һәм кино актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2000) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1994) халыҡ артисы. [[Дәүләкән]] ҡалаһында тыуған. * [[Ураҡсина Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы]] ([[19 октябрь]] [[1950 йыл]] — [[23 август]] [[2015 йыл]]) — [[башҡорт]] балалар [[Шиғриәт|шағиры]], [[Проза|яҙыусы]], фольклорсы, [[тәржемә]]се, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, [[БАССР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991). Филология фәндәре кандидаты. [[Яңы Яппар]] ауылында тыуған. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы]] (28.07.1975), шағир, тәржемәсе, [[журналистика|журналист]]. [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] лауреаты (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы лауреаты (2018). [[Мәкәш]] ауылынан. * [[Арыҫланов Риф Хәмит улы]] (14.06.1968), композитор, [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» телерадиокомпанияһы]]ның [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналының]] баш режиссёры, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1913). [[Ҡаҙырғол]] ауылынан. * [[Бобрик Борис Фёдорович]] (11.07.1933—21.07.2013), хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). [[СССР]]-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968, 1981) ордендары кавалеры. [[Дәүләкән]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2002). * [[Камалов Миңлеғәли Хажиғәли улы]] (9.03.1928—8.04.1998), ғалим-табип-хирург, дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. Медицина фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1960—1987 йылдарҙағы һаулыҡ һаҡлау министры һәм БАССР-ҙың 6—11 саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 12 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордендары]] (1961, 1966) кавалеры. [[Суйынсы (Дәүләкән районы)|Суйынсы]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6427-kamalov-mi-le-li-khazhi-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Камалов Миңлеғәли Хажиғәли улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421195120/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6427-kamalov-mi-le-li-khazhi-li-uly |date=2016-04-21 }}{{V|05|03|2018}}</ref>. * [[Пацков Юрий Алексеевич]] (13.04.1934—31.05.2001), архитектор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979). [[Раев (Дәүләкән районы)|Раев]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12636-patskov-yurij-alekseevich Башҡорт энциклопедияһы — Пацков Юрий Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422012855/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12636-patskov-yurij-alekseevich |date=2016-04-22 }}</ref>. * [[Сафин Фаил Ғабдулла улы]] (20.01.1959, ғалим-социолог. Тарих фәндәре докторы (2001). [[Бик-Ҡарамалы]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12205-safin-fail-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сафин Фаил Ғабдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141243/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12205-safin-fail-abdulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|11|01|2019}}</ref>. * [[Сафина Зөмәйрә Раян ҡыҙы]] (13.06.1961), [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы журналисы һәм тапшырыуҙар алып барыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018). * [[Сәлимгәрәева Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы]] (5.06.1950), [[башҡорт]] театр актёры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1986). [[Хөсәйен (Дәүләкән районы)|Хөсәйен]] ауылынан. * [[Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы]] (23.02.1967), [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] журналисы һәм тапшырыуҙар алып барыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). [[Суйынсы (Дәүләкән районы)|Суйынсы]] ауылынан. * [[Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы]] (12.10.1942) — театр актёры, 1967 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). [[Дүртөйлө (Дәүләкән районы)|Дүртөйлө]] ауылынан. * [[Хужин Рәшит Малик улы]] (29.09.1943), ауыл хужалығы ветераны. 1984—2006 йылдарҙа «Өршәк» колхозы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Райондың почётлы гражданы. [[Яңы Йәнбәк]] ауылынан. * [[Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы]] (1.01.1924), партия һәм ауыл хужалығы эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1985 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1976). Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1945), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1967, 1970) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. [[Мәкәш]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16713-shakirov-m-khlis-ba-y-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шакиров Мөхлис Баҙыҡ улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818085417/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16713-shakirov-m-khlis-ba-y-uly |date=2019-08-18 }}{{V|27|12|2018}}</ref>. * [[Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы]] (13.03.1919—22.06.2006), театр актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1940—1990 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры, театрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1958). [[Яңы Йәнбәк]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17635-khm-rova-z-ki-abdulla-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәрова Зәкиә Абдулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818043043/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17635-khm-rova-z-ki-abdulla-y-y |date=2019-08-18 }}{{V|12|03|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|83102}} {{Дәүләкән районы ауылдары}} {{Дәүләкән районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Дәүләкән районы]] {{Dav-stub}} 4ducieit5ehc7sl2x32587qkaya7b0h 0 2479 1309248 1301150 2026-11-08T03:03:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309248 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Һәҙиә Дәүләтшина | Төп исеме = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы | Рәсеме = Davletshina o.jpg | Киңлек = 180px | Тыуған ваҡыттағы исеме = | Псевдонимдары = | Тыуыу датаһы = 21.02.1905 | Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы | Вафат булыу датаһы = 05.12.1954 | Вафат булған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы | Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}} | Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик | Әүҙемлек йылдары = 1926—1952 | Йүнәлеше = проза | Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]] | Дебют = «Һылыуҡай — пионерка», 1926 | Премиялары = {{СЮП|1967}} | Lib = | Сайт = }} {{фамилиялаш|Дәүләтшин}} '''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны. Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы. Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк). [[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]] == Биографияһы == 1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй<ref name=":1">{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}</ref>. 1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта<ref name=":1" />. 1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй<ref name=":3">{{БЭ2013|84436}}</ref>. 1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына<ref>{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}</ref> урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә<ref name=":1" />. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә<ref>[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968 «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260711030433/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968 |date=2026-07-11 }}</ref>. 1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта. 1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай. 1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана<ref name=":2">{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}</ref>. === Репрессияға эләгеүе === 1937 йылдың авгусында Ғөбәй Дәүләтшин «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Тиҙҙән Һәҙиәне, «Ватан хыянатсыһы» ның ҡатыны булараҡ, институттан сығаралар. 1937 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ның НКВД хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала. Ҡулға алыу сәбәбе былай тип аңлатыла: «халыҡ дошманының ҡатыны иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында белгән, әммә быны властарҙан йәшергән». [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан Һәҙиә Дәүләтшина 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра<ref>{{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-07-10}}</ref>. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, уға әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй<ref name=":1" />. 1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана<ref name=":3" />. 1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә<ref>ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлай. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған<ref>Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе</ref>. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа<ref name=":4">{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}</ref>. === Башланғыс ижады === Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға<ref name=":2" />. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана<ref name=":1" />. === 30-сы йылдарҙағы ижады === 1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа. «Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә<ref name=":4" />. 1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға<ref name=":1" />. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа<ref name=":4" />. Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм<ref name=":3" /><ref name=":2" />: {{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш — реалистик хикәйәләү оҫталығы — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}} === «Ырғыҙ» романы === {{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}} «Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала. == Әҙип тураһында == * [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»] == Хәтер == * Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды * [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде<ref>Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]</ref> * Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған * [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй * [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған * Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған * [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған * [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар. == Фотогалерея == <gallery>Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш. File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә. File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе. File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015 File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса "Хадия".jpg| Бөрө. "Һәҙиә" конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018</gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} * Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html] * В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/ == Әҙәбиәт == # [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005. # Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996. # Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''. # {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}} == Һылтанмалар == ;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}} * [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән] * [https://web.archive.org/web/20260711030433/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968 «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ] * {{БЭ2013|84436}} * [https://web.archive.org/web/20260712142426/https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]] [[Категория:Һамар башҡорттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] cg1mhj5xkrasq5170anyyzde1d0vqv1 0 2571 1309162 1308073 2026-11-07T19:43:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309162 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Геология''' — ([[грек теле|грек телендә]] ''γη-'' (''ge-'') — ''ер'' һәм ''λογος'' (''logos'') — ''өйрәнеү'') — башка фәндәр һәм дисциплиналарҙы йәлеп итеп, мөмкин булған ысулдар менән [[Ер]]ҙең төҙөлөшөн, уның килеп сығышын һәм үҫешен, геологик процестарҙы, матдәләр составын, ер ҡабығы структураһын һәм литосфераһын өйрәнеүгә нигеҙләнгән [[фән]]дәр йыйылмаһы<ref name="Викитека ЭСБЕ ИАА">{{ВТ-ЭСБЕ|Геология|[[Иностранцев, Александр Александрович|Иностранцев А. А.]]}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Геология|издание=Российская геологическая энциклопедия|место={{М}}, {{СПб}}|издательство=издательство [[Всероссийский научно-исследовательский геологический институт имени А. П. Карпинского|ВСЕГЕИ]]|год=2010|страницы=319}}</ref>. Геологияны ҡыҫҡаса Ерҙең төҙөлөшөн, составын һәм үҫеше үҙенсәлектәрен, уның өҫтөн өйрәнеүсе фән, тип билдәләргә мөмкин<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|заглавие=Геология}}</ref>. Геология нефть, [[таш]] күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә. Геология [[Ер (планета)|Ер]] һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынлашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М. П. Эшольт тарафынан тәҡдим ителә. Геологияның төп объекты — Ерҙең тышҡы таш ҡатламы — литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өйрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонт. 1934—1941 йылдарҙа [[СССР]]-ҙа урта мәктәптә айырым «'''геология'''» курсы булған<ref>''Варсанофьева В. А.'' О преподавании геологии и минералогии в средней школе // Землеведение. 1940. Том 1 (41). С. 204—246.</ref>. Һуғыштан һуң геологияны мәктәптәргә кире ҡайтарыу буйынса В. А. Обручев һәм В. А. Варсанофьева көрәшә<ref>''Варсанофьева В. А.'' Преподавание минералогии и геологии в советской школе // Естествознание в школе. 1946. № 3. С. 133—158.</ref>. Хәҙерге геология [[стратиграфия]], [[тектоника]], [[региональ геология]], [[минералогия]], [[петрография]], [[литология]], [[геохимия]], файҙалы ҡаҙылмалар өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары — гидрогеология, инженер геологияһы һәм шулай уҡ яңы йүнәлештәр — петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә. [[Файл:Hutton James portrait Raeburn.jpg|thumb|left|upright=0.7|[[Scottish people|Scotsman]] James Hutton, father of modern geology]] ''Джеймс Геттон (Хаттон)'' ({{lang-en|James Hutton}}, ([[1726]], [[Эдинбург]] — [[1797]]) — Шотландия [[геолог]]ы, физигы һәм химигы. Джеймс Хаттон [[геология]] һәм [[геохронология]]ға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Ул геологик [[актуализм (геология)|актуализм]] һәм [[плутонизм]] теорияларын булдыра<ref name="krugosvet">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/GETTON_DZHEMS.html|заглавие=Геттон, Джеймс}} </ref><ref name="БСЭ"/>. Геолог Хаттон исеме [[хаттонит]] тигән минералға бирелгән. Геология [[XVIII быуат]]тың 2-се яртыһы — [[XIX быуат]] башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында [[фанерозой]]ҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм [[Александр фон Гумбольдт|А. Гумбольдт]]). [[Рәсәй]]ҙә был теория яғында булыусылар булып Д. И. Соколов, Г. Д. Романовский, Н. А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда [[Мәскәү]]ҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда — [[Лондон]]да геология, 1917 йылда Рәсәйҙә минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләнеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология буйынса хеҙмәттәр барлыҡҡа килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола. == Терминдары == [[Файл:Geologia-gr.png|thumb|«Геология» грек телендә]] [[Файл:Geognosia-russia-1839.png|thumb|Геология буйынса беренсе урыҫ ҡулланмаһы. Дмитрий Иванович Соколов, 1839]] «Геология» төшөнсәһе башта ''ер фәне'' (грек теленән һүҙмә-һуҙ) тигәнде аңлата. Философия контексында «{{lang-lat|geologiam}}» терминын 1344 йылда уҡ инглиз епискобы Ричард де Бери (1287—1345) «Любовь к книгам» китабының 11-се бүлеге аҙағында ҡулланған<ref>Special term geologia [http://www.philobiblon.com/philobiblon.shtml The love of books]. The philobiblon of Richard de Bury translated into English by E. C. Thomas. Ch. 11.</ref> (1473 йылда Кёльнда баҫылып сыға)<ref>''Richard de Bury''. Philobiblon. Cologne: Quarto, 1473. iii, 237 p.</ref><ref name="БСЭ"/>. Ул «геология … фәндәр иҫәбенә инеүе мөмкин түгел» тигән<ref>''Thomas E. C.'' (перевод с латинского и редактор). The Philobiblon of Richard de Bury, Bishop of Durham, Treasurer and Chancellor of Edward III, edited and translated by Ernest C. Thomas, Barrister-at-law, late Scholar of Trinity College, Oxford, and Librarian of the Oxford Union. London, Kegan Paul, Trench, & Co. (bilingual ed. Latin-English), 1888. 259 p. В переводе на русский: «Из чего достаточно ясно видно, что, поскольку законы не являются ни искусствами, ни науками, поэтому сборники законов не могут должным образом называться книгами искусства или науки. И эту особенность, мы можем назвать специальным термином геология, или земная наука, которая не может быть причислена к числу наук.»</ref> Фәнни тасуирлауҙар өсөн '''геология''' терминын беренсе ҡулланыуҙар для научных описаний<ref>''Cándido Manuel García-Cruz'' [http://www.inhigeo.com/record/52.pdf The use of term «Geology» revisited] // INHIGEO Annual Record. № 52. 2020. P. 66-74.</ref> относятся к: * 1603 Папа өлкәһе — Улиссе Альдрованди (The will)<ref>''Adams F. D.'' Earliest use of the term geology // Bulletin of the Geological Society of America. 1932. Vol. 43. N 1. P. 121—123.</ref>, тәбиғәт батшалығының береһен билдәләү өсөн — «ер фәне»<ref>Большая Российская энциклопедия. 2006. Т. 6. С. 609.</ref><ref>[https://books.google.com/books/about/Four_centuries_of_the_word_geology.html?id=Ip-rAAAACAAJ Four centuries of the word geology: Ulisse Aldrovandi 1603 in Bologna]</ref><ref>''Рябухин А. Г.'' Геология // Российская геологическая энциклопедия. М., СПб: Изд-во ВСЕГЕИ, 2010. С. 319—320.</ref>. * 1657 {{Флаг|Датско-норвежская уния}} — Меркель Эсхолт (Mikkel Pedersøn Escholt, 1600—1699) Норвегия ғалимы, «Geologica Norvegica» китабын яҙа<ref name="БСЭ"/><ref>[https://books.google.com/books?id=6al2BH438AYC&dq=ductus+stenonianus&source=gbs_navlinks_s Kermit H., (2003). Niels Stensen, 1638—1686: the scientist who was beatified.] Gracewing Publishing. p. 127.</ref>. * 1661 {{Великобритания}} — Robert Lovell (Πανορυκτολογια — Паноректология) * 1687 {{Флаг|Священная Римская империя}} — Fabrizio Sessa (Geologia), уға йондоҙҙар түгел, ә Ер һәм ер есемдәре уға йоғонто яһай, тип аңлата. * 1690 {{Великобритания}} — Erasmus Warren (Geologia, or A discourse concerning the Earth before the Deluge) * 1700 {{Флаг|Священная Римская империя}} — Detlev Clüver (Geologia sive philosophemata of Genesi ac structura globi terreni) * 1755 {{Великобритания}} — Джонсон Сэмюэл тәүге тапҡыр геологияны инглиз теле һүҙлегендә һүрәтләй<ref>''Johnson S.'' A Dictionary of the English language. Volume 1. London: J. & P. Knapton, 1755. 1050 p.</ref>: {{Начало цитаты}}«Ер тураһында тәғлимәт; Ерҙең торошо һәм тәбиғәте»{{Конец цитаты}} * 1778 {{Великобритания}} — Жан Андре Делюк яҙа<ref>''De Luc J.-A.'' Lettres physiques et morales. La Haye, chez Detune. 1778. T. 1. 226 p.</ref>:{{Начало цитаты}} «Бында космология аҫтында Йыһандың түгел, ә Ерҙең ғилемен беләм. Был мәғәнәлә геология дөрөҫ һүҙ; әммә мин уны ҡулланырға ҡыймайым, сөнки ул ҡулланылмай.»{{Конец цитаты}} * 1779 {{Швейцария}} — Орас Соссюр Альп тауҙарының геологик төҙөлөшөн һүрәтләй. * 1807 {{Великобритания}} — «Лондондың геология йәмғиәте» клубына нигеҙ һалына. * 1830 {{Великобритания}} — Чарлз Лайель «Принципы геологии» (1830—1833) китабында үҙ ваҡыты өсөн аныҡ билдәләмә бирә<ref>''Lyell C.'' Principles of Geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth’s surface, by reference to causes now in operation. 1830. Chapter 1, Page 1.</ref>: {{Начало цитаты}}«Геология — был фән, ул органик һәм органик булмаған тәбиғәт батшалығындағы эҙмә-эҙлекле булған үҙгәрештәрҙе тикшерә; ул ер өҫтөнөң үҙгәреүенә һәм планетабыҙҙың тышҡы төҙөлөшөнә йоғонто яһаған был үҙгәрештәрҙең сәбәптәрен һәм йоғонтоһон тикшерә»{{Конец цитаты}} Геология фәндәре оҙаҡ ваҡыт '''ҡаҙылма есемдәрҙең тәбиғи тарихы''' төшөнсәһе менән билдәләнә. Академик [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] (1711—1765) термин геология никогда не использовал<ref>См. публикации М. В. Ломоносова по геологическим и горным наукам в [[s:Михаил Васильевич Ломоносов|Русской Викитеке]].</ref>. Һүрәтләүсе геологияға '''«геогнозия»''' ({{lang-grc|γῆ}} «Ер» + {{lang-grc|γνῶσις}} «аңлау, белем, фән» термины яҡыныраҡ тора<ref name="dvoretskii">[http://gurin.tomsknet.ru/alphaonline.html Словарь Дворецкого]</ref> или ''геогностика''). [[Минерал]]дар, [[мәғдән]]дәр һәм [[тау тоҡомдары]] тураһында фән өсөн был атаманы немец ғалимы Г. Фюксель ([[1761 йыл]]да) индерә, A. Г. Вернер ([[1780 йыл]]да) аныҡлай һәм үҫтерә, хәҙерге аңлатыуҙа — дөйөм һәм динамик геология. Ерҙең барлыҡҡа килеүе һәм тарихы, уның эске төҙөлөшө тураһында абстракт күҙаллауҙар менән шөғөлләнгән тик теоретик геологиянан айырмалы рәүештә уны өҫтән күҙәтергә мөмкин булған объекттарҙы өйрәнеүсе геологияның практик өлкәләрен дөйөм һәм динамик геология тип билдәләгәндәр. Рәсәйҙә ''геогнозия'' термины дисциплина һәм званиелар атамаһында [[XIX быуат]] аҙағына тиклем һаҡлана: «минералогия һәм геогнозия докторы» йәки «минералогия һәм геогнозия профессоры»<ref name="БСЭ"/><ref>{{книга|заглавие=Геологический словарь: в 2-х томах. — Недра|часть=Геогнозия|год=1978|автор=Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др.|место=М.|язык=ru}}. // Горная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под редакцией Е. А. Козловского. 1984—1991.</ref>. Мәҫәлән, В. В. Докучаев 1883 йылда минералогия һәм геогнозия докторы ғилми дәрәжәһен ала<ref>Диплом С.-Петербургского университета от января 1884 г. В Собрании сочинений В. В. Докучаева. М.: Изв-во АН СССР. Т. 9. 1961. С. 160.</ref> == Геология фәндәре == [[Файл:Geologists-tools hg.jpg|thumb|Геолог ҡоралдары]] Хәҙерге геология — айырым фәндәрҙең байтағын үҙ эсенә алған белемдең ҙур бүлеге, уларҙың һәр береһе үҙенең өйрәнеү объектына эйә һәм үҙенең тикшеренеү ысулдарын ҡуллана<ref>История геологии / отв. ред. И. В. Батюшкова. М.: Наука, 1973. С. 7.</ref>. Геология Ер тураһында бөтөн фәндәр комплексын берләштерә. Бөтә был фәндәрҙе бер-береһе менән был фәндәрҙең башы, үҙәге булған төрлө геологик есемдәрҙең арауыҡ-ваҡыт мөнәсәбәттәре төшөнсәләре бәйләй<ref>''Холодов В. Н.'' О главном направлении развития литологии и работе Междуведомственного литологического комитета // Обзор концептуальных проблем литологии. М.: ГЕОС, 2012. С. 106—119.</ref>. * Геология циклы фәндәренең тулы исемлеге. === Ер ҡабығы тураһында фәндәр === [[Файл:Different minerals.jpg|thumb|Объекты [[Минералогия]]]] * '''[[Минералогия]]''' — минералдарҙы, уларҙың генезисын, классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''[[Петрология]]''' ([[петрография]]) — магматик, метаморфик һәм ултырам тау тоҡомдарын — уларҙың һүрәтләнешен, сығышын, состав, текстура-структура үҙенсәлектәрен, шулай уҡ классификацияһын өйрәнеүсе геология бүлеге.<ref name="БСЭ" /> * '''[[Литология]] (ултырма тоҡомдар петрографияһы)''' — ултырма тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''[[Структуралы геология]]''' — геологик есемдәрҙең ятышы һәм ер ҡабығының боҙолоуын өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''[[Гидрогеология]]''' — ер аҫты һыуҙарын өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''[[Кристаллография]]''' — башта минералогия йүнәлештәренең береһе, хәҙерге ваҡытта ысынында иһә физик дисциплина<ref name="БСЭ"/>. === Хәҙерге геологик процестар тураһында фәндәр === [[Файл:Halema'uma'u Crater in Kilauea volcano, Hawaii..jpg|thumb|[[Вулканология]] [[вулкан]]дарҙы өйрәнә]] йәки динамик геология: * '''[[Тектоника|Геотектоника]]''' — ер ҡабығы төҙөлөшөн өйрәнеүсе геология бүлеге ([[геотектоника]], [[неотектоника]] һәм [[эксперименталь тектоника]]). * '''[[Вулканология]]''' — [[вулканизм]]ды өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''[[Сейсмология]]''' — ер тетрәүҙәр ваҡытында геологик процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге, сейсмик районлаштырыу. * '''[[Геокриология]]''' (туң ҡатламдарҙы өйрәнеү ғилеме) — күп йылдар туң булған тоҡомдарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге. === Геологик процестарҙың тарихи эҙмә-эҙлеклелеге тураһында фәндәр === [[Файл:Isotelus brachicephalus, Late Ordovician - National Museum of Natural History, United States - DSC08538.JPG|thumb|Ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙы палеонтология өйрәнә]] [[Файл:Ora Formation.JPG|thumb|Вулканоген-ултырма тау тоҡомдарының ҡатламын [[стратиграфия]] өйрәнә]] Йәки тарихи геология: * '''[[Тарихи геология]]''' Ер тарихында мөһим ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклелеге тураһынла мәғлүмәттәрҙе өйрәнеүсе геология тармағы. Бөтә геология фәндәре теге йәки был кимәлдә тарихи характерға эйә, әһәмиәтле ҡатламдарҙы тарихи аспектта ҡарай һәм беренсе сиратта хәҙерге структураларҙың барлыҡҡа килеүе тарихын асыҡлау менән шөғөлләнә. Ер тарихы ике ҙур этапҡа — [[Эон (геология)|эон]]ға бүленә, ултырма тоҡомдарҙа эҙҙәрен ҡалдырған ҡаты өлөштәр менән организмдарҙың барлыҡҡа килеүе буйынса һәм палеонтология мәғлүмәттәренә ярашлы сағыштырмаса геологик йәшен билдәләү. Ерҙә ҡаҙылмаларҙың барлыҡҡа килеүе менән [[фанерозой]] — асыҡ тормош ваҡыты башлана, ә быға тиклем [[криптозой]] йәки [[докембрий]] — йәшерен тормош ваҡыты булған. '''[[Докембрий геологияһы]]''' айырым дисциплинаға бүленә, сөнки үҙенсәлекле, йыш ҡына көслө һәм күп тапҡыр метаморфланған комплекстарҙы өйрәнә һәм айырым тикшеренеү ысулдарына эйә. * '''[[Палеонтология]]''' боронғо тормош формаларын өйрәнә һәм ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙың, шулай уҡ организмдарҙың йәшәүгә һәләтлелеге эҙҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә * '''[[Стратиграфия]]''' — ултырма тау тоҡомдарының сағыштырмаса геологик йәшен, тоҡомдар ҡатламдарының йырғыланыуы һәм төрлө геологик ҡатламдарҙың корреляцияһын билдәләусе фән. Стратиграфия өсөн төп сығанаҡтарҙың береһе булып палеонтологик билдәләмәләр тора<ref name="БСЭ"/>. === Ғәмәли дисциплиналар === * '''[[Файҙалы ҡаҙылмалар геологияһы]]''' файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығының типтарын, уларҙы ҙләү һәм разведкалау ысулдарын өйрәнә. Нефть һәм газ геологияһына, күмер һәм янар һәүерташ, металлогения, мәғдән булмаған ятҡылыҡтар (төҙөлөш материалдары һ.б.) геологияһына бүленә. (строительные материалы и т. п.). * '''Инженер геологияһы''' — геологик мөхит һәм инженер ҡоролмаларының үҙ-ара бәйләнешен, шулай уҡ геологик процестарҙы һәм уларҙың инженер-хужалыҡ эшмәкәрлегенә йоғонтоһон өйрәнеүсе геология бүлеге<ref name="БСЭ"/>. === Ҡатнаш һәм башҡа фәндәр === Башлыса улар ҡатнаш фәндәр менән бәйле: [[Файл:Schmitt Covered with Lunar Dirt - GPN-2000-001124.jpg|thumb|Геолог [[Шмитт, Харрисон|Х. Шмитт]] [[Ай (юлдаш)|Айҙа]]]] * '''[[Геохимия]]''' — [[Ер]]ҙең химик составын, Ерҙең төрлө өлкәләрендә [[химик элементтар]]ҙы сәсеүсе һәм туплаусы процестарҙы өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''[[Геофизика]]''' — Ерҙең физик үҙенсәлектәрен, шулай уҡ: гравиразведка, сейсмикразведка, магнит разведкаһы, электроразведка, радиометрия, скважиналарҙың геофизик тикшеренеүҙәре кеүек разведкалау ысулдары комплексын үҙ эсенә алған геология бүлеге. * '''Петрофизика''' — Геология, геофизика, шулай уҡ матдәләр физикаһы менән сиктәш булған Ер тураһындағы фәндең ғәмәли бүлеге. Петрофизика тау тоҡомдарының төрлө физик үҙенсәлектәрен, бер-береһе менән һәм Ерҙең физик ҡырҙары менән бәйләнешен өйрәнә. * '''Геобаротермометрия''' — минералдар һәм тау тоҡомдары барлыҡҡа килеү кимәлен һәм температура һәм баҫымын билдәләү ысулдары комплексын өйрәнеүсе фән. * '''Микроструктуалы геология''' — тоҡомдарҙың деформацияһын микрокимәлдә, минералдар һәм агрегаттар бөртөктәре масштабында өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''Геодинамика''' — Ерҙең эволюцияһын планетар масштабта, йәҙрәлә, мантияла һәм ер ҡабығында процестар бәйләнешен өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''Геохронология''' — тоҡомдарҙың һәм минералдарҙың йәшен билдәләүсе геология бүлеге. * '''Геология тарихы''' — геология һәм тау эше белеме тарихы бүлеге. * '''{{нп5|Агрогеология||en|Agrogeology}}''' — ауыл хужалығыныда агромәғдәнде табыу һәм ҡулланыу, шулай уҡ ауыл хужалығы тупраҡтарының минеарлогик составын өйрәнеүсе геология бүлеге. * '''[[Геоморфология]]''' — Ер рельефы (ер өҫтө тигеҙһеҙлектәренең) барлыҡҡа килеү процестарын, Ер өҫтө рельефы менән бәйле файҙалы ҡаҙылмаларҙың ятҡылыҡтары урынлашыуын өйрәнеүсе география һәм геология сигендә ҡатнаш фән. Хәҙерге геология бүлектәре Ер сиктәренән сыға — йыһан геологияһы йәки [[планетология]], [[космохимия]], [[космология]]. == Геология тарихы == [[Файл:Hutton James portrait Raeburn.jpg|thumb|[[Джеймс Хаттон]] — хәҙерге геологияға нигеҙ һалыусы|альт=|слева]] Беренсе геологик күҙәтеүҙәр динамик геологияға ҡарай — был ер тетрәүҙәр, вулкан урғылыуҙар, тауҙар йыуылыу, яр буйы һыҙаттарын күсеүе тураһында мәғлүмәттәр. Бындай әйтемдәр йыш ҡына [[Пифагор]], [[Аристотель]], Өлкән Плиний, [[Страбон]] эштәрендә осрай<ref name="БСЭ"/>. Геологик есемдәрҙе классификацияларға маташыу һәм минералдарҙы һүрәтләү X—XI быуаттарҙа [[Әбүғәлисина]] эштәрендә осрай<ref name="БСЭ"/>. Ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар хәҙерге геология урта быуат ислам донъяһында башланған тип иҫәпләй<ref>«The Saracens themselves were the originators not only of algebra, chemistry, and geology, but of many of the so-called improvements or refinements of civilization, such as street lamps, window-panes, fireworks, stringed instruments, cultivated fruits, perfumes, spices, etc.» (Fielding H. Garrison, ''An introduction to the history of medicine'', W.B. Saunders, 1921, p. 116)</ref>. Яңырыу дәүерендә геологик тикшеренеүҙәрҙе ғалимдар [[Леонардо да Винчи]] һәм [[Фракасторо, Джироламо|Джироламо Фракасторо]] үткәрә. Ҡаҙылма ҡабырсаҡтарҙың юҡҡа сыҡҡан организмдарҙың ҡалдыҡтары булыуынан сығып, Ер тарихының Тәүрат (Библия) күҙаллауынан оҙонораҡ икәнлеген фараз иткән. [[XVII быуат]] аҙағында — [[XVIII быуат]] башында Ерҙең дөйөм теорияһы барлыҡҡа килә, ул [[дилювий|дилювианизм]] исемен ала. Шул ваҡыттағы ғалимдар фекере буйынса [[тау тоҡомдары]] һәм уларҙағы ташҡа әйләнеүҙәр туфан һыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.<ref name="БСЭ"/>. XVIII быуаттың икенсе яртыһында файҙалы ҡаҙылмаларға ихтыяж кинәт арта, был иһә ер аҫты байлыҡтарын өйрәнеүгә, айырым алғанда, фактик материал туплауға, тау тоҡомдарының үҙенсәлектәрен һәм ятышы шарттарын һүрәтләүгә, күҙәтеү алымдарын эшләүгә килтерә<ref name="БСЭ"/>. Джеймс Хаттон, «Теория Земли» эшенең авторы, йыш ҡына беренсе заманса геолог тип иҫәпләнә<ref>[http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_hutton.html James Hutton: The Founder of Modern Geology] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225940/http://www.amnh.org/education/resources/rfl/web/essaybooks/earth/p_hutton.html |date=2016-03-03 }}, American Museum of Natural History</ref>. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә М. В. Ломоносовтың геология хеҙмәттәре донъя күрә<ref name="БСЭ"/>. Заманса стратиграфия шкалаһының төп бүлексәләре рәсми рәүештә [[1881 йыл]]да Болоньяла 2-се Халыҡ-ара геология конгресында ҡабул ителә. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә беренсе геологик карталар булып Д. Лебедев һәм М. Ивановтың (Көнсығыш Байкал аръяғы, 1789—1794), Н. И. Кокшаровтың (Европа Рәсәйе, 1840), Г. П. Гельмерсендың ("Европа Рәсәйенең тау формацияларының генераль картаһы) эштәре тора<ref name="БСЭ"/>. [[XIX быуат]]тың күп өлөшөндә геологиялағы бәхәстәр Ерҙең йәше тураһында мәсьәлә тирәһендә әйләнә. Баһалар 100 меңдән алып бер нисә миллиард йәшкә тиклем үҙгәрә.<ref>{{статья |doi=10.1130/GSAT01701A.1 |заглавие=John Perry's neglected critique of Kelvin's age for the Earth: A missed opportunity in geodynamics |издание=GSA Today |том=17 |страницы=4 |язык=en |тип=journal |автор=England, Philip; Molnar, Peter; Richter, Frank |год=2007}}</ref> [[XX быуат]] башында радиометрик даталау Ерҙең йәшен билдәләргә мөмкинлек бирә, баһа ике миллиард йыл тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Ерҙең яҡынса йәше 4,5 миллиард икәнлеге билдәле<ref name="age_earth">{{книга |год=1991 |заглавие=The Age of the Earth |издательство=[[Stanford University Press]] |место=California |isbn=0-8047-1569-6 |ref=Dalrymple |автор=Dalrymple, G.B. }}</ref> Күп томлыҡ «Геологическая изученность СССР» баҫмаһы [[СССР]] төбәктәре буйынса 1990 йылға тиклем әҙәбиәтте дөйөмләштерә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} . == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Геология |Портал = Геология |Викисловарь = Геология |Викиучебник = Геология |Викицитатник = Геология |Викитека = Геология |Викиновости = Геология |Проект = Геология }} * [http://www.vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/ Геологический словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927014603/https://vsegei.ru/ru/public/sprav/geodictionary/ |date=2020-09-27 }} на сайте [[ВСЕГЕИ]]. * [https://web.archive.org/web/20140106110758/http://geo.web.ru/db/glossary.html geo.web.ru] — Словарь геологических терминов. Геологические организации и общества: * [https://www.iugs.org/ iugs.org] — [[Международный союз геологических наук]] (МСГН; IUGS) * [http://www.asgeos.ru/page/27.html asgeos.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221122731/http://www.asgeos.ru/page/27.html |date=2020-02-21 }} — Ассоциация геологических организаций * [https://rosgeo.org/ rosgeo.org] — [[Российское геологическое общество]] (РОСГЕО) * [https://web.archive.org/web/20211213110316/https://www.rosgeo.com/ rosgeo.com] — Геологоразведочный холдинг ([[Росгеология]]) * [http://rosnedra.gov.ru/ rosnedra.gov.ru] — Федеральное агентство по недропользованию ([[Роснедра]]). {{ВС}} {{geology-stub}} {{Фән}} [[Категория:Геология|*]] rn8n608oneoolnylcpv128m6q8vs0j7 0 3744 1309080 1281918 2026-11-07T13:49:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309080 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Бөрө}} {{Ук}} '''Бөрө ҡалаһы''' — [[Башҡортостан]]дың иң боронғо ҡалаларының береһе, [[Бөрө (йылға)|Бөрө]] йылғаһының [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелгә]] ҡойған ерендә урынлашҡан. Халҡы — 41635 кеше. == Этимологияһы == [[Бөрө (йылға)|Бөрө йылғаһының]] исеменән барлыҡҡа килгән. «Энциклопедический лексикон» (1836) хеҙмәтенә ярашлы, [[башҡорттар]] был йылғаны «[[Бүре]] һыуы» тип атағандар<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004103487?page=45 Бирь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611093610/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004103487?page=45 |date=2023-06-11 }} // Энциклопедический лексикон. Том VI: БИН—БРА. СПб, 1836. — С. 37.</ref><ref name=":02">{{книга|автор=Поспелов Евгений Михайлович|заглавие=Географические названия России: топонимический словарь|год=2008.|язык=ru|место=Москва|издательство=АСТ; Астрель|страницы=109|страниц=523|isbn=978-5-17-054966-5}}</ref>. == Тарихы == Ҡаланы [[1663]] йылда батша Алексей Михайлович әмере буйынса [[Өфө]] воеводаһы Ф. И. Сомов һалдыра башлай. Ҡала, [[Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы|Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан]] һуң, хозур тәбиғәтле был төбәктәргә күпләп килеп ултыра башлаған [[урыҫтар]]ҙың яңынан-яңы ерҙәргә хужа булып, унда ауылдар, [[сиркәү]]ҙәр һалдырыуына ризаһыҙ башҡорттар яндырған Архангельский ауылы урынында ҡалҡып сыға. [[Өфө]]нән 98 км [[төньяҡ]]та урынлашҡан ҡәлғә-ҡала төбәктәге һыу юлдарын да, ҡоро ер юлдарын да контролдә тота. [[XVIII]] быуаттың икенсе яртыһына тиклем ул батша дәүләтенең [[көнсығыш]]тағы форпосы була. [[1774]] йылда [[Салауат Юлаев]] етәкселегендәге башҡорттар Бөрөнө штурм менән ала һәм, янғын сығып, ҡала бөтөнләй янып бөтә яҙа. Ике йылдан ул ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыла. Ҡала [[Ырымбур губернаһы]]ның Бөрө өйәҙе үҙәге булды. [[1774]] йылда ҡалала 437 йорт, 1 897 ир заты, 1 949 ҡатын-ҡыҙ, өс [[сиркәү]], өс училище, ҡыҙҙар гимназияһы, шәхси китапхана, бер дауахана, хатта төрмәһе лә була. [[1781]] йылда өйәҙ ҡалаһы статусын ала. [[1897]] йылғы отчетта Бөрөлә таҡта ярыу, тире иләү күн, шарап ҡыуыу заводтары, пар тирмәндәре һ. б. эшкәртеү предприятиелары булыуы әйтелә. [[1882]] йылда урыҫ булмаған халыҡтар өсөн йәнә бер [[сиркәү]] төҙөлә, ул батша хөкүмәтенең [[урыҫлаштырыу]] сәйәсәтен үткәреүгә әүҙем булышлыҡ итә. Хәҙер был бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||34735||15011||19724||43,2%||56,8% |- | 2002 йыл 9 октябрь||39992||17542||22450||43,9%||56,1% |- | 2010 йыл 14 октябрь||41635||18320||23315||44,0||56,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәр == * [[Ахунйәнов Әнүәр Мәхмүт улы]] (3.02.1914—19.05.1986), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Филология фәндәре докторы (1967), профессор (1969). [[Татарстан|Татар АССР‑ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1231-akhunj-nov-n-r-m-khm-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ахунйәнов Әнүәр Мәхмүт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405215005/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1231-akhunj-nov-n-r-m-khm-t-uly |date=2016-04-05 }}{{V|27|01|2019}}</ref>. * [[Борисова Нинель Андреевна]] (7.11.1924), ғалим-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2451-borisova-ninel-andreevna Башҡорт энциклопедияһы — Борисова Нинель Андреевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406001331/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2451-borisova-ninel-andreevna |date=2016-04-06 }}{{V|06|11|2018}}</ref>. * [[Ожиганов Дмитрий Герасимович]] (30.10.1892—27.10.1978), ғалим-геолог, 1930—1972 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949) кавалеры. * [[Пегишев Юрий Петрович]] (2.01.1939—1.09.2005), хеҙмәт алдынғыһы, 1962—1994 йылдарҙа «Бөрө‑1» күсмә механизацияланған колоннаһының бригадиры һәм мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Ҡалаһының Пономарёвка ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11415-pegishev-yurij-petrovich Башҡорт энциклопедияһы — Пегишев Юрий Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421185354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11415-pegishev-yurij-petrovich |date=2016-04-21 }}{{V|29|12|2018}}</ref>. * [[Солтанов Байраҡ Зәки улы]] (21.09.1933—24.10.2012), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почетлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), [[РСФСР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1988). * [[Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы]] (28.08.1938), мәғариф ветераны, 9-сы мәктәптең элекке [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. == Иҡтисад == Һуңғы тиҫтә йылдарҙа ҡалала еңел, урман эшкәртеү, аҙыҡ етештереү сәнәғәте тармаҡтары үҫеш алды. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап, ул [[Башҡортостан]]дың [[төньяҡ]]-[[көнсығыш]]ында нефть-газ эҙләү базаһына әйләнде. Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар: * «Спектр» асыҡ акционерҙар йәмғиәте * электр механика приборҙары заводы * тегеү фабрикаһы * трикотаж фабрикаһы * ҡоро һөт комбинаты * ит комбинаты * икмәк заводы Барлыҡ предприятияларҙа банкрот хәлендә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80987|автор=Хисмәтов М. Ф.}} * [http://www.birsk.info/ Бирск.info — ҡаланың мәғлүмәт веб-порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028012312/http://www.birsk.info/ |date=2005-10-28 }} * [http://www.forum.birsk.info/ Форум города Бирск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517034829/http://forum.birsk.info/ |date=2008-05-17 }} * [http://www.foto.birsk.info/ Фотогалерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211175449/http://www.foto.birsk.info/ |date=2008-02-11 }} * [http://www.photoblog.birsk.info/ Бөрө фотоблогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219132435/http://photoblog.birsk.info/ |date=2008-12-19 }} * [http://www.birsk.com/ Бөрө ҡалаһының рәсми булмаған сайты] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Бөрө]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Ағиҙел буйындағы ҡалалар]] c1wz3peakph0j738zowbe7i9y06sjsb 0 4508 1309220 1285819 2026-11-08T00:21:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309220 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = АҠШ президенты | страна = | имя = Джордж Вашингтон | оригинал имени = George Washington | порядок = 1 | изображение = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | флаг = Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg | флаг2 = Flag of the United States (1777–1795).svg | начало полномочий = [[30 апрель]] [[1789]] | окончание полномочий = [[4 март]] [[1797]] | предшественник = вазифа раҫланған<br />[[Сайрус Гриффин]] [[Континенталь конгресс]] Президенты | преемник = [[Адамс, Джон (президент)|Джон Адамс]] | вице-президент = Джон Адамс | дата рождения = 22.2.1732 | место рождения = Бриджс-Крик, {{МестоРождения|Виргиния|Виргинияла}}, Британия Америкаһы | дата смерти = 14.12.1799 | место смерти = [[Маунт-Вернон]], {{МестоСмерти|Виргиния|Виргинияла}}, [[АҠШ]] | вероисповедание =[[Протестантизм]], англикан сиркәүе<ref>[http://www.cr.nps.gov/history/online_books/hh/26/hh26f.htm Family Bible entry]</ref><ref>[http://gwpapers.virginia.edu/project/faq/bible.html Image of page from family Bible]</ref> | в браке = Марта Дандридж Кастис (кейәүгә сыҡҡас — Вашингтон) | отец = Августин Вашингтон | мать = Мария Бол Вашингтон | похоронен = [[Маунт-Вернон]], [[Виргиния]] штаты | дети = нет | награды = Конгресс Алын миҙалы, Конгресстан Рәхмәт хаты | викисклад = George Washington | автограф = George Washington signature.png }} {{Башҡа мәғәнәләре|Вашингтон (мәғәнәләр)}} '''Джордж Вашингтон''' ({{lang-en|George Washington}}; [[22 февраль]] [[1732 йыл]] — [[14 декабрь]] [[1799 йыл]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның тәүге президенты ([[1789]]—[[1797]] йылдар). [[Бөйөк Британия]]ға ҡаршы барған [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш]]та ([[1775]] — [[1783]] йылдар) [[Континенталь ғәскәр]] етәксеһе: 1775 йылда [[Икенсе Континенталь конгресс|Континенталь конгресс]] Вашингтонды Америка революцион ғәскәре башлығы итеп билдәләй. [[Бостон]]ды ҡамауҙан алып [[1781]] йылда британ ғәскәре [[Йорктаун]]да еңелеүенә тиклем ул Континенталь ғәскәр башында тора. [[1783]] йылда, һуғыш тамамланып, [[Париж килешеү (1783)|Париж килешеүе]] Ҡушма Штаттарҙың үҙаллылығын танығас, Вашингтон шәхси тормошона әйләнеп ҡайта һәм үҙенең [[Маунт-Вернон]]дағы өйәҙендә йәшәй башлай. [[1787]] йылда [[Филадельфия]]ла үткәрелгән Конституцион йыйылышта [[АҠШ Конституцияһы|Ҡушма Штаттар Конституцияһын]] төҙөүҙә ҡатнаша. [[1789]] йылдан ул Ҡушма Штаттарҙың президенты вазифаһын биләй. Ул Британия һәм [[Франция]] араһында барған һуғыш арҡаһында икегә бүленгән донъяла ауырлыҡтарға ҡаршы тора алырлыҡ көслә дәүләт булдыдырға тырыша. [[1793]] йылда нейтраллек иғлан итеүе сит ил бәрелештәренә йәлеп ителмәҫкә мөмкинлек бирә. [[1795]] йылда Британия менән Джей килешеүе тип исемләнгән килешеү төҙөлөүе ике ил араһында сауҙа үҫешеүенә булышлыҡ итә. Рәсми рәүештә бер фирҡәгә лә кермәһә лә, Вашингтон федералистар фирҡәһе тәҡдим иткән программаларҙы яҡлап сыға. Шулай, был фирҡә тәҡдиме менән милли банк булдырыла, һалып системаһы яйға һалына һәм башҡа финанс мәсьәләләр хәл ителә. Вашгингтондың хушлашыу мөрәжәғәте Американың артабанғы [[сәйәсәт]]енә ҙур йоғонто яһай. Вашингтон [[1799]] йылда үлеп китә. Уны ерләгән ваҡытта генерал Генри Ли телмәрендә әйтеп үтелеүенсә, Вашингтон «һуғыш ваҡынында — тәүгеләрҙән, солох ваҡытында — тәүгеләрҙән һәм яҡташтарының йөрәгендә — тәүгеләрҙән». == Тормош юлының башланыуы == [[Файл: Mtvernon1.jpg|right|250px|thumb|[[Маунт-Вернон]]]] Джордж Вашингтон [[1732]] йылдың 22 февралендә (иҫке стиль буйынса, 1732 йылдың 11 февралендә) Хантинг-Крик плантацияһында (хәҙерге [[Вирджиния штаты]]<ref name="article1">[http://www.peoples.ru/state/king/usa/washington/ Джордж Вашингтон биографияһы]</ref>) Августин Вашингтон һәм уның икенсе ҡатыны Мэрия Бол Вашингтондың тәүге улдары булып тыуа. Алты йәшлек сағында ғаиләһе менән Ферри Фарм фермаһына күсенә, бында уға атаһы һәм ағаһы белем бирә. 11 йәшлек сағында Вашингтондың атаһы үлеп китә. Йәш сағында Вашингтон [[ер үлсәүсе]] булып эшләй. [[1748]] йылда лорд Фэйрфакстың Шенандоа тигеҙлегендә ер үлсәү [[экспедиция]]һында ҡатнаша. [[1749]] йылда Калпеппер [[графлыҡ|графлығының]] ер үлсәүсеһе вазифаһына тәғәйенләнә. Шул йылдарҙа ағаһы Лоуренс аша Вашингтон Огайо компанияһы — [[Огайо йылғаһы]] ярҙарында төҙөлөш алып барыусы компания менән ҡыҙыҡһына башлай — ағаһы был компанияның акционеры булып тора. [[1752]] йылдың июнендә Лоуренс [[туберкулёз]] менән ауырып, үлеп китә. Джорджҡа уның милегенең өлөшө, шул иҫәптән [[Александрия]] ҡалаһы янындағы [[Маунт-Вернон]] өйәҙе, Лоуренстың колония адъютанты булараҡ үтәгән бурыстарының ҡайһы берҙәре күсә. [[1753]] йылда Вирджиния [[губернатор]]ы Роберт Динуидди Вашингтонға Форт-ле-Бефҡа (хәҙерге Уотерфорд, [[Пенсильвания штаты]]) британдарҙың француздарға ультиматумын илтергә бойора. Был хат француздарҙың Огайо йылғаһы янындағы британ ерҙәрендә төҙөлөштө туҡтатырға тейешлеге тураһында киҫәтә. Вашингтондың был хәүефле сәйәхәте ун бер аҙна дауам итә. Артабан был ультиматум ике колониаль көс араһында ыҙғыш башланыуға сәбәпсе була. == Француздар һәм индейҙар менән һуғыш == [[Файл: Washington_1772.jpg|right|180px|thumb|Джордж Вашингтондың хәрби кейемдәге иң беренсе билдәле рәсеме]] [[1754]] йылда, Динуидди Вашингтонды [[подполковник]] итеп билдәләй һәм француздарҙың Огайо йылғаһы буйында Дюкен [[форт]]ын төҙөүенә ҡаршы тиҙ арала йыйылған экспедидияның етәксеһе итеп ҡуя. Вашингтон үҙенең төркөмө менән француз фортына табан юл ала, юлында француз командиры Жозеф Кулон де Жюмонвиль етәкселек иткән 30 кешелек төркөмгә тап була һәм уға һөжүм итә. Француздар тиҙ арала бирелә, әммә Вашингтондың кешеләрен ярҙамға килгән күпкә ҙурыраҡ француз төркөмө ҡамап ала. Әсирлеккә эләккән Вашингтонды Жюмонвилде үлтереүен таныуы тураһында ҡағыҙға ҡул ҡуйырға күндереп, ебәрәләр. [[1755]] йылда Вашингтон уңышһыҙ тамамланған Мононгахила экспедицияһында британ генералы Эдуард Брэддоктың ярҙамсыһы рәүешендә ҡатнаша. Был экспедиция Огайоны яулап алыуға британдарҙың төп ынтылышы була. Брэддок еңеүенә шул тиклем ышана, һалдаттарына ул парадҡа барған һымаҡ марш һәм йырҙар менән барырға бойора. Вирждиния һәм инглиз йыйылма ғәскәре күпләп ҡырыла, Брэддок бәрелеш ваҡытында алған ауыр яраһынан сигенеү ваҡытында һәләк була. Вашингтон иһә Мононгахила геройы булараҡ танылыу ала — ул һанаулы ғына ҡалған офицерҙар менән бер рәттән, сигенергә мәжбүр булған ғәскәрҙең ҡалдығын туплай. Был ваҡиғанан һуң Вашингтонға [[полковник]] дәрәжәһе бирелә. [[1758]] йылда Вашингтон генерал Форбс экспедицияһында ҡатнаша. Был экспедиция француздарҙың Дюкен фортын ҡалдырыуға килтерә, һәм британдар уның урынында [[Питтсбург]] ҡалаһын нигеҙләй. Ошо уҡ йылда Вашингтон үҙенең хәрби карьераһын ҡалдыра, киләһе ун алты йылын ул Вирджинияла плантатор һәм сәйәсмән булып үткәрә. == Һуғыштар араһында == Вашингтонды Аҡ йорт имениеһында йәшәүсе тол ҡатын [[Марта Вашингтон|Марта Дендридж Кастис]] менән, Джордж француздар һәм индейҙар менән һуғыштан ҡайтҡас, Мартаның дуҫтары таныштыра. Тәүге күрешеүҙәренән һуң өс аҙна үткәс, Джордж уға өйләнешергә тәҡдим итә. [[1759]] йылдың 6 ғинуарында Джордж менән Марта, икеһе лә 27 йәшлек сағында, Мартаның өйөндә - Аҡ йортта өйләнешә, был йорт артабан президент йортона исем бирә. Яңы тыуған ғаилә Маунт-Вернонға күсенә, Джордж плантатор эшенә тотона, сәйәсәткә ылыға. Джордж һәм Мартаның уртаҡ балалары булмай, әммә ул Мартаның тәүге никахынан ике балаһын яратып тәрбиәләй. Вашингтондың бай ҡатынға өйләнеүе уның йәмғиәттә бейегерәк урын биләүенә булышлыҡ итә, Джордж Вашингтон Вирджинияның иң бай кешеһенә әйләнә. Ул ауыл хужалығы эшенә әүҙем тотона, йыш ҡына ерҙәр һатып алып, үҙенең плантацияларын киңәйтә. [[1758]] йылдың башында ул француздар һәм индейҙар менән һуғыш ветераны һәм бай плантатор булараҡ, Вирджиния [[Парламент|Закондар сығарыу палатаһына]] һайлана. [[1760]] – [[1774]] йылдарҙа ул Фэйрфакс графлығы судьяһы вазифаһын биләй. Вашингтон колония режимына ҡаршы күтәрелгән хәрәкәткә [[1769]] йылда алдынғылар рәтендә ҡушыла — ул дуҫы Джордж Мейсон башлаған инглиз тауарҙарына [[бойкот]] ойоштороуҙа ҡатнаша. Был бойкот колонияға килтерелгән күп тауарҙарға яңы һалымдар ҡаралған Тауншенд закондарына ҡаршы башлана. Һөҙөмтәлә, [[1770]] йылда инглиз парламенты был закондарҙы юҡ итә. [[1774]] йылдың июлендә ул Фэйрфакс графлығы йыйылышына рәйес итеп һайлана, Фэйрфакс графлығы закондар йыйынтығы төҙөүҙә ҡатнаша. Был ултырыш һөҙөмтәһендә артабан Континенталь конгресс ойошторола. [[Беренсе Континенталь конгресc|Беренсе Континенталь конгресҡа]] Вашингтон делегат итеп һайлана. == Америка революцияһы == [[1775]] йылдың апрелендә [[Икенсе Континенталь конгресс]] йыйылыу мәленә Америка [[колония|колонистары]] һәм британ көстәре араһында бәрелештәр йышая. Вашингтон был йыйылышҡа, һуғышҡа әҙерлеген аңлатып, хәрби кейемдә килә. Конгресс 1775 йылдың 14 июнендә [[Континенталь ғәскәр]] булдыра. Вашингтондан башҡа ғәскәр башлығы роленә дәғүә итерлек башҡа бер кем дә булмай, хәрби тәжрибәһе, һүҙенең өҫтөнлөгө, [[патриот]] булараҡ яулаған даны һөҙөмтәһендә, ул Конгресс тарафынан бер тауыштан Контитенталь ғәскәр етәксеһе итеп һайлана, Вашингтонға [[генерал-майор]] дәрәжәһе бирелә. 1775 йылдың июлендә революцион ғәскәр британ көстәре урынлашҡан [[Бостон]]ды ҡамауҙа тота. Вашингтон ғәcкәре янына килеп еткәс, [[көкөрт]] етмәгәнлеген аңлап ҡала. Вашингтон инглиз форттарына һөжүм итеп, инглиз ҡоралдары менән ғәскәрен тәьмин итә. [[1776]] йылдың мартына британ ғәскәре Бостонды ҡалдырырға мәжбүр була. Вашингтон ғәскәрен [[Нью-Йорк]]ҡа табан алып китә. [[Файл: General_George_Washington_Resigning_his_Commission.jpg|left|250px|thumb|Джордж Вашингтон ғәскәр башлығы вазифаһын ҡалдыра, [[:ru:Джон Трамбалл|Джон Трамбалл]] рәсеме]] 1776 йылдың авгусында британ генералы Уильям Хоу Нью-Йоркҡа көслө һөжүм башлай. Вашингтондың ғәскәре, британ көстәре менән бер нисә уңышһыҙ бәрелештән һуң, Нью-Йорктан [[Нью-Джерси]] аша сигенергә мәжбүр була. Континенталь ғәскәрҙең киләсәге шик аҫтында ҡала. 1776 йылдың 25 декабре төнөндә Вашингтон контратакаға күтәрелеп, Америка ғәскәрен [[Делавэр йылғаһы]] аша алып сыға, [[Трентон]]да меңгә яҡын [[гессен]] һалдаттарын (ялланып һуғышыусы немец һалдаттары) әсир итә. Был уңышын ул [[Принстон]] яуындағы еңеүе менән нығыта. Был ҡыш яуланған еңеүҙәр ғәскәрҙең ышанысын арттыра, Вашингтондың ғәскәр башлығы булараҡ даны арта, был революцион ғәскәр сафына йәштәр ылығыуына килтерә. [[1777]] йылдың 11 сентябрендә Брэндивайн яуында британ ғәскәрҙәре Вашингтондың ғәскәрен ҡыйратып, 36 сентябрҙә ҡаршылыҡһыҙ [[Филадельфия]]ны ала. Октябрҙең башында Вашингтон ғәскәре Джермантаундағы британ гарнизонына уңышһыҙ хөжүм итә. Был ваҡытта генерал Бургойн етәкселеге аҫтындағы британ ғәскәре [[Саратога]] ҡалаһы янында тулыһынса Г.Гейтс етәкәгән америка ғәскәренең әсирлегенә эләгә. Бургойндың еңелеүе американдарҙың француздар менән хәрби килешеү төҙөүенә булышлыҡ итә. Шулай итеп, революцион күтәрелеү донъя кимәлендәге һуғышҡа әйләнә. 1777 йылдың декабрендә Вашингтон ғәскәре [[Вэлли-Фордж]]та урынлаша һәм киләһе алты айҙы бында үткәрә. Ҡыш эсендә ғәскәрҙең байтаҡ өлөшө һалҡындан, аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан үлә. Шулай ҙа яҙ ғәскәр яңы көс менән ҡышҡы лагеренән ҡуҙғала. [[1778]] йылда генерал Г. Клинтон етәкләгән инглиз ғәскәре Филадельфияны ҡалдырып, төп көсөн Нью-Йоркта туплай. Американдарҙың һәм француздарҙың берләшкән ғәскәре британ ғәскәрен Вирджинияға ҡыҫырыҡлағас, [[1781]] йылдың 19 октябрендә [[Йорктаун]]да тәүгеләрҙең еңеүе һуғышҡа нөктә ҡуя. Шулай итеп, һуғыштағы уңыштары менән билдәле Вашингтон, еңеүе алдынан күп еңелеүҙәргә дусар була. [[1783]] йылдың мартында оҙаҡ ваҡыт түләүһеҙ һуғышҡан Континенталь ғәскәр офицерҙары Конгрессҡа ҡаршы берләшә, - улар Вашингтондың Конгресты тарҡатып, хакимлыҡты үҙ ҡулына алыуын теләй. Әммә Вашингтон, үҙенең йоғонтоһо ярҙамында ғәскәрҙә тәртип урынлаштыра. Ошо йылдың сентябрендә төҙөлгән [[Париж килешеүе]] Ҡушма Штаттарҙың үҙаллылығын таный. 25 ноябрҙә британ ғәскәре Нью-Йоркты ҡалдыра, яңы хөкүмәт етәкселекте үҙ ҡулына ала. 4 декабрҙә Фраунсис тавернаһында Вашингтон яуҙаш дуҫтары менән хушлашып, 1783 йылдың 23 декабрендә ғәскәр башлығы вазифаһын ҡалдыра. Артабан 13 штаттан торған яңы дәүләт [[Конфедерация статьялалаhы]] тип аталған тәүге дөйөм закондар йыйынтығын ҡабул итә. Вашингтон Маунт-Вернонға ҡайта, әммә уның тыныс тормошо оҙаҡҡа һуҙылмай. [[1787]] йылдың йәйендә Филадельфияла үткәрелгән Конституцион йыйылышҡа саҡырыла һәм йыйылыштың рәйесе итеп һайлана. Был йыйылышта [[АҠШ Конституцияһы|Америка Ҡушма Штаттарының Конституцияһы]] төҙөлә. Конституцияны бөтә 13 штат та ҡабул итә. == Президент вазифаһында == [[Файл: Washington_(3).jpg|right|180px|thumb|Джордж Вашингтон, [[:ru:Гилберт Стюарт|Гилберт Стюарт]] рәсеме]] [[1789]] йылда һайлаусылар коллегияһы Вашингтонды бер тауыштан президент вазифаһына һайлай. 1789 йылдың 30 апрелендә Нью-Йорктың Федерал-холлында ул президент антын бирә, шулай итеп, Вашингтон Америка Ҡушма Штаттарының беренсе президенты вазифаһына аяҡ баҫа. [[Джон Адамс]] вице-президент вазифаһына һайлана. Конгресс президенттың эш хаҡын 25000 [[АҠШ доллары|доллар]] күләмендә билдәләй – был ул ваҡыт өсөн байтаҡ ҙур сумма була. Был ваҡытта унһыҙ ҙа бай булған Вашингтон был сумманан баш тарта, әммә Конгресс өгөтө менән ризалаша. [[1792]] йылда һайлаусылар коллегияһы Вашингтонды ҡайтанан бер тауыштан президент вазифаһына һайлай. Өсөнсө тапҡырға Вашингтон был вазифанан баш тарта һәм Конституцияға президент вазифаһына ике тапҡырҙан артыҡ һайланыуҙы сикләүсе төҙәтмә керетә. === Эске үҙгәрештәр === Вашингтон тәүге президент булараҡ, президент вазифаһының йөкләмәләрен, яуаплылығын билдәләүсе булып тора. Ул Конституцияға ярашлы демократик ил булдырыуҙы үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя. Вашингтон үҙе бер фирҡәгә лә кермәй һәм төрлө фирҡәләр барлыҡҡа килеүе үҙ-ара бәхәстәр тыуҙырып, илдең ныҡлығын ҡаҡшата, тигән фекерҙә була. Әммә ваҡыт үтеү менән, президенттың яҡын кәңәшселәре араһында, фекерҙәр айырмалығы һөҙөмтәһендә, ике фракция барлыҡҡа килә. Финанстар министрлығы секретары Александр Гамильтон федералистар фирҡәһен, дәүләт секретары Томас Джефферсон республиканецтар фирҡәһен булдыра. Гамильтон илдең финанс үҫешен яйға һалыу өсөн милли банк булдырыуҙы, дәүләт бурыстарын хеҙмәтләндереүҙе, дөйөм милли [[аҡса]] системаһын булдырыуҙы һәм башҡа финанс үҙгәртеүҙәрҙе күҙ уңында тотҡан программа тәкдим итә. Вашингтон иһә был программаны хуплап, уны тормошҡа ашырыуҙа булышлыҡ итә. Ғөмүмән, Вашингтон федералистар фирҡәһен күп һорауҙарҙа яҡлап сыға. [[1791]] йылда Конгресс иҫерткес эсемлектәр яһап һатыусыларға өҫтәмә һалым керетә, был фермер хужалыҡтарында, бигерәк тә [[Пенсильвания штаты|Пенсильванияла]], ҡаршылыҡтарға килтерә. Артабан был ҡаршылыҡ олоғайып, ''Виски ихтилалы'' тип исемләнгән ихтилалға әүерелә. Федераль ғәскәр ҡаршылыҡты туҡтатыр өсөн бигерәк бәләкәй була, һәм Вашингтон [[1792]] йылда Пенсильвания, Вирджиния һәм бүтән штаттарҙан йыйылма халыҡ ғәскәре булдырып, үҙ етәкселеге аҫтында ҡаршылыҡ тоҡанған райондарға алып бара. Эш баш күтәреүселәр менән асыҡ бәрелешкә тиклем барып етмәй, әммә яңы хөкүмәт ошо ваҡиғала үҙенең көслөлөгөн, дәүләт ныҡлығын һаҡлып ҡалыр өсөн ҡоралға тотона алыуын иҫбат итә. === Тышҡы сәйәсәте === Был ваҡытта [[Франция]] һәм [[Англия]] һуғыш хәлендә була. Вашингтон [[Европа]]ла барған үҙ-ара бәхәстәргә ҡыҫылмауҙы хуп күрә. Гамильтон һәм Вашингтон Британия менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу, ҡайтанан һуғыш тоҡаныу хәүефен булдырмау өсөн [[Джей килешеүе]] тип исемләнгән килешеү әҙерләй. Франция яҡлы Джефферсон фирҡәһе ағзалары килешеүгә ҡырҡа ҡаршы тора. Шулай ҙа Вашингтон менән Гамильтон, Вашингтондың хуплауы йоғонтоһо менән, Сенаттың килешеүҙе ҡабул итеүенә өлгәшә. 1794 йылдың 19 ноябрендә юғары судъя Джон Джей килешеүгә ҡул ҡуя. Һөҙөмтәлә, революцияға тиклемге бәхәсле һорауҙарҙың күбеһе хәл ителә, [[Канада]] – Ҡушма Штаттар сиге билдәләнә, иң мөһиме – килешеү Британия менән яңы һуғыш башланыу мөмкинлеген юҡ итә һәм ике ил араһында сауҙа итеү үҫешә. Әммә был Францияның ҡәнәғәтһеҙлегенә килтерә һәм ил эсендәге сәйәси бәхәстәрҙең төп сәбәбе булып тора. === Хушлашыу хаты === [[1796]] йылда Вашгингтондың Америка халҡына хушлашыу мөрәжәғәте баҫылып сыға. Был Американың артабанғы сәйәсәтенә иң ҙур йоғонто яһаусы баҫма була. Вашингтон был мөрәжәғәтте йыл башынан Гамильтон ярҙамы менән әҙерләй. Унда Вашингтон милли берҙәмлектең, Конституцияның, закондар үтәлеүенең мөһимлеген әйтеп үтә, сәйәси фирҡәләрҙең дәүләт ныҡлығын ҡаҡшатыуын һыҙыҡ аҫтына ала. Вашингтон үҙенең мөрәжәғәтендә Американың эске сәйәсәтенә сит илдәр ҡыҫылыуына, Американың Европала барған ыҙғыштарға йәлеп ителеүенә юл ҡуймаҫҡа кәрәклеге хаҡында киҫәтә. Ул бөтә илдәр менән татыулыҡта йәшәп, улар менән сауҙа үҫтереүҙе хуплай, әммә Европа һуғыштарынан, ҡайһылыр илдең яғын алыуҙан ситтә тороу кәрәклеген әйтеп үтә. == Хаҡлы ялға сығыуы һәм үлеме == [[1797]] йылдың мартында, президент вазифаһынан киткәндән һуң, Вашингтон ҡатыны Марта менән Маунт-Вернонға ҡайта һәм күп ваҡытын фермер хужалығына бағышлай. [[1798]] йылдың 13 июлендә, Франция менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшкәс, [[Джон Адамс]] Вашингтонға [[генерал-лейтенант]] дәрәжәһе биреп, уны ғәскәр башлығы итеп билдәләй. Был вазифала ул көтөлмәгән осраҡтарҙа ҡулланырлыҡ Ваҡытлы ғәскәр булдырыуҙа ҡатнаша, әммә үҙе бер яу ҙа үткәрмәй. [[1799]] йылдың 12 декабрендә ҡарлы, борсаҡлы һалҡын ямғыр аҫтында Вашингтон һыбай фермаһын тикшереп бер нисә сәғәт үткәрә. Киске аш ваҡытында һыуланған кейемен алыштырмайса өҫтәл артына ултыра. Икенсе көн иртән тәне янып уяна, артабан ауырыуы [[пневмония]]ға әйләнә. 1799 йылдың 14 декабрендә, 67 йәшендә ул үлеп китә. Ҡатыны Марта Вашингтон уның үлеменән һуң бер-береһе араһындағы хаттарҙы яндыра, хаттарҙын өсөһө генә һаҡланып ҡала. Вашингтон Маунт-Вернонда ерләнә. Уның үлеменән һуң Америка ғәскәре һалдаттары алты ай дауамында ҡулдарына ҡара лента бәйләп йөрөтә, [[Наполеон Бонапарт]] Францияла ун көнлөк траур иғлан итә. [[1976]] йылдың 19 ғинуарында, Ҡушма Штаттарҙың ике йөҙ йыллығында Джорж Вашингтонға Конресс палаталары тарафынан Ҡушма Штаттар Армияһы генералы дәрәжәһе бирелә. Әлеге көндә Вашингтондың һүрәте йыш ҡына Ҡушма Штаттарҙың символы булараҡ ҡулланыла. Уның хөрмәтенә Американың башҡалаһында ҙур һәйкәл ҡуйыла, штат, уҡыу йорттары, ер-һыу, Америка ҡалаларының төп урамдары, баш ҡаланың үҙе лә тәүге президент исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Тышҡы һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Джордж Вашингтон |Викисловарь = |Викицитатник= :ru:Джордж Вашингтон |Викитека =:en:Author:George Washington |Викисклад = Category:George Washington }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/494048-echo/ Джордж Вашингтон — хәҙерге американ ҡаһарман] * [https://web.archive.org/web/20140223005619/http://german.imdb.com/title/tt0086720/ George Washington] * [http://german.imdb.com/title/tt0090437/ Washington: The Forging of a Nation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223005906/http://german.imdb.com/title/tt0090437/ |date=2014-02-23 }} * [http://german.imdb.com/title/tt0210628/ The Crossing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223005710/http://german.imdb.com/title/tt0210628/ |date=2014-02-23 }} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Ушаков В. А., Джордж Вашингтон: страницы истории, СПб., 2006 * Анненская А. Н., Георг Вашингтон и война за независимость, СПб., Монтвид, ценз. 1899 * Гизо, Франсуа, В борьбе за свободу : Очерки из жизни Вашингтона, СПб., 1907 * Валуева-Мунт А. П., Джордж Вашингтон / Сост. А. П. Мунт, СПб, 1880 * Alden, John R. (1993). George Washington, a Biography. Norwalk: Easton Press. * Anderson, Fred (2000). Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754–1766. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-375-40642-3. * Anderson, Fred (2005). The War That Made America: A Short History of the French and Indian War (abridged ed.). New York: Viking. ISBN 978-0-670-03454-3. * Bell, William Gardner (2005) [1983]. Commanding Generals and Chiefs of Staff, 1775–2005: Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer. Washington, D.C: Center of Military History, United States Army. pp. 52–53, 66–67. ISBN 0-16-072376-0. CMH Pub 70–14. * Boller, Paul F. (1963). George Washington & Religion. Dallas: Southern Methodist University Press. OCLC 563800860. * Boller, Paul F. (1995). Not So!: Popular Myths About America from Columbus to Clinton. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509186-8. * Brookhiser, Richard (1996). Founding Father: Rediscovering George Washington. New York: Free Press. ISBN 0-684-82291-1. * Buchanan, John (2004). The Road to Valley Forge: How Washington Built the Army That Won the Revolution. Hoboken, N.J: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-44156-4. * Bumgarner, John R. (1994). The Health of the Presidents: The 41 United States Presidents Through 1993 from a Physician's Point of View. Jefferson, N.C: McFarland & Co. ISBN 0-89950-956-8. * Carp, E. Wayne (1990) [1984]. To Starve the Army at Pleasure: Continental Army Administration and American Political Culture, 1775–1783. Chapel Hill: University of North Carolina Press. p. 220. ISBN 978-0-8078-4269-0. Retrieved November 13, 2011. * Chernow, Ron (2010). Washington: A Life. New York: Penguin Press. ISBN 978-1-59420-266-7., Pulitzer Prize * Cunliffe, Marcus (1958). George Washington, Man and Monument. Boston: Little, Brown. OCLC 58007859. * Dalzell, Robert F., Jr.; Dalzell, Lee Baldwin (1998). George Washington's Mount Vernon: At Home in Revolutionary America. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-512114-7. * Elkins, Stanley M.; McKitrick, Eric (1995) [1993]. The Age of Federalism. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-509381-0., standard political history of 1790s * Ellis, Joseph J. (2004). His Excellency: George Washington. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 1-4000-4031-0. * Espinosa, Gastón (2009). Religion and the American Presidency: George Washington to George W. Bush with Commentary and Primary Sources. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-14332-5. * Ferling, John E. (2000). Setting the World Ablaze: Washington, Adams, Jefferson, and the American Revolution. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-513409-5. * Ferling, John E. (2009). The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon. New York: Bloomsbury Press. ISBN 978-1-59691-465-0. * Ferling, John E. (2010) [1988]. First of Men: A Life of George Washington. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539867-0. * Fischer, David Hackett (2004). Washington's Crossing. Oxford, England; New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-517034-2. * Fishman, Ethan M.; Pederson, William D.; Rozell, Mark J., eds. (2001). George Washington, Foundation of Presidential Leadership and Character. Westport, Conn: Praeger. ISBN 0-275-96868-5. * Flexner, James Thomas (1965). George Washington: the Forge of Experience, 1732–1775. Boston: Little, Brown. OCLC 426484. * Flexner, James Thomas (1974). Washington: The Indispensable Man. Boston: Little, Brown. ISBN 0-316-28605-2. * Freeman, Douglas Southall (1948). George Washington, a Biography 7 v. New York: Scribner. OCLC 732644234. * Freeman, Douglas Southall (1968). Harwell, Richard Barksdale, ed. Washington. New York: Scribner. OCLC 426557. * Gregg, Gary L., II; Spalding, Matthew, eds. (1999). Patriot Sage: George Washington and the American Political Tradition. Wilmington, Del: ISI Books. ISBN 1-882926-38-2. * Grizzard, Frank E., Jr. (2002). George Washington: A Biographical Companion. Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO. ISBN 1-57607-082-4. * Grizzard, Frank E., Jr. (2005). George!: A Guide to All Things Washington. Buena Vista, Va: Mariner Pub. ISBN 0-9768238-0-2. * Higginbotham, Don (1971). The War of American Independence: Military Attitudes, Policies, and Practice, 1763–1789. New York: Macmillan. OCLC 142627. * Higginbotham, Don (1985). George Washington and the American Military Tradition. Athens: University of Georgia Press. ISBN 0-8203-0786-6. * Higginbotham, Don, ed. (2001). George Washington Reconsidered. Charlottesville: University Press of Virginia. ISBN 0-8139-2005-1. * Higginbotham, Don (2002). George Washington: Uniting a Nation. Lanham, Md: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 0-7425-2208-3. * Hirschfeld, Fritz (1997). George Washington and Slavery: A Documentary Portrayal. Columbia: University of Missouri Press. ISBN 0-8262-1135-6. * Hofstra, Warren R., ed. (1998). George Washington and the Virginia Backcountry. Madison, Wis: Madison House. ISBN 0-945612-50-8. * Hughes, Rupert (1926). George Washington... New York: W. Morrow & Co. OCLC 17399028. * Jensen, Merrill (1948). The Articles of Confederation: An Interpretation of the Social-Constitutional History of the American Revolution, 1774–1781. Madison: University of Wisconsin Press. OCLC 498124. * Johnson, William (1919). George Washington, the Christian. New York: The Abingdon Press. OCLC 19524242. Retrieved December 29, 2011. * Ketchum, Richard M. (1999) [1973]. The Winter Soldiers: The Battles for Trenton and Princeton. New York: Henry Holt. ISBN 0-8050-6098-7. * Lancaster, Bruce; Plumb, John H. (1985). The American Revolution. New York: American Heritage Press. ISBN 0-8281-0281-3., heavily illustrated * Lengel, Edward G. (2005). General George Washington: A Military Life. New York: Random House. ISBN 1-4000-6081-8. * Mann, Barbara Alice (2005). George Washington's War on Native America. Westport, Conn: Praeger. ISBN 0-275-98177-0. * Middlekauff, Robert. Washington's Revolution: The Making of America's First Leader (2015), the revolution from General Washington's perspective Excerpt McCullough, David (2005). 1776. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-7432-2671-2. * O'Brien, Conor Cruise (2009). First in Peace: How George Washington Set the Course for America. Foreword by Christopher Hitchens. Cambridge: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-81619-2. * Parry, Jay A.; Allison, Andrew M. (1991). The Real George Washington: The True Story of America's Most Indispensable Man. United States: National Center for Constitutional Studies. ISBN 978-0-88080-014-3. * Randall, Willard Sterne (1997). George Washington: A Life. New York: Henry Holt & Co. ISBN 0-8050-2779-3. * Rasmussen, William M. S.; Tilton, Robert S. (1999). George Washington-the Man Behind the Myths. Charlottesville: University Press of Virginia. ISBN 0-8139-1900-2. * Unger, Harlow Giles (2013). "Mr. President" George Washington and the Making of the Nation's Highest Office. Boston: Da Capo Press, A Member of the Perseus Book Group. ISBN 978-0-306-82241-4. * Vadakan, Vibul V., M.D. (Winter–Spring 2005). "A Physician Looks At The Death of Washington". The Early America Review (DEV Communications) 6 (1). ISSN 1090-4247. * Wallenborn, White McKenzie, M.D. (November 5, 1997). "George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington". The Papers of George Washington. University of Virginia. * Wiencek, Henry (2003). An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America. New York: Farrar, Straus and Giroux. ISBN 0-374-17526-8. * Wood, Gordon S. (1992). The Radicalism of the American Revolution. New York: A.A. Knopf. ISBN 0-679-40493-7. }} {{АҠШ президенттары}} {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} [[Категория:АҠШ-ты нигеҙләүсе бөйөк шәхестәр]] [[Категория:АҠШ ғәскәр башлыҡтары]] [[Категория:АҠШ революционерҙары]] [[Категория:Ете йыллыҡ һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:XVIII быуат тарихы]] [[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Шәхестәр:Англиканлыҡ]] [[Категория:АҠШ масондары]] a0k0axzzihh7rmycmc9znuou9dsdh7v 0 4811 1309218 1287726 2026-11-08T00:20:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309218 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Джордано Бруно |Оригинал имени = Giordano Bruno | Изображение = Giordano Bruno.jpg |Ширина = |Описание изображения = Джордано Бруно портреты (гравюра копияһы, [[XVIII быуат]] башы) | Дата рождения = 1548 | Место рождения = {{ТУ|Нола|Италияла}}, [[Неаполь]] янында | Дата смерти = 17.2.1600 | Место смерти = Кампо деи Фиори, {{ВБУ|Рим|Римда}} |Гражданство = |Научная сфера = [[философия|философ]], [[космология|космолог]], |Место работы = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Викитека = |Викисклад = Giordano Bruno }} '''Джорда́но Бру́но''' ({{lang-it|Giordano Bruno}}; исеме: ''Филиппо'', ҡушаматы — ''Бруно Ноланец''; [[1548]] йылда, [[Неаполь]] янындағы [[Нола]] ҡалаһында тыуған — [[1600]] йылдың [[17 февраль|17 февралендә]] [[Рим]]дә вафат булған) — [[Италия]] [[философ]]ы һәм шағиры, [[пантеизм]] вәкиле. Католик дини хеҙмәткәре булараҡ, Джордано Бруно [[неоплатони́зм]] йүнәлешен үҫтерә, [[Николай Коперник|Коперник]] тәғлимәтенә яңы аңлатма бирә. Бруно үҙе йәшәгән заманды күпкә үҙып киткән күҙаллауҙар биргән, был фараздар һуңынан астрономик асыштар менән нигеҙләнгән: [[йыһан]]дың сикһеҙ булыуы, йыһандағы [[йондоҙ]]ҙар алыҫтағы ҡояш кеүек, [[Ҡояш]] системаһында әлегәсә асылмаған планеталар булыуы, [[йыһан]]да беҙҙең [[Ҡояш]] кеүек есемдәрҙең сикһеҙ булыуы, сит [[планета]]ларҙа [[Ер]]ҙәге кеүек «йәшәү» мөмкин булыуы. === Бала сағы === Филиппо Бруно [[1548]] йылда Неаполдән йыраҡ түгел Нола тигән төбәктә тыуа. 11 йәшендә уны [[әҙәбиәт]], [[логика]] һәм [[диалектика]]ны өйрәнергә Неаполгә алып киләләр. [[1563]] йылда 15 йәшендә ул Изге Доминака монастырына уҡырға килә. Бына [[1565]] йылда монах дәрәжәһен һәм Джоржано ҡушаматын ала. Тиҙҙән йәндең кәүҙәлә булыуына, [[Дева Мария]]ның яралғыланыуына шикләнгәне өсөн етәкселәр уның эшмәкәрлеген тикшерә башлай. Тикшереү һөҙөмтәләрен көтөп тормайса, ул [[Рим]]ға ҡаса, хәүефһеҙерәк тип [[Италия]]ның төньяғына күсенә. Бында ул дәрес биреп эшләй башлай, бер урында ярты йылдан артыҡ булмай. === Европа буйлап гиҙеү === Башта 35 йәшлек фәлсәфәсе [[Лондон]]да, һуңынан Оксфордта, ундағы профессорҙар менән бәхәсләшкәндән һуң киренән [[Лондон]]ға күсә. Бер нисә хеҙмәтен яҙа, улар араһында иң мөһиме — «Ғаләмдең һәм донъяның сикһеҙ булыуы тураһында» ([[1584]] йыл). Уны [[Англия]] хөкүмәте ҡурсалауға ҡарамаҫтан, ул ике йылдан [[Франция]]ға ҡасырға мәжбүр була. Һуңынан [[Германия]]ла уға лекциялар уҡыу тыйыла. Бруно үҙенә дошмандар таба торған иҫ киткес һәләткә эйә була. Ул аҡылы ҡабул итмәгән барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттән баш тарта, бәхәсләшеүсегә туранан-тура уның ахмаҡ, йүләр булыуын әйтә. Үҙен донъя гражданины, Ҡояш һәм Ер улы, академияһыҙ академик тип иҫәпләй. === Хөкөмө һәм үлеме === [[1591]] йылда йәш аристократ Джованни Мочениго саҡырыуы буйынса [[Венеция]]ға [[мнемоника]] (хәтерҙе үҫтереү сәнғәте) буйынса дәрес бирергә килә. Тиҙҙән Джованни Мочениго менән мөнәсәбәттәре боҙола. [[1592]] йылдың [[25 май]]ында Мочениго [[Венеция]] [[инквизиция]]һына ялыу ебәрә.<ref>[http://www.lib.ru/HRISTIAN/ATH/inquisit.txt Инквизиция Тарих хөкөмө алдында]</ref><ref>Джордано Бруно перед судом инквизиции (Краткое изложение следственного дела Джордано Бруно) // Вопросы истории религии и атеизма, [[1958]], с. 349—416.</ref> Бынан һуң [[фәйләсуф]] ҡулға алына. Урындағы [[инквизиция|инквизиторҙар]] уны, фекеренән баш тартырға күндерә алмай, [[Рим]]дағы коллегаларына тапшыра. 7 йыл буйы төрмәлә ултырып сыҡҡас, [[1600]] йылдың 17 февралендә Джордано Бруно хөр фекерлелек өсөн [[католик сиркәү]] тарафынан [[ересь|еретик]] булараҡ [[инквизиция]] усағында яндырыла. [[Файл:Relief Bruno Campo dei Fiori n1.jpg|thumb|left|250px|border| Джордано Бруно Рим [[инквизиция]]һы хөкөмөндә. Эдот Феррари эшләгән бронза барельеф.]] Өс йөҙ йыл үткәс, [[1889]] йылда Джодано Бруно яндырылған урында уға һәйкәл ҡуйыла. Әммә дүрт йөҙ йыл үткәс тә Рим [[католик сиркәү]]енең башлығы уңы аҡлау мәсьәләһе менән килешмәй.<ref>«Папа Иоанн-Павел минең менән русса һөйләште. Ул миңә минең Джордано Бруноны аҡлау тәҡдимемде ҡабул итергә ярамай, сөнки, Галилейҙан айырмалы рәүештә, Бруно дөрөҫ булмаған, уның тереклек булған донъяларҙың күплеге тураһында тәғлимәте Изге Яҙмаға ҡаршы килмәй, тигән теологик раҫлауы өсөн хөкөм ителгән, тине. „Бына, йәнәһе лә, сит планета йән эйәләрен табығыҙ — шул ваҡытта Бруноның тәғлимәте дәллилләнәсәк һәм аҡлау тураһындағы һорауҙы күтәрергә мөмкин буласаҡ“». Андрей Ваганов [http://www.ng.ru/education/2001-12-27/11_jazz.html Джаз тарихы — Алгебра курсы урынына]. Академик Владимир Арнольд менән интервью // «Независимая газета», 2001-12-27</ref><ref>«В. ГИНЗБУРГ: Джордано Бруноны ны аҡламанылар, сөнки…». Светлана Сорокина [http://echo.msk.ru/programs/sorokina/41192/ «Эхо Москвы» радиостанцияһының тура эфиры]. Академик Виталий Гинзбург менән интервью // «Эхо Москвы», 15.01.2006</ref> [[Файл:brunostatue.jpg|thumb|Рим майҙанында Бруно яндырылған урынға ҡуйылған һәйкәл.]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Антоновский Ю. М. Джордано Бруно. Его жизнь и философская деятельность. СПб., 1892. * Барбур И. Религия и наука: история и современность. М.: ББИ, 2000. * Горфункель А. Х. Джордано Бруно. М., 1973. −175 с. (Мыслители прошлого). * Джордано Бруно. Избранное. Самара: Агни, 2000. * Йейтс Ф. Джордано Бруно и герметическая традиция. М.: Новое литературное обозрение, 2000. * Карсавин Л. П. Джордано Бруно. Берлин, 1923. * Кузнецов Б. Г. [http://www.zipsites.ru/books/dz_bruno_i_genezis_klass_nauki/ Джордано Бруно и генезис классической науки.] * Койре А. От замкнутого мира к бесконечной вселенной: Пер. с англ. Серия: Сигма. 2001. [http://www.sacred-texts.com/astro/cwiu/cwiu05.htm In English: The New Astronomy and the New Metaphysics] (глава из книги, посвященная космологии Джоржано Бруно) * Лавджой А. Великая цепь бытия. М.: Дом интеллектуальной книги, 2001. [http://psylib.org.ua/books/lovejoy/txt04.htm Лекция IV. Принцип изобилия и новая космография] (в значительной мере посвящена космологическим идеям Дж. Бруно) * Менцин Ю. Л. «Земной шовинизм» и звёздные миры Джордано Бруно //Вопросы истории естествознания и техники. 1994, № 1. * Философско-религиозные истоки науки. Отв. редактор П. П. Гайденко. М.: Мартис, 1997. * Ордине Нуччо. Границы тени. Литература, философия и живопись у Джордано Бруно. Пер. с итальянского А. А. Россиуса. Спб., 2008.-407 с. * Gatti H. Giordano Bruno and Renaissance Science, 2002 (содержит критику взгляда на Дж. Бруно как на герметиста). == Һылтанмалар == * Джордано Бруно. [https://web.archive.org/web/20090218213938/http://sophia.nau.edu.ua/library/text/bruno_ob.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218213938/https://web.archive.org/web/20090218213938/http://sophia.nau.edu.ua/library/text/bruno_ob.html |date=2009-02-18 }} О бесконечности, Вселенной и мирах] * ''[http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/autor.rus.htm Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129143033/http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/autor.rus.htm |date=2019-01-29 }}'' Ренессанс Фәлсәфә китапханаһында. Биографияһы, хеҙмәттәре, библиография, тикшереүҙәр. * ''[http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/autor.rus.htm Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129143033/http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/autor.rus.htm |date=2019-01-29 }}'' в библиотеке о. Якова Кротова * [http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/PROCESS.htm Протоколы судебного допроса Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126224540/http://renaissance.rchgi.spb.ru/Bruno/PROCESS.htm |date=2019-01-26 }} * Франсес Йейтс. [http://psylib.org.ua/books/yates03/index.htm Джордано Бруно и герметическая традиция]. — М.: Новое литературное обозрение, 2000 * Менцин Ю. Л. [http://www.astronet.ru/db/author/10867 Загадки процесса Джордано Бруно] * Менцин Ю. Л. [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/VV_HI11W.HTM «Земной шовинизм» и звездные миры Джордано Бруно.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820150832/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/VV_HI11W.HTM |date=2011-08-20 }} * Лернер Л., Госселин Э. [http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/SCIAM/GALILEO/GALILEO.HTM Галилей и призрак Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514212101/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/SCIAM/GALILEO/GALILEO.HTM |date=2007-05-14 }} * Легойда В. [http://old.foma.ru/index.php?issue=1&section=64&article=1197 За что сожгли Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922150600/http://old.foma.ru/index.php?issue=1&section=64&article=1197 |date=2008-09-22 }} * Левитан Е. [http://nauka.relis.ru/35/9811/35811072.htm За что сожгли Джордано Бруно] * Оренина И. [http://www.atheism.ru/library/Orenina_8.phtml Тайна гибели Джордано Бруно] * [http://faces.ng.ru/printed/necropolis/2000-09-21/6_jbruno.html Искры и пепел от костра Джордано Бруно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051219220257/http://faces.ng.ru/printed/necropolis/2000-09-21/6_jbruno.html |date=2005-12-19 }} * Философские труды Джордано Бруно: [http://www.newacropol.ru/library/Bruno/ О героическом энтузиазме. О причине, начале и едином. О бесконечности, вселенной и мирах] * [ftp://ftp.predanie.ru/mp3/Lekcii_diakona_Anderja_Kuraeva/Kopernik.mp3 Кураев А. Коперник, Бруно, Галилей: Аудиолекция]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.positiveatheism.org/hist/bruno00.htm D. W. Singer D. W. Giordano Bruno: His life and thought] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020033541/http://www.positiveatheism.org/hist/bruno00.htm |date=2014-10-20 }} * [http://www.infidels.org/library/historical/john_kessler/giordano_bruno.html Kessler J. Giordano Bruno: The Forgotten Philosopher] * [http://www.giordanobruno.info/ Giordano Bruno.info] * [http://www.newadvent.org/cathen/03016a.htm Giordano Bruno // Catholic Encyclopedia] * [http://www.theosophy-nw.org/theosnw/world/modeur/ph-holli.htm Hollister W. Giordano Bruno and the Infinite Universe] * [http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/~pogge/Essays/Bruno.html Pogge R. W. The Folly of Giordano Bruno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070406002249/http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/~pogge/Essays/Bruno.html |date=2007-04-06 }} * [http://german.imdb.com/title/tt0070109/ Giordano Bruno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041129023943/http://german.imdb.com/title/tt0070109/ |date=2004-11-29 }} на [[IMDB]] {{Викиөҙөмтә|ru:Джордано Бруно|Джордано Бруно}} [[Категория:Герметизм]] [[Категория:Италия астрономдары]] [[Категория:XVI быуат астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Итальян яҙыусылары]] [[Категория:Латин яҙыусылары]] [[Категория:Италия яҙыусылары]] [[Категория:XVI быуат яҙыусылары]] [[Категория:Итальян шағирҙары]] [[Категория:Латин шағирҙары]] [[Категория:Италия шағирҙары]] [[Категория:XVI быуат шағирҙары]] [[Категория:XVI быуат драматургтары]] [[Категория:Италия философтары]] [[Категория:XVI быуат философтары]] [[Категория:Натурфилософтар]] [[Категория:Утта яндырылғандар]] [[Категория:Доминик ордены ағзалары]] 1l8f7m60p9qv4865mpaf6b42zkem6fo 10 6243 1309173 37528 2026-11-07T20:47:33Z Solidest 31254 correct category 1309173 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__{{db-meta|Тиҙ юйыу ''[[WP:ТЮТ#Урт1|Урт.1]] талабы'' — биттең эстәлеге мәғәнәһеҙ.<!-- -->{{#if: {{{1|}}}|.<br />''Пояснение'': {{{1}}}}}|2= ----}}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}||<!-- -->[[Категория:Юйыласаҡ мәҡәләләр]]<!-- -->}}</includeonly><noinclude> ljn3n1ng9nx6yhuywvwwopj8ypuhxzt 0 8426 1309258 1284132 2026-11-08T04:49:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309258 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ермолаевка | оригинальное название = {{lang-ru|Ермолаево}} | изображение = С. Ермолаево (фото 1).jpg | описание изображения = | герб = | флаг = | lat_deg = 52 |lat_min = 42 |lat_sec = 8 | lon_deg = 55 |lon_min = 48 |lon_sec = 14 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Көйөргәҙе районы | район в таблице = Көйөргәҙе районы | вид поселения = Ауыл биләмәһе | поселение = Ермолаевка ауыл Советы (Көйөргәҙе районы) | поселение в таблице = Ермолаевка ауыл Советы (Көйөргәҙе районы) | C в регион = нет | внутреннее деление = | предыдущий глава = | нынешний глава = Ильясов Юлай Талхович | дата основания = 1783 | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Ермолаево (Башкортостан) | тс }} | год переписи = {{ Население | Ермолаево (Башкортостан) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = урыҫтар — 69%, башҡорттар — 11% | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = 453360-453361 | телефонный код = 34757 | цифровой идентификатор = 80239812001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ермолаевка''' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''Ермолаево'') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл, Ермолаевка ауыл Советына ҡарай. [[2010 йыл]]лдың 14 октябренә халыҡ һаны ???? кеше булған<ref name="ВПН2010.Көйөргәҙе районы.">Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Куюргазинский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 91 с., табл.</ref> Почта индексы — 452530, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 223 822 001. Почта индексы — 453360, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253815001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 11 % [[рустар]] 69 % тәшкил итә<ref name=2002F/>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=8 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref>Населенные пункты Республики Башкортостан (по данным Всероссийской переписи населения 2002 года). Статистический сборник./Башкортостанстат. — Уфа,2006. — 145 с.</ref>,<ref name="ВПН2010.Көйөргәҙе районы." /> (кеше) |--- class='bright' | colspan=4 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2010 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | Иҫәп алыу йылы || 1959 || 2002 || 2010 || кеше || % |--- | Бөтәһе || 6791 || 6342 || 6397 || || |--- | Ир-егеттәр || || || || || |--- | Ҡатын-ҡыҙҙар || || || || || |} == Географик урыны == Юшатыр йылғаһы буйында урынлашҡан. Йылға ике урында быуылып алынған. * [[Өфө]]гә тиклем 245 км. == Предприятиелары == * Араҡы-спирт комбинаты * Кирбес заводы * Район юл төҙөкләндереү идаралығы * «Көйөргәҙеһөт» һөт комбинаты * Тирмән(элеватор) * Ергән МТСының Ермолаево бүлексәһе * Коммуналь хужалыҡ идаралығы == Уҡыу йорттары == * 1-се, 2-се дөйөм тулы белем биреү мәктәптәре * Ярҙамсы интернат-мәктәп == Иҫтәлекле урындары == * [[Шотт]] баярынан ҡалған ял паркы * [[Ермолаево мәсете|«Рамаҙан» мәсете]] * Сиркәү == Урамдары == {{Колонки|3}} * 8 Март урамы ({{lang-ru|8 Марта улица)}}) * Әлмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|Альмухаметова (улица)}}) * Биктимеров урамы ({{lang-ru|Биктимирова (улица)}}) * Ватунин урамы ({{lang-ru|Ватутина (улица)}}) * Көнсығыш урам ({{lang-ru|Восточная (улица)}}) * Гагарин урамы ({{lang-ru|Гагарина (улица)}}) * Тау урамы ({{lang-ru|Горная (улица)}}) * Инеү юлдарын урынлаштырыу өсөн (биләмә) ({{lang-ru|Для размещения подъездных путей (территория)}}) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|Дружбы (улица)}}) * Тимер юл урамы ({{lang-ru|Железнодорожная (улица)}}) * Завод урамы ({{lang-ru|Заводская (улица)}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) * Йылға аръяғы тыҡрығы ({{lang-ru|Заречный (переулок)}}) * Заслонов урамы ({{lang-ru|Заслонова (улица)}}) * Йәшел урам ({{lang-ru|Зеленая (улица)}}) * Йәшел тыҡрығы ({{lang-ru|Зеленый (переулок)}}) * Калинин урамы ({{lang-ru|Калинина (улица)}}) * Кинйә Арыҫланов урамы ({{lang-ru|Кинзи Арсланова (улица)}}) * Кооператив урамы ({{lang-ru|Кооперативная (улица)}}) * Космонавтар урамы ({{lang-ru|Космонавтов (улица)}}) * Красная Горка урамы ({{lang-ru|Красная Горка (улица)}}) * Көйөргәҙе урамы ({{lang-ru|Куюргазинская (улица)}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|Ленина (улица)}}) * Лермонтов урамы ({{lang-ru|Лермонтова (улица)}}) * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная (улица)}}) * М. Горький урамы ({{lang-ru|М.Горького (улица)}}) * Бәләкәй Чкалов урамы ({{lang-ru|Мало-Чкалова (улица)}}) * маршал Жуков урамы ({{lang-ru|Маршала Жукова (улица)}}) * Матросов урамы ({{lang-ru|Матросова (улица)}}) * Менделеев урамы ({{lang-ru|Менделеева (улица)}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Мичурин урамы ({{lang-ru|Мичурина (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Мохненко урамы ({{lang-ru|Мохненко (улица)}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|Набережная (улица)}}) * Яңы Күпер урамы ({{lang-ru|Ново-Мостовая (улица)}}) * Йырын урамы ({{lang-ru|Овражная (улица)}}) * Йырын урамы ({{lang-ru|Овражный (переулок) * Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}}) * Парк урамы ({{lang-ru|Парковая (улица)}}) * Беренсе Май урамы ({{lang-ru|Первомайская (улица)}}) * Урман яны урамы ({{lang-ru|Подлесная (улица)}}) * Почта урамы ({{lang-ru|Почтовая (улица)}}) * Почта тыҡрығы ({{lang-ru|Почтовый (переулок)}}) * Дауахана яны урамы ({{lang-ru|Прибольничная (улица)}}) * Вокзал яны урамы ({{lang-ru|Привокзальная (улица)}}) * Урал алды урамы ({{lang-ru|Приуральская (улица)}}) * Пролетар урамы ({{lang-ru|Пролетарская (улица)}}) * Пушкин урамы ({{lang-ru|Пушкина (улица)}}) * Салауат урамы ({{lang-ru|Салавата (улица)}}) * Төньяҡ урамы ({{lang-ru|Северная (улица)}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}}) * Ҡояшлы урамы ({{lang-ru|Солнечная (улица)}}) * Төҙөүселәр урамы ({{lang-ru|Строителей (улица)}}) * Күмер урамы ({{lang-ru|Угольная (улица)}}) * Хохлов урамы ({{lang-ru|Хохлова (улица)}}) * Сәскәле урам ({{lang-ru|Цветочная (улица)}}) * Чапаев урамы ({{lang-ru|Чапаева (улица)}}) * Чкалов урамы ({{lang-ru|Чкалова (улица)}}) * Шахтер урамы ({{lang-ru|Шахтерская (улица)}}) * Шахтер тыҡрығы ({{lang-ru|Шахтерский (переулок)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|Школьный (переулок) * Энергетиктар урамы ({{lang-ru|Энергетиков (улица)}}) * Юбилей урамы ({{lang-ru|Юбилейная (улица)}}) * Көньяҡ урам ({{lang-ru|Южная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000001.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Ауыл тарихы == [[Файл:Ермолаевский пруд.jpg|thumb|һул яҡлап|326x326px|Ермолаевка быуаһы]] [[Файл: St. Tikhon's Church 4 Kuyurgaza rayon.jpg|thumb|уң яҡлап|Ермолаевкалағы Изге Тихон ғибәҙәтханаһы |400 px]] Ермолаевка эшселәр ҡасабаһы (Көйөргәҙе) [[1783 йыл|1783 йылда]] алпауыт крәҫтиәндәре ауылы булараҡ барлыҡҡа килә. Ауылдың икенсе исеме гидронимға бәйле. Майор А. Т. Ермолаев һәм надворный советник Е. С. Толбузин башҡорттарҙан [[Көйөргәҙе йылғаһы]] буйындағы ерҙе һатып ала, унда Көйөргәҙе улусы үҙәге. 1931—1965 һәм 1990—1992 йылдарҙа [[Күмертау районы]]ның адмимистратив үҙәге. 1949 йылдан алып ҡасаба, 2005 йылдан хәҙерге статусын ала. V ревизияла Ермолаевкала 136 ир-ат һәм 142 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 14 йорт билдәләнгән. 1838 йылда крәҫтиәндәрҙең 26 хужалығында 130 ат, 160 эре мөгөҙлө мал, 490 һарыҡ, 170 сусҡа була. Уларҙың 630 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре булған. 1866 йылда 60 йорт хужалығында 215 ир-ат һәм 205 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 989 кеше йәшәгән 186 йорт хужалығы күрһәтелгән. Артабан ҙур алпауыт — дворян Шотттың имениеһы урынлаша. [[XIX быуат|XIX быуаттың]] 70 — 80-се йылдарҙа ерҙең бер өлөшөн ул күскенселәргә һата. Килемде ауыл хужалығын үҫтереүгә һала. Уның имениеһы 18 000 дисәтинәнән торған. Һөрөнтө ерҙәрҙең бер өлөшөн ул үҙ иҫәбенә дүрт баҫыу системаһы (пар, арыш, картуф, яҙғы баҫыу) буйынса эшкәрткән. 1902 йылда 1850 тиҫтә иген сәселә. 610 йылҡыһы, 402 баш һыйыр малы булған. Ялланма хеҙмәт менән файҙаланған. Йәй утарҙа 125 эшсе айлап эшләй, ҡыш аҙыраҡ. Уның имениеһында 63 һабан, 120 һуҡа, 69 тимер һәм 150 ағас тырма, 5 сәскес, 5 урғыс, көлтә бәйләгес, 35 бесән сабыу, 36 ат тырмаһы, пар һәм ат менән һуҡтырғыс, 3 елгәргес, сорттарға айырыусы һәм һалам ҡырҡыусы булған; ҡеүәтле шарап ҡыуыу заводы булған. 1903 йылда икенсе тирмән шарап ҡыуыу заводын энергия менән тәьмин иткән электр станцияһы итеп үҙгәртелә, шулай уҡ Ермолаевка ауылында сиркәүҙе һәм уның эргәһендәге баҡсаның бер өлөшөн яҡтырта. Уның имениеһында телеграф элемтәһе булған. Бөтә икмәк һәм картуф шарап ҡыуыу заводы өсөн сеймал булып хеҙмәт иткән. Йыллыҡ саф килем 92 мең һум тәшкил иткән. Был ҙур капиталистик хужалыҡ<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/81 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 81.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406104158/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/81 |date=2022-04-06 }}</ref>. 2002 йылда [[халыҡ иҫәбен алыу]] буйынса 69 % урыҫтар, 11 % [[башҡорттар]] йәшәй, 2010 йылда 6397 кеше иҫәпкә ингән. 2 урта мәктәп, музыка мәктәбе, сәнғәт мәктәбе, Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, коррекция мәктәбе, 2 балалар баҡсаһы, Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто, үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, мәҙәниәт йорто (10 үҙешмәкәр сәнғәт коллективы), балалар китапханаһы, Көйөргәҙе музейы, 2 мәсет һәм сиркәү бар. Ермолаевка дендропаркы — тәбиғәт ҡомартҡыһы.<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/83331/ Башҡорт Википедияһы / Ермолавка ауылы]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Недошивин Вениамин Георгиевич]] (5.10.1917—25.01.1988), Совет-фин (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1944—1963 йылдарҙа [[СССР]] дәүләт именлеге һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Подполковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). * [[Шикина (Михалкова) Людмила Васильевна]] (20.01.1932—15.10.2021), [[Педагогика|педагог]], [[Шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се. Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы, «Сталинград» премияһы (2004), А. Т. Твардовский (2004) һәм А. Платонов исемендәге премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1984)<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/74599/ Башкирская энциклопедия — ШИКИНА (Михалкова) Людмила Васильевна]{{ref-ru}}{{V|15|01|2022}}</ref>. * [[Аксаков Анатолий Геннадьевич ]] ([[28 ноябрь]] [[1957 йыл]]) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының [[Дәүләт думаһы]] депутаты. «Справедливая Россия» партияһынан. Дәүләт Думаһының 6-сы саҡырылышында, 2015 йылдың 21 апреленән 2016 йылдың 5 октябренә тиклем — иҡтисади сәйәсәт, инновация үҫеше һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе, Дәүләт Думаһының 7-се саҡырылышында (2016 йылдың 5 октябренән) Дәүләт Думаһының Финанс баҙары буйынса комитеты рәйесе<ref>[http://asros.ru/ru/about/association_council Ассоциация «Россия» | Совет Ассоциации]</ref>. «Рәсәй» банктар ассоциацияһы Советы рәйесе. Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы идараһы ағзаһы. «Справедливая Россия» партияһы Президиумы ағзаһы. Рәсәй Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының кредит-иҡтисад факультеты ғилми етәксеһе. 2002—2009 йылдарҙа — Дәүләт Думаһы квотаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банктың Милли финанс советы ағзаһы (2016 йылдан)<ref>{{Cite web|url=https://aksakov.ru/ru/person/biography|title=Биография|publisher=aksakov.ru|accessdate=2019-04-23}}</ref>.<ref>[http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=346 Чувашская энциклопедия / Аксаков Анатолий Генннадьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320192352/http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=346 |date=2023-03-20 }}</ref> * [[Валигамси Ринат Фазлетдин улы]] — Ринат Волигамси (6 март 1968 йыл) — Рәсәй рәссам-сюрреалисы. Уның ысын фамилияһы, исеме һәм атаһының исеме — Исмәғилев Ринат Фазлетдин улы, ә псевдонимы фамилияһының кире йүнәлеше<ref>[https://finbahn.com/ринат-волигамси/ Финбан. Биография и творчество художника]</ref>. * [[Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы]] ([[4 ғинуар]] [[1945]]) — микробиолог, фармаколог. Медицина фәндәре докторы (2000). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1986), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. * [[Сәхипова Земфира Ғизетдин ҡыҙы]] ([[13 апрель]] [[1940 йыл]]) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир. Педагогия фәндәре кандидаты. [[РСФСР]]-ҙың мәғариф отличнигы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. * [[Артемьев Ринат Александрович]] ([[20 июль]] [[1958]] йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, «АЖИО» финанс компанияһының президенты. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. * [[Михелёв Борис Андреевич]] (20 июль 1921 йыл — 8 март 2005) — хужалыҡ эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Красноусол быяла заводында: смена началнигы, 1953 йылдан алып бүлек началльнигы, 1957 йылдан — баш инженер, 1962 йылдан — директор, 1982—1991 йылдарҙа граждандар оборонаһы буйынса инженер. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1968), Ҡыҙыл Йондоҙ (1942, 1945) ордендары кавлеры<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/88044/ Башҡорт энциклопедияһы / Михелёв Борис Андреевич]</ref>. * [[Ульянов Пётр Васильевич]] (2 июнь 1952 йыл) — тренер. Самбо буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2004) һәм Рәсәйҙең спорт мастеры (1993), дзюдо буйынса бөтә Рәсәй категориялы судья (1997) һәм СССР‑ҙың спорт мастеры (1974). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличнигы (1999). Дзюдо буйынса РСФСР чемпионы (1979—1980), РСФСР чемпионаттарының көмөш (1978) һәм бронза (1976—1977) призёры, СССР чемпионатының бронза призёры (1976). Самбо оҫталары араһында донъя (1992, 1996) һәм Рәсәй (1992—1995) чемпионы.<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/93490/ Башҡорт энциклопедияһы / Ульянов Пётр Васиьевич]</ref> * [[Шляхов Дмитрий Юрьевич]] ([[15 февраль]] [[1967 йыл]] — [[3 ноябрь]] [[2016 йыл]]) — спортсы. Парашют спорты буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (2004). 1994 йылдан Рәсәй Хәрби‑һауа көстәре өсөн сығыш яһай .РСФСР‑ҙың (1991), Рәсәйҙең (1995, 2008), Рәсәй Хәрби‑һауа көстәренең (1999, 2004 — 2005) абсалют чемпионы, донъя (1995) һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] (БДБ) (1998, 2007) кубоктарын абсалют яулаусы. Билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса парашют менән яңғыҙ һикереүҙә һәм акробатикала РСФСР (1991) һәм Рәсәй (1993) чемпионы, Рәсәй чемпионаттарының көмөш (1995, 1997, 2001) һәм бронза (1993, 2008, 2015) призёры, БДБ кубоктарының күп тап­ҡыр көмөш һәм бронза призёры, билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынсаса парашют менән төркөмләп һикереүҙә Европа (1995), СССР (1990—1991), СССР халыҡтары спартакиадаһы (1991) чемпионы, команда зачётында Европа (1995), СССР (1990—1991) һәм Рәсәй (2013) чемпионы. Билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынсаса төркөмләп һикереүҙә (1996), команда зачётында (1996—1997) Рәсәй Ҡораллы көстәре чемпионы. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1989—1991).<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/95820/ Башҡорт энциклопедияһы / Шляхов Дмитрий Юрьевич]</ref> == Ваҡытлы матбуғатта == * «Көйөргәҙе районы үҙәге Ермолаево ауылы кешеһе»<ref>http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/6119-ja1187yly1185tar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808072048/http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/6119-ja1187yly1185tar.html |date=2011-08-08 }}</ref> * «Республикабыҙҙың Көйөргәҙе районы үҙәге Ермолаево ауылында Емельян Пугачевтың көрәштәше, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы башлыҡтарының береhе Кинйә Арыҫлановҡа тантаналы рәүештә һәйкәл асылды. Скульптура район үҙәгенең төп майҙанында — хакимиәт йорто һәм мәҙәниәт һарайы ҡаршыһында урынлашҡан. Уның авторы Өлфәт Ҡобағошов был эшкә биш йыл ғүмерен арнай һәм уны тормошоноң төп хеҙмәте тип һанай»<ref>http://yeshlek-gazeta.ru/page/3/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016083227/http://www.yeshlek-gazeta.ru/page/3/ |date=2012-10-16 }}</ref>. * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 31 ғинуар 2020, "Мәрхәмәтле мәктәп"тә — үҙенсәлекле балалар<ref>[https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2020-01-31/m-rh-m-tle-m-kt-p-t-ens-lekle-balalar-644612] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127202108/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2020-01-31/m-rh-m-tle-m-kt-p-t-ens-lekle-balalar-644612 |date=2024-11-27 }}</ref> == Видеояҙмалар == * Ермолаев ауылының 230 йыллығы<ref>{{YouTube|nmxkQ4Vvg5o|logo=1}}</ref> * Ермолаевка ауылында һуңғы ҡыңғырау<ref>{{YouTube|Benm1xUojEI|logo=1}}</ref> == Рәсемдәр == <gallery> Рәсем:Ермолаево.jpg|Тыныслыҡ проспекты Рәсем:Ермолаево2.jpg|"Юшатыр" магазины Рәсем:Ермолаево3.jpg|Ырымбур трассаһынан кергән ер Рәсем:С. Ермолаево (фото 2).jpg| Ермолаевка </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|83331}}{{V|15|01|2022}} * [https://kuyurgaza.bashkortostan.ru/presscenter/news/253638/ Муниципальный район Куюргазинский район Республики Башкортостан «Откуда пошла история Ермолаево?»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] 9lze3ayd07pwghnfj85a1uh7wgf3lqm 0 8573 1309059 1296832 2026-11-07T12:20:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309059 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәләбәй районы''' ({{lang-ru|Белебеевский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – Бәләбәй ҡалаһы. [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнбайышда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның сағыштырмаса бейек өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 1869 км². Район үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы (57,2 мең кеше, 1995). Районда 15 ауыл биләмәһе, 2 ҡала биләмәһе бар. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кеше. Район територияһында Аксаково ҡасабаһы (2,9 мең кеше) урынлашҡан. Күпселек [[урыҫтар]], [[татарҙар]] һәм [[сыуаштар]] йәшәй. == Билдәле шәхестәре == * [[Бабушкин Роман Романович]] (27.01.1919—29.07.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 1947—1979 йылдарҙа [[СССР]] эске эштәр органдары хеҙмәткәре, эске хеҙмәт полковнигы (1961). Корсаковские Вершины ауылынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (18.09.1912—7.05.1991) — [[СССР|совет]] хәрби эшмәкәре, контр-адмирал, I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Бәләбәй өйәҙе]] Рождественский ауылынан<ref>[http://www.belebey.ru/article/detail.php?ID=1966 Генералы и адмиралы. С. И. Куваев. Информационный портал города Белебея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825154913/http://belebey.ru/article/detail.php?ID=1966 |date=2019-08-25 }}{{ref-ru}}{{V|15|09|2017}}</ref>. * [[Кузнецов Александр Павлович]] (8.11.1923—30.05.1979), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). Дан орденының тулы кавалеры. [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7041-kuznetsov-aleksandr-pavlovich. Башҡорт энциклопедияһы — Кузнецов Александр Павлович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|05|11|2018}}</ref>. * [[Михайлов Александр Алексеевич]] (18.02.1894—12.02.1977) педагог, юрист. 1947—1954 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. БАССР‑ҙың Хеҙмәт Геройы (1924), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1946). [[Иҫке Семенкин]] аукылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8714-mikhajlov-aleksandr-alekseevich Башҡорт энциклопедияһы — Михайлов Александр Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421090014/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8714-mikhajlov-aleksandr-alekseevich |date=2016-04-21 }}{{V|11|02|2019}}</ref>. * [[Никифоров Юрий Никифорович]] (16.11.1934—27.11.2012), ғалим-политолог, тарихсы, юғары мәктәп уҡытусыһы. Тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]] Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1994). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). СССР‑ҙың юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). [[Аделькин]] ауылынан. * [[Подденежный Григорий Максимович]] (12.02.1924—18.10.2000), Бөйөк Ватан һуғышында һәм япон милитаристарына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, разведка ротаһының автоматсылар взводы, аҙаҡтан бронемашина командиры. Дан орденының тулы кавалеры. Никольское ауылынан (хәҙер бөткән). * [[Сиренко Иван Лаврентьевич]] (25.03.1910—8.06.1965), [[СССР|совет]] хәрби хеҙмәткәре, лётчик, гвардия подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Парафеевка]] ауылынан. * [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (30.08.1928—16.03.2018), партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа Бәләбәй район Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005)<ref>[https://ermekeevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/731709/ Прощальное слово. Муниципальный район Ермекеевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт.2018, 17 марта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123033638/https://ermekeevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/731709/ |date=2022-01-23 }}{{ref-ru}}{{V|28|08|2018}}</ref>. * [[Фазлетдинов Камил Нәжми улы]] (Камил Фазлый; 15.02.1949), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005). [[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil Башҡорт энциклопедияһы — ФАЗЛЫЙ Камил (ысын исеме Фазлетдинов Камил Нәжми улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192826/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil |date=2016-04-21 }}{{V|14|02|2018}}</ref>. == Географияһы == Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Бәләбәй, Өҫән-Ивановка, Илькин, Елизаветин ятҡылыҡтары), эзбизташ (Красно- Зарницкий, Междугорный), ҡом (Алексеевка, Сысоевка, Бәләбәй), ҡом-ҡырсынташ (Туҙлыҡыуыш), кирбес сеймалы (Бәләбәй) запастары табылған. [[Ыҡ]] (ҡушылдыҡтары [[Өҫән]], [[Рә]]), [[Дим]] (ҡушылдыҡтары [[Мәнәүез]], [[Ыҫлаҡ]], [[Ҡорҫаҡ]]) һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] (ҡушылдығы [[Сәрмәсән]]) йылғалары гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә. Ере һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағынан, һелтеһеҙләнгән, карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡтан ғибәрәт. [[Йүкә]], [[саған]], [[имән]], [[ҡайын]], [[уҫаҡ]] урманы һәм айырым урындарҙағы [[ҡарағай]]лыҡ райондың 39% майҙанын биләй. Бәләбәй һәм Өҫән-Ивановка урман хужалыктарында һары умырзаяны, май ынйыһын, 300 йәшлек һәм 90—125 йәшлек ҡарағайҙар үҫкән ботаник тәбиғи ҡомартҡыларҙы һаҡлап алып ҡалыу маҡсатында заказниктар ойошторолған. == Иҡтисады == Райондың [[ауыл хужалығы]] игенселек, һөт-ит малын үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслашҡан. Районда М.Горький исемендәге тоҡомсолоҡ совхозы, Краснознаменка ҡошсолоҡ фабрикаһы бар. Климат һәм ҡымыҙ менән дауалай торған С.Т.Аксаков исеменде һәм “Глуховская" шифаханалары эшләй. Сәнәғәт предприятиелары һәм уҡыу йорттары район үҙәгендә урынлашҡан. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Транспорты == Район территорияһын Һамар—Өфө—Силәбе тимер юлы һәм Аксаково—Туймазы автомобиль юлы киҫеп үтә. Район ауылдарында 36 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 15 урта мәктәп; 24 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. [[Иванов Константин Васильевич|К.Ивановтың]] мемориаль йорт-музейы ([[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш ауылы]]), Әҙәби-художество музейы (Надеждино ауылы) һәм М.Цветаева музейы ([[Өҫән-Ивановка]] ауылы) эшләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2821-b-l-b-j-rajony}} {{V|05|11|2018}} * ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007. * [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1801 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130164214/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1801 |date=2011-01-30 }} * [http://www.belebey-mr.ru/ Сайт администрации муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221153436/http://www.belebey-mr.ru/ |date=2008-12-21 }} * [http://www.belebey.ru Сайт города Белебея и Белебеевского района] {{Бәләбәй районы ауылдары}} {{Бәләбәй районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Бәләбәй районы]] eglp4vgktw0x1dk0bep8wlt1yweui6y 0 8586 1309307 1290733 2026-11-08T08:47:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309307 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Русское название = Иглин районы |Оригинальное название = |Герб = Coat of Arms of Iglino rayon (Bashkortostan).svg |Флаг = Flag of Iglino rayon (Bashkortostan).png |Гимн = |Описание флага = Иглин районы флагы |Страна = [[Рәсәй]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Статус = [[муниципаль район]] |Входит в = {{s|[[Башҡортостан]]}} |Включает = 19 [[ауыл биләмәһе]] |Столица = [[Иглин (Иглин районы)|Иглин]] ауылы |Образование = [[1935]] й |Упразднение = |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Языки = | Население = {{ Население | Иглинский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Иглинский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Иглинский район | ч }} * 100 / {{ Население | Башкортостан | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 14 | Плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Иглинский район | ч }} / 2454 round 2 ) }} |Место по плотности = |Национальный состав = урыҫтар— 38,3 %, <br /> башҡорттар — 32 %, <br /> татарҙар — 12,4 %, <br /> белорустар — 8,3 %, <br /> сыуаштар — 4,5 %, <br /> украиндар— 1,3 %, <br /> башҡа халыҡтар — 3,2 % |Конфессиональный состав = |Площадь = 2 454 |Процент от площади = |Место по площади = 19 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Карта = Location of Iglinskiy rayon (Bashkortostan).svg |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = 02, 102 |Сайт = http://www.iglino.ru/main.php |Категория в Commons = |Примечания = |Название параметра1 = [[ОКАТО]] |Параметр1 = {{ОКАТО|80228000000}} }} '''Иглин районы''' ({{lang-ru|Иглинский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге — Иглин ауылы. Районда 48873 кеше йәшәй. == Билдәле шәхестәр == * [[Анискин Михаил Александрович]] (19.11.1922—25.06.1944), [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танк командиры. Гвардия лейтенанты. Костин Күле ҡасабаһынан. * [[Вакульский Александр Васильевич]] (28.08.1922—28.07.1990), [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, Совет Армияһы майоры. ([[Ҡалтыман]] ауылынан)<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5177-vakulskij-aleksandr-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Вакульский Александр Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421115607/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5177-vakulskij-aleksandr-vasilevich |date=2016-04-21 }}{{V|20|08|2017}}</ref>. * [[Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы]] (27.11.1933—12.08.2015), 1957—1989 йылдарҙа [[Башҡорт академия драма театры]] актёры, драматург. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1972). Хәҙерге [[Иглин]] ауылынан. * [[Дойников Алексей Иванович]] (18.03.1919—3.12.2006), ғалим-стоматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй медицина-техник академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1969). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, атҡаҙанған табибы һәм почётлы уйлап табыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Оло Тәләк]] ауылынан<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=6552&tab=5 Сам Папа Римский смотрел на Дойникова с открытым ртом. Уроженец Иглинского района стал кремлёвским стоматологом, лечил зубы советским вождям, рвал их у маршалов и ставил пломбы королям. Газета «Республика Башкортостан», 22 июля 2006 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809165652/http://agidel.ru/?param1=6552&tab=5 |date=2016-08-09 }}{{ref-ru}}{{V|16|03|2019}}</ref>. * [[Зайцев Геннадий Александрович]] (5.05.1937—18.02.1998), журналист һәм шағир. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Макарьевка утарынан. * [[Закиров Мөхәмәтхан Хажи улы]] (17.09.1934—5.06.1996), китапханасы-ғалим, библиограф. Педагогия фәндәре кандидаты (1971). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). [[Үктәй]] ауылынан. * [[Корженевский Арнольд Геннадьевич]] (30.01.1939), ғалим-тау инженеры‑геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының (1996), Рәсәй нефть һәм газ сәнәғәтенең (2001) атҡаҙанған хеҙмәткәре, «Татнефть» предприятиеһының почётлы нефтсеһе (1999). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981). [[Таутөмән]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6766-korzhenevskij-arnold-gennadevich Башҡорт энциклопедияһы — Корженевский Арнольд Геннадьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192646/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6766-korzhenevskij-arnold-gennadevich |date=2016-04-21 }}{{V|19|01|2019}}</ref>. * [[Низаметдинов Шамил Рауил улы]] (18.04.1959), ғалим-инженер‑төҙөүсе, 1994—2002 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан — кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1998). [[Иҫке Ҡобау]] ауылынан <ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9707-nizametdinov-shamil-rauil-uly Башҡорт энциклопедияһы — Низаметдинов Шамил Рауил улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072442/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9707-nizametdinov-shamil-rauil-uly |date=2016-04-21 }}{{V|15|04|2019}}</ref>. * [[Пинкевич Альберт Петрович]] (24.12.1883—25.12.1937), ғалим-педагог, халыҡ мәғарифы эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогика фәндәре докторы (1935), профессор. (1918). Сәйәси золом ҡорбаны. [[Орондо]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/12044-pinkevich-albert-petrovich Башҡорт энциклопедияһы — Пинкевич Альберт Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406010013/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/12044-pinkevich-albert-petrovich |date=2016-04-06 }}{{V|22|12|2018}}</ref>. * [[Симонова Надежда Ивановна]] (11.10.1947), ғалим-гигиенист, [[Рәсәй]] медицина фәндәре академияһының Хеҙмәт медицинаһы ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр департаменты директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Көршәк (Иглин районы)|Көршәк]] ауылынан<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11741-simonova-nadezhda-ivanovna Башҡорт энциклопедияһы — Симонова Надежда Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421084059/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11741-simonova-nadezhda-ivanovna |date=2016-04-21 }}{{V|01|10|2017}}</ref>. * [[Тихомиров Анатолий Георгиевич]] (23.03.1899—17.04.1980), [[СССР|совет]] хор дирижёры, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан]]дың тәүге муыкаль коллективтарын ойоштороусы һәм уларҙың етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған снғәт эшмәкәре (1954). [[Ҡалтыман]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15015-tikhomirov-anatolij-georgievich Башҡорт энциклопедияһы — Тихомиров Анатолий Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421184650/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15015-tikhomirov-anatolij-georgievich |date=2016-04-21 }}{{V|12|03|2018}}</ref>. * [[Мәғәфүр Хисмәтуллин]] (23.01.1915—5.10.2004), [[йыр]]сы (тенор), режиссёр һәм педагог. РСФСР-ҙың (1965) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1953) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1969). [[Яңы Ҡобау]] ауылынан. * [[Хисмәтуллин Марат Мәғәфүр улы ]] (31.07.1938—21.02.2018), [[башҡорт]] [[СССР|совет]] һәм [[Рәсәй]] опера йырсыһы (баритон), режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Яңы Ҡобау ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/957-khismatullin-marat-magafurovich.html Башкирская энциклопедия — Хисматуллин Марат Магафурович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224133303/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/957-khismatullin-marat-magafurovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|15|07|2018}}</ref>. * [[Хәкимова Венера Миҙхәт ҡыҙы]] (16.02.1958), инженер-иҡтисадсы. Социология фәндәре кандидаты. «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы. [[Рәсмәкәй (Иглин районы)|Рәсмәкәй]] ауылынан<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956313 Кто есть кто в РБ → Карточка персоны: Хакимова Венера Мидхатовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317041139/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956313 |date=2016-03-17 }}{{ref-ru}}{{V|15|02|2018}}</ref>. * [[Әхмәров Рәүеф Барый улы]] (25.02.1911—6.08.2000), археолог, музей белгесе, тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1972). [[Һарт-Лабау]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17632-khm-rov-r-ef-baryj-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәров Рәүеф Барый улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825141651/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17632-khm-rov-r-ef-baryj-uly |date=2019-08-25 }}{{V|19|02|2019}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} {{ Население | Иглинский район }} ; Милли составы 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[урыҫтар]] — 38,3 %, [[башҡорттар]] — 32 %, [[татарҙар]] — 12,4 %, [[белорустар]] — 8,3 %, [[сыуаштар]] — 4,5 %, [[украиндар]] — 1,3 %, башҡа — 3,2 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4569-iglin-rajony}} {{V|19|01|2019}} {{Иглин районы ауылдары}} {{Иглин районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Иглин районы]] {{Igl-stub}} ntfv1yf5r3n5ucmgoog5psx73mkj92p 0 8747 1309315 1301488 2026-11-08T09:23:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309315 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Илеш районы''' ({{lang-ru|Илишевский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан муниципаль район. Административ үҙәге — [[Үрге Йәркәй]] ауылы. Районда 34181 кеше йәшәй. 1935 ойошторолған. Күпселек халыҡ [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[мариҙар]]. Иң ҙур ауылдар: [[Үрге Йәркәй]] (2010 й. — 10,3 мең), [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] (2009 й. — 0,85 мең), [[Рсай]] (2009 й. — 0,9 мең кеше). Район 25 ауыл биләмәһен берләштерә. == Географияһы == Район биләмәләре [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район территорияһы буйлап [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]], [[Сөн]], [[Баҙы]] йылғалары аға. Ере һоро урман, туғай һәм ашы йыуылған ҡара тупраҡтан тора. Климаты аҙ ғына ҡоролоҡло. Урмандар (күберәк [[ҡайын]], [[имән]] һәм [[уҫаҡ]]) район майҙанының 15,4 % биләй. Файҙалы ҡаҙылмаларҙан [[нефть]] (Арлан ятҡылығының Йосоп майҙаны, Маншыр, Мәнәүез, Андреевка), балсыҡ (Андреевка, Шиҙәле), ҡом-ҡырсынташ (Петертау) ятҡылыҡтары бар. Плиоцен осоро балыҡтарының эҙҙәре һаҡланған Сейәле-Әтәс балсыҡлы һәүерташтар сығып ятҡан урын, Татыш күле, Восток ауылы эргәһендәге [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының һул ярында ултыртылған ҡарағайҙар «тәбиғәт ҡомартҡыһы» итеп иғлан ителгән. == Иҡтисад == Районда [[ауыл хужалығы]] ныҡ үҫешкән. Ауыл хужалығы тәғәйенлешендәге ерҙәр 141,7 мең га (район территорияһының 71,5 %), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 107,0; сабынлыҡтар — 4,8; көтөүлектәр — 29,7 мең га. Районда Өфө предприятиеларының 2 ярҙамсы хужалығы һәм инкубатор станцияһы эшләй. Ауыл хужалығының төп тармаҡтары — игенселек (яҙғы [[бойҙай]], ужым [[арыш]]ы, [[ҡарабойҙай]]), ит-һөт биреүсе эре мөгөҙлө мал үрсетеү, сусҡасылыҡ. Нефть сығарыу сәнәғәте («Южарланнефть», «Саҡмағошнефть» НГДУ-лары), Үрге Йәркәй ауылы май-сыр эшләү, ит һәм аҙыҡ комбинаттары, РТП һәм хужалыҡ-ара ҡатнаш аҙыҡ заводы, Андреевка кирбес заводы. == Транспорт == Район территорияһы аша Өфө—Минзәлә—Ҡазан һәм Нефтекама—Туймазы автомобиль юлдары үтә. [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһында Груздевка пристане урынлашҡан. == Социаль мәҙәни өлкә == Районда 72 дөйөм белем биреү, шул иҫәптән 27 урта мәктәп, Үрге Йәркәйҙә һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 69 клуб, [[Муса Гәрәев|М.Гәрәевтең]] йорт-музейы (Ташшишмә ауылы), Илеш тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Үрге Йәркәй ауылы), үҙәк район һәм 3 ауылда участка дауаханаһы эшләй. [[Урыҫ теле]]ндә нәшер ителгән «Маяк» район гәзитенең [[башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[татар теле|татар]] телдәрендә дубляждары (тәржемәһе) сыға. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Билдәле шәхестәре == === Хәрби хеҙмәткәрҙәр === * [[Гәрәев Муса Ғaйса улы]] — ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[:ru: Абдуллин, Анвар Абдуллинович|Абдуллин Әнүәр Абдулла улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]]. === Хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре === * [[Минһажев Әнис Ғилемйән улы]] (10.07.1948), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]] Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998). [[Кесе Бишҡурай]] ауылынан. === Фән эшмәкәрҙәре === * [[Ғәниев Ривнер Фазыл улы]] (01.04.1937), ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1968), профессор (1969), Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы (1994), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның почётлы академигы (1991), Литва Фәндәр Академияһының сит ил ағзаһы (2011). [[Почёт ордены|Почёт]] (1999) һәм 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) ордендары кавалеры.[[Тәжәй]] ауылынан. * [[Бәхтизин Нәзиф Раян улы]] (31.12.1927—21.10.2007), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] ағза-корреспонденты (1991), ауыл хужалығы кандидаты (1955), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. [[Яңы Аташ]] ауылынан. * [[Әминева Гөлиә Карам ҡыҙы]] (1.04.1959, ғалим-инженер‑төҙөүсе, 2066 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003) һәм мәғариф отличнигы (1999). [[Гремучий Ключ (Ҡужбаҡты ауыл советы, Илеш районы)|Гремучий Ключ]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17365-mineva-g-li-karam-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әминева Гөлиә Карам ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825142252/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17365-mineva-g-li-karam-y-y |date=2019-08-25 }}{{V|28|03|2019}}</ref>. === Дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәрҙәре === * [[Журавлёв Геннадий Александрович]] — КПСС-тың [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған өлкә]] комитетының икенсе секретары. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] — [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның (1993 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]) проректоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Ялалов Фарит Габтел улы]] * [[Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы]] — Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы]] — оператор (нефтсе), Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы]] — Илеш районы «Октябрь» колхозы рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Назмиев, Тимерхан Сафуанович]] — «Искра» колхозы рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы]] —комбайнер, Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалеры. * [[Ғилданов Хәләф Ғилван улы]] (1.02.1932—7.01.1994), хеҙмәт алдынғыһы, 1952—1992 йылдарҙа «Коммунар» колхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1975). [[Кесе Бишҡурай]] ауылынан. * [[Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы]] — бригадир, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). * [[Маликов Рәйеф Сәлих улы]] (24.08.1952) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа [[Нефтекама автозаводы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2—4 саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001), Дуҫлыҡ (2008) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. [[Дөмәй]] ауылынан. * [[Нәбиев Мирзанур Фәсхетдин улы]] (24.05.1923—18.04.2008), хужалыҡ эшмәкәре, 1949—1985 йылдарҙа М. Горький исемендәге колхоз рәйесе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1980). Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1975, 1980) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. [[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]] ауылынан<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/nabiev_mirzanur_faskhetdinovich/0-456 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Набиев Мирзанур Фасхетдинович]{{ref-ru}}{{V|30|04|2018}}</ref>. * [[Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы]] (26.03.1899—1982), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Илеш район Советы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1935—1937), шулай уҡ [[Салауат районы|Салауат]] (1939—1944) һәм [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]] (1944—1955) район Советтарының элекке рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[РСФСР]]-ҙың персональ пенсионеры. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордены кавалеры. [[Иғмәт]] ауылынан<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/rafikov_gabbas_gabdrafikovich/0-500 Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович]{{ref-ru}}{{V|22|03|2019}}</ref>. * [[Сәлихов Рәбис Сәлих улы]] (2.04.1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1997 йылдан Өфөләге «Жилстройинвест» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2004) атҡаҙанған төҙөүсеһе. «Почёт Билдәһе» (1986) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры (2012). [[Дөмәй]] ауылынан<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/salikhov_rabis_salikhovich/0-520 Илишевский историко-краеведческий музей. Салихов Рабис Салихович]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://js-invest.ru/o-kompanii/nagrady-i-dostizheniya/ ООО ГК «Жилстройинвест». Награды и достижения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329201349/https://js-invest.ru/o-kompanii/nagrady-i-dostizheniya/ |date=2019-03-29 }}</ref>{{V|29|03|2019}}. * [[Сафин Рәлиф Рәфил улы ]]— «Лукойл» ААЙ Вице-Президенты. * [[Сәлихов Зөлфәр Сәлих улы]] — Газпром етештереү Ямбург ЯСЙ баш инженеры * [[Халиҡов Хәлил Мирзаян улы]] (4.03.1939), инженер, хужалыҡ, совет, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1985—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Рәйесе урынбаҫары. [[БАССР]]-ҙың 11-се һәм 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). [[Базытамаҡ]] ауылынан<ref>[http://ilish-muzey.my1.ru/index/khalikov_khalil_mirzajanovich/0-588 Халиков Халиль Мирзаянович. Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|3|03|2019}}</ref>. === Мәғариф хеҙмәткәрҙәре === * [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (7.11.1948), педагогик хеҙмәт ветераны. 1977—2011 йылдарҙа [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). [[Үрмәт]] ауылынан<ref>[http://best.bspu.ru/teachers/52/96. Проект БГПУ им. М. Акмуллы «ЛУЧШИЕ УЧИТЕЛЯ И ШКОЛЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»: Шарипова Илюса Тимиргалиевна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|05|11|2018}}</ref>. === Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт әһелдәре === ==== Артистар ==== * [[Нәбиуллин Рәфил Рауил улы]] (23.01.1952—18.09.2002), [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған (2000) һәм [[БАССР]]-ҙың халыҡ (1989) артисы. Иҫке Хажи ауылынан. * [[Фәхруллина Резида Рауил ҡыҙы]] (1.04.1962), [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]] актёры. [[Үрге Маншыр]] ауылынан. * [[Фәтихов Хәлит Шәйех улы]] (20.03.1958), музыкант-баянсы, [[Исәмәт (Илеш районы)|Исәмәт]] ауылынан. ==== Композиторҙар ==== * Вәсил Ғәлимов. Ҡәҙер ауылынан. * [[Данил Хәсәншин]] (22.08.1937), композитор, 1973 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Сүлте]] ауылынан ==== Йырсылар ==== * [[Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы]] (5.04.1933—12.05.2009), йырсы, 1963—1988 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. РСФСР-ҙың (1974) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1969) атҡаҙанған артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). [[Аҡкүҙ (Илеш районы)|Аҡкүҙ]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5241-limova-sazhi-asim-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421194749/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5241-limova-sazhi-asim-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|21|03|2018}}</ref>. * [[Фәнүнә Сиражетдинова]] (15.02.1949), йырсы. Башҡортостандың халыҡ артисы (1994). [[Ишҡар]] ауылынан. * [[Шәйҙуллина Фәйрүзә Динислам ҡыҙы]] ==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ==== * [[Роберт Миңнуллин]] — [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры, Муса Йәлил (1982) һәм Ғабдулла Туҡай (1998) исемендәге дәүләт премиялары лауреаты. Нәжәде ауылынан. * [[Суфиян Поварисов]] — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары|Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] * [[Илдус Тимерханов]] — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты ([[Түбәнге Сереккүл]] ауылы). * [[Ринат Хәйри]] — [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] лауреаты ([[Үрмәт]] ауылы). ==== Журналистар ==== ==== Рәссамдар ==== * [[Рәхмәтуллина Ләйсән Зөфәр ҡыҙы]] (19.08.1964), график-акварелсе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Шутов Александр Павлович]] === Спортсылар === * [[Саҡаев Йәлил Хәнәфи улы]] (1.12.1958), спортсы, тренер, шашка буйынса [[Ишембай олимпия резервы мәктәбе]] директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1996) һәм иң яҡшы тренеры (2000). [[Рсай]] ауылынан. * Шәрипов Рушан Инсаф улы — саңғысы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4573-ilesh-rajony}}{{V|3|03|2019}} * [http://ilesh.ru/ Администрация Муниципального района Илишевский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084054/http://ilesh.ru/ |date=2016-03-04 }} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор =[[Асфандияров Анвар Закирович|Асфандияров А.]], Асфандиярова К.|заглавие= Национальный состав населенных пунктов Илишевского района по переписям XVII—XX вв|ссылка= |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2002|том = |номер=7|страницы= 37—44|doi= |issn= 1683-3554}} * ''Мухтаров Я. Г. ''Ялан Яркей и его потомки. — Уфа, 1999. * ''Яппаров Х. М. ''Наше шежере. — Уфа: Китап, 1999. — 272 с. == Сығанаҡтар == * [http://ufagen.ru/places/ilishevskiy История сёл и деревень] * [http://www.proilish.ru ПроИлиш. РФ — Информационный портал Илишевского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104001713/http://proilish.ru/ |date=2019-01-04 }} {{Илеш районы ауылдары}} {{Илеш районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Илеш районы]] lq50yxy3lw9dcicx6yaacye8wkutl6s 0 9251 1309061 1284072 2026-11-07T12:22:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309061 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәләкәй Муса''' ({{lang-ru|Малому́сино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе районындағы]] ауыл. [[Илкәнәй ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)|Илкәнәй ауыл Советы]] составына инә. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 94 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||179|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||181|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||198|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||129|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||124|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||97||44||53||45,4||54,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Илкәнәй]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Карагайка): 7 км == Тарихы == Ауылға [[1906 йыл]]дан һуң [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] биләмәһендә шул уҡ өйәҙҙең [[Яңы Муса (Көйөргәҙе районы)|Яңы Муса]] һәм [[Илкәнәй]] ауылдары кешеләре нигеҙ һала<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/89923/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»]</ref>. == Урамдары == * Коммунистик урамы ({{lang-ru|Коммунистическая (улица)}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Сәскә урамы ({{lang-ru|Цветочная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000069.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Миһранов Рауил Зариф улы]] (24 июль 1941 йыл) — Рәсәйҙең еңел атлеты, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), Омскиҙа, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта үҙенең йәш төркөмөндә халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе<ref>[http://реальные-дела.рф/area.aspx?id=2436 Илькинеевский сельсовет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250819174838/http://xn----7sbbpcbc8bep3a0ll.xn--p1ai/area.aspx?id=2436 |date=2025-08-19 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Шоңҡар (журнал)|Шоңҡар]]. 24 сентябрь 2021. Халыҡ табибы Ғәлим<ref>[https://shonkar.com/articles/y-sh-yesh/2021-09-24/haly-tabiby-lim-2520208] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129052938/https://shonkar.com/articles/y-sh-yesh/2021-09-24/haly-tabiby-lim-2520208 |date=2022-11-29 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == <references/> {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] irgyz1yb4mdb4f0cb3wgrhmn1oitjqz 0 9893 1309198 1264569 2026-11-07T22:33:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309198 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гәйнәямаҡ''' ({{lang-ru|Гайниямак}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 897 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452132, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202816001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] (59 %), [[татарҙар]] тәшкил итә(40 %)<ref name="2002F" />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1906 йыл||1806|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||2212|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1624|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||1581|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||1102|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||1023|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||897||436||461||48,6||51,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 55 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксенов (Әлшәй районы)|Аксенов]]): 20 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Аҡбай урамы ({{lang-ru|улица Акбая}}) * Горький урамы ({{lang-ru|улица Горького}}) * Дим урамы ({{lang-ru|улица Демская}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Тау аҫты урамы ({{lang-ru|улица Подгорная}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Мәктәп яны урамы ({{lang-ru|улица Пришкольная}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}}) * Сирень урамы ({{lang-ru|улица Сиреневая}} * Сәскәле урамы ({{lang-ru|улица Цветочная}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Шоссе урамы ({{lang-ru|улица Шоссейная}}) * Ямаҡов урамы ({{lang-ru|улица Ямакова}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000108.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Ғәйниәмаҡ ауылының исеме этноним — Ғәйнә улусы исеме һәм антропоним — тәүге төпләнеүсе Ямаҡ исеменән барлыҡҡа килә. 1743 йылда уҡ бер нисә ғаилә-ихатанан ғәйнәләр «быйыл яҙ төпләнеп, һөрөнтө ерҙәрҙе һөрә». Был ауылды төҙөүҙең теүәл датаһы, йәғни [[1743 йыл|1743 йылдың]] майы, башҡа башҡорт ғаиләләре бында үрҙә әйтелгән килешеү төҙөлгәндән һуң күсеп килә. Ғәйнәямаҡ ауылына дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламдарынан булған [[татарҙар]] ҙа ҡушыла. 1773 йылда бында [[типтәрҙәр]] ҙә индерелә. [[Башҡорттар]] 1798—1865 йылдарҙа хәрби казак ҡатламына инә һәм 12-се (1847 йылдан алып 13-сө) башҡорт кантонына инә. Империяның көньяҡ-көнсығышында (Урта Азия) Рәсәй дәүләте үҙенең тышҡы сәйәси бурыстарын үтәгәс, башҡорттарҙы яйлап хәрби ҡатламдан граждандар ҡатламына күсерә башлай һәм уларҙы ябай дәүләт крәҫтиәндәренә әйләндерәләр. [[1795 йыл]]да Ғәйнәямаҡ ауылында 43 йортта 220 башҡорт теркәлгән. [[1816 йыл]]да 486 башҡорт, 30 яһаҡлы татар, 12 типтәр, 1834 йылда — 658 башҡорт, 80 яһаҡлы татар, 7 типтәр, 1859 йылда — 978 керҙәш, 1870 йылда — 1180 башҡорт, 96 татар, 1920 йылда — 2212 башҡорт була. Күренеүенсә, 1816 йылда типтәрҙәр менән татарҙар халыҡтың 8 процентын, 1834 йылда — 11,7, 1870 йылда 7,5 % тәшкил иткән. Ошонан сығып билдәләп үтергә кәрәк, 1920 йылда ла бында татар халҡының һаны 10-12 проценттан да кәм булмаған <ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/422 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 422.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220413115209/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/422 |date=2022-04-13 }}</ref>. == Матбуғатта == == Видеофильмдар == * Ғәйнәямаҡ ауылында «Айыҡ ауыл» байрамы үтте. 29 март 2022 йыл{{YouTube|haS9WJjEob4|logo=1}} * Ғәйнәямаҡта хакимиәт көнө. 3 июль 2018 йыл{{YouTube|B_Yzh5uze_o|logo=1}} == Билдәле шәхестәре == * [[Сәйетборхан Мағазов]] (1781—?) — хәрби хеҙмәткәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. * [[Әбдей Абдуллов]] — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Ғәйнә]] улусы башҡорто. Пугачёв полковнигы. Мулла. * [[Әйүпов Хәмит Вәли улы]] (15.01.1914—26.03.1987), ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әйүпов Хәмит Вәли улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818135006/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17222-j-pov-kh-mit-v-li-uly |date=2019-08-18 }}{{V|7|01|2019}}</ref>. * [[Тайсинов Марат Ғәли улы]] (10.01.1930), СССР һәм Рәсәй педагогы. Педагогия фәндәре докторы (1986), профессор (1992). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1995). * [[Тайсинов Солтан Нурғәле улы]] (27.11.1906—3.09.1982), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]], [[тупраҡ]] белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1948), профессор (1949). [[РСФСР]]‑ҙың (1968) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1951) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1950, 1973) ордендары кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|10|04|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|10|04|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3909-g-jn-yama-lsh-j-r-nynda-y-auyl}} {{V|7|01|2019}} * [http://ufagen.ru/places/alsheevskiy/gayniyamak.html Гайниямак на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|21|11|2020}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] mxb4hs7sq8vsmx7trjzvkat1utenkan 0 9898 1309296 1284140 2026-11-08T08:11:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309296 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ибрай}} {{Ук}} '''Ибрай''' ({{lang-ru|Ибраево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452136, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202819003. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[башҡорттар]] 97 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1795 йыл||153|||||||| |- | 1865 йыл||519|||||||| |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1906 йыл||603|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||708|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||547|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||466|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||250|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||288|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||241||123||118||51,0||49,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 15 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Сәпәш]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 15 км == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Сәнәғәт зонаһы ({{lang-ru|зона Промышленная}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/002/000066.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 31 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Ибрай ауылы — Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының [[аҫабалыҡ|аҫаба ерендә]] керҙәш бөрйән башҡорттары торамаһы. Улар [[Дүртөйлө (Дәүләкән районы)|Дүртөйлө]] ауылынан (хәҙерге [[Дәүләкән районы]]) подпоручик Әбдей Йомағоловты туғандары менән бергә «1790 һәм 1791 йылдарҙа оброктан килешеү буйынса йылына 40 һәм 50 һумлыҡ түләү менән» яйыҡ-ҫыбы меңдәрҙе индерә. Унда поручик (1807 йылдан) йәшәй. Әбдей Йомағолов (1762—1818), ул [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһының]] [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй өйәҙендә]] урынлашҡан 12-се Башҡорт кантонын етәкләй. VII ревизияла уның 4 ҡатыны (39, 40, 30, 36 йәш) булған. Уның улдары Хәсән (улы Дәүләтша), Әҙил (улы Котлобирҙе), Исхаҡ (улы Садиҡ), Исмәғил, Иҙрис, Йосоп, Ибраһим, Әхмәт, Ҡыҙрас, Мөхәмәтғәле, Көнәфиә, Яҡуп, Ибниәмин, Айса, Мөхәмәтәмин. Бында тәүге төпләнеүсе Ибрайҙың улы Иҫәнбай Ибраев (1729—1813), уның улы Ҡалмаҡ (уның улы Ғилембирҙе) йәшәгән. 1795 йылда 153 башҡорт (29 йорт), 1816 йылда — 222 (41 йорт), 1834 йылда — 354 (36 йорт), 1859 йылда — 498 (92 йорт), 1870 йылда — 499 (92), 1917 йылда — 752 (153 йорт), 1920 йылда — 708 (145 йорт). Был ауылда йәшәүсе зауряд-сотник Теләүкәй Килмөхәмәтов [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылда]] 12-се башҡорт полкы составында француз илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыша. Ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән. 1843 йылда 354 кешегә 1090 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 153 йортҡа 612 тиҫтә һөрөлгән ер тура килгән. 86 йорттоң — 4 дисәтинәгә, 35-енең — 10-ға, 5-енең — 15, 7-һенең 15-тән ашыу дисәтинәгә тиклем һөрөнтө ерҙәре булған. 20 йорт хужаһы [[игенселек]] менән шөғөлләнмәгән. 19 быуат аҙағында тиклем йәйләүгә сығалар<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/423 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 423.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327165556/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/423 |date=2022-03-27 }}</ref>. == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 11 май 2020, Ибрай ҡаһарманына — оло ихтирам һәм хөрмәт<ref>[https://bashgazet.ru/articles/b-y-k-e-e-g-75/2020-05-11/ibray-a-armanyna-olo-ihtiram-m-h-rm-t-666678] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812015802/https://bashgazet.ru/articles/b-y-k-e-e-g-75/2020-05-11/ibray-a-armanyna-olo-ihtiram-m-h-rm-t-666678 |date=2022-08-12 }}</ref> * [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]. 18 июнь 2018, Яуҙа тыуған һөйөү<ref>[https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2018-06-18/yau-a-tyu-an-y-777582] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815122907/https://bashkizi.ru/articles/ya-myshtar-an-k-sl-r-k/2018-06-18/yau-a-tyu-an-y-777582 |date=2022-08-15 }}</ref> * [[Һәнәк (журнал)|Һәнәк]]. 17 май 2021, Ибрай дворяндарынан<ref>[https://henek.info/articles/common_material/2021-05-17/ibray-dvoryandarynan-2367797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817204145/https://henek.info/articles/common_material/2021-05-17/ibray-dvoryandarynan-2367797 |date=2022-08-17 }}</ref> == Видеофильмдар == * Ибрай аулы юбилейы<ref>{{YouTube|Qenp-ak_NjY|logo=1}}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Теләүкәй Килмөхәмәтов]] (1789—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4090-ibraj-lsh-j-r-nynda-y-auyl}} {{V|8|02|2019}} * [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан] * [http://ufagen.ru/places/alsheevskiy/ibraevo_alsheevskiy.html Ибраево на портале «Генеалогия и Архивы»] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 5do2f6xj379rubv4vs23rnhb9ssy4cw 0 11277 1309062 1284073 2026-11-07T12:26:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309062 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Бәләкәй Ҡыпсаҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Бәләкәй Ҡыпсаҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 17 | lat_sec = 7 |lon_deg = 57 | lon_min = 47 | lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бөрйән районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 57 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453583 |почта индекстары = |телефон коды =34755 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80219820004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Бәләкәй Ҡыпсаҡ''' ({{lang-ru|Малый Кипчак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[Ҡыпсаҡ]] ауыл советана ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453583, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219820004. == География == [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]] — ауылы Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән]] районы [[Ҡыпсаҡ]] ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл. Ул Үҙән йылғаһы буйында, һөҙәк тау битендә урынлашҡан. Тирә-яғын ҡуйы урмандар ҡаплап тора. Тау башынан ҡарағанда, ауыл соҡор эсендә ултырған кеүек тойола. === Географик урыны === Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> * район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 51 км, * ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]]): 5 км, * иң яҡын тимер юл станцияһына тиклем ([[Белорет (станция)|Белорет]]): 125 км. == Тарихы == === Ауыл янындағы ер-һыу атамалары === Ауыл янындағы ер-һыу атамалары бик һуң барлыҡҡа килгән һәм ҡасандыр ошонда йәшәп киткән кешеләр менән бәйле. 1950 йылға тиклем үк, [[Үҙән]] йылғаһының һул ярында урман ҡарауылсыһы [[Капалов Петр Иванович]] йәшәгән (башта ул дүрт бүлмәле ҙур йортта тора, ауыл төҙөлә башлағас, иҫке өйҙө һүтеп, шул нигеҙгә бәләкәйерәк өй һалып бирәләр — 90-сы йылдарға тиклем ултыра был йорт). Ауылдан көнсығышта, 200—300 метр алыҫлыҡта, ҙур булмаған асыҡлыҡ бар — унда [[Петр Иванович]] бесән сапҡан. Бөгөнгө көндә был асыҡлыҡ [[Кыпыл сабыны]] тип йөрөтөлә. [[Һарағы]] юлы буйындағы һулаҡайҙағы асыҡлыҡты [[Кәлентей баҡсаһы]] тип атаған халыҡ. Элек ошо ерҙә [[Кочетков Калентий]] баҡса тотоп, картуф сәскән. Атама шунан ҡалған да инде. [[Һарғая]] юлы буйында әүәл икешәр квартиралы 4 йорт була. Халыҡ күсенеп киткәс, иң аҙаҡҡы булып, ошо йорттарҙың береһендә [[Ҡарасурин Муса Сәләх]] улы йәшәй. Ул күсенеп киткәс, был тирә [[Муса]] туғайы тип атала. [[Кыпыл сабыны]] янындағы ауылда күренеп торған ҡабаҡ [[Пикарный тауы]], ә үҙәк [[Пикарный]] тип аталыуы ҡыуғын мәлендә ошо урында төҙөлгән пекарнянан тороп ҡалған. [[Үҙән]] йылғаһының ҡаяға һуғылып, киҫкен боролош яһап аҡҡан һулаҡай яры — шау ҡырсын аръяҡтағы ҡаршыһындағы ҡая — [[Ҡырсынҡая]] исемен алған. Янындағы үҙәктән [[Суҡмуйыл]] (һөрөп ташланғанға ҡәҙәр суғым ғына муйыл ағастары бар ине) яландары янынан башланған ҡотоғо аға. Элек йәшәп киткән урыҫтарға эйәрә, ауыл халҡы туғайҙарҙы исеме менән түгел, ә кисеү һаны менән йөрөтә. [[Урал]] колхозы биләмәһенә ҡараған был туғайҙарҙың үҙ атамаһы бар. [[Пикарный]] тауының урта билен ярып, атылып сыҡҡан шишмә — [[Түбәнге ҡотоҡ]], ә үрҙәрәк [[Алаша]] ҡотоғо бар. Халыҡ ошо ҡотоҡтарҙан, Үҙәндән һыу ала. == Тарих яҙыр инем ташына == 1950 йылға тиклем хәҙерге ауыл ултырған тау битендә ҡуйы урман, [[Үҙән]] туғайы шау әрәмәлек була. Был тирәлә тик урман ҡарауылсыһы [[Петр Иванович Капаловтың]] ғына, русса әйтмешләй, кордоны була. (Ауылдың тәүге — [[Кордон]] исеме лә шунан ҡалған. Ә рәсми документтарҙа [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]] тип яҙыла — ауылдың тәүге уҡытыусыһы [[Ғәликәев Мөҙәрис]], ауыл советы рәйесе [[Ғәлиәкбәров Ғәлийәндәр]] яҙҙыралар). 1950 йылда [[Әүжән]] химлесхозына ҡараған[[Көньяҡ Үҙән]] участкаһы асыла. Участкала ағас ҡырҡыу, таҡта ярыу, һал ағыҙыу эштәре башҡарылырға тейеш була. Ситтән эшселәр йыйыу башлана. Килеүселәр өсөн биш бүлмәле дөйөм ятаҡ төҙөлә. Янында дөйөм мунса ла була. Шулай уҡ, күрше ауылдарҙан йөрөп эшләүселәр ҙә була. Участканың тәүге мастеры — [[Яхин Рәхимйән]]. Был осорҙа сайырсылыҡ киң ҡолас ала. Сайыр ағыҙыу — мәшәҡәтле эш. Шуға ла уға әҙерлек ҡыш көнө үк башлана. Ҡыш диләнкәләге ҡарағайҙың ҡабығы әрселә. Ул осорҙа тимер мискәләр булмай. Ағас мискә һәм ҡатырға мөшкәт(воронка) һәм ағас сөй әҙерләү өсөн 1952 йылда бондарка асыла. Тәүге бондар (мискә яһаусы) [[Витя Пиндюрин]]. Мискә өсөн бер тигеҙ таҡталар — көлөпкә ярыла. Уны бондарканың сушилкаһында киптерәләр. Сушилкала [[Гущенская Мария]] (аҙаҡ Һарғаяла йәшәй) эшләй. Ут яғып, глицерин ҡатнаштырып, елем әҙерләнә. Кипкән таҡтанан, алты урындан ҡоршау һуғып, төпләп мискә яһайҙар. Эҫелә ултырған мискәнең бик тиҙ ҡорғаҡһып шаурауы мөмкин. Шуға ла, мискәне диләнкәләргә таратҡас, ерҙә баҙ ҡаҙып, «хронилкаға» ултырталар. Ағас сөй ярыу эше лә булған. Шулай уҡ, газогенераторлы техника өсөн «чурка» ярғандар. Ҡайын ағасынан, башта тәгәрмәстәр бысып, шаҡмаҡлап туралған утын яғыулыҡ итеп файҙаланыла. Эшселәр бер диләнкәлә бригада ысулы менән күмәкләп «һыҙып», (ағастарға сайыр ағыҙып төшөрөү өсөн һаҡ (резец) менән һыҙылған юлдар), бергәләп йыйғандар. Быға урмандарҙа айыуҙарҙың ишәйеүе, кеше ашау осраҡтары булыуы ла сәбәп . Ауылда барлығы 1 ат, ул да булһа, начальник өсөн. Еккегә ике үгеҙ тотола. 1952 йылда эш тарҡала башлай, килгән кешеләр ҙә ҡайталар. 1953 йылда, эш яңынан башланғас ҡына, ғаиләлеләр күсеп килә башлайҙар. Беренсе булып — [[Петр Поросенков]], икенсе — [[Әйүп Әбдрәшитов]]. Шул уҡ йылдың 8 июнендә [[Ҡаһарманов Мөхәмәдйән]], унан [[Исмәғилев Хәкимйәндәр]] ғаиләләре менән киләләр. Ситтән кешеләрҙе эшкә йыйыу башлана, вербовать ителеп тә киләләр. [[Әүжәндән]] килгән балтасылар бригадаһы икешәр квартиралы дүрт йорт төҙөйҙәр(унда бондарҙар һәм уҡытыусылар тора). Ирҙәр ҡыш [[Әүжәндә]] ағас ҡырҡыуҙа яталар. Ә ҡатын-ҡыҙҙар, бригада ысулы менән, акаринйәлә(ағас ҡабығын әрсеүҙә) йөрөйҙәр. Йәй ирҙәр сайыр һыҙа, ә ҡатын-ҡыҙҙар йыя (тулы мөшкәттәрҙәге сайырҙы махсус бысаҡ менән биҙрәгә йыйып, биҙрәләгеһен төйөп-төйөп мискәгә тултырыу). Тәүге сборщиктар (сайыр йыйыусылар): [[Юлдашева Ғәфифә]], [[Теләүбаева Бибиямал]], [[Байрамғолова Йәмилә]], [[Абдуллина Зәйтүнә]], [[Алтыншина Хәҙисә]]. Сайыр ташыу эшендә [[Исмәғилев Х.]] менән [[Ҡаһарманов М.]] йөрөйҙәр. Ат көсөнә мохтажлыҡ тыуғанға, 1954 йылда 28-30 эш аты килтерелә. Ошо осорҙа иң тәүге шәхси өйҙәр барлыҡҡа килә. [[Батыров Сәлимйән һәм Зәкирйәндәр]] беренсе булып, үҙ йорттарын бөтөрөп инәләр. Ауыл ҙурая, халыҡ һаны ла арта, эш тә көсәйә. 1962 йылда [[Әүжәндәге]] [[Серегин Николайҙың]] төҙөлөш бригадаһы өҫкө урамда йорттар һала башлай. Әйткәндәй, заманында дан өйҙәр була улар. Бер стандартта — бейек болдорло, ҡупшы соланлы, бер иш кәртә-ҡуралы һәм һарайлы, матур ихаталы һәм өй алды баҡсаһы булған — күрше ауылдағыларҙың күҙҙәрен ҡыҙҙырырлыҡ инде! Хатта ете йыллыҡ мәктәп асырға тип, ҙур бина ла һалына башлай. Эш гөрләй, план үтәлә. Һаман да бригада ысулы менән эшләнә: бер бригада [[Бөрйәндә]] ағас ҡырҡа, икенсеһе акаринйәлә йөрөй. Сайыр [[Белоретҡа]], шунан [[Свердловскиға]] китә. Буйҙаҡ эшселәргә һәм ағас ҡырҡыусылар өсөн пекарня асыла. [[Исмаҡова Рәйсә]], [[Мөхәмәтғалина Мөнийә]], [[Исмәғилева Зөлхизә]], [[Ҡарабулатова Флүрә]], [[Теләүбаева Бибиямалдар]] икмәк бешерәләр. Ҡыуғын мәлендә [[Үҙән]] тамағына тиклем (Янһары ауылы эргәһе) ҡыуғынсыларға ат менә икмәк ташыйҙар. Дөйөм мунсала [[Сафина Зәйтүнә]], [[Батырова Мәрйәм]] эшләй. Магазин бик бай була. Уралда йәйләүселәр, башҡа юлаусылар, яҡын тирәләге ауылдыҡылар баҙарға барғандағы кеүек, тейәнеп ҡайта торған булғандар. Башҡа яҡтарҙа булмаған ҡуйыртылған һөт, быҡтырылған ит, колбаса, какао, өрөк һәм башҡа ризыҡтар килтереп һатыла. Халыҡ, тауышһыҙ булһа ла, кино ҡарай. Клуб юҡ, тип аптырап тормағандар. Урамда ла, бондаркала ла кино күрһәткәндәр. Тәүге тауышлы киноны 1965 йылда [[Ишембай]] районы кешеһе [[Абдуллин]] ҡуя. Клуб 1966 йылда ғына, мәктәп менән бер бинала төҙөлә. Уға тиклем мәктәп1959 йылдан бирле тау аҫтындағы йортта урынлашҡан була. [[Фәйзуллин Булат]], [[Ғәбиҙуллин Хамматта]] тәүге кино ҡуйыусылар була. Ауыл халҡының яртыһы башҡорт, ҡалғаны урыҫ, татар һәм башҡа милләт кешеләре. Уҡытыу рус телендә, башҡорто рус телен өйрәнә, урыҫы башҡортса һупалап маташа. Халыҡ күп. Спектакль йәки концерттар ҡуйыла. Бынамын тигән һәүәҫкәр артистар ҙа етерлек: [[Сөләймәнов Сәғәҙи]], [[Мөхәмәтйәнова Фәриҙә]], [[Исмаҡов Ҡондоҙбай]], [[Ҡарабулатов Әмир]], [[Рәхмәтуллин Мәүлитбай]]. Сәхнәгә күтәрелеп баҫмайынса, халыҡ араһында танылыу алғандар ҙа етерлек. Мәжлестәрҙең түр башында, яҡын-тирәлә ҡурайсы булараҡ даны таралған 1812 йылғы Ватан һуғышынан урап ҡайтҡан тимер ҡурайы менән [[Ғәйфулла Ғиззәтуллин]] ултырыр. [[Ғафури]] районынан күсеп килгән [[Ғәлиә һәм Кәшфулла Мәжитовтар]] кеүек, парлы татар халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусылар ул ваҡытта районда ла булмағандыр. 1974 йылда [[Үҙән]] йылғаһынан һуңғы тапҡыр ҡыуғын (сплав) ҡыуыла. Ауылдағы ағас әҙерләү бригадалары [[Бөрйәнгә]] [[Ағиҙел]] поселогына күсерелә шулай уҡ бухгалтерия һәм бөтә төр техниканы ла алып китәләр. Ауылда тик сайыр әҙерләү участкаһы ғына тороп ҡала. Ағас ҡырҡыу эше бөтөү менән күптәр, бигерәк тә урыҫтар, ауылдан китә башлайҙар. Ҡалған урман ҡырҡыусылар ҙа сайыр ағыҙыу эшенә күсә. Кордон сайыр участкаһы [[Бөрйән]] леспромхозында иң ҙур сайыр участкаһы була: [[Ҡолғананан]] 23, [[Һарағынан]] — 15, [[Ҡыпсаҡтан]] — 12 сайырсы эшләй. 1980 йылдар башында [[Ҡолғана]] айырым участка булып айырыла. Сезонға 250—300 тонна сайыр әҙерләнә. Тәүге осорҙан айырмалы рәүештә хәҙер бригада ысулы менән түгел, ғаилә подряды менән эшләнә. Эш хаҡы яҡшы — сезонға 400—700 һум түләнә.Йәй буйы урманда сайыр һыҙған ирҙәрҙең ҡатындарына мал көтөү, бесән әҙерләү эштәрен үҙҙәренә атҡарырға тура килә. 1 974 йылда ауылға терәп, [[Муса]] туғайында иген сәсәләр, аръяҡҡа колхоздың һимертеүгә тана-торполары килтерелә. Былай ҙа диләнкә сапҡан урмансыларҙың сабындары махсус рәүештә колхоз малдарынан тапатылып, тәләфләнә, ауыл эсенән ситкә сыҡҡан быҙауҙар бикләп ҡуйыла. Ауыл аша үткән юғары вольтлыэлектр линияһы үтә, ләкин [[Бәлкәй Ҡыпсаҡҡа]] һуҙмайҙар. Йән-яҡлап ҡыҫырыҡланған ауыл перспективаһыҙҙар иҫәбенә индерелә, йылына 1-2 ғаилә күсеп китеп тора, ауыл яйлап бөтөүгә бара. == Начальник һәм мастерҙар == Ошо йылдарҙа эшләп киткән начальник һәм мастерҙар: Бардин, Мөхәмәтйәнов Мәрхәм, Килдейәров Альберт, Көмөшбаев Сабир, Йоспов Рәсүл, Волков Андрей, Әбдрәшитов Әйүп, Островский Николай, Кимирилов Дмитрий, Ҡарағолов Батыр, Сальников Михаил, Мөхәмәтғалин Зәки. Тәүге фельдшерҙар: Пашина Мария, Пудовкин Геннадий. Тәүге һатыусылар: Поросенков Петр, Дауытова Нина, Шәйхисламов Нуриман, Усманова Ғәйшә, Хәсәнова Нина, Кимирилов Дмитрий. == Мәктәп тормошо == Ғәликәев Мөҙәрис ауылдың тәүге уҡытыусыһы була (ике йылға яҡын уҡыта). Унан Ҡәҙерғолова Мәрйәм уҡытып китә. Бик дәртле уҡытыусы була: концертын да ойоштора, кисәләр ҙә үткәрә. Уларҙан тыш, Дятлова Валентина, Мәғәфүрова Нажия, Ишбулатова Роза, Зәйнуллина Ғәлиә, Уразаева Сәғүрә, Ҡасимова Зәкиә, Ҡаһарманова Мәрйәм, Ҡаһарманова Фәүриә Бәләкәй Ҡыпсаҡта уҡытып китәләр. Ҡаһарманова Мәрйәм хаҡында ла айырым әйтеп үтмәй булмай. [[Белорет районы]] Һаралы ауылы ҡыҙына бағышлап сығарған Һарағы ауылы егете Сабитулла Хөснөтдиновтың "Мәрйәмем минең" йыры йыр китабында ла сыға. Тәүге сығарылыш уҡыусылары: Балгазин Марат, Исаев Владимир, Яровая Любовь, Исмәғилев Хәсән, Ҡаһарманова Фәүриә, Поросенков Михаил, Сөләймәнов Таһир. == РСУ == 1979 йылда [[Башремстрой]] берекмәһе, 10 йылға договор төҙөшөп, [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]] ауылында [[Салауат РСУ]]-һының Бөрйән урман участогын аса. Ҡыш уртаһында ауылға электр линияһы һуҙыла, пилорама ултыртыла, дөйөм ятаҡ өсөн буш өйҙәр ремонтлана, контора эшләнә, урман ҡырҡыу эшенә кәрәкле техникалар килә башлай. Ауылдан һәм ситтән эшселәр йыйыу башлана, [[Ҡолғананан]] [[Ишбулатов Вәлит һәм Ильястарҙың]] ғаиләләре күсеп килә, халыҡ дәртләнеп йорт төҙөү эшенә тотона. (Батыров Зәкирйән һәм Сәлимйәндәр, Насыров Вәлиттәр 80-се йылдарҙа яңы өй бөтөп инәләр.) [[Салауат РСУ]]-һының урман участкаһы тиҙ арала нығына: бер бригада урманда ағас әҙерләй икенсеһе пилорамда таҡта быса. Йылына уртаса 3,5-4 мең кубометр, шул иҫәптән, 1,5кубометр ҡарағай,2,5 мең кубометр ҡайын ағасы әҙерләнә, 1-1,5 мең кубоетр ағас пилорамда таҡтаға ярыла. Әҙерләнгән ағас-таҡталарҙы [[Башремстройҙың]] райондарҙағы РСУ-ларынан килеп алалар ([[Салауат]], [[Ишембай]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Дәүләкән]], [[Күмертау]]). Ҡолап барған ауыл клубына капиталь ремонт эшләнә. 90 сы йылда, бер нисә ай эсендә, тимер свайҙар ҡатып, [[Үҙән]] йылғаһы аша күпер һалына. РСУ-ның урман участогында оҙаҡ йылдар мастер булып [[Фәйзуллин Булат]] эшләй. Ауылдың яртыһы РСУ-ның урман участогында, яртыһы сайырсылыҡ участкаһында эшләй. Сайыр эше яйлып һүрелә башлай. Сайыр тапшырыу, сайырҙы йыйған расходтар үҙен аҡламай. 1995 йылда сайыр ағыҙыу эше бөтөнләйгә туҡтап ҡала. Хатта йыйылған сайырҙар ауылда мискәләрҙә ултырып, тик ике йылдан һуң , 1997 йылда ғына һуңғы сайыр оҙатыла. Элекке сайырсылар леспромхозға заказ буйынса бура бурау эшенә тотоналар. Ауылда яңы магазин бинаһы төҙөлә. Участканың һуңғы мастеры — [[Боҫҡонов Әбүзәр]]. (1987-97 й.й.) 1991 йылдың аҙаҡтарында бөтә ил буйынса милек бүлешеү башлана. [[Башҡортостан]] территорияһында урынлашҡан [[Рәсәй]] предприятиелары республика милкенә , [[Бөрйән]] районында урынлашҡан һәм районға ҡарамаған предприятиелар райондың муниципаль милке тип һанала. [[Бөрйән]] районының муниципаль милке иҫәбенә [[Башремстрой]] берекмәһенән [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ]] ауылында урынлашҡан [[ Бөрйән]] урман участогы ла инә. 15 кешенән торған урман участогы ҡапыл эшһеҙ ҙә, аҡсаһыҙ ҙа тороп ҡала. Районда, тәүгеләрҙән булып, [[Башарт]] бәләкәй предприятиеһы төҙөлә. Элекке урман участогы мастеры [[Ҡаһарманов Фәрзәт]] предприятие начальнигы булып тәғәйенләнә. 1992 йылдың көҙөндә дүрт бүлмәле мәктәп бинаһы төҙөлә башланып, тик 1997 йылда ғына эксплуатацияға тапшырыла. 1995—1996 йылдарҙа ауылда көслө янғындар була [[Мөхәмәтғалин Зәки]] йәшәгән ике квартиралы, [[Исмаков Ғаяз]] һәм [[Балгазин Мараттар]] йәшәгән ике квартиралы йорттар бөтә кәртә-ҡураһы менән янып бөтә. 1996 йылдың июнь айында [[Батыров Сәлимйән]], [[Батыров Ғәлимйәндең]] оло һәм бәләкәй өйө, яңы күтәреп ултыртҡан өйө янып, көлгә әйләнә. Был ваҡиғанан һуң янғында ҡазаланыусылар, [[Ҡыпсаҡ]], [[Һарағы]], [[Һарғая]] ауылдарына күсәләр.2001 йылдың апрелендә [[Ковалевский Виктор]] ике квартиралы йортта янып үлә. 1996 йылда [[Башарт]] предприятиеһы ябыла, бурысы һәм бар мөлкәте менән [[Урал]] колхозына күсеп, төҙөлөш бригадаһы булып һанала. Бригадирҙар булып [[Насыров Юнир]], [[Һарағынан]] [[Усманов Рәфис]] эшләй. 1998 йылда [[Бәләкәй Ҡыпсаҡта]] [[Шәрипов Юлайҙың]] шәхси предприятиеһы барлыҡҡа килә 1990 йылдың ташҡынында үҙән йылғаһы ташып, туғайҙарҙы баҫа, аҫҡы урамдың кәртә-ҡураһын емерә. Ошонан һуң халыҡ өйҙө өҫкө урамға һалыуҙы хуп күрә. == Музейы == 2008 йылда Миңнур Ҡасимова Әбделмәмбәт мәктәбе директоры булып эшләгән сағында Бәләкәй Ҡыпсаҡ мәктәбенең бер бүлмәһен сайыр музейы итеп үҙгәртә. Рәсәй Президенты грантын алғас, экспонаттар йыйыу, йәғни музейҙы сайырсының эш ҡоралдары менән тулыландырыу, капиталь төҙөкләндереү эше башлана. Музей­ҙа сайырсыларҙың исемлеге лә тергеҙелә. Бөрйән районында был эшкә ихлас тотон­алар. Шулай итеп Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылында үҙенсәлекле Сайыр музейы асыла<ref>[https://yanshishma.com/articles/t-rl-n-n/2020-12-04/b-ry-nd-sayyr-muzeyy-bar-556766 Бөрйәндә сайыр музейы бар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127200535/https://yanshishma.com/articles/t-rl-n-n/2020-12-04/b-ry-nd-sayyr-muzeyy-bar-556766 |date=2022-11-27 }}</ref>. == Ауылдың күренекле шәхестәре == '''Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы''' ([[15 июль]] [[1966 йыл]]) — уҡытыусы, яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). '''Ҡаһарманова Сәриә Мөхәмәдйән ҡыҙы'''—- "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы - 2003" төбәк-ара конкурсында " Ил һөйәрҙе - тел һөйәр" номинацияһы еңеүсеһе; "Башҡортостан Республикаһы Мәғариф отличнигы» (2005 йыл); "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы 2007" төбәк-ара конкурсында "Уҡытыусы-эҙләнеүсе номинацияһы еңеүсеһе;  "Иң яҡшы башҡорт һәм рус теле уҡытыусһы" Республика конкурсы еңеүсеһе (2007 йыл); "РФ-ның яҡшы уҡытыусылары" конкурсы еңеүсеһе (2008 йыл); РФ дөйөм мәғарифының почетлы хеҙмәткәре ( 2008 йыл); "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы - 2018" муниципаль конкурсында еңеүсе == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||57||29||28||50,9||49,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/018/000016.html «Налог Белешмәһе» системаһында Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылы]</ref>: * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Үҙән урамы ({{lang-ru|улица Узян}}) == Арҙаҡлы шәхестәре == * [[Ҡасимова Миңнур Мөхәмәтйән ҡыҙы]] ([[15 июль]] [[1966 йыл]]) — уҡытыусы, яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). == Видеофильмдарҙа == * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D3%99%D0%BB%D3%99%D0%BA%D3%99%D0%B9%20%D2%A0%D1%8B%D0%BF%D1%81%D0%B0%D2%A1&path=yandex_search&parent-reqid=1647672573007338-15090261601796238122-sas2-0036-sas-l7-balancer-8080-BAL-6697&from_type=vast&filmId=17180833284920698932 Бәләкәй Ҡыпсаҡ] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D3%99%D0%BB%D3%99%D0%BA%D3%99%D0%B9%20%D2%A0%D1%8B%D0%BF%D1%81%D0%B0%D2%A1&path=yandex_search&parent-reqid=1647672573007338-15090261601796238122-sas2-0036-sas-l7-balancer-8080-BAL-6697&from_type=vast&filmId=7213675716838042812 Гульсина Хасанова] * [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%91%D3%99%D0%BB%D3%99%D0%BA%D3%99%D0%B9%20%D2%A0%D1%8B%D0%BF%D1%81%D0%B0%D2%A1&path=yandex_search&parent-reqid=1647672573007338-15090261601796238122-sas2-0036-sas-l7-balancer-8080-BAL-6697&from_type=vast&filmId=6486763740122461596 Мост через Узян] == Һылтанмалар == * [https://www.gosspravka.ru/02/018/000016.html «Налог Белешмәһе» системаһында Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылы]. * [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BA/ Бәләкәй Ҡыпсаҡтың оло тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319063607/https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D1%8B%D0%BF%D1%81%D0%B0%D0%BA/ |date=2022-03-19 }} * [https://vk.com/b_kipsak Вконтакте сайтында Кордон - Бәләкәй Ҡыпсаҡ] * [https://web.archive.org/web/20221127200535/https://yanshishma.com/articles/t-rl-n-n/2020-12-04/b-ry-nd-sayyr-muzeyy-bar-556766 Бөрйәндә сайыр музейы бар] == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бөрйән районы ауылдары}} [[Категория:Бөрйән районы ауылдары]] 8v78mpy2vkg5s4bakrwpry24xqvg3nc 0 11322 1309320 1284148 2026-11-08T10:13:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309320 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Ауыл | русское название = Имәнлек | оригинальное название = {{lang-ru|Имянник}} | изображение = Имянник.jpg | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 9|lat_sec = 0 | lon_deg = 56|lon_min = 36|lon_sec = 33 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Ғафури районы | район в таблице = | вид поселения = Ауыл биләмһе | поселение = Сәйетбаба ауыл Советы (Ғафури районы) | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = 1928 | первое упоминание = | прежние имена = Имәннек | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Имянник (Гафурийский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Имянник (Гафурийский район) | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453064 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80221828002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Имәнлек''' ({{lang-ru|Имянник}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 98 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453064, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80221828002. == Тарихы == Имәнлек (Имәннек) [[Сәйетбаба ауыл Советы (Ғафури районы)|Сәйетбаба ауыл Советы]] биләмәһенә инә. Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышта 42 саҡрым һәм [[Аҡкүл (станция)|Аҡкүл]] тимер юл станцияһынан 61 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға 1928 йылда [[Стәрлетамаҡ кантоны]] [[Уҫман (Ғафури районы)|Уҫман]] ауыл кешеләре нигеҙ һала. Ауыл урынлашҡан урын [[Ғәйфулла Вәлиев]]тың «Имәнлек» очергында түбәндәгесә тасуирлана:{{Цитата|Йәйрәп яткан ошо һырттың иң ҡалҡыу ерендә, бер-береһенә терәк булыр хастан ҡосаҡлашҡан биш туған һымаҡ, һәр ҡайһыһы үҙенең ҡалын күкрәген ыҙғыр елдәргә ҡаршы ҡуйып, баштары күккә ашҡан биш имән-баһадир ултыра. Әлеге биш имәндән өҫтәрәк киңлеге ҡырҡ саҡрымдарға һуҙылған ҡалын урман башланып китә, ә һырттың түбән яҡ итәгенә тигеҙ рәт булып Имәнлек ауылы урынлашҡан<ref name="Ғ.">[https://tabin-gafuri.ru/articles/y-m-i-t/2019-08-14/tarih-bitt-ren-n-im-nlek-297943 «Табын» гәзите / Тарих биттәренән: Имәнлек ауылы]</ref>.}} Ауыл кешеләре тәүҙә «Үрнәк» ер эшкәртеү берекмәһе ойошмаһында, аҙаҡ «Ҡыҙыл партизан» колхозында эшләй. Игенселек, малсылыҡ, умартасылҡ, йәшелсә үҫтереү менән шөғөлләнгәндәр. Тәүге колхоз рәйестәре: Лоҡман Баймурзин, Хәмит Вәлиев. Ғәфүр Ғәйфуллиндың өйөндә башланғыс мәктәп асыла, тәүге уҡытыусы — Рәхим Ғүмәров. 1967 йылда мәктәп ябыла, балалар [[Йөҙимән]]гә йөрөп уҡый башлай, ә мәктәп бинаһы медпункт итеп үҙгәртелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на ауылдан 45 ир-ат китә, шуларҙың 19 ғына кире әйләнеп ҡайта. {{Цитата| [[1951 йыл]]да өс ауыл: Имәнлек, [[Йөҙимән]], [[Уҫман (Ғафури районы)|Уҫман]] ауылдары ҡушылып «Урожай» колхозы ойошторола. 1953 йылда сусҡа фермаһы төҙөлөп, эшләй башлай. Был ферма Имәнлектең данын республикала танытҡан эш урынына әйләнә. Сусҡа ҡараусы Сәлимгәрәй Суфиянов артым алыуҙа районда беренселектән ҡалмай, колхозсыларҙың IV Бөтә Союз съезы делегаты итеп һайлана. Тырыш хеҙмәттәре өсөн Мәхиән Дәүләтовҡа — [[Ленин ордены]], сөгөлдөрсө Әхмәтгәрәй Әбделмәнов ВДНХ-ның көмөш миҙалы тапшырыла. Фәйзулла Мөхәмәтшин [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]на, Хәтмулла Суфиянов III дәрәжә «Хеҙмәт даны» миҙалына лайыҡ була <ref name="Ғ." />.}} [[1953 йыл]]да ҡасаба булараҡ теркәлгән, 2005 йылдан хәҙерге статусын ала. Халҡы: 1939 йылда — 190 кеше; 1959 йылда—226 кеше; 1989 йылда—155 кеше; 2002 йылда—125 кеше; 2010 йылда — 98 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||98||48||50||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Красноусольский]]): 42 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Сәйетбаба (ауыл)|Сәйетбаба]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (БелоеОзеро): 61 км == Билдәле шәхестәр == * [[Ғәйфулла Вәлиев]] (6.11.1930—1.08.1982), [[башҡорт]] журналисы, партия хеҙмәткәре һәм яҙыусы, драматург. 1953 йылдан КПСС, 1957 йылдан [[СССР]] Журналистар һәм 1978 йылдан — СССР Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). <gallery> Имянник.jpg Имянник1.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85841}}{{V|31|05|2022}} * [https://web.archive.org/web/20230129013707/https://tabin-gafuri.ru/articles/y-m-i-t/2019-08-14/tarih-bitt-ren-n-im-nlek-297943 «Табын» гәзите / Тарих биттәренән: Имәнлек ауылы] {{Ғафури районы ауылдары}} [[Категория:Ғафури районы ауылдары]] 0ylwq6fb6mmj82l5zcypbhums8kmfel 0 11323 1309306 1304815 2026-11-08T08:46:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309306 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Инйылға | оригинальное название = {{lang-ru|Инзелга}} | герб = | флаг = | lat_deg = 53 |lat_min = 52 |lat_sec = 38 | lon_deg = 56 |lon_min = 18 |lon_sec = 14 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Ғафури районы{{!}}Ғафури | район в таблице = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Бельский ауыл Советы (Ғафури районы){{!}} Бельский | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Инзелга | тс }} | год переписи = {{ Население | Инзелга | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = башҡорттар, татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453057 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80221810001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Игенйылға, Инйылға''' ({{lang-ru|Инзелга}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 389 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453057, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80221810001. == Этимологияһы == Урыҫ телендә Инзелга булып киткән ауылдың исеме башҡорт телендәге ''Иген'' һәм ''Йылға'' тигән һүҙҙәрҙән ҡушылып яһалған. XVIII быуаттағы документтарҙа ''Игинзилга'' тип теркәлгән. Урыҫ теленән иһә ул башҡортсаға кире Инйылға тигән вариантта ла килеп ингән<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.162</ref>. Мәгәр ауыл халҡы уны Игенйылға тип атауын дауам итә<ref>[https://amanat.su/articles/min-donyany-r-tl-yem/2020-03-06/igenyyl-a-m-kt-bene-6-sy-klass-u-yusy-y-kotkova-veronikany-r-tt-re-42571 Игенйылға мәктәбенең 6-сы класс уҡыусыһы Коткова Верониканың һүрәттәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125233835/https://amanat.su/articles/min-donyany-r-tl-yem/2020-03-06/igenyyl-a-m-kt-bene-6-sy-klass-u-yusy-y-kotkova-veronikany-r-tt-re-42571 |date=2022-01-25 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||389||195||194||50,1||49,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Красноусольский]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 17 км == Тарихы == Ауылдың [[гидроним]]дан барлыҡҡа килгән Берешле тигән башҡа исеме лә булған. Ауылға [[типтәрҙәр]] нигеҙ һалған. 1747 йылда уларҙы Бишауыл һәм Дыуан-Табын улустарының аҫаба [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәренә индерә. 7 йылдан һуң типтәрҙәр ерҙе «мәңгелек биләмәгә» һатып ала. Бында яһаҡлы [[татарҙар]] ҙа йәшәгән. 1783 йылғы IV рәүиз ваҡытында ауылда 25-әр ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ, V рәүиздә һәр енестән 20-шәр кеше йәшәй. Киләһе иҫәптә халыҡтың милләте татарҙар булараҡ билдәләнә. 1859 йылда 56 йортта 154 ир-ат һәм 150 ҡатын-ҡыҙ йәшәгәне теркәлгән. 1897 йылғы беренсе Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа 569 кеше булған. 1920 йылда 174 хужалыҡта 411 ир-егет һәм 503 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. XX быуат башында бында 2 кибет булған, мәсет эшләгән. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) йылдарында Игенйылға ауылында әһәмиәтле ваҡиғалар була. 1774 йылдың 14 һәм 25 майында бында баш күтәреүселәр менән караттар араһында ике алыш була. Беренсеһендә — 17, икенсеһендә 2 кеше һәләк булған. Яу барышында яңынан ут аҫтында ҡалмаҫ өсөн ауыл халҡы уны ҡалдырып киткән. Улар [[Ҡотлоғужа]] һәм [[Табын (Ғафури районы)|Табын ауылдарына]] күсеп килгән. 1774 йылдың июнендә Игенйылға ауылы баш күтәргән башҡорттарҙың әүҙем хәрәкәте солғанышында була. Ихтилалды баҫтырғандан һуң властар пугачевсылар араһында Игенйылға-Берешле ауылынан 18 яһаҡлы татар булғанын асыҡлай<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.162</ref>. ;Яңы тарихы Ауылда хәҙер инде республиканан ситтә лә таныла башлаған дөйәғош фермаһы ойошторолған. Фермала был экзотик ҡоштарҙан тыш төрлө тоҡомло тауыҡтар, лама, яктар, дөйәләр, маралдар, шулай уҡ төлкө һәм башҡа ваҡ йәнлектәр аҫрала<ref>[https://nashural.ru/article/travel/poezdka-na-strausovuyu-fermu-velikolepnyj-straus/ Поездка на страусовую ферму «Великолепный страус»]</ref>. == Галерея == <gallery> File:Башкортостан. Гафурийский район. Мечеть деревни Инзелга.jpg|Игенйылға мәсете. Ғафури районы. Башҡортостан File:Башкортостан. Гафурийский район. Ферма деревни Инзелга. Страусы.jpg| Башҡортостан. Ғафури районы. Игенйылға ауылындағы дөйәғош фермаһы. Дөйәғоштар File:Башкортостан. Гафурийский район. Ферма деревни Инзелга. Маралы.jpg|Башҡортостан. Ғафури район. Игенйылға ауылындағы дөйәғош фермаһы. Маралдар File:Башкортостан. Гафурийский район. Ферма деревни Инзелга. Одомашненные яки.jpg|Башҡортостан. Ғафури районы. Игенйылға ауылындағы дөйәғош фермаһы. Яктар һәм дөйәләр File:Башкортостан. Гафурийский район. Ферма деревни Инзелга. Вольер.jpg|Башҡортостан. Ғафури районы. Игенйылға ауылындағы дөйәғош фермаһы. Вольер </gallery> == Билдәле шәхестәре == * [[Яркалов Алексей Назарович]] (төп исеме — [[Яркалов Хөснулла Хабибназар улы]]; 28.12.1920—1972), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://ufagen.ru/places/gafuriyskiy/inzelga.html Инзелга на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{V|26|12|2020}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3964-injyl-a-afuri-r-nynda-y-auyl}}{{V|26|12|2020}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ғафури районы ауылдары}} [[Категория:Ғафури районы ауылдары]] 3pesfhip3mbkhljq35htnfc7ts2qe2u 0 11408 1309303 1263071 2026-11-08T08:42:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309303 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Ивановка | оригинальное название = {{lang-ru|Ивановка}} | герб = | флаг = |изображение=Открытие бюстов Героям Советского Союза в с. Ивановке.jpg |описание изображения =Советтар Союзы Геройҙары Василий Утин һәм Михаил Бусаргин бюстары | lat_deg = 54|lat_min = 23|lat_sec = 24 | lon_deg = 54|lon_min = 37|lon_sec = 34 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Дәүләкән районы{{!}}Дәүләкән | район в таблице = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Ивановка ауыл Cоветы (Дәүләкән районы){{!}}Ивановка | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания =1891 | первое упоминание =1892 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Ивановка (Давлекановский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Ивановка (Давлекановский район) | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = урыҫтар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453411 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80222813001 | категория в Commons = | сайт = }} {{другие значения|Ивановка}} '''Ивановка''' ({{lang-ru|Ивановка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 749 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Ивановка ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ивановка ауыл Советы]]ның административ үҙәге. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||749||364||385||48,6||51,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Тарихы == [[Ивановка ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ивановка ауыл Советы]] үҙәге. Район үҙәгенән һәм [[Дәүләкән]] тимер юл станцияһынан төньяҡ көнбайышҡа табан 38 км алыҫлыҡта [[Юрмый (Сәрмәсән ҡушылдығы)|Юрмый]] йылғаһы ([[Сәрмәсән]] йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Ауыға 1891—1892 йылдарҙа Рязань, [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]], [[Пенза]], [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан губерна]]ларынан күсенеүсе крәҫтиәндәр һәм мещандар нигеҙ һала. 1892 йылда «Ивановка» крәҫтиән йәмғиәте ойошторола. [[Бәләбәй өйәҙе]] Боғҙан улусы Сәрмәсән бүлексәһе ҡаҙнаһынан 12 йылға ер ҡурымтаға алына. [[1891 йыл]]да ел тирмәне, [[1894 йыл]]да Иоанно-Предтеченск сиркәүе төҙөлә. [[1906 йыл]]да сиркәү-мәхәллә мәктәбе,4 ел тирмәне, 4 тимерлек, шарап һәм Һыра кибеттәре, халыҡ аудиторияһы, мөгәзәй теркәлгән. [[1910 йыл]]да фельдшер, дауалау, артабан дауахана бүлексәһе асыла. [[1911 йыл]]да ауылда янғын сыға, 16 йорт яна. 1913 йылда 2474 дисәтинә ере булған. 1919 йылда аҡтар ун һигеҙ [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] һалдатын ата. Улар ауыл зыяратында ерләнгән, 1963 йылда һәйкәл ҡуйылған. 1929 йылда 4760,1 га ер майҙаны булған. [[1930 йыл]]дың октябрендә Калинин колхозы ойошторола. 1960 йылда Ивановкаға XIX быуаттың 2‑се яртыһында нигеҙләнгән Покровка (Юрмый) ауылы ҡушылған. М. Г. Гаршин һәм [[Советтар Союзы Геройы]] [[Бусаргин Николай Матвеевич|Николай Матвеевич Бусаргин]] ошо ауылда тыуған.<br> 2021 йылдың 24 апрелендә Советтар Союзы Геройҙары [[Утин Василий Ильич|Василий Утин]] һәм [[Бусаргин Николай Матвеевич|Николай Бусаргин]]ға бюсттар ҡуйыла. [[1979 йыл]]да ауылдан 90 м алыҫлыҡа быуа, [[1987 йыл]]да 50 карауат-урынлыҡ яңы дауахана төҙөлә. [[1989 йыл]]да мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү муҙейы асыла.<br> Халҡы: 1906 йылда — 1093 кеше; 1920 йылда — 1538 кеше; 1939 йылда — 1147 кеше; 1959 йылда — 1144 кеше; 1989 йылда — 837 кеше; 2002 йылда — 750 кеше; 2010 йылда — 749 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/477 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 477-се б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403134706/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/477 |date=2022-04-03 }}</ref><ref name="К.">{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=160—162-се б.б. }}</ref>. == Урамдары == Исемдәре:<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/059/000025.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Ивановка ]</ref> {{колонки |3}} Гаршин урамы ({{lang-ru|Гаршина (улица)}}) Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}}) Механизаторҙар урамы ({{lang-ru|Механизаторская (улица}})) Покров урамы ({{lang-ru|Покровская (улица)}}) Попов урамы ({{lang-ru|Поповская (улица)}}) {{конец|колонки}} == Топонимдары == Исемдәре:<ref name="К." /> {{колонки|3}} Буланков соҡоро ({{lang-ru|Буланков (овраг)}}) Варшава урамы ({{lang-ru|Варшава (местность)}}) Кулдым (урын) ({{lang-ru|Кулдым (местность)}}) Немушкин соҡоро ({{lang-ru|Немушкин (овраг)}}) Покровка (ауыл урыны) ({{lang-ru| Покровка (местность быв. деревни)}}) Поповка (ауыл урыны) ({{lang-ru|Поповка (местность)}}) Пронин соҡоро ({{lang-ru|Пронин (овраг)}}) Пронин (тауы) ({{lang-ru|Пронина (гора)}}) {{конец|колонки}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 38 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 38 км == Билдәле шәхестәре == * [[Утин Василий Ильич]] ([[17 декабрь]] [[1918 йыл]] — [[10 декабрь]] [[1941 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Совет ғәскәрҙәренең Бессарабияға һәм Төньяҡ Буковинаға 1940 йылдағы хәрби походында ҡатнашыусы. СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының махсус тәғәйенләштәге сик буйы полкы автоматсыһы, политрук урынбаҫары. [[Советтар Союзы Геройы]] (1942, үлгәндән һуң). * [[Бусаргин Николай Матвеевич]] ([[11 ноябрь]] [[1919 йыл]] — [[26 июль]] [[1990 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). * [[Гаршин Михаил Григорьевич]] (1932—3.09.1993), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1959—1993 йылдарҙа [[Дәүләкән районы]] М. И. Калинин исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм Башҡорт АССР‑ының (1989) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/84244/ Башҡорт Википедияһы / Гаршин Михаил Григорьевич]</ref>. * [[Резяпов Виктор Семёнович]] ([[29 декабрь]] [[1940 йыл]]) — педагог, сәйәсмән, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының профессиональ белем биреү мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ. * Ясаков Фёдор Григорьевич (12 февраль 1918 йыл — ?) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры<ref name="С.">{{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=176 }} </ref>. * Юткина Людмила Николаевна (5 июль 1957 йыл) — Башҡортосан Республикаһының мәғариф отличнигы (1999).<ref name="С." /> * Резяпова Елена Михайловна (4 декабрь 1961 йыл) — Башҡортосан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).<ref name="С." /> * Призенцов Алексей Викторович (14 ғинуар 1957 йыл) — 1993—2014 йылдарҙа мәктәп директоры, Башҡортосан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).<ref name="С." /> == Видеояҙмаларҙа == * [https://web.archive.org/web/20250902112806/https://bash.news/bash/news/150174-deuleken-rayony-ivanovka-auyly-mektebene-sovettar-soyuzy-geroyy-vasiliy-utin-iseme-birelde БСТ /Дәүләкән районы Ивановка ауылы мәкәтәбенә Советтар Союзы Геройы Василий Утин исеме бирелде] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|87342}}{{V|24|03|2022}} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/477 А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 477-се б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403134706/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/477 |date=2022-04-03 }} * {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=160—162-се б.б. }} * [https://www.gosspravka.ru/02/059/000090.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Шестопаловка ауылы ] * {{китап |автор= Давлекановский район |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=176 }} * [https://www.gosspravka.ru/02/059/000025.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Ивановка ] {{Дәүләкән районы ауылдары}} [[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]] f3g91xy07q98npoomu6ofwyfaa79h9q 0 11838 1309119 1295522 2026-11-07T16:30:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309119 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Владимир-Николаев''' ({{lang-ru|Владимиро-Николаевский}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы утар. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453690, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227816008. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[урыҫтар]] 70 %, [[украиндар]] 30 % тәшкил итә була<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||207||91||116||44,0||56,0 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||81||40||41||49,4||50,6 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||62||27||35||43,5||56,5 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||48||19||29||39,6||60,4 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||35||18||17||51,4||48,6 |- | 2002 йыл 9 октябрь||27||13||14||48,1||51,9 |- | 2010 йыл 14 октябрь||27||14||13||51,9||48,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 24 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Васильевка (Йылайыр районы)|Васильевка]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 140 км == Урамдары == * Владимир-Николаев урамы ({{lang-ru|Владимиро-Никольская (улица)}}) * Магнитогорск урамы ({{lang-ru|Магнитогорская (улица)}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/023/000034.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Шиятов Степан Григорьевич]] (24.12.1933), ғалим-эколог. Биология фәндәре докторы (1981), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Рәсәй Фәндәр Академияһының академик В. Н. Сукачёв исемендәге премияһы лауреаты (2008)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16988-shiyatov-stepan-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы — Шиятов Степан Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825183549/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16988-shiyatov-stepan-grigorevich |date=2019-08-25 }}{{V|22|12|2018}}</ref>. == Ауылдың фотоһы == [https://www.komandirovka.ru/upload/iblock/de3/de380780151967f214f811a917dcb60f.jpg Хутор Владимиро-Николаевский, Республика Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426120324/https://www.komandirovka.ru/upload/iblock/de3/de380780151967f214f811a917dcb60f.jpg |date=2022-04-26 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Йылайыр районы ауылдары}} [[Категория:Йылайыр районы ауылдары]] 7dyrde0dhvigb4e0sz2i95f2ds9vmwe 0 12048 1309190 1052320 2026-11-07T21:31:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309190 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гремучий Ключ''' ({{lang-ru|Гремучий Ключ}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Илеш районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452271, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230808004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||486||255||231||52,5||47,5 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||159||58||101||36,5||63,5 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||467||228||239||48,8||51,2 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||178||76||102||42,7||57,3 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||123||50||73||40,7||59,3 |- | 2002 йыл 9 октябрь||120||48||72||40,0||60,0 |- | 2010 йыл 14 октябрь||101||44||57||43,6||56,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 28 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Тәжәй]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 135 км == Билдәле шәхестәре == * [[Әминева Гөлиә Карам ҡыҙы]] (1.04.1959, ғалим-инженер‑төҙөүсе, 2066 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003) һәм мәғариф отличнигы (1999)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17365-mineva-g-li-karam-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әминева Гөлиә Карам ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825142252/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17365-mineva-g-li-karam-y-y |date=2019-08-25 }}{{V|28|03|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3859-gremuchij-klyuch-ilesh-r-nynda-y-auyl}}{{V|28|03|2019}} {{Илеш районы ауылдары}} [[Категория:Илеш районы ауылдары]] ezvizsq5ub7nigfrx008bqhduiadl61 0 12400 1309053 1079562 2026-11-07T12:10:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309053 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бүләкәй''' ({{lang-ru|Булякай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453002, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235850002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||129||67||62||51,9||48,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 31 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өршәк (Өфө районы)|Өршәк]]): 35 км == Билдәле шәхестәре == * [[Әбдиев Нәзир Закир улы]] (10.07.1934—16.06.2009), [[йыр]]сы (лирик‑драматик тенор). 1965–1994 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ артисы (1990)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16909-bdiev-n-zir-zakir-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әбдиев Нәзир Закир улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818112337/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16909-bdiev-n-zir-zakir-uly |date=2019-08-18 }}{{V|7|07|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|7|07|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|7|07|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2899-b-l-k-j-yrmy-aly-r-nynda-y-auyl}}{{V|7|07|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/bulyakaydsi/ Деревня Булякай Кармаскалинского района Республики Башкортостан. Сайт Командировка.ру]{{ref-ru}} {{V|7|07|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]] bbe4az8wbgazxp2qkfbc9ocvrhnv25i 0 12414 1309298 1263056 2026-11-08T08:13:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309298 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ибраһим (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Ибраһим |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ибраһим |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 30 | lat_sec = 2 |lon_deg = 56 | lon_min = 14 | lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ҡырмыҫҡалы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 388 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453015 |почта индекстары = |телефон коды =34765 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80235855006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ибраһим''' ({{lang-ru|Ибрагимово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 388 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453015, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235855006. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса төп милләт — [[башҡорттар]] (100 %) '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||388||188||200||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һәүәләй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Һәүәләй]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ибраһим): 4 км == Ауыл тарихы == Ибраһим ауылы [[Өфө өйәҙе]]нә һәм 8-се башҡорт кантонының 4-се йортона (1798—1865) ҡараған. [[1795 йыл]]да Ибраһим ауылында 15 ихата була, унда 47 ир-ат һәм 40 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1816 йылдағы VII ревизияла 49 ир-ат һәм 45 ҡатын-ҡыҙ 16 ихатала күрһәтелгән. 1834 йылдағы VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса Ибраһим ауылындағы 31 ихатала 89 ир-ат һәм 87 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Күп ҡатынлы 4 ғаилә була. 1813 йылда ауылда [[Ырымбур губернаһы]]ның 9-сы башҡорт кантоны Иҫәнғол ауылынан 3 ғаилә теркәлә. 1920 йылда 124 ихатала 596 кеше йәшәгән. 17 быуат аҙағында был ауыл Өмөтбай тип аталған, [[Өфө]] ҡалаһынан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул саҡта бында Йомран-Табын улусы ерҙәренә батша грамотаһы алған Өмөтбай Мырҙашев йәшәгән. Әйткәндәй, Өмөтбай Мырҙашев ул саҡта волостан аманат (заложник) булған. Артабан ауыл Йомран исеме менән билдәле булған. Был — Йомран-Табын улусы үҙәге. 18 быуаттың 80-се йылдарында уны Ибраһим йәки Йомран-Ибраһим тип йөрөтәләр. Риүәйәт буйынса, Ибраһим Абдулғазин [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/175 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 175.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410043015/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/175 |date=2022-04-10 }}</ref>. Кантон идаралығы осоронда ауылда оҙаҡ ҡына 7-се башҡорт кантонының штаб-фатиры урынлашҡан, сөнки бында кантон башлығы яҫауыл Ишмөхәмәт Өмөтбаев, ғалим-мәғрифәтсе һәм шағир Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың (1841—1907) атаһы йәшәгән. [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев]]тың ата-бабаларынан яҙып алған мәғлүмәттәргә һәм үҙенең «Йәдкәр» китабы буйынса шуны әйтеп була: Йомран-табын ырыуының 1000 йылдан ашыу тарихы бар. М.Өмөтбаевтың шәжәрәһенә күҙ һалһаҡ, Әмир Тимерҙең улы Фәйрузша хан, уның улы Гәрәй хан, артабан Хәни-Уғлан, Туҡтар бей, Әйкембирҙе, Ҡужамбирҙе дауам итә. Әйкембирҙенең улы Йомран — әлеге Ибраһим ауылына нигеҙ һалыусы. М. Өмөтбаев яҙып ҡалдырыуынса, Хәни Уғлан [[Әстерхан]] ҡалаһынан Өфө тирәһендә йәшәгән Гәрәй хан вафат булғандан һуң, уның халҡын үҙенә ҡаратыр өсөн килгән. [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] менән [[Дим]] ҡушылған ҡултыҡтан үҙенә ер һорап, башын эйгән. Ун ике ырыуға бүленгән табындар Ағиҙелдең һул яҡ ярында уға йорт урыны бүлгәндәр. Бер аҙ йәшәп, көс туплағас, Хәни Уғлан Ағиҙел буйында йәшәгән мең ырыуы ерҙәренә хужа булып алған. Алман бейҙең ҡыҙын кәләш итеп алғас, беренсе балалары Туҡтар тыуған. Ошо ваҡытта Әстрәхандың ханы Тимер хан вафат булған. Хәни ханды Әстерханға кире хан итеп алып ҡайтырға тип, сапҡындар килгән. Башҡорттар араһында иң уҡымышлыһы тип һаналған Ҡотлоюп сәсән Хәни уғландан башҡорт йортона хан итеп әлегә малай ғына булған Туҡтар бейҙе ҡалдырыуын үтенгән. Туҡтар бей, үҫеп еткәс, Әстерханға атаһы янына барам тип, был яҡтарҙы ташлап сығып киткән һәм хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Туҡ йылғаһы буйына барып урынлашҡан. Был ваҡытта башҡорттар күсмә тормош алып барған. Туҡтар бейҙең улы Әйкембирҙе үҙенең ырыуы менән әлеге Өфө ҡалаһындағы «Дуҫлыҡ монументы» торған урынға килеп ултыра. Был ваҡиға 16 быуат урталарына тап килә. М. Өмөтбаевтың 1897 йылда сыҡҡан «Кесе табын» ырыуы шәжәрәһендә «Ағиҙел буйында йәшәгән табын башҡорттары рус подданствоһын 1556 йылда ҡабул итә», — тип әйтелә. Был турала шәжәрәлә Күрпәс бейҙең «Иван Васильевичҡа баш эйергә һәм уның илселәрен ҡабул итергә барҙым», — тигән һүҙҙәре бар. Яйлап табын ырыуы башҡорттары ултыраҡ тормошҡа күсә башлай. Ҡайһылары Туҡтар бейҙең төйәген — Туҡ буйын үҙ итһә, Йомран олатай Ағиҙел буйынан да уңайлыраҡ урын күрмәй. Тәүҙә улар әлеге Шипово ауыл янында йәшәй башлайҙар. Йәшенләп ямғыр яуғанда бейек ҡаяларға ҡаҡлығып, имәндәргә йәшен атып, бер туҡтауһыҙ янғындар сыға башлағас, ата-бабаларыбыҙ имән үҫкән ерҙә беҙгә тыныслыҡ юҡ, тип әлеге Ибраһим ауылы янына килеп ултырып, тәүге ҡышты сыға. Әлеге көндә ауылдың бер осон — «Виктория» лагеры урынлашҡан ерен Ҡышлау тип йөрөтәләр. Ауыл халҡы [[солоҡсолоҡ]], [[малсылыҡ]], [[һунарсылыҡ]] менән көн итә. 17 быуат аҙаҡтарында ауыл халҡы игенселек менән дә шөғөлләнә башлай. 1850 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, ауылда 285 кеше, 1920 йылда 246 кеше йәшәй. 1928 йылда Тоҡос ауылын да хеҙмәтләндергән Ибраһим ауыл Советы һәм «Ҡыҙылғы» колхозы ойошторола. Колхоздың беренсе рәйесе Ғәбиҙулла Ҡәйүмов була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, ирҙәр һуғышҡа китә, бөтә көс ауылда ҡалған балалар, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡарттар елкәһенә төшә. Һуғыштан бары 66 кеше әйленеп ҡайта, 70 яугир һуғыш яланында ятып ҡала. Һуғыштан һуң бер нисә ауыл Фрунзе исеменәге колхозға берләшә. Әлеге ваҡытта ауылда «Башҡортостан» хужалығы эшләй. == Урамдары == * Гагарин (урамы) ({{lang-ru|Гагарина (улица)}}) * Гайсин (урамы) ({{lang-ru|Гайсина(улица)}}) * М.Гафури (урамы) ({{lang-ru|М.Гафури (улица)}}) * Донъя (урамы) ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Йәштәр (урамы) ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Яңы (урамы) ({{lang-ru|Новая (улица)}}) * Күл (урамы) ({{lang-ru|Озерная (улица)}}) * Садыков (урамы) ({{lang-ru|Садыкова (улица)}}) * Өмөтбаев (урамы) ({{lang-ru|Уметбаева(улица)}}) * Ш.Бикулла (урамы) ({{lang-ru|Ш.Биккула (улица)}}) * Мәктәп (урамы) ({{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>https://mapdata.ru/bashkortostan/karmaskalinskiy-rayon/derevnya-ibragimovo/</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Килмөхәмәтов Тимерғәли Әбделғәлим улы]] — филология фәндәре докторы, профессор, яҙыусы. * [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы]] (1841—1907) — башҡорт мəғрифəтсе-шағиры, тәржемәсе, филолог, тарихсы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист. * [[Өмөтбаевтар]] — башҡорт дворяндары нәҫеле. * [[Хажиева Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, * [[Хәкимов Түрйән Ниғмәтйән улы]] (1.01.1928—2014), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, 1962—1988 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоз бригадиры. [[Ленин ордены|Ленин]], Октябрь революцияһы һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] ордендары кавалеры<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/13722-salauat-belklelr-ylasyn-yrklelr.html{{Недоступная ссылка|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Салауат беләклеләр, ыласын йөрәклеләр. {{БГ}}]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[[Башҡортостан (гәзит)|[[Файл:Bashkortostan_logo.jpg|ссылка=|100x100пкс]]]]<span>, 2014, 24 июнь</span>{{V|28|12|2017}}</ref>. * Ленин ордены кавалерҙары Р.Байморатова, * Камалов Фәрит — техник фәндәр докторы, полковник, лётчик-һынаусы. * еңел сәнәғәт министры урынбаҫары З.Ибраһимова, * Министрҙар кабинетының төҙөлөш бүлеге мөдире М.Ибраһимов. == Һылтанмалар == === Видеояҙмалар === * Ут күршеләр. Ҡырмыҫҡалы районы. Ибраһим ауылы.{{YouTube|kxn2WbRT-HE|logo=1}} === Сайтта === * Презентация по башкирскому языку и истории Башкортостана «Уметбаев. М.» (5-9 классы)[https://infourok.ru/prezentaciya-po-bashkirskomu-yaziku-i-istorii-bashkortostana-umetbaev-m-klassi-1644197.html] === Матбуғатта === * 24 СЕНТЯБРЬ 2020, МӨХӘМӘТСӘЛИМ ӨМӨТБАЕВ[[Аҡбуҙат (журнал)|Аҡбуҙат]].[https://web.archive.org/web/20221205040827/https://akbuzat-rb.ru/articles/common_material/2020-09-24/m-h-m-ts-lim-m-tbaev-1663640] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]] 5sxs7r7m6kzt6j5ntpw2b0adc790xwh 0 12415 1309304 1053170 2026-11-08T08:42:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309304 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ивановка}} {{Ук}} '''Ивановка''' ({{lang-ru|Ивановка}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453020, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235830002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||25||16||9||64,0||36,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 6 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Олыҡол]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]): 11 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ширяев Леонид Андреевич]] (4.08.1939), ғалим-социолог. 1977—2011 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—2002 йылдарҙа Ватан тарихы һәм культурология кафедраһы мөдире. Социология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16934-shiryaev-leonid-andreevich Башҡорт энциклопедияһы — Ширяев Леонид Андреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214104354/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16934-shiryaev-leonid-andreevich |date=2019-12-14 }}{{V|2|08|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]] hkxxnzaedggdn9tmsg30xuimxtt3isq 0 12793 1309071 1262989 2026-11-07T12:58:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309071 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөгөлсән''' ({{lang-ru|Бугульчан}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 582 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453351, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239825001. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[рустар]] 81 % тәшкил итә<ref name='2002F' />. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1906 йыл(26 ғинуар)|1297||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1518|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1009|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||628|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||511|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||581|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||582||297||285||51,0||49,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 24 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кумертау): 18 км == Урамдары == {{Колонки|2}} * Еңеүҙең 70 йыллығы (урамы {{lang-ru|70 лет Победы (улица)}}) * Ағиҙел урамы ({{lang-ru|Бельская (улица)}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|Мира (улица)}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Беренсе Май урамы ({{lang-ru|Первомайская (улица)}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская (улица)}}) * Федотовтар урамы ({{lang-ru|Федотовых (улица)}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) * Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|Школьный (переулок)}}) * Шоссе урамы ({{lang-ru|Шоссейная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000090.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Тарихы == Бөгөлсән ауылы [[Ленин ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)|Ленин ауыл Советына]] инә. Район үҙәгенән 24 км төньяҡ-көнсығышта һәм Күмертау тимер юлы станцияһынан 18 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Халҡы 1906 йылда 1297 кеше; 1920—1518; 1939—1009; 1959—628; 1989—511; 2002 йылда 581 кеше тәшкил иткән. [[Урыҫтар]] йәшәй (1989). Төп дөйөм урта белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, дауалау амбулаторияһы, мәҙәниәт йорто, китапхана эшләй. Ауылға яңы суҡындырылған [[сыуаштар]], суҡындырылған һәм суҡындырылмаған татарҙар Тамъян олоҫо башҡорттарының аҫаба ерендә нигеҙ һала. Ул Ағиҙелдең бөгөлөп аҡҡан еренә һалына, шуға ла исеме Бөгөлсән тип атала. Сыуаш һәм татар килмешәктәренә ерҙе 1764 йылда Тамъян волосы башҡорттары [[Ҡасҡын Һамаров]], Моҡас Теләүкәев һәм башҡа аҫабалар 20 йылға ҡуртымға бирә. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында баш күтәреүселәр Ағиҙелде ошо тирәнән кискән. 270 башҡорт һәм мишәр, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелде]] кисеп, Воскресен заводында торған [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ғәскәрҙәренә]] барып ҡушылған. Полковник Ҡасҡын Һамаров, [[Кинйә Арыҫланов|Кинйә Арыҫлановтың]] улы Һеләүһен Кинйин, ҡустыһы Ҡотлогилде Абдрахмановтар ҙа үҙ ғәскәрҙәре менән ошо тирәлә батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыш алып барған. 1774 йылдың майында Бөгөлсәндән 7 км түбәнерәк полковник Овчинников ғәскәре үтә. Билдәле, бында язалаусы отрядтар ҙа күп йөрөй. [[XVIII быуат]] аҙағында Бөгөлсәндә 116 кеше була. 1838 йылда инде 30 йортта 220 кеше йәшәй. Ә 1920 йылда ауылда 267 өй була. Халҡы мең ярымдан ашып китә<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/81 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 81.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220406104158/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/81 |date=2022-04-06 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Зенкин Фёдор Григорьевич]] (13.09.1929—2010), хужалыҡ эшмәкәре. 1968—1978 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1976) кавалеры<ref>[http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ Энциклопедия Стерлитамакского района. ЗЕНКИН Федор Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028105545/http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ |date=2017-10-28 }}{{ref-ru}}{{V|31|08|2019}}</ref>. == Сайтта == Күмертау ҡалаһы һәм Көйргәҙе районында етештереү ҡеүәттәрен һәм торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү мотлаҡ. 14 сентябрь 2016.<ref>[https://kuyurgaza.bashkortostan.ru/presscenter/news/42839/ Муниципальный район Куюргазинский район Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Матбуғатта == * [[Юшатыр (гәзит)|Юшатыр]]. 15 май 2018.[https://web.archive.org/web/20221205220224/https://youshatir.ru/articles/sotsial-m-khit/2018-05-15/et-e-e-de-290868 Етәүһе еңде] == Видеояҙмалар == * {{YouTube|DimDoDz2pVw|logo=1}} Богородица Покровы ғибәҙәтханаһы. Көйөргәҙе районының Бөгөлсән ауылы * {{YouTube|pUgL83IlRk|logo=1}} 2016 йылдың 9 майында Бөгөлсән * {{YouTube|DY0MELXxtQc|logo=1}} Радий Хабиров. Республика LIVE #дома. Көйөргәҙе районы. Бөгөлсән ауылы урта мәктәбе == Сығанаҡтар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2546-b-g-ls-n-k-j-rg-e-r-nynda-y-auyl}}{{V|31|08|2019}} {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] 1fgz59io0vi95cxuo5pe08w82e3t1ts 0 13362 1309055 1303867 2026-11-07T12:12:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309055 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бүреҡаҙған''' ({{lang-ru|Буриказганово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына халыҡ һаны 845 кеше булған<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80249828001. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 840 || 845 || +5 || +0,60 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 18 км == Билдәле шәхестәре == * [[Монасипов Миңлеғаффан Хәйрулла улы]] (1929—21.10.1997), нефтсе. 1954—1966 йылдарҙа Иҫәнғол быраулау контораһы мастеры, өлкән инженеры, участка начальнигы һәм произодство бүлеге начальнигы; Ишембай быраулау контораһының бүлек начальнигы; 1966—1972 йылдарҙа «Башюгнефтеразведка» тресы начальнигы; 1972 йылдан – [[Ишембай быраулау эштәре идаралығы]]ның баш инженеры һәм начальнигы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1979), почётлы нефтсе. (1980). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1977) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры<ref>[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9C%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%84%D1%84%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Свободная энциклопедия Урала — Мунасыпов Миннигаффан Хайруллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108183137/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9C%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%84%D1%84%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-08 }}{{ref-ru}}{{V|24|11|2019}}</ref>. == Ауыл ваҡытлы матбуғатта == * [[Алик Шакиров|Әлим Фәйезов]]. Стәрлетамаҡ районында татар мәҙәниәте байрамын ойошторҙолар. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 20 май<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/631653/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 20 май]{{V|24|11|2019}} </ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2912-b-re-a-an-st-rletama-r-nynda-y-auyl}}{{V|24|11|2019}} * [http://ufagen.ru/places/sterlitamakskiy/burikazganovo.html Буриказганово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} {{V|24|11|2019}} {{Стәрлетамаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Стәрлетамаҡ районы ауылдары]] m4708m9q6ioohbnerr81j2rgl098qmg 0 13566 1309319 1303934 2026-11-08T10:12:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309319 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Имян-Купер | оригинальное название = {{lang-ba|Имәнкүпер}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 23 |lat_sec = 39 | lon_deg = 54 |lon_min = 16 |lon_sec = 9 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Туймазы районы{{!}}Туймазы | район в таблице = | вид поселения = ауыл Советы | поселение = Соҡаҙыбаш ауыл Советы (Туймазы районы){{!}}Соҡаҙыбаш | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Имян-Купер | тс }} | год переписи = {{ Население | Имян-Купер | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452787 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80251875003 | категория в Commons = | сайт = }} '''Имәнкүпер''' ({{lang-ru|Имян-Купер}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Соҡаҙыбаш ауыл Советы (Туймазы районы)|Соҡаҙыбаш ауыл Советы]] составына инә. Почта индексы — 452787, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251875003. == Тарихы == Имәнкүпер ауылы тәүге тапҡыр 1895 йылда теркәлгән, ул саҡта унда 70 йортта 466 кеше йәшәгән; 1920 йылда 109 йорттағы 637 татар йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=266}}</ref>. == Хәҙерге осор == Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002)<ref>{{БЭ2013|85838}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||637|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||630|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||568|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||187|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||166|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||123||55||68||44,7||55,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Ишем йылғаһы ([[Сәрмәсән]] йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> * Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 57 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Соҡаҙыбаш]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡандра]]): 33 км. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/044/000022.html «Налог Белешмәһе» системаһында Имәнкүпер ауылы]</ref>: * Көнсығыш урам ({{lang-ru|улица Восточная}}) * Йылға аръяғы урам ({{lang-ru|улица Заречная}}) * Коммунистик урам ({{lang-ru|улица Коммунистическая}}) * Мәктәп урам ({{lang-ru|улица Школьная}}) == Билдәле шәхестәре == * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы]] (16.05.1934—11.07.2000), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1993 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының бригадиры, механик колоннаһы һәм участка начальнигы, 1979 йылдан — 3‑сө төҙөлөш идаралығы начальнигы урынбаҫары. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1964)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15498-kh-liullin-ajrat-n-sibulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721185334/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15498-kh-liullin-ajrat-n-sibulla-uly |date=2019-07-21 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * [http://ufagen.ru/places/tuymazy/imyan-kuper.html Имян-Купер на портале «Генеалогия и Архивы»] {{ref-ru}} {{V|13|05|2019}} * [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]. * [https://www.komandirovka.ru/cities/imyan-kuper/ Село Имян-Купер, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}} {{V|13|05|2019}} * {{БЭ2013|85838}} * {{ИСДБ|страница=266}} {{Туймазы районы ауылдары}} [[Категория:Туймазы районы ауылдары]] 6tyr0sdswueiyuhe2gp3jay50kylegr 0 13747 1309122 1174824 2026-11-07T16:46:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309122 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Вознесенка |статус = ауыл |башҡортса исеме = Вознесенка |төп исеме = |изображение =Село Вознесенка (Башкирия) - panoramio.jpg |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 38 | lat_sec = 43 |lon_deg = 59 | lon_min = 35 | lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Учалы районы |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Поляковка ауыл Советы (Учалы районы){{!}}Поляковка |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 410 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453712 |почта индекстары = |телефон коды = 34791 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80253865002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Вознесенка''' (''шулай уҡ '''Кинйәкәй'''''; {{lang-ru|Вознесенка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ндағы ауыл. [[Поляковка ауыл Советы (Учалы районы)|Поляковка ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 410 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453712, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80253865002. == Тарихы == Вознесенка [[XIX быуат]]тың 30-сы йылдарында Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә баҡыр мәғдәне һәм алтын ятҡылыҡтарын эшкәртә башлауға бәйле, Троицк өйәҙендә ҡасаба булараҡ барлыҡҡа килә<ref>{{БЭ2013|83380}}</ref>. Башта Кинйәкәй ауылы булараҡ теркәлә. Был урында элек Кинйәкәй тигән башҡорт ауылы булған. Кинйәкәй ауылының атамаһы 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе, тархан, мулла [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]]дең кинйә ҡыҙының исемен йөрөткән йылға менән бәйле. Бәпәнәйҙе язалап үлтергәс, Кинйәкәй ауылы нигеҙенә тиклем яндырыла, хәҙер уның урынында [[Вознесенка (Учалы районы)|Вознесенка ауылы]] тора. Йылғаның исеме иһә урыҫ телендә боҙолоп [[:ru:Кизнекей|Кизнекей]] булып киткән<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Bepenya&id=1388 Бепеня Трупбердин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129003140/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Bepenya&id=1388 |date=2022-01-29 }}</ref>. Ауыл халҡы баҡыр мәғдәне, һуңынан алтын сығарыу менән шөғөлләнә{{ИСДБ|страница=29}}</ref>. Вознесенкала улус идараһы урынлашҡан, сиркәү, [[мәктәп]] булған, йәрминкәләр үткәрелгән. 1900 йылда 2177 кеше иҫәпләнгән. Ирҙәр министрлыҡ мәктәбе һәм ҡыҙҙар сиркәү‑мәхәллә мәктәбе теркәлгән<ref>{{БЭ2013|83380}}</ref>. [[1920 йыл]]да ауылдағы 659 йортта 3421 кеше иҫәпләнгән<ref>{{ИСДБ|страница=29}}</ref>. Әлеге ваҡытта Поляковка урта мәктәбенең филиалы — төп мәктәп эшләй, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|83380}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||3421|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||2142|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||1123|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||496|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||450|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||410||200||210||48,8||51,2 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[урыҫтар]] (59 %), [[башҡорттар]] (37 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == [[Файл:Церковь Вознесения Господня (действующая).JPG|thumb|left|300px|Вознесенка сиркәүе <br> (архитектура ҡомарткыһы)<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=0301164000 «Объекты культурного наследия» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306200657/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=0301164000 |date=2016-03-06 }}</ref>]] * Район үҙәгенә тиклем ([[Учалы]]): 65 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Поляковка (Учалы районы)|Поляковка]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]]): 20 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. Уй йылғаһы ҡушылдығы Кинйәкәй йылғаһы буйыында урынлашҡан. [[Көньяҡ Урал]]дың Уй-Таш һырты эргәһендә Нәжимтау тауы итәгендә<ref name="autogenerated2">http://www.sgau.ru/assets/files/konferenc/at_2012.pdf#page=11 {{dead link|число=27|месяц=05|год=2015}}</ref>, Вознесенка ауылынан 12 километр алыҫлыҡта [[Яйыҡ йылғаһы башы]] урынлашҡан. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Болон урамы ({{lang-ru|Луговая улица}}) * Йәшел урам ({{lang-ru|Зеленая улица}}) * Күмләк урамы ({{lang-ru|улица Кумляк}}) * Урман тыҡрығы урамы ({{lang-ru|Лесной переулок}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Сиркәү урамы ({{lang-ru|Церковная улица}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|Центральная улица}}) * Яр урамы ({{lang-ru|Береговая улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/046/000025.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref>. {{Колонки|конец}} == Билдәле кешеләре == * [[Кобельков Николай Васильевич]] (1851—1933) — тыумыштан инвалид (аяҡһыҙ-ҡулһыҙ) булыуына ҡарамаҫтан, атларға яҙырға, һүрәт төшөрөргә өйрәнгән, Рәсәйҙә һәм Европала цирк сығыштарын уңышлы уҙғарған, Венаның билдәле гражданы булған һәм Кобельковтар ғаиләһенә нигеҙ һалған һәм унан Пратер паркындағы участканы мираҫ итеп алған. * [[Назаров Николай Григорьевич]] (8.08.1946) — Башҡортостандың Учалы районы «Байрамғол» совхозының һауын гурты бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. == Тәбиғи ҡомартҡылар == Вознесенка ауылы эргәһендәге [[Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы)|Ҡарағайкүл]] — тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан. Күлдең диаметры — 2,5 километр, ә тәрәнлеге 6 метрға тиклем етә<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/ej_yajyq_jort,_yajyq_jort._ofo._1998.pdf Эй, Яйыҡ йорт, Яйыҡ йорт. Әлим Зарипов]</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Ауылда архитектура ҡомартҡыһы — Вознесение храмы урынлашҡан<ref>[http://temples.ru/card.php?ID=3419 Церковь Вознесения Господня в Вознесенке]</ref>. {{Культурное наследие РФ|0301164000|nocat=1}} * 1884 йылда ауылда шулай уҡ Александр II һәйкәле ҡуйыла (һаҡланмаған)<ref>К. Г. Сокол. Монументальные памятники Российской империи. — М.: Вагриус +, 2006. — С. 92.</ref>. == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Тауҙар'': * Уй-таш тауы ''Йылғалар'': == Видеояҙмаларҙа == * [https://yandex.ru/video/preview/?text=Вознесенка%20%28Учалы%20районы%29%20в%20видеофильмах&path=yandex_search&parent-reqid=1648826406373643-4924125351436701992-sas6-5258-c9c-sas-l7-balancer-8080-BAL-7965&from_type=vast&filmId=5948737248106572280 Свято-Вознесенский храм села Вознесенка Учалинского района.] * [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=16141940109097835628&text=озеро+Ворожеич+в+Учалинском+районе+на+ютубе Озеро Ворожеич] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|83380}} * {{ИСДБ|страница=29}} * [http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=0301164000 «Объекты культурного наследия» сайты. Наименование: ЦЕРКОВЬ. Типология (осн.): Памятники архитектуры Авторы и датировки: ХIХ В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306200657/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=0301164000 |date=2016-03-06 }}{{ref-ru}}{{V|04|01|2016}} == Сығанаҡтар == {{Учалы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Учалы районы ауылдары]] ic76gqw9w5bh97zdq74ul94w1b1a7ra 0 13892 1309060 1285626 2026-11-07T12:20:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309060 wikitext text/x-wiki {{Айыҡ ауыл}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Бәләкәй Арыҫланғол |оригинальное название = {{lang-ru|Малоарслангулово}} |герб = |флаг = |lat_deg = 51 |lat_min = 47 |lat_sec = 40 |lon_deg = 57 |lon_min = 29 |lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Хәйбулла районы{{!}}Хәйбулла |район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Әбеш ауыл Советы (Хәйбулла районы){{!}}Әбеш |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Малоарслангулово | тс }} |год переписи = {{ Население | Малоарслангулово | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = башҡорттар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453814 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80255805004 |категория в Commons = |сайт = }} '''Бәләкәй Арыҫланғол''' ({{lang-ru|Малоарслангулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 351 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453814, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255805004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||351||180||171||51,3||48,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 69 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Оло Әбеш]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 125 км == Ауыл тарихы == [[1795 йыл]]ғы ревизия мәғлүмәттәрендә [[Оло Арыҫланғол]] ауылында 33 йорт булған һәм 200 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]да ауылда 28 йорт һәм 136 кеше иҫәпләнгән. [[1816 йыл]]да ауылда ауыл» начальнигы Ильяс Арыҫланғол улы Күскилдин (1766-1851), уның улдары: 1796 йылғы Ҡаҙбулат (1859 йылдан зауряд-хорунжий), Йәнбулат, Ғәбделғәлләм, 1818 йылғы Әхмәтйән (1859 йылдан алып урядник), Дауыт, Муса һәм Ғайса; 1771 йылғы Мөхәмәт Арыҫланғол улы Күскилдин (ҡатыны Һағынбикә), уның улдары:1793 йылғы Аҡбулат Арыҫланғолов, Аллаяр, Искәндәр, ҡыҙы Мәрзиә; Сәфәр Байбулатов;сотник Кайсар Канбулатов; Мәсәғүт Мурзин; Сәйфулла Ураҙғолов;указлы мулла Вәлит Теләғол улы Сурин (1769 йылғы);мәзин Хәйбулла Ниязғолов; Абдрахман Күскилдин,уның улы зауряд - сотник Йәғәфәр; Рәхмәтулла Аралбаев;1729 йылғы Теләғол Сурович, уның улдары:1771 йылғы Хәлит, (Хәлиттең улдары: Бикйән, Мөхәмәтйән, Сәлимйән), Ласын, Ҡарабулат; Мәүли Арыҫланғолов, уның улы: Сәйфитдин (Сәфитдиндең улы Көнфиә).<ref name="Ватандаш">[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}</ref> «Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙыу бар: «Орский уезд, 2-й стан, № 735 дер. Араслангулова (Назаргулова), башк., расположена у р. Сакмара, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 114 верст, от становой квартиры 78 верст, число дворов 50, число жителей: муж. 256, жен. 274. В деревне действовала мечеть.»<ref>Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.</ref> 19 быуат аҙағында [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылы айырылып сыға. Тәүге күсеп сығыусылар: Хәсән Теләүғолов; Баймамат Сурин; Динислам Ласынов; Садиҡ Күскилдин. Һуңыраҡ башҡа кешеләр ҙә яңы ауылға күсенә башлаған. Күсеп китеү сәбәбе булып сәсеү һәм сабынлыҡ ерҙәренең яҡын булыуы тора.<ref name="Ватандаш" /> [[1917 йыл]]да яңы Бәләкәй Арыҫланғол ауылында 54 йорт һәм 277 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда - 70 йорт һәм 398 кеше, 1989 йылда - 90 йорт һәм 505 кеше йәшәгән. == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы]] (1955), режиссёр, халыҡ-ижады буйынса белгес-консультант, [[Сибай]] ҡалаһында сәсәндәр мәктәбе ойоштороусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре<ref>[https://ufaved.info/articles/kulturaafisha/v_galeree_ural_otkroetsya_dve_vystavki/ В галерее «Урал» откроется две выставки. Уфимская городская элекронная газета, 28.02.2018]{{ref-ru}}{{V|1|09|2020}}</ref>. * [[Сурин Артур Шәйхетдин улы]] (6.06.1958—1.04.2012), мәғариф һәм дәүләт эшмәкәре. 2005—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғәриф министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1992) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның урта профессиональ белем биреү алдынғыһы 2003), Константин Ушинский һәм Михаил Шолохов исемендәге миҙалдар эйәһе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Хәйбулла районы ауылдары}} [[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] 2p4m46dj35ftfqx4zpcc4pq3q9wa8sm 0 13935 1309321 1304038 2026-11-08T10:14:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309321 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Имәнлеҡул | оригинальное название = {{lang-ru|Имянликулево}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 17 |lat_sec = 2 | lon_deg = 54 |lon_min = 39 |lon_sec = 24 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Саҡмағош районы{{!}}Саҡмағош | район в таблице = | вид поселения = Ауыл советы | поселение = Имәнлеҡул ауыл Советы (Саҡмағош районы){{!}}Имәнлеҡул | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Имянликулево | тс }} | год переписи = {{ Население | Имянликулево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = башҡорттар, татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | телефонный код = | почтовый индекс = 452203 | почтовые индексы = | цифровой идентификатор = 80256815001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Имәнлеҡул''' ({{lang-ru|Имянликулево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Саҡмағош районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 761 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452203, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80256815001. == Тарихы == Аҫаба [[башҡорт]]тар ғына йәшәгән был ауыл [[Йәлдәк]] улусының Солтанбәк түбәһенә ҡарай. Уларҙың күбеһе [[XVII быуат]]та йәшәгән Сымтимер Кинчейкиндың (шәжәрәгә ярышлы: Сынтимер Киҫәксин) вариҫтары. Тораҡ пунктына нигеҙ 1790-сы йылдар башында һалына. Шуға ла [[1787 йыл]]да уҡ был ауылға тәүгеләрҙән булып килеп төпләнгән кешеләр Йүкәлекүл ауылы (хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлә районына ҡарай) халҡы иҫәбенә индерелгән. [[1782 йыл]]да Бәләбәй округы картаһында ла Имәнлеҡул ауылы күрһәтелмәгән. 1795 йылда ауылда 113 кеше, 1816 йылда - 184, 1834 йылда -252, 1859 йылда - 318, 1870 йылда - 333, 1920 йылда- 935 башҡорт йәшәгән<ref name="асф">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.390</ref>. Крайҙы өйрәнеүсе Н. М. Моратовтың яҙмаларында ауылдың тарихы буйынса легенда бирелә һәм ауылға нигеҙҙе Морат, Наҙарғол һәм Салауат Үтәкәйевтар һалғанлығы билдәләп үтелә. Шулай уҡ [[1787 йыл]]ғы архив документтарында ла ошо уҡ исемдәр осрай: Морат, Наҙарғол, Ғәбделсәлим Салауатов Йүкәлекүл ауылы кешеләре тип теркәлә<ref>{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Ельдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldeak-tom- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204075252/http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldeak-tom- |date=2024-12-04 }} 13-ch--ufa-2015/page/100 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13 |страниц=600 |страницы=102 |тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5</ref>. [[1795 йыл]]да ауылда 120 аҫаба башҡорт, 1816 йылда — 181, 1834 йылда — 252, 1859 йылда — 318, [[1920 йыл]]да 935 башҡорт йәшәй. [[1842 йыл]]да 252 башҡортҡа 24 бот ужым һәм 292 бот яҙғы иген сәселә. Ни бары 4 бот картуф ултыртыла. 46 ихатала 50 умарта була. Ауылда мәсет һәм 3 тирмән тотола.<ref>* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}</ref>. 2002 йылғы иҫәп алыу буйынса ауылда башҡорттар һәм татарҙар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты бар. Ауыл мәҙәниәт йортонда татар халыҡ театры, “Йәшелташ” халыҡ бейеү ансамбле эшләп килә, китапхана бар. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||761||357||404||46,9||53,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (71 %) һәм [[татарҙар]] (26 %) йәшәй.<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Саҡмағош]]): 20 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 87 км == 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары == * [https://basharchive.ru/census/1917/11634/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Имянликулево, Белебеевский уезд, Имянликулевская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 1052]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Билдәле шәхестәре == * [[Илһам Вәлиев]] (19.07.1975), опера йырсыһы (тенор), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2009). * [[Сәлихов Файыҡ Сәйетғәли улы]] (15.04.1939), ветеран-төҙөүсе, «Башсантехмонтаж» йәмғиәтенең элекке генераль директоры. Пётр фән һәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған төҙөүсеһе.   * [[Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы]] (1.10.1929—9.01.2015), ғалим-химик‑технолог. 1960 йылдан Нефтехимия производстволары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1968 йылдан – лаборатория мөдире; 1993—2008 йылдарҙа — Нефтехимия һәм катализ институтында ғилми төркөм етәксеһе һәм төп ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979).[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17206-sh-ripov-ajrat-kh-j-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәрипов Айрат Хәйҙәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825182949/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17206-sh-ripov-ajrat-kh-j-r-uly |date=2019-08-25 }}{{V|18|09|2019}}</ref>. * [[Шәрипов Ришат Муса улы]] (1.01.1933—17.06.2004), электромонтажсы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1231-sharipov-rishat-musinovich.html Башҡорт энциклопедияһы — Шәрипов Ришат Муса улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224133714/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1231-sharipov-rishat-musinovich.html |date=2019-12-24 }}{{V|28|12|2017}}</ref>. * [[Шәрипов Тәлғәт Муса улы]] (1.01.1928—21.03.2013) — үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1233-sharipov-talgat-musinovich.html Башҡорт энциклопедияһы — Шәрипов Тәлғәт Муса улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224142700/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1233-sharipov-talgat-musinovich.html |date=2019-12-24 }}{{V|28|12|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3963-im-nle-ul-sa-ma-osh-r-nynda-y-auyl}}{{V|12|04|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/imyanlikulevo_bash._r./ Село Имянликулево, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|12|04|2019}} {{Саҡмағош районы ауылдары}} [[Категория:Саҡмағош районы ауылдары]] 63vazg9o3vn2p6rdfq57a9jxtmxn40a 0 14030 1309224 1182967 2026-11-08T00:57:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309224 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитриевка''' ({{lang-ru|Дмитриевка}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 277 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452157, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80257820001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||277||132||145||47,7||52,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Шишмә]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шишмә]]): 25 км == Билдәле шәхестәре == * [[Әхмәтгәрәева София Тәүрат ҡыҙы]] (6.08.1979—5.08.2017), спортсы. 2003—2017 йылдарҙа армспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2003). Өс тапҡыр [[Ер|донъя]] (2003—2004), [[Европа]] (2003) һәм [[Рәсәй]] (2012—2014) чемпионы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17652-khm-tg-r-eva-sofiya-t-rat-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәтгәрәева София Тәүрат ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818114143/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17652-khm-tg-r-eva-sofiya-t-rat-y-y |date=2019-08-18 }}{{V|4|08|2019}}</ref><ref>[http://www.naurfo.ru/news/41986 София Ахметгареева скончалась после продолжительной болезни. Окружной сайт Новости УрФО (www.naurfo.ru), 07.08.2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190803193155/http://www.naurfo.ru/news/41986 |date=2019-08-03 }}{{ref-ru}}{{V|4|08|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3905-dmitrievka-shishm-r-nynda-y-auyl}}{{V|3|08|2019}} {{Шишмә районы ауылдары}} [[Категория:Шишмә районы ауылдары]] 3pbz1vii1kes0if0tjoapwjmy8k7tgc 0 14086 1309125 1304130 2026-11-07T16:53:02Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1309125 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сафар |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сафар |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 33 | lat_sec = 24 |lon_deg = 55 | lon_min = 13 | lon_sec = 8 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Шишмә районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1991 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452151 |почта индекстары = |телефон коды =34797 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80257855001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сафар''' ({{lang-ru|Сафарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 991 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452151, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80257855001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||991||489||502||49,3||50,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Мәғариф һәм мәҙәниәт == 1883 йылда ( башҡа сығанаҡтар буйынса 1882 й.)– Сәфәр ауылында 2 комплектлы земство училищеһы асыла. Мәктәп башланғыс белем бирә ( 4 йыл); Уҡытыусы Арыҫланғәли Ғәләүетдин улы Әлимғолов XIX быуат аҙағынаса ошо мәктәптә эшләй (хәҙерге Мәләүез ауылы Ҡамбулат ауылынан), уның уҡыуысылары араһынан бик күп һөнәр эйәләре сыға (уҡытыусылар, фельдшерҙар һ.б)<ref>kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3466</ref>. 1913 йыл– 2 класлы 7 йыллыҡ мәктәп эш башлай; 1914 йыл – ҡыҙҙар өсөн башланғыс мәктәп асыла; 1918 йыл, 16 октябрь– 1 һәм 2 баҫҡыс хеҙмәт мәктәбе булдырыла; 1930 йыл – Сәфәр мәктәбе нигеҙендә педагогия техникумы асыла; 1935 – 1936 йылдар – Сәфәр тулы булмаған урта мәктәбе тулы урта мәктәпкә әйләнә; 1945 йыл – балалар йорто асыла; 1969 йыл, 18 октябрь – мәктәптең яңы бинаһында уҡыу башлана; 2002 йыл,27 марта – Сәфәр урта мәктәбе Сәфәр ауылы муниципаль дөйөм урта белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә; 2006 йыл – Сәфәр мәктәбе- Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы Сәфәр ауылы Урта дөйөм белем биреү мәктәбе Муниципаль дөйөм урта билем биреү учреждениеһы . == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Шишмә]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шишмә]]): 12 км == Билдәле шәхестәр == * [[Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы]] (1925—1994) — башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1963), «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» (1985). * [[Бикбулатов Мәхмүт Мөхәммәт улы]] (7.08.1948), дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2014 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостандың Мотофедерацияһы президенты. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, Орджоникидзе районының почётлы гражданы<ref>[http://viperson.ru/people/bikbulatov-mahmut-muhammetovich Бикбулатов Махмут Мухамметович – биография. «Viperson» сайты. 02 мая 2018 2782]{{ref-ru}}{{V|6|08|2018}}</ref>. * [[Зәйтүнә Бикбулатова]] (28.05.1908—23.02.1992), [[башҡорт]] театр актёры. 1938 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1928—1992 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР‑ҙың (1973) һәм РСФСР‑ҙың (1955) халыҡ, РСФСР‑ҙың (1947) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1944) атҡаҙанған артисы. РСФСР‑ҙың К. С. Станиславский исемендәге (1967), БАССР-ҙың Салауат Юлаев исемендәге (1976) дәүләт премиялары лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1958), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1968) ордендары кавалеры. * [[Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы]] (1925—?) Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры * [[Әсәҙуллин Фәүзи Ғәймәҙлислам улы]] (9.11.1941), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия органдары]] һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Шишмә май экстрацияһы заводының беренсе директоры, райондың хеҙмәт, һуғыш, Ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советының элекке рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]], райондың почётлы гражданы. == Әҙәбиәт == * «Ағиҙел» журналы, 1999 йыл, 7-се, 8-се һәм 9-сы һандар, «Ал да нур сәс халҡыңа», Д. Мәһәҙиев (А.Әлимғоловтарҙың педагогик эшмәкәрлеге тураһында) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Шишмә районы ауылдары}} [[Категория:Шишмә районы ауылдары]] fje0bripc7usrroxt36ga6et8t9t76o 0 14823 1309063 1239928 2026-11-07T12:29:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309063 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = Архитектура ҡомартҡыһы |Русское название = Бәндәбикә кәшәнәһе |Оригинальное название = Кэшэнэ Бэндэбикэ |Изображение = Кэшэне_Бэндэбикэ.jpg |Подпись изображения = Кәшәнәне һаҡлау өсөн хәҙерге көндә кирбестән ҡорам ҡуйылған |Ширина изображения = |Статус = 15-16 быуаттың тарихи-архитектура ҡомартҡыһы |Страна = Рәсәй |Название местоположения = |Местоположение =[[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]] [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылы |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 19 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 56 |lon_min = 31 |lon_sec = 44 |region = |CoordScale = |Конфессия = [[ислам]] |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = |Commons = }} {{Культурное наследие РФ|0310031000}} '''Бәндәбикә кәшәнәһе''' — [[башҡорттар|башҡорт мәҙәниәтенең]] 15-16 быуат ҡомартҡыһы, Бәндәбикәнең ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған ҡоролма<ref>[http://yeshlek.ru/node/1854 Тарихи белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522235234/http://yeshlek.ru/node/1854 |date=2011-05-22 }}</ref>. == Тасуирлама == Яңынан тергеҙелгән кәшәнә ҡыҙыл кирбестән, ҡабырғалары һигеҙ мөйөшлө, дүрт [[арка]]лы, бишенсе [[арка]] ишек итеп төҙөлгән. Бөтә яҡтары ла тигеҙ, 2 яруслы, көмбәҙле ҡоролма. Кәшәнәнең түбәнге ярусы планда тура мөйөшлө (8,8×6,9 м) булған, өҫкөһө — һигеҙ мөйөшлө. Ҡабырғалары 1,1 м ҡалынлыҡта, һор, ҡыҙыл кирбестән шыршы орнаменты һалынған. Көньяҡтан инеү урыны көмбәҙ түшәмле портал (2,25×1,86 м) булған. Иҙәне саман кирбестән. Ерләү камераһына тар ишек уйымы бар. Төньяҡ ҡабырғаһы буйында көнбайыш—көнсығыш йүнәлешендә ҡаҙылған, яҡтарына һәм төбөнә эзбизташ плиталар түшәлгән ҡәбер соҡоро асыҡланған. Мәйет салҡан ятҡырып, башы менәнн көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡәбер төбөндә көл һәм туҙ ҡалдыҡтары табылған. Бәндәбикә кәшәнәһе материалдары МДУ эргәһендәге Антропология Ғилми-тикшеренеү институтында һаҡлана. == Бәндәбикә шәхесе == Бәндәбикә хәҙерге [[Күгәрсен районы]] [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылында һәм шул тирәләрҙәге ырыу-аралар менән етәкселек иткән.[[Нияз Мәжитов]]тың “Тайны древнего Урала” ти­гән китабында бәйән ителгәнсә, был – ошо ерҙәрҙә ете быуат элек йәшәгән аҡыллы һәм батыр ҡа­тын Бәндәбикәнең мавзолейы <ref>Бәндәбикә [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/proza/64-tlt-ishemolov-bndbik.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108092531/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/proza/64-tlt-ishemolov-bndbik.html |date=2018-11-08 }}</ref> Ырыуын әйҙәп, бәлә-ҡазаларҙан һаҡлап торған үтә лә аҡыллы, үҙ халҡының берҙәмлеген яҡлаусы, яҡлаусыһы ғына түгел, кәңәшсеһе лә булып, «Ерәнсә сәсән» легендаһында исеме бөгөнгө көндәргәсә һаҡланып ҡалған шәхес. Ул үҙ заманында иң алдынғы исемгә, «Әүлиә» исеменә лайыҡ булып, тарих биттәрендә быуаттар буйына һаҡланған. Риүәйәт буйынса Бәндәбикә бик зирәк аҡыллы ҡатын булған. [[Ҡаҙаҡтар]] менән үҙ-ара һуғышты бөтөрөүгә ҙур көс һалған. 1966 йылда археолог [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Нияз Мәжитов]] етәкселегендәге археологтар Мәҡсүт ауылына килеп, ауыл ҡарттарының рөхсәте менән ике йәй кешәнәне ҡаҙалар. 1967 йылда, кешәнәне тергеҙәбеҙ, һөлдәне яңынан ерләтәбеҙ, тип, уның һөйәктәрен алып китәләр. Үҙгәртеп ҡороу осоро башланғас был эш туҡталып ҡала. ; Риүәйәте {{цитата| Бәндәбикә әбей Мәҡсүт ауылы ерендә, Эйеккә һул яҡтан ҡойған Бәндәбикә йылғаһы буйында йәшәгән. Йылғаның төньяғындағы ҡалҡыулыҡта Бәндәбикә ҡорғаны бар. Ул тирмә өй һымаҡ итеп кирбестән эшләнгән. Бәндәбикәнең ҡыш йәшәй торған өйө -ыҙмаһы булған. Бәндәбикә үҙенән бик күп йәшкә кесе Ерәнсә сәсәнгә кейәүгә сыҡҡан. Уны үҙ өйөнә алып ҡайтҡан. Үҙе ле бик абруйлы, һынсыл, батыр, тәүәккәл ҡатын булған. Ил аҙаматтары һәр саҡ уның кәңәшен тотҡандар, уны хөрмәт итер булғандар. Берҙән-бер ваҡыт Бәндәбикә әбей ауырыҡһына башлай. Ә Ерәнсә сәсәндең тап ир ҡороңа тулған сағы. Һәр яуҙан еңеп ҡайтыуы арҡаһында, күңеле лә үҫә бара бының. Бәндәбикә ауырыҡһынып киткәс, был айырыуса йүгәнһеҙләнә. Егеттәрең йыя ла бер көн әйтә: -Ҡаҙаҡтар беҙҙең илгә барымта менән күп килделәр. Йәгеҙ әле, егеттәр, бер ҡыҙыҡ булһын, беҙ ҙа уларҙың йәйләүҙәренә барымта яһап ҡайтайыҡ. Егеттәрҙең ҡайһылары икеләнеберәк ҡалғандар, ә ҡайһылары; - Ҡурҡаҡ кеше беҙ түгел, - тип, Ерәнсә сәсәндең һүҙен ҡеүәтләгәндәр. Һүҙҙе төйнәгәс, Ерәнсә сәсән, Бәндәбикә янына ҡайтып, үҙ фекерен әйткән икән, Бәндәбикә уға ҡаршы төшкән. - Һин үҙ илеңдә батыр исемен яуланың. Батырлыҡ янына аҡыл да кәрәк. «Ил һаҡлаған - ирәйеп йәшәгән, ил баҫҡан - иҙелгә таянған», -~ тигәндәр. Ә һин хәҙер, ахмаҡланып, йәштәрҙе насар эшкә ҡотортҡанһың. Ил баҫыу беҙҙең ғөрөфкә һыймай. Исем һатмағыҙ, «Теймәҫте хоҙай һөймәҫ», тигәндәр. Насар уйҙан кире ҡайтығыҙ! - тип өгөтләгән, ти, ул хәл өҫтөндә ятҡан көйө. Халыҡ та уның һүҙен ҡеүәтләгән, ти. Бәндәбикәнең ауырыуы тағы көсәйгән. Ул, туғандарын йыйып: - Хәлем насар, шәбәйә алмам. Әгәр үлеп-нитеп китһәм, өйөмә индереп һалығыҙ ҙа ишек-тәҙрәләрен күмегеҙ. Өйөм минең ҡәберем булһын, - тип васыят әйткән, ти. Бәндәбикә оҙаҡ та тормай үлгән. Ҡарттар уны, васыяты буйынса, үҙ өйөндә ерләгәндәр. Ә Ерәнсә сәсән егеттәре менән ҡамауҙа ҡалған, күптәре үлгән. Былар йонсоп илдәренә ҡайтыуҙары була, улдары үлеп ҡалған кешеләр Ерәнсә сәсәнгә ташланалар: - Ҡайҙа беҙҙең улдарыбыҙ? - тиҙәр. - Һүҙ тыңламай ни ҡырҙың? Ил тыңламай хур булдың! Ерәнсә сәсән ҡайғыға ҡала. Хурлығынан ул түҙә алмай атына менеп, көнсығышҡа ҡарай сабып китә да, Кәңшәт тауына барып менә. Шунан ҡырла буйлап йән-фарман елеп килә лә тау битләүендәге ҡаянан һыбай көйө һикерә. Шунда аты ла, үҙе лә һәләк була. Ерәнсә сәсән убаһы ағаслы Үрген йылғаһының уң яғынан, Наҙый йылғаһының Үргенгә ҡойған еренә яҡын, йылғаны уң яҡлап, Ҡоро Урсай уяҙына барған юлдың өҫ яғында, тәпәш кенә һырт өҫтөндә. Уның тирә-яғы һөрөлгән. Ҡәбер өҫтөндә оҙон таш ултыра. <ref>Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән "Алты Алаш" жобасы: Бауыр етім Башқұртым! http://www.abai.kz/node/5660</ref>}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бәндәбикә һәм Ерәнсә]] * [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]] * [[Турахан кәшәнәһе]] * [[Ерәнсә сәсән]] *[[Варна кәшәнәһе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://yeshlek.ru/node/1854 Бәндәбикә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522235234/http://yeshlek.ru/node/1854 |date=2011-05-22 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20230418163927/http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия] {{ref-ru}} * [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=1115 Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән. Киске Өфө. 01.08.11] * [http://www.agidel.ru/?param1=9171&tab=21 Татьяна Зонова. Возвращайся домой, Бэндэбике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714165221/https://agidel.ru/?param1=9171&tab=21 |date=2020-07-14 }} {{ref-ru}} == Видеоматериалдар == # {{YouTube|UgwVJ2RTtUk|logo=1}} Бәндәбикә кәшәнәһе. Рәсәй-Башҡортостан телеканалы. [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Кәшәнәләр]] [[Категория:Ерләү йолалар]] [[Категория:Күгәрсен районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:XV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]] 5e8urmvjhvwa0nk87gcxtco54o8m7lp 0 15992 1309069 1278007 2026-11-07T12:52:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309069 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәҙәреш''' ({{lang-ru|Бедярыш}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Башҡортостан]], [[Силәбе өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}</ref> биләмәләрендә аға. == Географияһы == Йылға [[Ләмәҙе (Эҫем ҡушылдығы)|Ләмәҙе]] йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км. Төпкөлдәге, ярында әҙ генә кеше йәшәгән йылға. Уның ярында 260 йыл элек берҙән-бер ауыл - шул уҡ исемдәге Бәҙәреш урынлашҡан. Тамағынан өҫтәрәк, 16 км алыҫлыҡта, йылғаның уң ярына [[Лазарғы]] йылғаһы ҡушыла. === Һыу реестры мәғлүмәттәре === [[File:Добыча сланцев, Бедярыш, Челябинская область - panoramio.jpg|thumb|300 px|слева|Бәҙәреш буйында һәүерташ сығарылған урын]] [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһы]], йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса <ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182406|title=РФ һыу реестры: Бәҙәреш}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019324 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101932 * Бассейн коды — 10.01.02.006 * ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Тасуирламаһы == Бәҙәреш атамаһы йөрөткән ауылда йылға киңлеге 10-12 м булған бик күп ҡылымыҡтарға бүленә. Ҡылымыҡтарҙың тәрәнлеге 2 метрға етә, ярҙары текә, ярлауҙар хасил итә. Ағымының уртаса тиҙлеге 15км/сәғәткә тиклем етә. Кәмә менән төшөүсе туристар өсөн хәүфле урындары күп. Түбәнге ағымында йылға киңәйә һәм унан үтеүе еңелләшә. Бормаланып ағыуы, балсыҡлы ярҙары, ныҡ эйелеп торған ағастар туристарҙың ныҡ иғтибарлылығын талап итә <ref>Река Бедярыш [http://www.travellers.ru/reka-bedyarysh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402095642/http://www.travellers.ru/reka-bedyarysh |date=2019-04-02 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Йылғала ҡондоҙ оялары бар, ә ағастар һыуға бик ныҡ эйелеп үҫә<ref>Река Бедярыш [http://www.travellers.ru/reka-bedyarysh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402095642/http://www.travellers.ru/reka-bedyarysh |date=2019-04-02 }}</ref>.. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Ҡалып:Мейәс}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Белорет районы йылғалары]] 04zc7c8hkoaid9vh5saorlahjuemnxa 0 26038 1309057 1282375 2026-11-07T12:13:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309057 wikitext text/x-wiki '''Бәйет''' — [[халыҡ ижады]] менән яҙма [[поэзия]] [[традиция]]ларын берләштергән берекмә жанр. Унда боронғо яҙма [[мәҙәниәт]]кә хас иҫке лексик, грамматик һәм стилистик яҙмаләр йыш осрай. Ә халыҡтан яҙып алынған һәм ауыҙ-тел поэзияһы традицияларында үҫкән өлгөләр ғәҙәти тел-стиль төҫмөрҙәре менән, нигеҙҙә, һөйләү телендә — башҡортса әйтелә. Бәйеттәрҙең йәнә бер үҙенсәлеге — шәхси ижад башланғыстарының ҙур ғына урын тотоуында. Борондан уҡ бәйеттәр, башҡа жанрҙар кеүек, импровизация юлы менән сығарылған. Ул халыҡ йыйындарында, мәжлестәрҙә, һабан туйҙарында әйтелеп, телдән-телгә күскән. == Бәйеттәрҙең бүленеше == === Тарихи бәйеттәр === * Йола-хөрәфәт бәйеттәре * Тарихи бәйеттәр * Тыуған яҡ һәм ер бәйеттәре * Һалдат бәйеттәре * Һуғыш бәйеттәре * Япон һуғышы бәйеттәре * Герман һуғышы бәйеттәре === Тормош-көнкүреш бәйеттәре === * Ҡыҙҙар бәйеттәре * Йыл миҙгелдәре бәйеттәре * Шулай уҡ башҡа темаларға бәйле бәйеттәр == Әҙәбиәт == * Башҡорт халыҡ ижады. Бәйеттәр. Башҡортостан китап нәшриәте. Өфө-1978 йыл 397 бит * ''Ким Әхмәтйәнов.'' Әҙәбиәт теорияһы. Өфө-2004 йыл. «Китап» 390 бит. ISBN 5-295-03140-3 * ''Иҙелбаев М Х., Сөләймәнов Ә. М., Юлмөхәмәтов М. Б.'' Туған әҙәбиәт. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл. «Китап» 277 бит. ISBN 978-5-295-04251-5 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2958-b-jet|автор=Ғәлина Г. С.}} * [http://uldashfm.ru/mp3_id/2332 Һуғыш осорондағы йырҙар, таҡмаҡтар, бәйеттәр] * [https://web.archive.org/web/20160305130552/http://www.ye02.ru/tormosh/3782-izge-yuldar1177an-j1257r1257g12571177-.html Изге юлдарҙан йөрөгөҙ] [[Категория:Әҙәбиәт теорияһы]] [[Категория:Мифология]] [[Категория:Башҡорт халыҡ ижады]] [[Категория:Әҙәбиәт ғилеме]] jo14mlor5sy67al8uljahkh20jqq6ha 0 28998 1309132 678363 2026-11-07T17:37:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309132 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Волькрамсхаузен |төп исеме = Wolkramshausen |ил = Германия |герб = Wappen Wolkramshausen.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Нордхаузен (район) |теҙмәләге район = Нордхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Вольфганг Моргенстерн |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 10,84 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 206 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1036 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99735 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = NDH |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 62 059 |Commons-тағы категория = Wolkramshausen |сайт = http://www.wolkramshausen.de// |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Волькрамсхаузен''' ({{lang-de|Wolkramshausen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 1036 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 10,84 км². Диңгеҙ кимәленән 206 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99735 һәм автомобиль коды — NDH. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170102013656/http://www.wolkramshausen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} bbr10h0fyauqzf60f4yr5308xt99ovi 0 29068 1309272 1280594 2026-11-08T06:16:30Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Greußen COA.png]] → [[File:DEU Greußen (Greußen) COA.svg]] PNG → SVG 1309272 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Гройсен |төп исеме = Greußen |ил = Германия |герб = DEU Greußen (Greußen) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Йоахим Штайнмец<br />([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 19,15 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 162 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 3748 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99718 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 023 |Commons-тағы категория = Greußen |сайт = http://www.greussen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гройсен''' ({{lang-de|Greußen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса ҡалала 3748 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 19,15 км². Диңгеҙ кимәленән 162 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.greussen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} ruxr4oaa79h12n3dmhgz7epwfwuadre 0 29392 1309318 1287699 2026-11-08T09:58:40Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Wappen_der_Stadt_Nordhausen.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:DEU_Nordhausen_COA.svg|DEU_Nordhausen_COA.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[ 1309318 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = |башҡортса исеме = Нордхаузен |төп исеме = Nordhausen |ил = Германия |герб = DEU Nordhausen COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Нордхаузен (район) |теҙмәләге район = Нордхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 12 ҡала районы |башлыҡ төрө = Обербургомистр |башлыҡ = Барбара Ринке<br />([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 105,27 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 185 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 44296 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99734 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = NDH |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 62 041 |Commons-тағы категория = Nordhausen |сайт = http://www.nordhausen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нордхаузен''' ({{lang-de|Nordhausen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан . 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса ла 44296 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 105,27 км². Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99734 һәм автомобиль коды — NDH. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.nordhausen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} pb29jn5h993zw7eebmu2nfl2o122ud9 0 30187 1309195 1291296 2026-11-07T22:04:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309195 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Грёбиц |төп исеме = Gröbitz |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec 59 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 55|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Зельвит Патцак |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 7,56 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 214 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 500 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6667 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = BLK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 190 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.teucherner-land.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Грёбиц''' ({{lang-de|Gröbitz}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 500 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 7,56 км². Диңгеҙ кимәленән 214 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 8fjr6caqv5laoipa4cf36z1j98wgo6v 0 30510 1309194 1291295 2026-11-07T22:04:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309194 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Грёбен (Саксония-Анхальт) |төп исеме = Gröben (Sachsen-Anhalt) |ил = Германия |герб = Wappen_Groeben.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 1|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Изольде Фельш |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 3,94 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 193 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 715 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6682 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = WSF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 185 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.teucherner-land.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Грёбен (Саксония-Анхальт)''' ({{lang-de|Gröben (Sachsen-Anhalt)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 3,94 км². Диңгеҙ кимәленән 193 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — WSF. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} q9hhe4cun09uvhmzbznzzmagf3o6ujn 0 30730 1309227 1291303 2026-11-08T01:13:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309227 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Дойбен |төп исеме = Deuben |ил = Германия |герб = Wappen Deuben.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 4|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 3 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Франк Пушендорф |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 8,78 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 179 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1136 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6682 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = BLK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 84 095 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.teucherner-land.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дойбен''' ({{lang-de|Deuben}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 1136 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 8,78 км². Диңгеҙ кимәленән 179 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — BLK. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} r1ncnayaaf2sal7bzxafnggkaumcqhd 0 44394 1309079 1281917 2026-11-07T13:49:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309079 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Бөрө}} {{Река |Название = Бөрө |Оригинальное название = |Изображение = Река Бирь.jpg |Подпись = Бөрө ҡалаһы янында Бөрө йылғаһы |Карта = |Подпись карты = |Длина = 128 |Площадь бассейна = 2200 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Ағиҙел |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 55 |m_lat_min = 29 |m_lat_sec = 53 |m_lon_dir = E |m_lon_deg = 55 |m_lon_min = 30 |m_lon_sec = 0 |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан Республикаһы |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Башҡортостан Республикаһы |Категория на Викискладе = }} '''Бөрө''' ({{lang-ru|Бирь}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 128 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=183357|title=РФ һыу реестры: Бөрө}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025407 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102540 * Бассейн коды — 10.01.02.016 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == «Энциклопедический лексикон» (1836) хеҙмәтенә ярашлы, [[башҡорттар]] был һыуҙы «[[Бүре]] һыуы» тип атағандар<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004103487?page=45 Бирь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230611093610/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004103487?page=45 |date=2023-06-11 }} // Энциклопедический лексикон. Том VI: БИН—БРА. СПб, 1836. — С. 37.</ref><ref name=":02">{{книга|автор=Поспелов Евгений Михайлович|заглавие=Географические названия России: топонимический словарь|год=2008.|язык=ru|место=Москва|издательство=АСТ; Астрель|страницы=109|страниц=523|isbn=978-5-17-054966-5}}</ref>. Йылғаның исеме буйынса [[Бөрө (ҡала)|Бөрө ҡалаһы]] аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2576-b-r-jyl-a|автор=Балков В. А.}} {{Ағиҙел (йылға)}} {{Ағиҙел Бөрөнән тамағына тиклем}} [[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]] [[Категория:Ағиҙел ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] {{hydro-stub}} {{Bashkir-geo-stub}} db2hvbf1cau3kuf4c114lvwozhwwvdo 0 46714 1309240 1267409 2026-11-08T02:43:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309240 wikitext text/x-wiki '''Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән мәсетлеләр''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мәсетле районы]]нда тыуғандар, шулай уҡ [[Мәсетле районы]]нда эшләп, үҙҙәрен мәсетлеләр иҫәбенә индергән Һәм дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр менән бүләкләнгән кешеләр исемлеге. : «…Әй буйҙары йәмле була : Елберҙәгән тал менән : Мәсетлеләр маҡтаналар : Эштә алған дан менән…» — [http://wikisource.org/wiki/Мәсетле_йырҙары_(йыр) Мәсетле йырҙарынан] (1955) өҙөк. == 2012 йыл == {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Дәүләт бүләктәре, маҡтаулы исемдәр''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһының исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Эшләгән урыны''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Фото''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Күрһәткән хеҙмәте''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ваҡыты''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Документ һаны''' |- | Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы||Ильясова Светлана Йәүҙәт ҡыҙы||Муниципаль район Мәсетле районы «Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһы» муниципаль бюджет ойошмаһы Әләгәҙ бүлексә дауаханаһы дөйөм ғәмәл табибы|| ||Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә фиҙакәр хеҙмәте өсөн||06.02.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=101 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-41] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808105120/http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=101 |date=2016-08-08 }} |- | Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы||Кустиков Сергей Иванович||Оло Ыҡтамаҡ 1-се лицейында физик мәҙәниәт уҡытыусыһы|| ||Йәш быуынды тәрбиәләү һәм уҡытыу өлкәһендә фиҙакәр хеҙмәте өсөн||10.07.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1067 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-299] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020012/http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1067 |date=2016-03-05 }} |- | Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе||Фазлетдинов Илгиз Йосопйән улы||«Башкиравтодор» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мәсетле юл ремонтлау-төҙөү идаралығы етәксеһе|| ||Төҙөлөш өлкәһендә фиҙакәр хеҙмәте өсөн||10.07.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1067 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-299] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020012/http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1067 |date=2016-03-05 }} |- | «Әсәлек даны» миҙалы||Әхмәҙиева Эльвина Ибраһим ҡыҙы||Хужабикә|| ||Биш бала һәм унан күберәк бала табып тәрбиәләгән||14.08.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-331] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015755/http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 |date=2016-03-05 }} |- | «Әсәлек даны» миҙалы||Бәҙретдинова Гүзәлиә Раушан ҡыҙы||Хужабикә|| ||Биш бала һәм унан күберәк бала табып тәрбиәләгән||14.08.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-331] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015755/http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 |date=2016-03-05 }} |- | «Әсәлек даны» миҙалы||Крашенинникова Анна Михайловна||Ленин исемендәге АКХ-һы эшсеһе|| ||Биш бала һәм унан күберәк бала табып тәрбиәләгән||14.08.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-331] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015755/http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 |date=2016-03-05 }} |- | «Әсәлек даны» миҙалы||Лукьяненко Эльза Абдулғәлим ҡыҙы||Хужабикә|| ||Биш бала һәм унан күберәк бала табып тәрбиәләгән||14.08.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-331] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015755/http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 |date=2016-03-05 }} |- | «Әсәлек даны» миҙалы||Сенцова Ирина Николаевна||Ленин исемендәге АКХ-һы һауынсыһы|| ||Биш бала һәм унан күберәк бала табып тәрбиәләгән||14.08.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-331] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015755/http://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1283 |date=2016-03-05 }} |- | Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы||Якупов Ирек Йыһанур улы||Башҡортостан Республикаһы Президенты эштәре идарасыһы урынбаҫары||[[Рәсем:Yakupov I J.jpg|thumb|100px|right]]||Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн||01.10.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=1503 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-376] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808113818/http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=1503 |date=2016-08-08 }} |- | «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» танылыу билдәһе||Ваганов Александр Анатольевич|| Ленин исемендәге АКХ-һы механизаторы||[[Рәсем:Ваганов А А 1.JPG|thumb|100px|right]]||Ауыл хужалығы өлкәһендә фиҙакәр эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн||02.11.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1819 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-450] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021436/http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1819 |date=2016-03-05 }} |- | Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре||Хажиев Фәрҙиән Шакирьян улы||Муниципаль район Мәсетле районы хакимиәт башлығы урынбаҫары||[[Рәсем:Хажиев Ф Ш.jpg|thumb|100px|right]]||Ауыл хужалығы өлкәһендә фиҙакәр эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн||02.11.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=4&seed=1823 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-454] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021432/http://npa.bashkortostan.ru/?show=4&seed=1823 |date=2016-03-05 }} |- | «Әсәлек даны» миҙалы||Хафизова Лира Сөләймән ҡыҙы||Оло Ыҡтамаҡ Башҡорт гимназия интернат уҡытыусыһы|| ||Биш бала һәм унан күберәк бала табып тәрбиәләгән||22.11.2012||[https://web.archive.org/web/20191212112426/https://npa.bashkortostan.ru/?show=3&seed=1952 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-479] |- | Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре||Сизова Валентина Михайловна||Оло Ыҡтамаҡ 1-се лицейында музыка уҡытыусыһы, Мәсетле районы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлегенә ҡараған «Рябинушка» халыҡ ансамбле етәксеһе||[[Рәсем:Сизова В М.jpg|thumb|100px|right]]||Республика халыҡтары мәҙәниәтен, йолаларын һаҡлап ҡалыуҙа һәм үҫтереүҙә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн||18.10.2012||[http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1583 Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-393] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020036/http://npa.bashkortostan.ru/?show=2&seed=1583 |date=2016-03-05 }} |- | Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы||Муфазалова Рәйсә Рәис ҡыҙы||Оло Ыҡтамаҡ 1-се лицейында математика уҡытыусыһы||[[Рәсем:Муфазалова Раиса.tif|thumb|100px|right]] ||Педагогия һәм тәрбиә өлкәһендә фиҙакәр эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн||16.11.2012||[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=EXP;n=543355 РФ Президенты указы № 1555] |- |} == 2011 == {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Дәүләт бүләктәре, маҡтаулы исемдәр''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһының исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Эшләгән урыны''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Фото''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Күрһәткән хеҙмәте''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ваҡыты''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Документ һаны''' |- | Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре||[[Абдрахманов Рәфил Фазыл улы]]||Рәсәй фәндәр академияһының ӨФө ғилми үҙәге Геология институты директоры урынбаҫары, геология-минералдар фәндәре докторы, профессор||[[Файл:Рафил Абдрахманов.jpg|thumb|100px|right]]||фиҙакәр ғилми эшмәкәрлеге өсөн||16.12.2011|| [http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1593625 РФ Президенты Указы № 1639]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |} == 2007 == Указ Президента РБ от 30.03.2007 N УП-124 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ работникам образования Республики Башкортостан» Ахуновой Ольге Андреевне — учителю русского языка и литературы Большеустьикинского лицея N 1 муниципального района Мечетлинский район; == 2006 == Указ Президента РБ от 25.10.2006 N УП-479 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Республики Башкортостан» Ватолину Павлу Леонидовичу — председателю сельскохозяйственного производственного кооператива «Ленинский» муниципального района Мечетлинский район Указ Президента РБ от 30.09.2006 N УП-434 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ работникам народного образования Республики Башкортостан» Гильмановой Зиле Халитовне — директору средней общеобразовательной школы села Большая Ока муниципального района Мечетлинский район Указ Президента РБ от 14.06.2006 N УП-264 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ работникам здравоохранения Республики Башкортостан» Баширову Фазыльяну Равиловичу — заместителю главного врача по лечебной работе — врачу-хирургу хирургического отделения Большеустьикинской центральной районной больницы муниципального района Мечетлинский район Указ Президента РБ от 30.01.2006 N УП-41 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ Топычкановой Е. Г.» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан» Топычкановой Екатерине Геннадьевне — свинарке сельскохозяйственного производственного кооператива-сельскохозяйственной артели (колхоза) имени Ленина муниципального района Мечетлинский район. Указ Президента РБ от 24.01.2006 N УП-29 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Республики Башкортостан» Галиуллину Радику Зияевичу — директору Мечетлинского филиала государственного унитарного предприятия Управление «Башмелиоводхоз» Указ Президента РБ от 13.01.2006 N УП-2 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник народного образования Республики Башкортостан“ работникам народного образования Республики Башкортостан» Якупову Баязиту Закиевичу — директору Алегазовской средней общеобразовательной школы Мечетлинского района. == 2005 == Указ Президента РБ от 28.01.2005 N УП-22 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан работникам здравоохранения» Галяутдиновой Гульназ Салимовне — акушерке Большеустьикинской центральной районной больницы Мечетлинского района == 2004 == Указ Президента РБ от 14.10.2004 N УП-512 "О присвоении почетного звания «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан» Чубаровой Любови Васильевне — главному зоотехнику управления сельского хозяйства администрации Мечетлинского района; Указ Президента РБ от 03.06.2004 N УП-312 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ Шараевой М. М.» За заслуги в области здравоохранения присвоить почетное звание «Заслуженный врач Республики Башкортостан» Шараевой Миндиямал Мугиновне — участковому врачу-педиатру Большеустьикинской центральной районной больницы Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 03.06.2004 N УП-309 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ Ежовой Л. Н. и Ярушину Ю. А.» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан» работникам Мечетлинского района: *Ежовой Лидии Николаевне - доярке сельскохозяйственного производственного кооператива сельскохозяйственной артели (колхоза) имени Ленина; *Ярушину Юрию Анатольевичу - механизатору муниципального унитарного сельскохозяйственного предприятия "Месягутовский совхоз". Указ Президента РБ от 03.06.2004 N УП-307 «О присвоении почетного звания „Заслуженный строитель Республики Башкортостан“ Сарварову Л. Н.» За заслуги в области строительства присвоить почетное звание «Заслуженный строитель Республики Башкортостан» Сарварову Людвигу Набиевичу — мастеру строительно-монтажных работ государственного унитарного предприятия «Мечетлинский строитель». Указ Президента РБ от 18.05.2004 N УП-282 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник народного образования Республики Башкортостан“ работникам образования» Андриевских Людмиле Николаевне — заведующей учебной частью Республиканского Мечетлинского пульмонологического санатория для детей с родителями; == 2002 == Указ Президента РБ от 11.10.2003 N УП-610 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан работникам сельского хозяйства Республики» Иштуганову Раису Мугиновичу — механизатору общества с ограниченной ответственностью «Таишево» Мечетлинского района Указ Президента РБ от 24.03.2003 N УП-139 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник народного образования Республики Башкортостан“ Галяутдинову Ф. В.» За заслуги в области народного образования присвоить почетное звание «Заслуженный работник народного образования Республики Башкортостан» Галяутдинову Фуату Вильдановичу — начальнику отдела образования администрации Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 04.01.2003 N УП-1 "О присвоении почетного звания «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан» Нигматуллину Ю. М. За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан» Нигматуллину Юлаю Мугиновичу — главе администрации Мечетлинского района. == 2002 == Указ Президента РБ от 21.10.2002 N УП-525 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Республики» Калямовой Фанжие Сахияровне — главному агроному управления сельского хозяйства администрации Мечетлинского района Указ Президента РБ от 06.09.2002 N УП-447 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ работникам народного образования» Максимовой Галине Григорьевне — учительнице Нижнебобинской муниципальной средней общеобразовательной школы Мечетлинского района Указ Президента РБ от 12.07.2002 N УП-364 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан“ работникам печати» Киселеву Валерию Ивановичу — ответственному секретарю редакции газеты «Наша жизнь» — Беззен тормош" Мечетлинского района Указ Президента РБ от 01.07.2002 N УП-308 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник здравоохранения Республики Башкортостан“ работникам здравоохранения» Хамидуллиной Машуде Ваисовне — медицинской сестре Больше-Устьикинской центральной районной больницы Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 15.02.2002 N УП-81 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан“ Ахмедзянову Х. М.» За заслуги в области культуры присвоить почетное звание «Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан» Ахмедзянову Ханифьяну Мавлиевичу — начальнику управления культуры администрации Мечетлинского района. == 2001 == Указ Президента РБ от 10.11.2001 N УП-576 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ работникам народного образования» Гайсиной Ризиде Рамазановне — учительнице Большеустьикинского лицея N 1 Мечетлинского района Указ Президента РБ от 13.03.2001 N УП-121 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник народного образования Республики Башкортостан“ Лукмановой В. Ф. и Хамматовой М. М.» Хамматовой Минсылу Мугиновне — старшей пионервожатой Юнусовской средней школы Мечетлинского района. == 2000 == Указ Президента РБ от 01.11.2000 N УП-644 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ Чебыкиной В. М.» За заслуги в обучении и воспитании учащихся присвоить почетное звание «Заслуженный учитель Республики Башкортостан» Чебыкиной Валентине Михайловне — учительнице Большеустьикинского лицея N 1 Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 01.11.2000 N УП-638 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Мечетлинского района» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан»: Ватолиной Таисье Николаевне — свинарке колхоза имени Ленина; Хайретдиновой Наиле Миндигалиевне — свинарке колхоза имени Фрунзе; Якуповой Асие Зиляваровне — доярке муниципального унитарного сельскохозяйственного предприятия «Месягутовский совхоз». Указ Президента РБ от 27.06.2000 N УП-400 «О присвоении почетного звания „Заслуженный строитель Республики Башкортостан“ Идрисову Н. М. и Курбангалееву Р. Г.» Курбангалееву Рихмилю Галеевичу — главному механику государственного унитарного предприятия «Мечетлинское производственно-строительное объединение». Указ Президента РБ от 13.06.2000 N УП-335 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Республики» Фаткуллину Мансуру Тухбатовичу — механизатору колхоза имени Салавата Юлаева Мечетлинского района; Указ Президента РБ от 14.02.2000 N УП-127 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан“ Ризовой Р. А.» За заслуги в области библиотечного обслуживания присвоить почетное звание «Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан» Ризовой Райле Ахтамьяновне — заведующей Больше-Окинским филиалом Мечетлинской районной централизованной библиотечной системы. Указ Президента РБ от 14.02.2000 N УП-126 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник социальной защиты населения Республики Башкортостан“ Перевышиной Н. Ф.» За заслуги в области социальной защиты населения присвоить почетное звание «Заслуженный работник социальной защиты населения Республики Башкортостан» Перевышиной Нине Федоровне — начальнику управления социальной защиты населения администрации Мечетлинского района. == 1999 == Указ Президента РБ от 03.11.1999 N УП-714 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Республики» по Мечетлинскому району *Каримову Нургаяну Фазыльяновичу - трактористу колхоза "Маяк"; *Окунцеву Павлу Ивановичу - механизатору совхоза "Месягутовский"; Указ Президента РБ от 11.06.1999 N УП-371 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ работникам народного образования республики» Асмандиярову Зуфару Вакиловичу — директору Теляшевской средней (полной) общеобразовательной школы Мечетлинского района; == 1998 == Указ Президента РБ от 21.07.1998 N УП-482 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ Сунагатуллиной М. С.» За заслуги в области здравоохранения присвоить почетное звание «Заслуженный врач Республики Башкортостан» Сунагатуллиной Марьям Сафиевне — врачу Большеустьикинской центральной районной больницы Мечетлинского района. == 1997 == Указ Президента РБ от 10.11.1997 N УП-745 «О присвоении почетного звания „Заслуженный экономист Республики Башкортостан“ Галиной Д. М. и Искорцевой А. И.» Искорцевой Антонине Ивановне — главному экономисту совхоза «Месягутовский» Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 04.11.1997 N УП-712 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства республики» Хакимову Альберту Мухаметовичу — главному агроному колхоза имени Ленина Мечетлинского района; Указ Президента РБ от 10.01.1997 N УП-30 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан“ Ахмедзяновой Р. Ж.» За заслуги в эстетическом воспитании подрастающего поколения присвоить почетное звание «Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан» Ахмедзяновой Расиме Жиянгировне — преподавателю Большеустьикинской детской музыкальной школы Мечетлинского района. == 1996 == Указ Президента РБ от 09.12.1996 N УП-838 «О присвоении почетного звания „Заслуженный экономист Республики Башкортостан“ Шаяхметову Р. Б.» За заслуги в области экономической работы присвоить почетное звание «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Шаяхметову Ризе Бакиевичу — главному бухгалтеру совхоза «Месягутовский» Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 09.12.1996 N УП-837 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник транспорта Республики Башкортостан“ Худякову И. А. и Шевцову П. А.» Худякову Ивану Алексеевичу — водителю автомобиля колхоза имени Ленина Мечетлинского района; Указ Президента РБ от 09.12.1996 N УП-830 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства республики» Муслюмову Габдуляну Габдулхаковичу — трактористу колхоза «Маяк» Мечетлинского района; Указ Президента РБ от 06.06.1996 N УП-374 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан“ Бикимбетову М. Ш.» За заслуги в области печати присвоить почетное звание «Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан» Бикимбетову Максуту Шаяхметовичу — директору Мечетлинской районной типографии. == 1995 == {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Дәүләт бүләктәре, маҡтаулы исемдәр''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Шәрифе, исеме, атаһының исеме''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Эшләгән урыны''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Фото''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Күрһәткән хеҙмәте''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ваҡыты''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Документ һаны''' |- | Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре||Бәҙертдинов Ғүмәр Ғосман улы||Мәсетле районы Әжекәй ауыл мәҙәниәт йорто директоры||||Үҙешмәкәр сәнғәт ижадын үҫтереүҙә күрһәткән фиҙакәр хеҙмәте өсөн||03.10.1995||[http://zakon-region3.ru/1/50520/ Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-577] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808073413/https://zakon-region3.ru/1/50520/ |date=2019-08-08 }} |- |} Указ Президента РБ от 04.10.1995 N УП-581 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Мечетлинского района» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан»: Гимазиеву Аскату Ахатовичу — водителю автомобиля совхоза «Месягутовский»; Зарипову Фагилю Вакиловичу — механизатору колхоза «Маяк»; Корлыханову Николаю Ивановичу — председателю колхоза «Серп и Молот»; Субботиной Марии Петровне — доярке колхоза имени Ленина; Фазыловой Мавлиде Анваровне — доярке колхоза имени Нуриманова. Указ Президента РБ от 04.10.1995 N УП-579 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ Биковой Г. А.» За заслуги в области здравоохранения присвоить почетное звание «Заслуженный врач Республики Башкортостан» Биковой Галие Ахмадеевне — главному врачу Мечетлинской участковой больницы Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 03.10.1995 N УП-577 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан“ Бадретдинову Г. Г.» За заслуги в развитии самодеятельного художественного творчества присвоить почетное звание «Заслуженный работник культуры Республики Башкортостан» Бадретдинову Гумеру Гусмановичу — директору Азикеевского сельского Дома культуры Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 03.10.1995 N УП-576 «О присвоении почетного звания „Заслуженный строитель Республики Башкортостан“ Ганиеву М. Р.» За заслуги в области строительства присвоить почетное звание «Заслуженный строитель Республики Башкортостан» Ганиеву Мидахату Рафкатовичу — мастеру Мечетлинской межхозяйственной передвижной механизированной колонны акционерного общества «Башсельстрой». Указ Президента РБ от 02.10.1995 N УП-571 «О присвоении почетного звания „Заслуженный экономист Республики Башкортостан“ Надршину М. З.» За заслуги в области экономической работы присвоить почетное звание «Заслуженный экономист Республики Башкортостан» Надршину Мухтару Закировичу — заведующему финансовым отделом администрации Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 28.09.1995 N УП-561 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ работникам народного образования Мечетлинского района» За заслуги в обучении и воспитании учащихся присвоить почетное звание «Заслуженный учитель Республики Башкортостан»: Муфазаловой Райсе Раисовне — учительнице Большеустьикинской средней школы N 1; Сафиной Лине Ахмадулловне — учительнице Большеустьикинской средней школы N 1. Указ Президента РБ от 10.08.1995 N УП-460 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ Дику В. Э. и Дильмухаметову С. И.» Дильмухаметову Сарвару Исламовичу — председателю колхоза имени Нуриманова Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 26.06.1995 N УП-378 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ работникам сельского хозяйства Мечетлинского района» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан»: Загидуллину Рафазу Ахъямовичу — трактористу-машинисту Месягутовского совхоза; Жильцову Михаилу Егоровичу — скотнику колхоза «Серп и Молот»; Кобякову Михаилу Александровичу — заведующему свинотоварной фермой колхоза имени Ленина; Минибаеву Разаку Низамутдиновичу — скотнику Месягутовского совхоза; Носковой Елизавете Степановне — доярке колхоза имени Ленина; Худякову Федору Ивановичу — трактористу-машинисту Айского совхоза == 1994 == Указ Президента РБ от 27.10.1994 N УП-488 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ работникам здравоохранения» Султанову Юниру Юнусовичу — главному врачу Большеустьикинского межколхозного санатория «Сосновый бор» Мечетлинского района. Указ Президента РБ от 24.01.1994 N УП-22 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан“ Сираеву Г. Н.» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Республики Башкортостан» Сираеву Габдульяну Нусратовичу — директору Мечетлинского опытно-производственного хозяйства научно-производственного объединения «Башкирское». == 1993 == Указ Президиума ВС РБ от 24.11.1993 N 6-2/585г «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник народного образования Республики Башкортостан“ работникам народного образования Республики» Кадырбердину Салимьяну Рахимьяновичу — директору Таишевской неполной средней школы Мечетлинского района; Указ Президиума ВС РБ от 08.06.1993 N 6-2/249г «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ работникам здравоохранения Республики» Загитовой Зельфире Мухамадеевне — врачу Большеустьикинской центральной районной больницы Мечетлинского района; == 1990 == Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 15.06.1990 N 6-2/237 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник здравоохранения Башкирской АССР“ работникам народного здравоохранения республики» Фазыловой Розе Ашрафовне — старшей медицинской сестре санатория-профилактория «Сосновый бор» Мечетлинского района; Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 07.05.1990 N 6-2/187 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Башкирской АССР“ тов. Ярушину Б. И.» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Башкирской АССР» тов. Ярушину Борису Ильичу — директору Месягутовского совхоза Мечетлинского района. == 1989 == Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 25.10.1989 N 6-2/353 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель школы Башкирской АССР“ работникам народного образования республики» Насибуллиной Фликзе Хабибовне — заместителю директора Новомуслюмовской средней школы Мечетлинского района; Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 17.08.1989 N 6-2/281 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Башкирской АССР“ тов. Томилову М. И.» За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание «Заслуженный работник сельского хозяйства Башкирской АССР» тов. Томилову Михаилу Ивановичу — председателю колхоза имени Ленина Мечетлинского района. == 1982 == О присвоении почетного звания "Заслуженный учитель школы Башкирской АССР" работникам народного образования республики Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 14.07.1982 N 6-2/201 За заслуги в области народного образования присвоить почетное звание "Заслуженный учитель школы Башкирской АССР": * Ахмадуллину Вафе Мустафиновичу - учителю Лемезтамакской средней школы Мечетлинского района. * Халилову Рагипу Забиховичу - директору Алегазовской средней школы Мечетлинского района. == 1981 == О присвоении почетного звания "Заслуженный механизатор сельского хозяйства Башкирской АССР" Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 22.09.1981 N 6-2/349 За заслуги в области механизации сельского хозяйства присвоить почетное звание "Заслуженный механизатор сельского хозяйства Башкирской АССР": * Гальмиянову Аусафу Хакимовичу - трактористу-машинисту колхоза имени Чкалова Мечетлинского района. * Гильметдинову Фазылу Мингажевичу - трактористу-машинисту совхоза "Айский" Мечетлинского района. * Хайруллину Гайфулле Гайнуллиновичу - трактористу-машинисту колхоза "Комсомолец" Мечетлинского района. * Хатмуллину Мухаметфагилу Ханифовичу - трактористу-машинисту колхоза имени Жданова Мечетлинского района. == 1980 == О присвоении почетного звания "Заслуженный механизатор сельского хозяйства Башкирской АССР" Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 03.05.1980 N 6-2/127 За заслуги в области сельского хозяйства присвоить почетное звание "Заслуженный механизатор сельского хозяйства Башкирской АССР": * Валееву Багау Давлетхановичу - водителю автомобиля совхоза "Месягутовский" Мечетлинского района. [[Категория:Мәсетле районы]] [[Категория:Исемлектәр]] 5racpkjx98p53jc6vlgsq31t9i1le2b 0 57817 1309113 1182547 2026-11-07T15:55:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309113 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вилухина Ольга Геннадьевна''' ([[22 март]] [[1988 йыл]]) — биатлонсы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған спорт мастеры (2014), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2014). == Биографияһы == Ольга Геннадьевна Вилухина 1988 йылдың 22 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Межгорье (ҡала)|Межгорье ҡалаһында]] тыуған. 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призёры. 2012 йылғы Донъя чемпионатының бронза призёры. Өс мәртәбә Рәсәй чемпионы (2013, 2014). == Спорт өлкәһендә ҡаҙаныштары == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border:1px solid #AAAAAA; border-collapse:collapse; font-size:95%; margin:1em 1em 1em 0em; text-align:center" |- bgcolor="#E0E0E0" ! rowspan="2" width="140" | Ярыш |- bgcolor="#E0E0E0" ! width="70" | <small>Шәхси уҙыш</small> ! width="70" | <small>Спринт</small> ! width="70" | <small>Ҡыуыу</small> ! width="70" | <small>Эстафета</small> |- | align="left" bgcolor="#F8F8F8" | Донъя чемпионаты 2012 (Рупольдинг, {{флагификация|Германия}} | 8 | 8 | bgcolor="#CFAA88"|'''3''' | 7 |- | align="left" bgcolor="#F8F8F8" | Европа чемпионаты 2010 (Отепя, {{флагификация|Чехия}}) | - | - | - | bgcolor="#CFAA88"|'''3''' |- | align="left" bgcolor="#F8F8F8" | Европа чемпионаты 2009 ([[Өфө]], {{флагификация|Башҡортостан}}) | bgcolor=gold|'''1''' | bgcolor=gold|'''1''' | bgcolor=gold|'''1''' | bgcolor=gold|'''1''' |- | align="left" bgcolor="#F8F8F8" | Европа чемпионаты 2008 (Нове Место-на-Мораве, {{флагификация|Чехия}}) | - | - | - | bgcolor=gold|'''1''' |- | align="left" bgcolor="#F8F8F8" | Европа чемпионаты 2007 (Банско, {{флагификация|Болгария}}) | 17 | - | - | bgcolor=gold|'''1''' |- | align="left" bgcolor="#F8F8F8" | Ҡышҡы Олимпиада. Сочи - 2012 (Рәсәй, {{флагификация|Рәсәй}}) | - | bgcolor=|'''2''' | - | - |} «[[Ватандаш]]» журналы Ольга Вилухина [[Өфө]] ҡалаһында уҙған [[Европа]] Чемпионатындағы уңыштары тураһында былай тип яҙа<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1808 Ольга Вилухина завоевала все золото Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221171911/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1808 |date=2014-02-21 }}</ref>:<blockquote>«Самым успешным для Ольги стал Чемпионат в Уфе, где она стала четырёхкратной и абсолютной чемпионкой Европы среди юниоров, выиграв золотые медали во всех четырёх дисциплинах — спринте, преследовании, индивидуальной и эстафетной гонках. Это абсолютный рекорд чемпионатов Европы, которые проводятся с 1994 года. До Вилухиной никому из молодых спортсменок еще не удавалось выиграть столько наград в течение одного континентального чемпионата»</blockquote>. [[Файл:Vladimir Putin and Olga Vilukhina 24 February 2014.jpeg|thumb|220px|Ольга Вилухина һәм Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]]. 24 февраль 2014 йыл.]] == Атыш статистикаһы == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! '''Миҙгел''' ! colspan=1| 2008—2009 ! colspan=1| 2009-2010 |- | '''Ятып атыу''' | 83.33 % | 91.94 % |- | '''Баҫып атыу''' | 85.83 % | 81.97 % |- | '''Дөйөм төҙлөк''' | '''84.58 %''' | '''86.99 %''' |} == Донъя Кубогы ярыштарының һөҙөмтәләре == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" !Донъя Кубогы ярыштарының һөҙөмтәләре {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''Донъя Кубогы 2013-2014''' |colspan=4| Эстерсунд {{флагификация|Швеция}} |colspan=3| Хохфильцен {{флагификация|Австрия}} |colspan=3| Анси {{флагификация|Франция}} |colspan=3| Оберхоф {{флагификация|Германия}} |colspan=3| Рупольдинг {{флагификация|Германия}} |colspan=3| Антерсельве {{флагификация|Италия}} |colspan=6| Сочи — ҠОУ {{флагификация|Рәсәй}} |colspan=3| Поклюка {{флагификация|Словения}} |colspan=3| Контиолахти {{флагификация|Финляндия}} |colspan=3| Холменколлен {{флагификация|Норвегия}} |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Очков||Место |См||Инд||Спр||Пр |Спр||Эст||Пр |Эст||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |Эст||Инд||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||Инд||МС||См||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Спр||Пр |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''612'''</big>||<big>'''5'''</big> |—||—||—||— |33||—||20 |'''6'''||'''5'''||'''9''' |15||'''5'''||'''9''' |bgcolor="gold"|'''1'''||18||18 |'''10'''||16||— |bgcolor="silver"|'''2'''||'''7'''||—||22||'''4'''||bgcolor="silver"|'''2''' |14||'''8'''||'''6''' |'''5'''||'''10'''||23 |'''4'''||bgcolor="#CFAA88"|'''3'''||'''9''' |} |- | {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''Донъя Кубогы 2012-2013''' |colspan=4| Эстерсунд {{флагификация|Швеция}} |colspan=3| Хохфильцен {{флагификация|Австрия}} |colspan=3| Поклюка {{флагификация|Словения}} |colspan=3| Оберхоф {{флагификация|Германия}} |colspan=3| Рупольдинг {{флагификация|Германия}} |colspan=3| Антерсельве {{флагификация|Италия}} |colspan=6| Нове-Место — ДЧ {{флагификация|Чехия}} |colspan=3| Холменколлен {{флагификация|Норвегия}} |colspan=3| Сочи {{флагификация|Рәсәй}} |colspan=3| Ханты-Мансийск {{флагификация|Рәсәй}} |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Очков||Место |См||Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||МС |Эст||Спр||Пр |Эст||Спр||МС |Спр||Пр||Эст |См||Спр||Пр||Инд||Эст||МС |Спр||Пр||МС |Инд||Спр||Эст |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''706'''</big>||<big>'''12'''</big> |bgcolor="gold"|'''1'''||'''5'''||bgcolor="#CFAA88"|'''3'''||'''4''' |25||16||bgcolor="#CFAA88"|'''3''' |23||'''10'''||'''8''' |'''5'''||'''7'''||15 |bgcolor="silver"|'''2'''||34||14 |'''6'''||'''5'''||bgcolor="silver"|'''2''' |'''6'''||'''5'''||22||'''10'''||'''4'''||23 |—||—||— |54||15||'''6''' |'''4'''||bgcolor="silver"|'''2'''||'''4''' |} |- | {| class="wikitable" width="100%" style="font-size:85%" |- align="center" bgcolor="lightsteelblue" |colspan=2|'''Донъя Кубогы 2011-2012''' |colspan=3| Эстерсунд {{флагификация|Швеция}} |colspan=3| Хохфильцен {{флагификация|Австрия}} |colspan=3| Хохфильцен {{флагификация|Австрия}} |colspan=3| Оберхоф {{флагификация|Германия}} |colspan=3| Нове-Место {{флагификация|Чехия}} |colspan=3| Антерсельве {{флагификация|Италия}} |colspan=3| Холменколлен {{флагификация|Норвегия}} |colspan=3| Контиолахти {{флагификация|Финляндия}} |colspan=6| Рупольдинг — ДЧ {{флагификация|Германия}} |colspan=3| Ханты-Мансийск {{флагификация|Рәсәй}} |-bgcolor="#cccccc" align="center" |Очков||Место |Инд||Спр||Пр |Спр||Пр||Эст |Спр||Пр||См |Эст||Спр||МС |Инд||Спр||Пр |Спр||МС||Эст |Спр||Пр||МС |Спр||Пр||См |См||Спр||Пр||Инд||Эст||МС |Спр||Пр||МС |- align="center" |<big>'''667'''</big>||<big>'''11'''</big> |24||30||37 |7||'''6'''||— |11||9||bgcolor=gold|'''1''' |bgcolor=gold|'''1'''||10||18 ||22||'''5'''||18 |'''6'''||20||bgcolor="#CFAA88"|'''3''' |19||'''6'''||'''6''' |'''9'''||'''7'''||— |'''5'''||'''8'''||bgcolor="#CFAA88"|'''3'''||'''8'''||'''7'''||19 |—||—||— |} <small>'''Инд''' — шәхси уҙыш<br /> '''Пр''' — ҡыуыу<br /> '''Спр''' — спринт<br /> '''МС''' — дөйөм-старт<br /> '''Эст''' — эстафета<br /> '''См''' — ҡатнаш эстафета<br /> '''ДЧ''' — Донъя Чемпионаты<br /> '''ЕЧ''' — Европа Чемпионаты<br /> '''«—»''' — спортсмен был ярышта ҡатнашмаған</small> |} == Экипировкаһы == * Винтовка — Би-7-4 * Саңғы — Fischer. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Вечерняя Уфа» газетаһының «Өфө ҡалаһының иң яҡшы юниоры» наградаһы. * 2008 йылдың Өфө ҡалаһы хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса «Өфө ҡалаһының иң яҡшы спортсмен-юниоры» премияһының лауреаты<ref>[http://www.ufacity.info/news/16772.html Информация по итогам проведения конкурса на присуждение премий Администрации городского округа город Уфа в области физической культуры и спорта в 2008 году]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Дуҫлыҡ ордены (2014)<ref>{{cite web|url=http://news.kremlin.ru/acts/20334|title=Указ о награждении государственными наградами чемпионов и призёров XXII Олимпийских зимних игр 2014 года|date=2014-02-24|publisher=Kremlin.ru{{!}}Официальный сайт Президента России|lang=ru|accessdate=2014-02-25}}</ref><ref>[http://news.kremlin.ru/ref_notes/1613 Чемпионы и призёры XXII Олимпийских зимних игр 2014 года в Сочи, удостоенные государственных наград Российской Федерации]</ref>. * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры (2014)<ref>[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/5828/ Приказ Миистерства спорта Российской Федерации от 10 февраля 2014 года № 8-нг «О присвоении почетного спортивного звания „Заслуженный мастер спорта России“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171103055408/http://minsport.gov.ru/documents/awards/5828/ |date=2017-11-03 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90582}}{{V|20|03|2021}} * [http://www.biathlonrus.com/federation/sportsman/detail.php?ID=1469 Профиль на сайте СБР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130021340/http://www.biathlonrus.com/federation/sportsman/detail.php?ID=1469 |date=2010-01-30 }} * [https://web.archive.org/web/20221203085457/http://www.biastat.com/bw_index.php?view_category=athlet_info&ID=699 Профиль на www.biastat.com] * [http://www.vilukhina.org/ Официальный сайт поклонников Ольги Вилухиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927025339/http://www.vilukhina.org/ |date=2011-09-27 }} l4waha72huf9ildar0oypw0bq2vazap 0 60189 1309138 1299636 2026-11-07T18:03:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309138 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Владимир Семёнович Высоцкий | Рәсеме = Vladimir Vysotsky.jpg | Киңлек= 220px | Рәсем аңлатмаһы = ''Владимир Высоцкий, [[1979]]<br />(фото Игоря Пальмина) | Тыуыу датаһы = 25.1.1938 | Тыуған урыны = {{Флагификация|Москва}}, {{Флагификация|СССР}} | Вафат булыу датаһы = 25.7.1980 | Вафат булған урыны = {{Флагификация|Москва}}, {{Флагификация|СССР}} | Гражданлығы = {{USSR}} | Эшмәкәрлек төрө = автор-башҡарыусы, {{поэт|XX быуат|СССР}}, прозаик, театр һәм кино актёры, йырсы | Әүҙемлек йылдары = [[1959]]—[[1980]] | Жанр песен = [[Автор йыры]] | Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле]] | Наградалары = | Премиялары = СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1987) | Imdb_id = 0904584 }} '''Высоцкий Владимир Семёнович''' ([[25 ғинуар]] [[1938 йыл]] — [[25 июль]] [[1980 йыл]]) — актёр, шағир, йырҙар яҙыусы һәм башҡарыусы<ref>В. С. Высоцкий үҙен бард тип һанаған</ref>. СССР Дәүләт премияһы лауреаты ([[1987]] — ''үлгәндән һуң''). 1964—1980 йылдарҙа Мәскәүҙә Таганкалағы Драма һәм комедия театрында эшләй. Владимир Высоцкий унда тиҫтәләрсә роль башҡара: («Гамлет» — [[У. Шекспир]]), Галилей («Галилей тормошо» — Б. Брехт), Лопахин — («Сейә баҡсаһы» — [[А. Чехов]]). Кинематографта иң иҫтәлекле ролдәре: «Место встречи изменить нельзя», «Маленькие трагедии», «Интервенция», «Хозяин тайги», «Вертикаль», «Служили два товарища», «Сказ про то, как царь Пётр арапа женил», «Короткие встречи», «Плохой хороший человек» фильмдарында. [[2010 йыл]]дағы ВЦИОМ халыҡ фекере белешмә буйынса, Высоцкий «XX быуат кумирҙары» номинацияһында икенсе урында билдәләнә, тәүге урында — [[Юрий Гагарин]]<ref name="VCIOM">[http://www.gzt.ru/topnews/society/-gagarin-stal-kumirom-novogo-pokoleniya-rossiyan-/283517.html GZT.RU]</ref>. == Биографияһы == Владимир Высоцкий 1938 йылдың 25 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941—1943 йылдарҙа әсәһе менән Ырымбур өлкәһенең Воронцовка ауылында эвакуацияла була. 1943 йылда Мәскәүгә кире ҡайталар. 1945 йылда Владимир ҡаланың 273-сө мәктәбенә беренсе класҡа уҡырға бара. 1955 йылда Куйбышев ис. Мәскәү инженер-төҙөлөш институтының механика бүлегенә уҡырға инә, әммә унан 1-се курстан һуң китә. 1956—1960 йылдарҙа Высоцкий — МХАТ студия-мәктәбенең актёрлыҡ бүлеге студенты. Ул Б. И. Вершиловта, унан П. В. Массальский менән А. М. Комиссаровта уҡый. 1959 йылда театрҙағы тәүге эше («Преступление и наказание», Порфирий Петрович роле) һәм кинолағы тәүге роле («Сверстницы» фильмы, студент Петя) менән күренә. 1960 йылда үҙәк матбуғатта тәүге тапҡыр В. Высоцкий телгә алына («Советская культура», 1960, 28 июнь). 1960—1964 йылдарҙа Высоцкий А. С. Пушкин ис. Мәскәү драма театрында эшләй. 1964 йылда Высоцкий кинофильдар өсөн үҙенең тәүге йырҙарын яҙа, шул уҡ йылда Таганкалағы Мәскәү драма һәм комедия театрына килә һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошонда эшләй. Актёрлыҡ эше менән бер рәттән шиғырҙар һәм йырҙар яҙа[21]. 1971 йылдың 29 ноябрендә [27][28] Таганкала Шекспирҙың трагедияһы буйынса «Гамлет» спектакле ҡуйыла (режиссёры — Ю. П. Любимов), төп ролде Высоцкий башҡара[14]:445. 1972 йылдың 15 июнендә эстон телевидениеһы 56-минутлыҡ «Noormees Tagankalt» тапшырыуын күрһәтә («Парень с Таганки») — был Высоцкийҙың тәүге тапҡыр совет телеэкранына сығыуы була. Шул уҡ йылда Высоцкийҙың совет әҙәби-художестволы йыйынтығында тәүге һәм һуңғы тапҡыр берҙән-бер шиғыры баҫыла («День поэзии 1975». М., 1975) — «Из дорожного дневника». 1975 йылдың сентябрендә Высоцкий Болгарияла «Балкантон» фирмаһында «В. Высоцкий. Автопортрет» тигән ҙур пластинка яҙҙыра. 1977 йылда «Театр» журналында Михаил Борктың актёр эшмәкәрлеге хаҡында «Владимир Высоцкий» мәҡәләһе донъя күрә. 1977 йылдың 21 мартында Владимир Высоцкий TF1 француз телеканалында «Restez donc avec nous le lundi» тапшырыуында ҡатнаша. Бында ул ике йырын башҡара («Баллада о Любви» һәм «Охота на волков»). 1978 йылдың 13 февралендә СССР-ҙың мәҙәниәт министрлығы тарафынан Владимир Высоцкий профессионал йырсы тип танылып, эстрада вокалист-солисы исеме ала[29]. 1979 йылдың 17 ғинуарында Владимир Высоцкий Нью-Йорктағы Бруклин колледжында концерт бирә. 12 апрелдә Торонто ҡалаһында (Канада) сығыш яһай (Vladimir Vysotsky. Concert in Toronto). СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында Высоцкий тере саҡта бер тапшырыу ҙа күрһәтелмәй[32]. == Ижады == == Поэзия һәм йырҙары == Шулай уҡ ҡара: Список песен Владимира Высоцкого Высоцкий 200-ҙән ашыу шиғыр, 600 тирәһе йыр һәм балалар өсөн поэма (ике өлөштән) яҙа; дөйөм алғанда уның 850 — ләп поэтик әҫәре бар. Шулай уҡ ул бик күп кинофильмдарға йырҙар ижад итә, әммә уларҙың ҡайһы берҙәре тыйыу сәбәпле ҡулланылмай [52], мәҫәлән, «Земля Санникова», «Вторая попытка Виктора Крохина», «Бегство мистера Мак-Кинли», «Стрелы Робин Гуда» һ.б. == Проза һәм драматургия == «Жизнь без сна». 1968 йыл. «Как-то так всё вышло…» (сценарий; 1969—1970 йй.) «Где центр?» (сценарий; 1975) «Роман о девочках» 1977 йыл «Венские каникулы». Киноповесть (Э. Володарский менән; 1979). «Чёрная свеча», 1-се өлөш. (Леонидом Мончинский менән). == Библиография == * Песни и Стихи. Нью-Йорк: Литературное зарубежье, 1981. * Нерв. М.: Современник, 1981. * Я куплет допою…. (Песни для кино). М.: Киноцентр, 1988. * Не вышел из боя. Воронеж: Цент.-Чернозем. кн. изд-во, 1988. * Нерв. М.: Современник, 1988. 240 с., 200000 экз., ISBN 5-270-00742-8 * Нерв. Издательство Онер, 1989. 192 с., 100 000 экз., ISBN 978-5-89840-084-2 * Поэзия и проза. М.: Книжная палата, 1989. * Стихи и песни. М.: Искусство, 1989 (с приведением нот). * Поэзия и проза. М.: Книжная палата, 1989. 448 с., 100 000 экз., ISBN 5-7000-0135-7 * Венские каникулы. М.: ВО «Союзинформкино» Госкино СССР, 1990. * Сочинения (в 2 томах). Составитель А. Е. Крылов. М.: Художественная литература, 1991. * Владимир Высоцкий, Леонид Мончинский. Чёрная свеча. М.: Московская международная школа переводчиков, 1992. ISBN 5-8234-0006-3 * Сочинения в четырёх томах. Подготовка текстов и комментариев Б. И. Чака, В. Ф. Попова. СПб.: АОЗТ «Технэкс — Россия». 50 000 экз., ** Том 1. Вечный огонь. 1992. 320 с., ISBN 5-8422-0006-6 ** Том 2. Королева грез моих. 1993. 320 с., ISBN 5-8422-0007-4 ** Том 3. Купола. 1993., ISBN 5-8422-0008-2 ** Том 4. Татуировка. 1993 272 с., ISBN 5-8422-0009-0 * Мне есть что спеть… Неопубликованные и малоизвестные стихи и песни Владимира Высоцкого. Чебоксары: По заказу ТОО «Посев», 1993. 272 с., 60 000 экз. * Собрание сочинений в семи томах. Издательство Вельтон Б. Б. Е. Составитель Сергей Жильцов. Издано в Германии в июле 1994 года по договору от 28 сентября 1992 с наследниками В. С. Высоцкого. ISBN 5-85414-044-6 ISBN 5-85414-045-4 (1) * Собрание сочинений в 4 книгах. Издательство Надежда-1, 1997. 10 000 экз. * Альманах. «Мир Высоцкого: Исследования и материалы». — М.: ГКЦМ В. С. Высоцкого: ** Вып. 1 — 1997 г. ** Вып. 2 — 1998 г. ** Вып. 3 (два тома) — 1999 г. ** Вып. 4 (два тома) — 2000 г. * Я не люблю… М: Эксмо-Пресс, 1998. Серия «Домашняя библиотека поэзии». 480 с., 10 000 экз., ISBN 5-04-000449-4 * Стихотворения и песни. Сост. М. Заячковский. Издательство Профиздат, 2001. 336 с., 10 000 экз., ISBN 5-255-01374-9 * Избранное. Издательство «Русич», 2003. Серия «Библиотека поэзии», 480 с., 5 000 экз., ISBN 5-8138-0422-6 * Не пройдет и полгода. М.: Эксмо, 2004. Серия «Золотая серия поэзии». 352 с., 5 000 экз., ISBN 5-699-07669-7 * Сочинения в двух томах, М.: Локид-пресс, Рипол классик, 2004. I том — 528 с., II том — 528 с., 6100 экз. (в двух оформлениях) * Чёрная свеча (роман, в соавторстве с Леонидом Мончинским). М.: АСТ, 2004. 477 с., 10 000 экз., ISBN 5-17-020034-Х * Избранное (комплект из 2 книг). Сост. А. Крылов. Екатеринбург: У-Фактория, 2005. 13 000 экз., ISBN 5-94799-479-8, ISBN 5-94799-478-X * Стихотворения. М: Эксмо, 2005. Серия «Всемирная библиотека поэзии», 480 с., 4 100 экз., ISBN 5-699-09547-0 * Кони привередливые. Сост. В. Коркин. М.: Эксмо-Пресс, Эксмо-Маркет, 2006. 448 с., 8100 экз., ISBN 5-699-15059-5 * Где же наша звезда? Песни. Редактор А. Корина. М: Эксмо, 2007. 432 с., 3 100 экз., ISBN 978-5-699-24168-2 * Стихотворения и песни. Профиздат, 2008. Серия «Поэзия XX века», 336 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-255-01646-4 * Своя колея. Екатеринбург: У-Фактория, 2008. 480 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-9757-0306-4 * Избранное. Издательство: М.: АСТ, Харвест, 2008. Серия «Книга на все времена». 480 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-17-053153-0, ISBN 978-985-16-5365-8 * Баллады и песни. М: Эксмо, 2008. Серия «Иллюстрированная библиотека поэта. Мировая классика». 352 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-29730-6 * Собрание сочинений: В 4 т. — 2-е изд. — М.: Время, 2009 * Две судьбы. Эксклюзивное подарочное издание. Пан пресс. 2009. 256 с., 50 экз., ISBN 5-9680-1029-0 * Лучшие стихотворения. Избранная проза. Сост. Ю. Славянов. М.: Эксмо, 2009. Серия «Золотые страницы». 416 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-38029-9 * Я однажды гулял по столице. Москва в творческой судьбе поэта и актёра. Сост. А. Кулагин. М.: Эксмо, 2009. Серия «Стихи и биографии». 400 с., 3 000 экз., ISBN 978-5-699-36400-8 * Песни. Екатеринбург: У-Фактория, 2009. 704 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-9757-0378-1 * Кони привередливые (избранные стихотворения и проза). СПб.: Азбука-классика, 2010. 448 с., 12 000 экз., ISBN 978-5-9985-0479-2 * Кони привередливые. СПб.: Азбука, Азбука-Аттикус, 2010. 464 с., 7 000 экз.,ISBN 978-5-389-01153-3 * Песни. Стихотворения. Проза. Сост. М. Раевская. М.: Эксмо, 2010, Серия «Библиотека всемирной литературы», 616 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-44686-5 * Собрание сочинений (комплект из 4 книг). Издательство «Время», 2011. ISBN 978-5-9691-0603-1 * Собрание сочинений в одном томе. Издательство «Альфа-книга», 2011. 816 с., 6 000 экз., ISBN 978-5-9922-0733-0 * Иллюстрированное собрание сочинений в 11 томах. СПб.: Амфора. ** Том 1. Выйти живым из боя… (+ CD-ROM). 2011. 128 с., 135 000 экз., ISBN 978-5-367-02108-0 ** Том 2. Я был душой дурного общества… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 120 000 экз., ISBN 978-5-367-02109-7 ** Том 3. Летела жизнь в плохом автомобиле… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 112 000 экз., ISBN 978-5-367-02110-3 ** Том 4. Больно мне за наш СССР… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 105 000 экз., ISBN 978-5-367-02111-0 ** Том 5. Любой из нас — ну чем не чародей?! (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 92 000 экз., ISBN 978-5-367-02112-7 ** Том 6. Лукоморья больше нет… (+ CD). СПб.: Амфора, 2012. 128 с., 82 000 экз., ISBN 978-5-367-02113-4 ** Том 7. Приготовьтесь — сейчас будет грустно… (+ CD-ROM). 2011. 128 с., 77 000 экз., ISBN 978-5-367-02114-1 ** Том 8. Ловите ветер всеми парусами! (+ CD-ROM). 2011. 128 с., 72 000 экз. ** Том 9. Не кричи нежных слов, не кричи… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 67 000 экз. ** Том 10. Каюсь! каюсь! каюсь!… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 62 000 экз. ** Том 11. Вот и сбывается все, что пророчится… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 59 000 экз. * Лучшее. М.: АСТ, Астрель, ВКТ, 2012. Серия «Русская классика», 480 с., 3 000 экз., ISBN 978-5-17-062694-6, 978-5-271-38637-4, 978-5-226-04588-2 * Лучшая лирика. М.: Астрель, 2012. — 32 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-271-42828-9 === Ономастика === * Высоцкийҙың исемен утыҙҙан ашыу урам йөрөтә (шул иҫәптән Болгарияла һәм Германияла). Рәсәйҙә [[Екатеринбург]], [[Калининград]], [[Новосибирск]], Һамар, [[Томск]] ҡалаларында. * Егермеләп ҡая һәм сусаҡ, артылыш һәм йылға тупһалары, каньон һәм боҙлауыҡтар Высоцкий исеме менән аталған. Уның исеме шулай уҡ Утлы Ер архипелагындағы тау яҫылығына бирелгән. * «Владвысоцкий» [[астероид]]ы (2374 Vladvysotskij). * Высоцкий исемен йөрөткән театр, корабль, самолёт, кафе, хатта гладиолус сәскәһе төрҙәре лә бар<ref>[http://common.narod.ru/pribalt/307.html common.narod.ru // ГЛАДИОЛУС КРУПНОЦВЕТНЫЙ ВЛАДИМИР ВЫСОЦКИЙ]</ref>. * Бер нисә спорт турниры Высоцкий хөрмәтенә арналған. * [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы 200-метрлыҡ бейек йорт (54 ҡатлы). * Волгоград ҡалаһындағы яр буйы. === Музейҙар === Уға арналған 6-нан ашыу музей бар. В. С. Высоцкий ис. дәүләт мәҙәни үҙәк-музей («Таганкалағы Высоцкий Йорто») . === Һәйкәлдәр === Элекке [[СССР]] биләмәһендә 20-нән ашыу һәйкәл һәм шул сама иҫтәлекле таҡта асылған; йәнә 4 һәйкәл — алыҫ сит илдәрҙә. <center><gallery perrow=4 widths=180 heights=180 caption="Һәйкәлдәр"> File:Памятник В. С. Высоцкому в Сочи.jpg|<small>Сочи.</small> Файл:Памятник Высоцкому в Симферополе.jpg|<small>Симферополь.</small> </gallery></center> === Фильмдар === 1987 йылда Высоцкий тураһында тәүге фильм сыға — документаль фильм «Четыре встречи с Владимиром Высоцким» тип атала һәм уның режиссёры Эльдар Рязанов. Артабан төрлө режиссёрҙар тарафынан ундан ашыу документаль фильм төшөрөлә. Высоцкийҙың әҫәрҙәренән «Фартовый» фильмы төшөрөлә (2006, «Чёрная свеча» романы буйынса. Владимир Высоцкийҙың образы шулай уҡ башҡа фильмдарҙа: * А. и Б. Стругацкийҙарҙың «Гадкие лебеди» әҫәрендәге Виктор Баневтың прототибы; * Иван Дыховичныйҙың «Копейка» фильмында — Высоцкий ролендә Игорь Арташонов; * «Галина» сериалында; * Гарик Сукачёвтың «Дом Солнца» фильмында— Высоцкий ролендә режиссёр төшкән<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/09/15/20355023.html Интервью с Гариком Сукачёвым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115043115/http://rus.ruvr.ru/2010/09/15/20355023.html |date=2012-01-15 }}</ref>; * «Высоцкий. Спасибо, что живой» фильмында (2011) — Высоцкий ролендә Сергей Безруков * «Обратная сторона луны» сериалында(2012) — артист Артур Федорович. == Фильмография == 1959 — Сверстницы — студент Петя (эпизод) 1961 — Карьера Димы Горина — Софрон 1962 — 713-й просит посадку — американлы 1962 — Увольнение на берег — матрос Пётр 1963 — Штрафной удар — гимнаст Юрий Никулин 1963 — Живые и мёртвые — һалдат (эпизод) 1965 — Наш дом — радиотехник 1965 — На завтрашней улице — бригадир Пётр Маркин 1965 — Стряпуха — Андрей Пчёлка 1966 — Саша-Сашенька — йырсы (эпизод) 1966 — Я родом из детства — капитан-танкист Володя (йырҙары башҡарыла) 1967 — Вертикаль — радист Володя (5 йыры башҡарыла) 1967 — Короткие встречи — геолог Максим (3 йыры башҡарыла) 1967 — Война под крышами — полицай (2 йыры башҡарыла) 1968 — Интервенция — Мишель Воронов / Е. Бродский (1 йыры башҡарыла) 1968 — Служили два товарища — поручик Александр Брусенцов 1968 — Хозяин тайги — бригадир Иван Рябой (2 йыры башҡарыла) 1969 — Опасные гастроли — Жорж Бенгальский, Николай Коваленко (3 йыры башҡарыла) 1969 — Белый взрыв — капитан 1972 — Четвёртый — Ул 1973 — Плохой хороший человек — зоолог Николай фон Корен 1974 — Единственная дорога — шофёр Солодов 1975 — Бегство мистера Мак-Кинли — йырсы Билл Сигер (2 йыры башҡарыла) 1975 — Знаки зодиака (сценарий; музыка, текст һәм йыры) 1975 — Единственная — Борис Ильич 1976 — Сказ про то, как царь Пётр арапа женил — Ибраһим Ганнибал 1977 — Их двое — камео 1979 — Место встречи изменить нельзя (сериал) — МУР капитаны Глеб Жеглов 1979 — Маленькие трагедии (сериал) — Дон Гуан === Ғаиләһе === * Атаһы — Семён Владимирович Высоцкий (1915—1997) — [[Киев]]тан, хәрби элемтәсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, 20-нән ашыу орден-миҙалдар менән бүләкләнгән, Кладно һәм Праганың почетлы гражданы, полковник. * Әсәһе — Нина Максимовна (ҡыҙ фамилияһы Серёгина (1912—2003). Мәскәү сит ил телдәре институтын тамамлаған, ВЦСПС-тың сит илдәр бүлегендә тәржемәсе-референт, унан «Интуриста» гид булып эшләй. Һуғыштың тәүге йылдарында СССР эске эштәр министрлығының геодезия һәм картография идаралығында, трaнскрипция бюроһында эшләй<ref name=autogenerated1>[http://www.rulit.net/books/vladimir-vysockij-stranicy-biografii-read-245566-2.html Читать онлайн «Владимир Высоцкий: страницы биографии» автора Зубрилина Светлана Николаевна — RuLIT.Net — Страница 2<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310055028/http://www.rulit.net/books/vladimir-vysockij-stranicy-biografii-read-245566-2.html |date=2013-03-10 }}</ref>. * Атаһы яғынан туғаны — Алексей Владимирович Высоцкий, (1919—1977) — яҙыусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. * Улы — Аркадий Владимирович Высоцкий (29 ноябрь, 1962, Мәскәү) — актёр һәм киносценарист. * Улы — Никита Владимирович Высоцкий (8 август, 1964, Мәскәү) — театр һәм кино актёры, режиссёр. === Ерләнгән урыны === [[Файл:Могила Владимира Высоцкого в 1983 году.jpg|thumb|Могила Владимира Высоцкого<br />в 1983 году]] Владимир Семёнович Мәскәүҙә Ваганьково зыяратында ерләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} {{external media | topic = | subtopic = | font-size = | align = right | clear = | width = 320px | video1 = [http://www.youtube.com/user/filatovv Видеозаписи В. С. Высоцкого. Канал на youtube, посвящённый его творчеству] | video2 =[http://www.youtube.com/watch?v=rVj1YVKmPtQ Иосиф Бродский о Владимире Высоцком. Видео на Youtube] | video3 = [http://www.youtube.com/watch?v=2Vslqug5_ic Рассуждения Василия Аксенова о значении Высоцкого для русского народа. Видео на Youtube] | video4 = [http://www.err.ee/etv2/video-ee.aspx?id=1071 Video: telesaade «Noormees Tagankalt. Vladimir Võssotski» (ETV 1972, 56 minutit, ETV2 arhiivis)] }} == Әҙәбиәт == * 2012 — Ф. Раззаков, М. Крыжановский «Владимир Высоцкий — суперагент КГБ», Эксмо, — 416с. ISBN 978-5-4438-0223-7 * 2011 — Ф. Раззаков. Другой Владимир Высоцкий. Темная сторона биографии знаменитого артиста. Алгоритм. Серия «Лучшие биографии». 424 с., ISBN 978-5-4320-0053-8; 2011 г. * 2011 — В. Батов. Владимир Высоцкий: художник и человек. Аграф. 240 с., 1 000 экз., Серия «XX век + Междисциплинарные исследования», ISBN 978-5-7784-0407-6 * 2011 — Ю. Сушко. Владимир Высоцкий. По-над пропастью. Астрель, Русь-Олимп, Харвест. Серия «Я люблю читать». 544 с., ISBN 978-5-9648-0355-3, ISBN 978-5-271-37021-2, ISBN 978-5-271-30660-0, ISBN 978-985-16-9991-5, ISBN 978-985-16-9992-2 * 2011 — В. Бакин. Владимир Высоцкий без мифов и легенд. Эксмо, Алгоритм. Серия «Легенды авторской песни». 704 с., ISBN 978-5-699-53512-5 * 2011 — Высоцкий В., Шемякин М. Две судьбы. СПб.: Вита Нова. 272 с. * 2010 — Протоиерей Михаил Ходанов. «Спасите наши души!..» Книга 1. Православная духовность и творчество руссих поэтов XX века. Владимир Высоцкий, Игорь Тальков и другие. НИИ школьных технологий. 128 с., ISBN 978-5-91447-048-4 * 2010 — Ю.Сушко. Владимир Высоцкий. По-над пропастью. Астрель, Русь-Олимп. Серия «Кумиры. история великой любви». 544 с., ISBN 978-5-271-23411-8, 978-5-9648-0271-6 * 2010 — Владимир Высоцкий. Песни. Стихотворения. Проза. Издательство: Эксмо. Серия: Библиотека Всемирной Литературы. Суперобложка, 816 с., ISBN 978-5-699-44686-5. * 2010 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 512 с., ISBN 978-5-235-03353-5. * 2009 — Раззаков Ф. И. «Владимир Высоцкий: козырь в тайной войне — Другая версия биографии великого барда». Издательство: Эксмо. Серия: Книги Раззакова о великих артистах. ISBN 978-5-699-36352-0. * 2008 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 474 с. * 2006 — Я. Корман. Владимир Высоцкий. Ключ к подтексту. Феникс. 384 с., ISBN 5-222-08088-9 * 2006 — {{книга |автор = Перевозчиков В. |заглавие = Правда смертного часа. Посмертная судьба |ссылка = http://1001.ru/books/vysotskij/index.htm |ответственный = |место = М. |издательство = Вагриус |год = 2006 |том = |страниц = |страницы = |isbn = 5-9697-0318-4 }} * 2005 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 416 с., ISBN 5-235-02922-4. * 2005 — Владимир Высоцкий. Авторский сборник. Избранное (подарочный комплект из 2 книг, в футляре). Издательство: Локид-Пресс, кожаный переплёт, футляр, 1040 с. ISBN 5-98601-013-2. * 2005 — Владимир Высоцкий. Авторский сборник. Избранное (комплект из 2 книг). Издательство: Локид-Пресс, тканевый переплёт, футляр, 1040 с., ISBN 5-98601-013-2. * 2002 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 413 с., ISBN 5-235-02541-5. == Һылтанмалар == {{внешние ссылки нежелательны}} {{Навигация |Тема = Владимир Высоцкий |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиөҙөмтә = :ru:Владимир Семёнович Высоцкий |Викикитапхана = |Викивиды = |Викиновости = |Викимилек = Category:Vladimir Vysotsky |Викигид = |Викиданные = |Метавики = |Проект = }} * {{Rodovid|269706|Владимир Высоцкий}} * {{lib.ru|http://lib.ru/WYSOCKIJ/}} * {{imdb name|name=Владимир Высоцкий|id=0904584}} * [http://visotsky.ru/ visotsky.ruГосударственный культурный центр-музей В. Высоцкого] * [http://www.wysotsky.com www.wysotsky.com Стихотворения Высоцкого в переводе на языки мира] * [http://vv.uka.ru/ Владимир Высоцкий. Народная фонотека] * [http://vv.uka.ru/km/ Каталог фонограмм В. Высоцкого] * [http://imusic.am/artist/владимир+высоцкий Дискография Владимира Высоцкого ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308113917/http://imusic.am/artist/%d0%b2%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%bc%d0%b8%d1%80+%d0%b2%d1%8b%d1%81%d0%be%d1%86%d0%ba%d0%b8%d0%b9 |date=2016-03-08 }} at iMusic.am * Известия: [https://web.archive.org/web/20090713044057/http://www.izvestia.ru/culture/article3100429/ Одно из последних интервью Владимира Высоцкого] * [http://www.novayagazeta.ru/data/2007/05/28.html Воспоминания Валерия Абрамова о Высоцком начала 1960-х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819002551/http://www.novayagazeta.ru/data/2007/05/28.html |date=2011-08-19 }} «Новая газета», 2007—01—25 * [http://dreamiech.ru/crnews/16.htm В. С. Высоцкий. Неопубликованное интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216111210/http://dreamiech.ru/crnews/16.htm |date=2008-12-16 }} «Творческая лаборатория Dreamiech.ru», Евдоким Рысь, 2008-01-25 * [http://www.kulichki.com/vv/ovys/anketa2.html Анкета, заполненная Высоцким 28 июня 1970 года] * [http://runyweb.com/articles/culture/music/vladimir-vysotsky-in-new-york-30-years-ago.html Владимир Высоцкий в Нью-Йорке и фото, сделанные 32 года назад (в 1979 г.)] * [http://1001.vdv.ru/books/vysotskij/index.htm В.Перевозчиков «Правда смертного часа. Посмертная судьба»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119142345/http://1001.vdv.ru/books/vysotskij/index.htm |date=2010-01-19 }} * [http://parfirich.kohanov.com/creator/ideas/vis/1_1.pdf К. П. Коханов «Последняя точка в творчестве Владимира Высоцкого» (книга)] * [http://m-necropol.narod.ru/ Могила В. С. Высоцкого. Посмертные фотографии.] * [http://starodub.org.ua/2009/08/20/kyjivska-ridnya-volodymyra-vysotskoho/ Київська рідня Володимира Висоцького] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401190343/http://starodub.org.ua/2009/08/20/kyjivska-ridnya-volodymyra-vysotskoho/ |date=2016-04-01 }} {{ref-uk}} * [http://www.newizv.ru/culture/2010-07-23/130246-ujdu-ja-v-eto-leto.html «Уйду я в это лето…» Статья в «Новых Известиях» о последних неделях жизни Высоцкого с воспоминаниями друзей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127011443/http://www.newizv.ru/culture/2010-07-23/130246-ujdu-ja-v-eto-leto.html |date=2013-01-27 }} * [https://web.archive.org/web/20160304142743/http://www.vtopaller.com/default.aspx?contentid=1551 Георгий Вайнер о Высоцком в программе «В Нью-Йорке с Виктором Топаллером», к 25-й годовщине смерти В. Высоцкого] * {{cite web|url=http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=3096|title=Бардовский счёт Владимира Высоцкого|author=Сергей Орловский|date=2012-01-10|publisher=журнал RELGA, №1 [239]|accessdate=2012-01-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BP2pRv2|archivedate=2012-02-03}} * {{cite web |url = http://www.world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/4284.html |title = Высоцкий Владимир Семёнович |author = Гайдин Б. Н. |date = 2011 |work = |publisher = Электронная энциклопедия «Мир Шекспира» |accessdate = 2012-10-31 |lang = | archiveurl = http://www.webcitation.org/6BpBQeUC6 | archivedate = 2012-10-31 }} {{Библиоинформация |PND=118809636 |LCCN= |VIAF= |SELIBR= |GKD= |SWD= |WP= }} [[Категория:Владимир Высоцкий| ]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] {{Singer-stub}} gq8nplr2sioiyhqf5m8a4bktkpimcm6 0 66419 1309160 1295581 2026-11-07T19:39:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309160 wikitext text/x-wiki [[Файл: Fotothek df n-11 0001245.jpg|мини|300px|Төҙөүсе йорттон геометрия параметрҙары дөрөҫлөғөн тикшерә]] [[Файл:Teodolit nikon 520.jpg|мини|300px|электрон nikon 520 теодолиты]] [[Файл:Teodolit 2.JPG|мини|300px|электрон теодолиты]] [[Файл:Teodolit.JPG|мини|300px|донъяла беренсе теодолиттар]] [[Файл:Теодолит 1840.jpg|мини|300px| теодолит, 1840 йыл]] '''Геоде́зия''' ({{lang-grc|γεωδαισία}} — ерҙе бүлеү, {{lang-grc2|γῆ}} — ер һәм {{lang-grc2|δαΐζω}} — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне. '''Геоде́зия''' — төҙөлөш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дөрөҫлөғө тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар ([[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]], Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы). == Геодезияның төп бурыстары == Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла. '''бик оҙаҡ: ''' * [[Ер]]ҙен гравитация ҡыры, ҙурлығы табыу * берҙәм координаталар системаһын төҙөү (һәр дәүләткә түгел, ә бөтә Ер шарына берҙәм булған) * [[Ер]]ҙен тектоникаһын өйрәнеү [[Рәсәй]]ҙә '''киләһе йылға ''' маҡсаттар: * дәүләт һәм локаль кадастрҙар төҙөү: ер, күсемһеҙ мөлкәт дәүләт кадастры, һыу кадастры, урман һәм ҡала кадастры һәм башҡа; * РФ-ң ситлекте демаркация һәм топограф-геодезия делимитацияһы (табыуы); * электрон карталар төҙөү өлкәлә ҡәғиҙәләләр сығартыу * электрон картлар һәм геоинформацион системалар төҙөү * координаталарҙы спутник ысулдары менән табыу тураһында дәүләт программаны төҙөү == Геодезия бүлектәре == * [[Топография]] — ерҙе һүрәтләү тураһында фән * [[Гидрография]] — һыу киңлеғе тураһында фән * [[Инженер геодезия]] (ҡулланма геодезия) — геодезия эштәр һәм ысулдар инженер бурыстарҙа ҡулланыу. [[Төҙөлөш]]тә ҡулланыла. * [[Космос геодезия]] (спутник геодезия) — Ерҙен яһалма спутниктар йөрөшөн ҡарау, Ер шарының ҙурлыҡтары табыу өсөн * [[Юғары геодезияһы]] —астрономогеодезия селтәр төҙөү һәм юғары үткер үлсәүҙәр алып барыу өсөн ысулдарҙы таба * [[Фотограмметрия|Аэрофотогеодезия]] — аэрофотосъемка һүрәттәр буйынса карталар төҙөү * [[Геодезия гравиметрияһы]] — Ер шары буйынса ерҙен ауырлыҡ көсө үҙгәреүҙе табыу * [[Маркшейдер эше]] — тау сәнәғәтте хеҙмәтләндерғән геодезия бүлеге * [[Кадастр]] — списогы, реестр. Мәҫәлән ерҙе ҡулланыусылар списогы (һалымдар алыу өсөн). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[География]] * [[Картография]] == Һылтанмалар == {{Навигация1 |Тема = Геодезия |Портал = |Викисловарь = Геодезия |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Geodesy |Метавики = |Проект = }} * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4687-geodeziya Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013419/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/4687-geodeziya |date=2016-03-05 }} * [http://www.miigaik.ru/ [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]]ның рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111031636/http://miigaik.ru/ |date=2016-01-11 }} * [https://web.archive.org/web/20150201065034/http://www.ssga.ru/ Себер геодезия академияһының рәсми сайты] * [http://www.sitegeodesy.com/ геодезия тураһында сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120133246/http://sitegeodesy.com/ |date=2013-01-20 }} * [http://geodesy-bases.ru/ геодезия нигеҙҙәре]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[Файл:Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg|36px]] [https://www.youtube.com/watch?v=nh51v1eg1bI Nikon тахеометр менән ҡулланыу тураһында видеояҙма] {{Фән}} [[Категория:Геодезия]] b9n4irpfm9azdahmf6cw6xs4h4fjqkc 0 67068 1309255 1299674 2026-11-08T04:14:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309255 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Борис Николаевич Ельцин |изображение = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg |ширина = 250 |должность = [[Рәсәй]] Президенты |флаг = Standard_RF.jpg |флаг2 = Standard_RF.jpg |периодначало = 10.07.1991 |периодконец = 31.12.1999 |преемник = [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]] | порядок = 1 |премьер = Иван Степанович Силаев<br /> Олег Иванович Лобов (ваҡытлыса) <br />'''Борис Николаевич Ельцин'''<br /> Егор Тимурович Гайдар (ваҡытлыса <br />[[Черномырдин Виктор Степанович]]<br />Кириенко, Сергей Владиленович<br />[[Черномырдин Виктор Степанович]](ваҡытлыса)<br /> Евгений Максимович Примаков<br /> Сергей Вадимович Степашин<br />[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]] | должность_2 = [[Рәсәй Федерацияһы]] Премьер-министры, Хөкүмәт башлығы һымаҡ | флаг_2 = Flag of Russia 1991—1993.svg | периодначало_2 = 6.11.1991 | периодконец_2 = 15.06.1992 | предшественник_2 = Иван Степанович Силаев<br />Олег Иванович Лобов (ваҡытлыса) | преемник_2 = Егор Тимурович Гайдар (ваҡытлыса )<br />Виктор Степанович Черномырдин | должность_3 = РСФСР-ҙын Юғары Советы Рәйесе | флаг_3 = Flag of the Russian SFSR.svg | порядок_3 = 10 | периодначало_3 = 29.05.1990 | периодконец_3 = 10.07.1991 | предшественник_3 = Николай Матвеевич Грибачёв | преемник_3 = Руслан Имранович Хасбулатов |дата рождения = 1.2.1931 |место рождения = Урал өлкәһенең Бутка ауылы йәки Басмановское ауылы <ref name="autogenerated1">[http://www.newstube.ru/media/gde-rodilsya-boris-el-cin newstube.ru Где родился Борис Ельцин?]</ref>,хәҙерге Талица районы, [[Свердловск өлкәһе]], [[РСФСР]], [[СССР]] |дата смерти = 23.4.2007 |место смерти = [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] |похоронен = Новодевичье зыяраты, [[Мәскәү]] |отец = Николай Игнатьевич Ельцин |мать = Клавдия Васильевна Старыгина |супруга = Наина Иосифовна Гирина |дети = '''ҡыҙҙар:''' Окулова Елена Борисовна һәм Юмашева Татьяна Борисовна |партия = [[КПСС]] ([[1961]]—[[1990]]) |образование = [[РФ Беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|С. М. Киров ис. Урал политехник институты]] |профессия = инженер-төҙөүсе, Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө |деятельность = |вероисповедание = |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{Орден «За заслуги перед Отечеством» I степени}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Ленина}} {{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта}} {{!}}- {{!}}{{Ҡаҙандын 1000 йыллыҡ иҫтәлегенә}} {{!!}} {{В. И. Ленин тыуыуна 100 йыллыҡ иҫтәлегенә}} {{!!}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}{{!!}}{{Орден Золотого орла}} {{!}}- {{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Орден Трёх звёзд}}{{!!}}{{Специальный класс ордена Доброй Надежды}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Креста Витязя}}{{!!}}{{Медаль памяти 13 января (Литва)}} {{!!}} {{Золотой Олимпийский орден}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{Орден Франциска Скорины}}{{!!}}{{Орден За личное мужество (ПМР)}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{Почётный гражданин Свердловской области}} {{!!}} {{Орден Дмитрия Донского 1 степени}}{{!!}}{{Золотая медаль ВДНХ}} {{!}}} |автограф = Yeltsin signature.svg }} '''Бори́с Никола́евич Е́льцин''' ([[1 февраль]] [[1931 йыл]] — [[23 апрель]] [[2007 йыл]]) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]], [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре, [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһының беренсе Президенты]]. Был вазифаға 2 тапҡыр һайлана: (12.06.1991, 3.07.1996). == Биографияһы == [[Файл:Youth of Eltsin.JPG|thumb|left|250px|Борис Ельцин (һул яҡтан икенсе) баласаҡ дуҫтары менән]] Борис Николаевич Ельцин 1931 йылдын 1 февралендә РСФСР-ҙын Урал өлкәһе Бутка районы административ үҙәге Бутка ауылында (хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең Талица районы Бутка ауылы) тыуҙы. 1950—1955 йылдарҙа [[РФ Беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал политехник институтында]] инженер-төҙөлөш факультеты студенты. 1955—1963 йылдарҙа «Уралтяжтрубстрой» һәм «Южгорстрой» трестарында, мастер, участок начальниһы, эш етештереүсе (прораб, производитель работ). 1963 −1968 йылдарҙа Свердловск йорттар төҙөү комбинатында эшләй. 1963—1966 йылдарҙа баш инженер, 1966 −1968 йылдарҙа директор. 1968—1976 КПСС-тың Сверлдловск өлкә комитетында төҙөлөш бүлеге начальнигы. 1976 йылдан башлап КПСС‑тың Свердловск өлкә комитетының 1‑се секретары. 1985—1986 йылдарҙа КПСС ҮК секретары, бер үк ваҡытта 1985 йылдан алып КПСС‑тың Мәскәү ҡала комитетында 1‑се секретарь. 1987 йылдан башлап [[СССР]]‑ҙың Дәүләт төҙөлөш комитеты рәйесенең 1‑се урынбаҫары — СССР министры, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы рәйесе. 1991—1999 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]. 2000 йылдан алып Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин фондына етәкселек итә. 2007 йылда вафат булды. Новодевичье зыяратында ерләнгән. == Башҡортостан Республикаһы Суверенитеты,Рәсәйҙен демократик һәм федератив үсешендә Борис Ельцин роле == Рәсәйҙә демократик һәм федератив принциптар тергеҙеү өсөн Борис Ельцин күп көс һалған. Урал яҡтарынан кеше булараҡ, ул милли проблемаларҙы яҡшы аңлаған. 1990 йылдын 6 августа, [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов]] менән осрашыуҙан һуң ул Өфөлә үҙенең танылған һүҙҙәрҙе әйтә: «күпме йотоп ебәреү көсө булғанса, суверенитетты алығыҙ». Борис Николаевич осоронда Федератив договорға һәм Башҡортостан Республикаһының уға ҡушымтаһына, «Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында» килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ельцин 1990 һәм 1996 йылдарҙа [[Башҡортостан]]ға килә һәм [[Өфө]], [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]], [[Нефтекама]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаларында була. [[Файл:Dmitri Medvedev in front of the Boris Yeltsin memorial in Yekaterinburg, Russia - 20110201.jpg|thumb|right|300px|[[Екатеринбург]]та Борис Ельцин һәйкәле асылған көн. Дмитрий Меведев. 2011 йыл. ]] == Бүләктәр == СССР һәм РСФСР Юғары Советтары депутаты. СССР-ҙың [[Ленин ордены|Ленин]] (1981), ике тапҡыр [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1974), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары, [[Рәсәй]]ҙең 1‑се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2001) ордены, шулай уҡ сит дәүләттәрҙең һәм сиркәү ордендары менән бүләкләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2|height=200}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|83268}} {{V|30|01|2021}} * Известия: [https://web.archive.org/web/20110517125548/http://www.izvestia.ru/interview/article3094440/ Егор Гайдар о Борисе Ельцине] * ''Джон Кэмпфнер.'' [http://xopo6o.livejournal.com/1259.html «Ельцин принёс России лучшее и худшее»] — Статья в газете Дейли Телеграф, переведённая на русский язык. 24.04.2007 * ''Борис Ихлов.'' [http://scepsis.ru/library/id_1200.html «Что говорят о Ельцине»] * ''Рой Медведев.'' [http://2000.net.ua/2000/svoboda-slova/sudby/71382 «Борис Ельцин. От Ипатьевского дома до храма Христа Спасителя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209043052/http://2000.net.ua/2000/svoboda-slova/sudby/71382 |date=2011-02-09 }} * ''Дмитрий Шляхтин.'' [http://scepsis.ru/library/id_1198.html «На смерть Ельцина»] * [http://kremlin.ru/events/detail/2007/04/125066.shtml Первый президент России. Памяти Бориса Ельцина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803035727/http://www.kremlin.ru/events/detail/2007/04/125066.shtml |date=2009-08-03 }} * [http://www.lenta.ru/story/archive/ Изъятие видеоархива оператора Ельцина] === Ельцин фондының сайтында рәсми биография === * [http://yeltsin.ru/yeltsin/ До 1985-го года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620010142/http://www.yeltsin.ru/yeltsin/ |date=2013-06-20 }} * [http://yeltsin.ru/yeltsin/1985-1990.php 1985-1990 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023055751/http://yeltsin.ru/yeltsin/1985-1990.php |date=2013-10-23 }} * [http://yeltsin.ru/yeltsin/1991-1995.php 1991-1995 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023054134/http://yeltsin.ru/yeltsin/1991-1995.php |date=2013-10-23 }} * [http://yeltsin.ru/yeltsin/1996-1999.php 1996-1999 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023065134/http://yeltsin.ru/yeltsin/1996-1999.php |date=2013-10-23 }} === Видеоматериалдар === * {{youtube|n9PzB7-BuKU|Борис Ельцин Өфөлә}} * {{youtube|lNwIWQtbKKg|Ельцин и 38 снайперов}} * {{youtube|5Ti5IMmLjxA|Танцы с Ельциным (1996 г.)}} * {{youtube|yvSpiFvPUP4|Ельцин объявляет о своей отставке (31 декабря 1999 г.)}} * [https://web.archive.org/web/20230524010655/https://cccp.tv/cinema/Vremya_07_08_1990 CCCP TV] — информационная программа Время с репортажем о Б. Н. Ельцине [[Категория:Үҙгәртеп ҡороу]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президенттары]] 4bospg3xnisa7bfsjphaegj3owq12m1 0 67249 1309284 1252767 2026-11-08T07:09:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309284 wikitext text/x-wiki {{Рәсәй империяһы өйәҙе |название=Златоуст өйәҙе |виләйәт гербы=Coat of Arms of Ufa gubernia (Russian empire).png |виләйәт=Өфө виләйәте |герб=Zlatoust COA (Ufa Governorate) (1875).gif |карта=Ufimskaya Gubeerniya Map.jpg |үҙәк= Златоуст |төҙөлгән= 1865 йыл |бөткән= 1923 йыл |майҙан= 18,4557 мең. кв. км. (1897 йыл) |халыҡ= 185 498 кеше (1897 йыл) }} '''Златоуст өйәҙе''' — [[Өфө виләйәте]]нә (1922 йылдың 14 июленә тиклем), [[Башҡорт АССР-ы]]на (1922 йылдың 17 авгусына тиклем), Силәбе виләйәтенә (1923 йылдың 31 майына тиклем) ҡараған хакимиәт биләмәһе. 1865 йылда Өфө виләйәте менән берлектә төҙөлгән (Сенат ҡарары, № 42058, 1865 йыл 31 май). 1923 йылдың 31 майында округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә. == Сиктәре == Өфө виләйәтенә ҡараған осорҙа төньяҡтан Пермь виләйәте Красноуфим өйәҙе, көнсығыштан һәм көньяҡ-көнсығыштан Ырымбур виләйәте Силәбе өйәҙе, көньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан Өфө виләйәтенең Өфө һәм Бөрө өйәҙҙәре менән сиктәш. == Географияһы == {{planned}} == Тарихы == 1865 йылда [[Ырымбур виләйәте]] икегә бүленә һәм Өфө виләйете төҙөлә. Элекке Ырымбур виләйәтенең Өфө һәм Троицк өйәҙҙәре өлөшләтә Златоуст өйәҙенә тапшырыла. Златоуст заводына өйәҙ ҡалаһы дәрәжәһе бирелә. 1919 йылдың 11 октяберендә Златоуст өйәҙенең башлыса башҡорттар йәшәгән 14 улусы Башҡорт автономиялы республикаһына инә. 1922 йылдың 14 июлендә Өфө виләйәте менән берлектә Башҡорт автономиялы республикаһына тулыһынса күсә. 1922 йылдың 17 авгусында Златоуст өйәҙе Силәбе виләйәтенә күсерелә (ВЦИК ҡарары). Өйәҙҙең бер өлөшө Башҡорт АССР-ында ҡала, ә элекке Өфө өйәҙенең 9 улусы: Еҫем, Минйәр, Илек, Ерал, Ҡатаутамаҡ, Сергиевск, Әшә-Балашов, Ҡараул, Ҡатау-Иванов Златоуст өйәҙенә беркетелә. 1923 йылдың 12 нояберендә округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә. == Идаралыҡ == 1875 йылда урындағы үҙидаралыҡ урынлаштырыла. Үҙидаралыҡ өйәҙ земство йыйылышы һәм уның башҡарма ойошмаһы — өйәҙ земство идараһы аша атҡарыла. 1918 йылдың апреленен идаралыҡ Златоуст өйәҙе халыҡ комиссарҙары кәңәшмәһенә (советы) күсә. Граждандар һуғышы башланыу һәм өйәҙ биләмәһендә Совет власы тармар итеү сәбәпле 1918 йылдың июненән Ваҡытлы Себер хөкүмәте һәм өйәҙ земствоһы етәкселегендә башҡарыла. 1919 йылдың июлендә өйәҙҙә Совет власы тергеҙелә, Златоуст хәрби-револицион комитет төҙөлә. 1919 йылдың декаберендә Эшсе һәм һалдат депутатары Советы итеп үҙгәртелә. == Биләмә ҡоролошо == Өйәҙ улустарға бүленә. 1870 йылда 17 улус, 1913 йылда 30 улус, 1917 йылда 32 улус була. # 1-се Әйле улусы # 2-се Әйле улусы # Балаҡатай улусы # Дыуан улусы # Дыуан-Мәсәтле улусы # Екатерина улусы # Златоуст улусы # Ибрай улусы # Иҫке Балаҡатай # Йүрүҙән улусы # Ҡалмаҡул улусы # Ҡуса улусы # Ләүзә улусы # Мең улусы # Мәсәғүт улусы # Мәтәле улусы # Михайловка улусы # Мырҙалар улусы # Нәсибаш улусы # Нөгөш улусы # Һатҡы улусы # Һикәяҙ улусы # Оло Ҡошсо улусы # Оло Ыҡтамаҡ улусы # Өлкөндө улусы # Рудник улусы # Таҙтүбә улусы # Түбәнге Ҡыйғы улусы # Тырнаҡлы улусы # Үрге Ҡыйғы улусы # Ямаш улусы # Яңы Мөслим улусы # Яңыбай улусы # Яраҫтау улусы == Сығанаҡтар == * Сборник статистических сведений по Уфимской губернии. Т.VI. Златоустовский уезд. — Самара, 1899. — 901 с.:карт. * История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001). Сборник документов и материалов. Уфа: Китап, 2003. — 536 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/5742-zlatoust-j-e}} * [https://web.archive.org/web/20160305101608/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zlatoustovskiy-uezd&id=4390 Златоустовский уезд. Портал «Челябинская область».] (урыҫ.) * [http://www.zlatoust.ru/a/ze/ze.html?1005,1006 Златоустовский уезд. Портал «Златоуст».] (урыҫ.) * [http://zlatblog.ru/istoriya-goroda/108-xronika-zlatoust-20-veka-s-1921-1940-goda Хроника Златоуста 20 века, с 1921—1940 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112161423/http://zlatblog.ru/istoriya-goroda/108-xronika-zlatoust-20-veka-s-1921-1940-goda |date=2017-01-12 }} (урыҫ.) {{викилаштыр}} {{Өфө губернаһы өйәҙҙәре}} [[Категория:Тарихи Башҡортостан]] [[Категория:Златоуст өйәҙе]] [[Категория:Силәбе өлкәһе тарихы]] 1v2g7a09omb40liybah56uu44d9tf93 0 67975 1309111 1259247 2026-11-07T15:43:40Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1309111 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''9 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 313-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 314-се). Йыл аҙағына тиклем 52 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя лизинг көнө. ** Фашизм һәм расизмға ҡаршылыҡ көнө. ** Ядро ҡоралына ҡаршы акциялар көнө. ** [[Гиннесстың рекордтар китабы]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австрия}}, {{Флагификация|Германия}}, {{Флагификация|Швейцария}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәш китап уҡыусылар көнө. * {{Камбоджа}} [[Камбоджа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Дәүләт флагы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының СОБР хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1906 йыл]]: Пётр Столыпиндың аграр реформаһы башлана. * [[1917 йыл]]: Эшсе һәм һалдат депутаттарының II Бөтә Рәсәй съезы үҙ эшен тамамлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Рәсәй Халыҡ Комиссарҙары Советының ({{lang-ru|СНК}}) донъя халыҡтарына «Тыныслыҡ тураһында» мөрәжәғәте иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Рауил Шаммас]] (1930), [[Журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик һәм [[тәржемә]]се. 1965 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Журналистар, 1973 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015), [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013). * [[Фәйзуллина Гүзәл Әсхәт ҡыҙы]] (1960), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан «Башгражданстрой» тресы генераль директорының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Котов Михаил Иванович]] (1896—25.08.1978), [[фән|ғалим]]-[[Геоботаника|геоботаник]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да эшләй, [[дарыу үҫемлектәре]]н өйрәнә, республика биләмәлендә туғыҙ ботаник-географик районды айырып күрһәтә. 1966 йылда баҫылып сыҡҡан «Определитель растений Башкирской АССР» китабы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1940), профессор (1943). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[СССР]]-ҙың (1951) һәм [[Украина ССР-ы]]ның (1969) дәүләт премиялары лауреаты. * [[Лопухов Вячеслав Васильевич]] (1946), ветеран-[[спорт]]сы. Полиатлон буйынса [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры (1993) һәм [[Ер|донъя]] чемпионы (1993). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тимербулатов Мәғәфүр Мансур улы]] (1956), кинодраматург. [[Әмир Абдразаҡов]] исемендәге «Башҡортостан» киностудияһының баш мөхәррире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Березин Геннадий Николаевич]] (1927—2015), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Өфө]] һәм [[Бәләбәй]] кинотеатрҙарының, «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке рәссам-биҙәүсе, 1970 йылдан 1990–сы йылдар башынаса [[Чукотка автономиялы округы]]нда йәшәй һәм эшләй. Бәләбәй ҡалаһының А. М. Шевченко исемендәге премияһы һәм [[Бөтә Союз]] күргәҙмәләре (1987, 1989) лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Леонора Ҡыуатова]] (1948), [[башҡорт]] [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1993 йылдан педагог-репетитор, 2009 йылдан — баш балетмейстер, бер үк ваҡытта 1987 йылдан хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] [[уҡытыусы]]һы. [[РСФСР]]-ҙың (1982) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1988). [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). * [[Детинина Ирина Кремильевна]] (1963), педагог. 1987 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010) һәм мәғариф отличнигы (2001). «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли пректының «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы]] (1983), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 2017 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2021 йылдан — [[Стәрлетамаҡ]] ҡала округы хакимиәте башлығы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Смирнов Георгий Алексеевич]] (1909—12.05.2005), ғалим-геолог. 1975—1977 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре‑консультанты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1970). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Екатеринбург]] ҡалаһынан. * [[Сергеев Леонид Иванович]] (1909—16.03.1976), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1946 йылдан [[Ялта (ҡала округы)|Ялта ҡалаһындағы]] Никита ботаника баҡсаһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1949 йылдан — директорҙың фән буйынса урынбаҫары. 1955 йылдан [[Өфө]]ләге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институтында]] ботаника секторы, артабан лаборатория мөдире, 1974 йылдан Биология һәм цитохимия бүлегендә лаборатория мөдире, 1975 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Биология фәндәре докторы (1954), профессор (1957). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949, 1954) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Татищев районы Полчаниновка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Һәүбәнова Рәхимә Ғилметдин ҡыҙы]] (1914—16.07.2002), театр актёры. 1933—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, 1978—1989 йылдарҙа — реквизиторы. 1946 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1970). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Әминев Зыя Әсҡәт улы]] (1914—12.03.1969), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытыусы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] тарихы кафедраһы мөдире, институт директоры урынбаҫары. 1950—1965 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның СССР тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1968). * [[Сахаров Виктор Александрович]] (1934), ғалим-нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1991). «Башнефтегеофизика» тресының Туймазы геофизик контораһының элекке операторы, [[Өфө нефть институты]]н отличие менән тамамлаусы (1962). Почётлы нефтсе (2004). * [[Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы]] (1949), рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Болотнова Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1954), ғалим-механик. 1978 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының]] Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — Механика институтының өлкән, 1995 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2009). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы премияһы]] лауреаты (1985). Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1812 йыл]]: [[Поль Абади]], [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1818 йыл]]: [[Иван Сергеевич Тургенев]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1876 йыл]]: [[Хидэё Ногути]], [[Япония]] биологы. * [[1929 йыл]]: [[Пахмутова Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], композитор, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] халыҡ артисы (1984), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990). * [[1936 йыл]]: [[Михаил Таль]], шахмат буйынса [[Ер|донъяның]] һигеҙенсе чемпионы. * [[1983 йыл]]: Глафира Тарханова, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[театр]] һәм кино актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1940 йыл]]: [[Невилл Чемберлен]], [[Англия]] [[сәйәсәт|сәйәсмәне]]. * [[1952 йыл]]: [[Хаим Вейцман]], [[Израиль|Израилдең]] беренсе президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1959 йыл]]: [[Шәриф Сөнчәләй]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф хеҙмәткәре, [[Этнография|этнограф]] һәм [[иҡтисад]]сы. * [[1970 йыл]]: [[Шарль де Голль]], [[Франция]]ның дәүләт эшмәкәре, генерал. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л09]] [[Категория:9 ноябрь]] jvuh6p1bfg7daxt73dixfsl0f2xl8i0 1309116 1309111 2026-11-07T16:23:55Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1309116 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''9 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 313-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 314-се). Йыл аҙағына тиклем 52 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя лизинг көнө. ** Фашизм һәм расизмға ҡаршылыҡ көнө. ** Ядро ҡоралына ҡаршы акциялар көнө. ** [[Гиннесстың рекордтар китабы]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австрия}}, {{Флагификация|Германия}}, {{Флагификация|Швейцария}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәш китап уҡыусылар көнө. * {{Камбоджа}} [[Камбоджа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Дәүләт флагы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының СОБР хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1906 йыл]]: Пётр Столыпиндың аграр реформаһы башлана. * [[1917 йыл]]: Эшсе һәм һалдат депутаттарының II Бөтә Рәсәй съезы үҙ эшен тамамлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Рәсәй Халыҡ Комиссарҙары Советының ({{lang-ru|СНК}}) донъя халыҡтарына «Тыныслыҡ тураһында» мөрәжәғәте иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Рауил Шаммас]] (1930), [[Журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик һәм [[тәржемә]]се. 1965 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Журналистар, 1973 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015), [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013). * [[Фәйзуллина Гүзәл Әсхәт ҡыҙы]] (1960), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан «Башгражданстрой» тресы генераль директорының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Котов Михаил Иванович]] (1896—25.08.1978), [[Геоботаника|геоботаник]][[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да эшләй, [[дарыу үҫемлектәре]]н өйрәнә, республика биләмәлендә туғыҙ ботаник-географик районды айырып күрһәтә. 1966 йылда баҫылып сыҡҡан «Определитель растений Башкирской АССР» китабы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1940), профессор (1943). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[СССР Дәүләт премияһы|СССР-ҙың]] (1951) һәм [[Украина ССР-ы]]ның (1969) дәүләт премиялары лауреаты. * [[Лопухов Вячеслав Васильевич]] (1946), [[спорт]]сы. Полиатлон буйынса [[Рәсәйҙең спорт мастеры]] (1993) һәм [[Ер|донъя]] чемпионы (1993). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тимербулатов Мәғәфүр Мансур улы]] (1956), кинодраматург. [[Башҡортостан (киностудия)|Әмир Абдразаҡов исемендәге «Башҡортостан» киностудияһының]] баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм Башҡортостандың Кинематографистар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Березин Геннадий Николаевич]] (1927—2015), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Өфө]] һәм [[Бәләбәй]] кинотеатрҙарының, «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке рәссам-биҙәүсе, 1970 йылдан 1990–сы йылдар башынаса [[Чукотка автономиялы округы]]нда йәшәй һәм эшләй. Бәләбәй ҡалаһының А. М. Шевченко исемендәге премияһы һәм [[Бөтә Союз]] күргәҙмәләре (1987, 1989) лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Леонора Ҡыуатова]] (1948), [[башҡорт]] [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1993 йылдан педагог-репетитор, 2009 йылдан — баш балетмейстер, бер үк ваҡытта 1987 йылдан хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] [[уҡытыусы]]һы. [[РСФСР]]-ҙың (1982) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1988). [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). * [[Детинина Ирина Кремильевна]] (1963), педагог. 1987 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010) һәм мәғариф отличнигы (2001). «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли пректының «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы]] (1983), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 2017 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2021 йылдан — [[Стәрлетамаҡ]] ҡала округы хакимиәте башлығы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Смирнов Георгий Алексеевич]] (1909—12.05.2005), ғалим-геолог. 1975—1977 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре‑консультанты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1970). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Екатеринбург]] ҡалаһынан. * [[Сергеев Леонид Иванович]] (1909—16.03.1976), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1946 йылдан [[Ялта (ҡала округы)|Ялта ҡалаһындағы]] Никита ботаника баҡсаһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1949 йылдан — директорҙың фән буйынса урынбаҫары. 1955 йылдан [[Өфө]]ләге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институтында]] ботаника секторы, артабан лаборатория мөдире, 1974 йылдан Биология һәм цитохимия бүлегендә лаборатория мөдире, 1975 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Биология фәндәре докторы (1954), профессор (1957). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949, 1954) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Татищев районы Полчаниновка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Һәүбәнова Рәхимә Ғилметдин ҡыҙы]] (1914—16.07.2002), театр актёры. 1933—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, 1978—1989 йылдарҙа — реквизиторы. 1946 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1970). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Әминев Зыя Әсҡәт улы]] (1914—12.03.1969), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытыусы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] тарихы кафедраһы мөдире, институт директоры урынбаҫары. 1950—1965 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның СССР тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1968). * [[Сахаров Виктор Александрович]] (1934), ғалим-нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1991). «Башнефтегеофизика» тресының Туймазы геофизик контораһының элекке операторы, [[Өфө нефть институты]]н отличие менән тамамлаусы (1962). Почётлы нефтсе (2004). * [[Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы]] (1949), рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Болотнова Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1954), ғалим-механик. 1978 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының]] Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — Механика институтының өлкән, 1995 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2009). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы премияһы]] лауреаты (1985). Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1812 йыл]]: [[Поль Абади]], [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1818 йыл]]: [[Иван Сергеевич Тургенев]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1876 йыл]]: [[Хидэё Ногути]], [[Япония]] биологы. * [[1929 йыл]]: [[Пахмутова Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], композитор, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] халыҡ артисы (1984), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990). * [[1936 йыл]]: [[Михаил Таль]], шахмат буйынса [[Ер|донъяның]] һигеҙенсе чемпионы. * [[1983 йыл]]: Глафира Тарханова, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[театр]] һәм кино актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1940 йыл]]: [[Невилл Чемберлен]], [[Англия]] [[сәйәсәт|сәйәсмәне]]. * [[1952 йыл]]: [[Хаим Вейцман]], [[Израиль|Израилдең]] беренсе президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1959 йыл]]: [[Шәриф Сөнчәләй]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф хеҙмәткәре, [[Этнография|этнограф]] һәм [[иҡтисад]]сы. * [[1970 йыл]]: [[Шарль де Голль]], [[Франция]]ның дәүләт эшмәкәре, генерал. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л09]] [[Категория:9 ноябрь]] 3igp5f9orksbgfy8f3yofzix0fzbl4x 1309124 1309116 2026-11-07T16:51:46Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1309124 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''9 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 313-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 314-се). Йыл аҙағына тиклем 52 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя лизинг көнө. ** Фашизм һәм расизмға ҡаршылыҡ көнө. ** Ядро ҡоралына ҡаршы акциялар көнө. ** [[Гиннесстың рекордтар китабы]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австрия}}, {{Флагификация|Германия}}, {{Флагификация|Швейцария}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәш китап уҡыусылар көнө. * {{Камбоджа}} [[Камбоджа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Дәүләт флагы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының СОБР хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1906 йыл]]: Пётр Столыпиндың аграр реформаһы башлана. * [[1917 йыл]]: Эшсе һәм һалдат депутаттарының II Бөтә Рәсәй съезы үҙ эшен тамамлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Рәсәй Халыҡ Комиссарҙары Советының ({{lang-ru|СНК}}) донъя халыҡтарына «Тыныслыҡ тураһында» мөрәжәғәте иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Рауил Шаммас]] (1930), [[Журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик һәм [[тәржемә]]се. 1965 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Журналистар, 1973 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015), [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013). * [[Фәйзуллина Гүзәл Әсхәт ҡыҙы]] (1960), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан «Башгражданстрой» тресы генераль директорының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Котов Михаил Иванович]] (1896—25.08.1978), [[Геоботаника|геоботаник]][[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да эшләй, [[дарыу үҫемлектәре]]н өйрәнә, республика биләмәлендә туғыҙ ботаник-географик районды айырып күрһәтә. 1966 йылда баҫылып сыҡҡан «Определитель растений Башкирской АССР» китабы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1940), профессор (1943). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[СССР Дәүләт премияһы|СССР-ҙың]] (1951) һәм [[Украина ССР-ы]]ның (1969) дәүләт премиялары лауреаты. * [[Әсәҙуллин Фәүзи Ғәймәҙлислам улы]] (1941), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия органдары]] һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Шишмә май экстрацияһы заводының беренсе директоры, райондың хеҙмәт, һуғыш, Ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советының элекке рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]], райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сафар (Шишмә районы)|Сафар]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лопухов Вячеслав Васильевич]] (1946), [[спорт]]сы. Полиатлон буйынса [[Рәсәйҙең спорт мастеры]] (1993) һәм [[Ер|донъя]] чемпионы (1993). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Тимербулатов Мәғәфүр Мансур улы]] (1956), кинодраматург. [[Башҡортостан (киностудия)|Әмир Абдразаҡов исемендәге «Башҡортостан» киностудияһының]] баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм Башҡортостандың Кинематографистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Березин Геннадий Николаевич]] (1927—2015), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Өфө]] һәм [[Бәләбәй]] кинотеатрҙарының, «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке рәссам-биҙәүсе, 1970 йылдан 1990–сы йылдар башынаса [[Чукотка автономиялы округы]]нда йәшәй һәм эшләй. Бәләбәй ҡалаһының А. М. Шевченко исемендәге премияһы һәм [[Бөтә Союз]] күргәҙмәләре (1987, 1989) лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Леонора Ҡыуатова]] (1948), [[башҡорт]] [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1993 йылдан педагог-репетитор, 2009 йылдан — баш балетмейстер, бер үк ваҡытта 1987 йылдан хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] [[уҡытыусы]]һы. [[РСФСР]]-ҙың (1982) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1988). [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). * [[Детинина Ирина Кремильевна]] (1963), педагог. 1987 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010) һәм мәғариф отличнигы (2001). «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли пректының «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы]] (1983), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 2017 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2021 йылдан — [[Стәрлетамаҡ]] ҡала округы хакимиәте башлығы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Смирнов Георгий Алексеевич]] (1909—12.05.2005), ғалим-геолог. 1975—1977 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре‑консультанты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1970). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Екатеринбург]] ҡалаһынан. * [[Сергеев Леонид Иванович]] (1909—16.03.1976), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1946 йылдан [[Ялта (ҡала округы)|Ялта ҡалаһындағы]] Никита ботаника баҡсаһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1949 йылдан — директорҙың фән буйынса урынбаҫары. 1955 йылдан [[Өфө]]ләге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институтында]] ботаника секторы, артабан лаборатория мөдире, 1974 йылдан Биология һәм цитохимия бүлегендә лаборатория мөдире, 1975 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Биология фәндәре докторы (1954), профессор (1957). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949, 1954) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Татищев районы Полчаниновка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Һәүбәнова Рәхимә Ғилметдин ҡыҙы]] (1914—16.07.2002), театр актёры. 1933—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, 1978—1989 йылдарҙа — реквизиторы. 1946 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1970). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Әминев Зыя Әсҡәт улы]] (1914—12.03.1969), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытыусы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] тарихы кафедраһы мөдире, институт директоры урынбаҫары. 1950—1965 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның СССР тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1968). * [[Сахаров Виктор Александрович]] (1934), ғалим-нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1991). «Башнефтегеофизика» тресының Туймазы геофизик контораһының элекке операторы, [[Өфө нефть институты]]н отличие менән тамамлаусы (1962). Почётлы нефтсе (2004). * [[Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы]] (1949), рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Болотнова Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1954), ғалим-механик. 1978 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының]] Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — Механика институтының өлкән, 1995 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2009). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы премияһы]] лауреаты (1985). Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1812 йыл]]: [[Поль Абади]], [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1818 йыл]]: [[Иван Сергеевич Тургенев]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1876 йыл]]: [[Хидэё Ногути]], [[Япония]] биологы. * [[1929 йыл]]: [[Пахмутова Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], композитор, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] халыҡ артисы (1984), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990). * [[1936 йыл]]: [[Михаил Таль]], шахмат буйынса [[Ер|донъяның]] һигеҙенсе чемпионы. * [[1983 йыл]]: Глафира Тарханова, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[театр]] һәм кино актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1940 йыл]]: [[Невилл Чемберлен]], [[Англия]] [[сәйәсәт|сәйәсмәне]]. * [[1952 йыл]]: [[Хаим Вейцман]], [[Израиль|Израилдең]] беренсе президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1959 йыл]]: [[Шәриф Сөнчәләй]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф хеҙмәткәре, [[Этнография|этнограф]] һәм [[иҡтисад]]сы. * [[1970 йыл]]: [[Шарль де Голль]], [[Франция]]ның дәүләт эшмәкәре, генерал. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л09]] [[Категория:9 ноябрь]] t5r09z9ayptyhq0e2nulabypdylnlrz 1309129 1309124 2026-11-07T17:29:03Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1309129 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''9 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 313-сө көнө ([[кәбисә йыл]]ында 314-се). Йыл аҙағына тиклем 52 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя лизинг көнө. ** Фашизм һәм расизмға ҡаршылыҡ көнө. ** Ядро ҡоралына ҡаршы акциялар көнө. ** [[Гиннесстың рекордтар китабы]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австрия}}, {{Флагификация|Германия}}, {{Флагификация|Швейцария}}: Уйлап сығарыусылар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Йәш китап уҡыусылар көнө. * {{Камбоджа}} [[Камбоджа]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Дәүләт флагы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр министрлығының СОБР хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1906 йыл]]: Пётр Столыпиндың аграр реформаһы башлана. * [[1917 йыл]]: Эшсе һәм һалдат депутаттарының II Бөтә Рәсәй съезы үҙ эшен тамамлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917 йыл]]: Рәсәй Халыҡ Комиссарҙары Советының ({{lang-ru|СНК}}) донъя халыҡтарына «Тыныслыҡ тураһында» мөрәжәғәте иғлан ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Рауил Шаммас]] (1930), [[Журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]], [[проза]]ик һәм [[тәржемә]]се. 1965 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] Журналистар, 1973 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союздары]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2015), [[Бәләбәй районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2013). * [[Фәйзуллина Гүзәл Әсхәт ҡыҙы]] (1960), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан «Башгражданстрой» тресы генераль директорының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Котов Михаил Иванович]] (1896—25.08.1978), [[Геоботаника|геоботаник]][[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Башҡортостан]]да эшләй, [[дарыу үҫемлектәре]]н өйрәнә, республика биләмәлендә туғыҙ ботаник-географик районды айырып күрһәтә. 1966 йылда баҫылып сыҡҡан «Определитель растений Башкирской АССР» китабы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире. Биология фәндәре докторы (1940), профессор (1943). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967). [[СССР Дәүләт премияһы|СССР-ҙың]] (1951) һәм [[Украина ССР-ы]]ның (1969) дәүләт премиялары лауреаты. * [[Әсәҙуллин Фәүзи Ғәймәҙлислам улы]] (1941), [[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия органдары]] һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Шишмә май экстрацияһы заводының беренсе директоры, райондың хеҙмәт, һуғыш, Ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советының элекке рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]], райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сафар (Шишмә районы)|Сафар]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лопухов Вячеслав Васильевич]] (1946), [[спорт]]сы. Полиатлон буйынса [[Рәсәйҙең спорт мастеры]] (1993) һәм [[Ер|донъя]] чемпионы (1993). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Бакеев Александр Николаевич]] (1951—28.10.2021), табип-хирург. 1975 йылдан [[Нуриман районы]]ның [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] участка дауаханаһының хирург-табибы, 1981—2021 йылдарҙа — баш табибы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2006). Сығышы менән ошо райондың Красивая Поляна ҡасабаһынан. * [[Тимербулатов Мәғәфүр Мансур улы]] (1956), кинодраматург. [[Башҡортостан (киностудия)|Әмир Абдразаҡов исемендәге «Башҡортостан» киностудияһының]] баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм Башҡортостандың Кинематографистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Березин Геннадий Николаевич]] (1927—2015), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Өфө]] һәм [[Бәләбәй]] кинотеатрҙарының, «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке рәссам-биҙәүсе, 1970 йылдан 1990–сы йылдар башынаса [[Чукотка автономиялы округы]]нда йәшәй һәм эшләй. Бәләбәй ҡалаһының А. М. Шевченко исемендәге премияһы һәм [[Бөтә Союз]] күргәҙмәләре (1987, 1989) лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Леонора Ҡыуатова]] (1948), [[башҡорт]] [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1993 йылдан педагог-репетитор, 2009 йылдан — баш балетмейстер, бер үк ваҡытта 1987 йылдан хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] [[уҡытыусы]]һы. [[РСФСР]]-ҙың (1982) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) халыҡ артисы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1988). [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). * [[Детинина Ирина Кремильевна]] (1963), педагог. 1987 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылындағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010) һәм мәғариф отличнигы (2001). «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли пректының «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы]] (1983), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Муниципаль берәмек|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 2017 йылдан [[Өфө ҡалаһы ҡала округы]] хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2021 йылдан — [[Стәрлетамаҡ]] ҡала округы хакимиәте башлығы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Смирнов Георгий Алексеевич]] (1909—12.05.2005), ғалим-геолог. 1975—1977 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре‑консультанты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1970). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Екатеринбург]] ҡалаһынан. * [[Сергеев Леонид Иванович]] (1909—16.03.1976), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1946 йылдан [[Ялта (ҡала округы)|Ялта ҡалаһындағы]] Никита ботаника баҡсаһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1949 йылдан — директорҙың фән буйынса урынбаҫары. 1955 йылдан [[Өфө]]ләге [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институтында]] ботаника секторы, артабан лаборатория мөдире, 1974 йылдан Биология һәм цитохимия бүлегендә лаборатория мөдире, 1975 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Биология фәндәре докторы (1954), профессор (1957). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949, 1954) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Татищев районы Полчаниновка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Һәүбәнова Рәхимә Ғилметдин ҡыҙы]] (1914—16.07.2002), театр актёры. 1933—1978 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, 1978—1989 йылдарҙа — реквизиторы. 1946 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1970). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан. * [[Әминев Зыя Әсҡәт улы]] (1914—12.03.1969), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытыусы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] тарихы кафедраһы мөдире, институт директоры урынбаҫары. 1950—1965 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның СССР тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1968). * [[Сахаров Виктор Александрович]] (1934), ғалим-нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1991). «Башнефтегеофизика» тресының Туймазы геофизик контораһының элекке операторы, [[Өфө нефть институты]]н отличие менән тамамлаусы (1962). Почётлы нефтсе (2004). * [[Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы]] (1949), рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Болотнова Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (1954), ғалим-механик. 1978 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының]] Физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — Механика институтының өлкән, 1995 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2009). [[Башҡортостандың коммунистик йәштәр союзы|Башҡортостан комсомолы премияһы]] лауреаты (1985). Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1812 йыл]]: [[Поль Абади]], [[Франция]] [[Архитектура|архитекторы]]. * [[1818 йыл]]: [[Иван Сергеевич Тургенев]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1876 йыл]]: [[Хидэё Ногути]], [[Япония]] биологы. * [[1929 йыл]]: [[Пахмутова Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], композитор, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] халыҡ артисы (1984), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1990). * [[1936 йыл]]: [[Михаил Таль]], шахмат буйынса [[Ер|донъяның]] һигеҙенсе чемпионы. * [[1983 йыл]]: Глафира Тарханова, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[театр]] һәм кино актёры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1940 йыл]]: [[Невилл Чемберлен]], [[Англия]] [[сәйәсәт|сәйәсмәне]]. * [[1952 йыл]]: [[Хаим Вейцман]], [[Израиль|Израилдең]] беренсе президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1959 йыл]]: [[Шәриф Сөнчәләй]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] мәғариф хеҙмәткәре, [[Этнография|этнограф]] һәм [[иҡтисад]]сы. * [[1970 йыл]]: [[Шарль де Голль]], [[Франция]]ның дәүләт эшмәкәре, генерал. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л09]] [[Категория:9 ноябрь]] 0mrauw93tq8yg5xylig64a7cvpmxnew 0 67993 1309295 1193641 2026-11-08T08:04:52Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1309295 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө. ** Киберпсихология көнө. ** Юзабилити көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө. * {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө. * {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө. * {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө. * {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола. * [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. * [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була. * [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. * [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан. * [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. * [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан. * [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). * [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. * [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]] (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан. * [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан. * [[Тимербулатов Мират Нәби улы]] (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан. * [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан. * [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан. * [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. * [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. * [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан. * [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан. * [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006). * [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан. * [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан. * [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). * [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1888]]: Андрей Туполев, [[СССР]] авиаконструкторы. * [[1895]]: Терентий Семёнович Мальцев, ғалим-игенсе, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[1919]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). * [[1975]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй]] журналисы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1865]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], башҡорт дин әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865). * [[1938]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты. * [[1943]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). * [[1943]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944). * [[1982]]: [[Леонид Ильич Брежнев]], КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары. * [[2017]]: Михаил Задорнов, СССР яҙыусыһы, сатирик. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Л10]] [[Категория:10 ноябрь]] 3pf7lizlclxkq6iig7zyc9okgv1xe2d 0 67996 1309308 1183294 2026-11-08T08:51:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309308 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = Ҡала |русское название = Ижевск |оригинальное название = удмуртса Иж, Ижкар |герб = Coat of Arms of Izhevsk (Udmurtia).svg{{!}}border |флаг = Flag of Izhevsk (Udmurtia).svg{{!}}border |описание герба = |описание флага = |ширина флага = 180px |lat_deg = 56|lat_min = 51|lat_sec = |lon_deg = 53|lon_min = 13|lon_sec = |CoordAddon = type:city(611043)_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты района = 0 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&mapX=5924631&mapY=7122205 |регион = Удмурт Республикаһы |регион в таблице = Удмурт Республикаһы |вид района = |район = Ижевск |район в таблице = Ижевск |внутреннее деление = 5 административ район: <br /> * [[Октябрь районы (Ижевск)]] * [[Ленин районы (Ижевск)]] * [[Индустриаль районы (Ижевск)]] * [[Беренсе май районы (Ижевск)]] * [[Устинов районы (Ижевск)]] |вид главы = |глава = |дата основания = 1760 |первое упоминание = |прежние имена = {{НП-ПН|1918{{!}}21.02.1918| Ижевский завод|1984{{!}}27.12.1984| Ижевск|1987{{!}}19.06.1987| Устинов}} |статус с = 1918 |площадь = 315,15<ref name="Наш город на izh.ru">[http://www.izh.ru/izh/info/i06874.html Наш город - IZH.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225045607/http://www.izh.ru/izh/info/i06874.html |date=2013-02-25 }}</ref> |высота центра НП = 140 |население = 632 913 |год переписи = 2013 |плотность = 2008 |агломерация = 0,7 млн. кеше <ref>Согласно [http://economy.udmurt.ru/prioriteti/ser/strategia/razrabotka/expert2/proekt.pdf Стратегии социально-экономического развития Удмуртской Республики на период до 2025 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172356/http://economy.udmurt.ru/prioriteti/ser/strategia/razrabotka/expert2/proekt.pdf |date=2013-10-14 }}, утверждённой Правительством Удмуртской республики, ''"Об Ижевской агломерации можно говорить, принимая во внимание только 15-километровую зону от Ижевска"'', это означает, что в состав агломерации включаются только сам город Ижевск (628 тыс. жит.) и Завьяловский район (66 тыс. жит.). Глава и иные представители городской администрации Ижевска высказывали мнение о том, что границы Ижевской агломерации должны включать не 2, а 11 муниципальных образований Удмуртии, а также Чайковский район (с г. Чайковский) из Пермского края и Агрызский район (с г. Агрыз) из Республики Татарстан, не имеют статуса официального документа, утверждённого Правительством Удмуртской республики</ref> |национальный состав = [[урыҫтар]], [[Арҙар|удмурттар]], [[татарҙар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +3 |почтовый индекс = |почтовые индексы = 426000 - 426999 |телефонный код = 3412 |автомобильный код = 18, 118, 718 |цифровой идентификатор = 94401 |категория в Commons = Izhevsk |сайт = http://www.izh.ru/ |язык сайта = ru |язык сайта 2 = en |язык сайта 3 = удмурт |add1n = Награды |add1 = {{Орден Октябрьской Революции|тип=город|1978}} }} '''Иже́вск''' (удмуртса ''' Иж, Ижкар'''<ref>О происхождении названия «Ижкар» см.: [http://udmurtology.narod.ru/udmurt/udmtopon.htm Важнейшие удмуртские топонимы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808104749/http://udmurtology.narod.ru/udmurt/udmtopon.htm |date=2011-08-08 }}</ref>) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Удмурт Республикаһы]]ның баш ҡалаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халҡы 100 меңдән күберәк булған егерменсе мегаполисы. Волга буйының һәм [[Урал]]дың эре административ, сәнәғәт, сауҙа, фәнни-мәғариф һәм мәҙәни үҙәге. Хәрби сәнәғәт, машиналар төҙөү, металлургия производстволары менән данлыҡлы. [[Тула]] менән бер рәттән [[Рәсәй]]ҙең " төп ҡорал ҡалаһы" булып тора<ref>{{Cite web|url = http://rostec.ru/news/4514603|title = Города оружейной славы России|author = |work = |date = 19.09.2014|publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819061523/http://rostec.ru/news/4514603 |date=2016-08-19 }}</ref>, Хеҙмәт даны ҡалаһы исеменә эйә<ref>{{Cite news|title = Ижевск стал городом трудовой славы|author = Яна Городилова|url = http://www.myudm.ru/node/23782|work = Моя Удмуртия|date = 29.11.2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170513123226/http://www.myudm.ru/node/23782 |date=2017-05-13 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Әминев Гесиод Абдулла улы]] (19.02.1939), ғалим-психолог, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре докторы (1978), профессор (1980). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17353-minev-gesiod-abdulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әминев Гесиод Абдулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818134115/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17353-minev-gesiod-abdulla-uly |date=2019-08-18 }}{{V|15|02|2019}}</ref>. == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род=Ижевск |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28411.htm Погода и климат] | Янв_ср=-12.4 | Янв_ср_осад=30 | Фев_ср=-11.7 | Фев_ср_осад=21 | Мар_ср=-5.0 | Мар_ср_осад=22 | Апр_ср=3.7 | Апр_ср_осад=26 | Май_ср=11.7 | Май_ср_осад=48 | Июн_ср=17.0 | Июн_ср_осад=62 | Июл_ср=19.0 | Июл_ср_осад=59 | Авг_ср=16.0 | Авг_ср_осад=67 | Сен_ср=10.2 | Сен_ср_осад=55 | Окт_ср=3.4 | Окт_ср_осад=51 | Ноя_ср=-5.1 | Ноя_ср_осад=40 | Дек_ср=-10.6 | Дек_ср_осад=30 | Год_ср=3.0 | Год_ср_осад=511 | Янв_ср_мин=-16.1 | Янв_ср_макс=-8.9 | Фев_ср_мин=-15.5 | Фев_ср_макс=-7.7 | Мар_ср_мин=-9.2 | Мар_ср_макс=-0.7 | Апр_ср_мин=-0.6 | Апр_ср_макс=8.8 | Май_ср_мин=5.9 | Май_ср_макс=18.2 | Июн_ср_мин=11.2 | Июн_ср_макс=23.2 | Июл_ср_мин=13.4 | Июл_ср_макс=25.1 | Авг_ср_мин=11.1 | Авг_ср_макс=21.9 | Сен_ср_мин=6.2 | Сен_ср_макс=15.2 | Окт_ср_мин=0.4 | Окт_ср_макс=6.9 | Ноя_ср_мин=-7.8 | Ноя_ср_макс=-2.4 | Дек_ср_мин=-14.0 | Дек_ср_макс=-7.5 | Год_ср_мин=-1.3 | Год_ср_макс=7.7 | Янв_а_макс=3.6 | Янв_а_мин=-46.8 | Фев_а_макс=5.8 | Фев_а_мин=-40.4 | Мар_а_макс=10.1 | Мар_а_мин=-32.1 | Апр_а_макс=27.5 | Апр_а_мин=-23.9 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-9.4 | Июн_а_макс=35.6 | Июн_а_мин=-2.4 | Июл_а_макс=37.0 | Июл_а_мин=4.3 | Авг_а_макс=37.0 | Авг_а_мин=-1.7 | Сен_а_макс=33.0 | Сен_а_мин=-5.5 | Окт_а_макс=22.4 | Окт_а_мин=-21.3 | Ноя_а_макс=11.1 | Ноя_а_мин=-33.5 | Дек_а_макс=4.5 | Дек_а_мин=-47.5 | Год_а_макс=37.0 | Год_а_мин=-47.5 |}} |} == Галерея == <gallery> Файл:Udmurtia_State_Circus,_Izhevsk,_Russia.jpg|Цирк Файл:Государственный театр оперы и балета УР.jpg|Опера һәм балет театры Файл:Evropa Rusko Urdtmuntija Izhevsk muzeum.jpg|М. Т. Калашников исемендәге музей Файл:Дом дружбы народов.jpg|Халыҡтар дуҫлығы йорто Файл:Набережная Ижевска.jpg|Ижевск күленең яр буйы Файл:Поющий фонтан.jpeg|Ижевскиҙың Үҙәк майҙаны File:"Рәсәй менән мәңге бергә" Дуҫлыҡ монументы.jpg|«Рәсәй менән мәңге бергә» Дуҫлыҡ монументы File:"Ижик" - Ижевск ҡалаһының талисманы.jpg|"Ижик" - Ижевск ҡалаһының талисманы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.izh.ru/ Сайт администрации Ижевска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212103234/http://www.izh.ru/ |date=2021-02-12 }} * [http://udmurt.info/texts/gorod-izhevsk.htm Ижевск: историко-краеведческий обзор на сайте «Удмуртология»] * [http://mir74.ru/tour.html Виртуальный тур по Ижевску] * [http://udm.4geo.ru/maps/ Подробная карта Ижевска. Панорамы, фотографии города] * [http://izhevsk.kicasso.com/ Карта Ижевска с достопримечательностями] * [https://timeskaner.ru/russia/izhevsk.html Точное время в Ижевске] * [http://izhmap.info Карта Ижевска к 250-летию города. Все самые интересные места Ижевска на одной карте)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023082228/http://izhmap.info/ |date=2016-10-23 }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Россия/Субъекты_Федерации/Удмуртская_Республика/Ижевск/|Ижевск}} * [http://www.myizh.ru/cache/photo_izh_kofr.php Архив фотографий старого Ижевска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110530054420/http://www.myizh.ru/cache/photo_izh_kofr.php |date=2011-05-30 }} {{библиоинформация}} {{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}} [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Ижевск|*]] [[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]] j2ec00r8srt52iy7g1mwpfowegl6zpz 0 72472 1309065 1291266 2026-11-07T12:42:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309065 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Бәхтизин}} '''Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы''' ([[30 март]] [[1955 йыл]]) — ғалим-математик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] академигы (2016), Физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1994). 2014—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] ректоры<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4207142 Новым ректором УГНТУ избран бывший проректор Олег Баулин. Сайт «Коммерсантъ Уфа», 2019, 25 декабря]</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 6-сы саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (2018). [[Башҡортостан]] вуздарының ректорҙар советы рәйесе (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2010). Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1986). Вьетнамдың (2016) һәм Таджикстан Республикаһының (2016) Дуҫлыҡ ордендары кавалеры. == Биографияһы == Рәмил Нәзиф улы Бәхтизин 1955 йылдың 30 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957746 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в республике Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305054837/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957746 |date=2016-03-05 }}</ref>. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының элекке мөхбир ағзаһы, үҫемлек белгесе Нәзиф Бәхтизиндың (1927—2007) улы. 1977 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлаған. («Математика» һөнәре буйынса). 1980—1983 йылдарҙа М. Азизбеков исемендәге Әзербайжан нефть һәм газ институты аспиранты, 1990—1992 йылдарҙа — докторанты. 1977 йылдан [[Өфө нефть институты]]нда (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) төрлө вазифаларҙа эшләй: юғары математика кафедраһы инженеры, уҡытыусыһы, профессоры, кафедра мөдире, вуздың фән буйынса проректоры, 2014 йылдан — ректор вазифаһын башҡарыусы, 2015 йылдан — ректор. 2015 йылдың 24 апрелендә Өфө дәүләт нефть техник университеты ректорын һайлау буйынса конференция булды. Тауыш биреү һөҙөмтәһендә өс кандидат араһынан профессор, физика-математика фәндәре докторы Рәмил Бәхтизин еңеүсе тип иғлан ителде. Ул 2014 йылдан алып вуз ректоры вазифаһын башҡарыусы ине. 2011—2015 йылдарҙа Рәмил Нәзиф улы бер үк ваҡытта [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы]] Президенты булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/767996/ Республика Фәндәр академияһы президенты отставкаға китте —2015 йыл, 29 сентябрь. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова]</ref>. 2016 йылдың сентябрендә Рәмил Бәхтизин [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәтенә лайыҡ булды<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/65435.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 2016, 15 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917235926/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/65435.html |date=2016-09-17 }}{{ref-ru}}{{V|15|09|2016}}</ref>, ә [[Рәсәй]] һәм [[Вьетнам Социалистик Республикаһы|Вьетнам]] халыҡтары араһындағы дуҫлыҡты нығытыуҙағы, белем биреү һәм фән өлкәләрендә бәйләнештәрҙе үҫтереүҙәге юғары ҡаҙаныштары өсөн [[Вьетнам Социалистик Республикаһы]]ның Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/895151-rektor-ufimskogo-neftyanogo-universiteta-udostoen-gosudarstvennoy-nagrady-vetnama/ Ректор Уфимского нефтяного университета удостоен государственной награды Вьетнама. Информационное агентство "Башинформ, 2016, 13 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|13|09|2016}}</ref>. 2016 йылдың 31 октябрендә Өфө дәүләт нефть техник университетының Ғилми советы ултырышында [[Тажикстан|Тажикстан Республикаһының]] Өфөләге Генераль консулы Олимхон Шамсов вуз ректоры Рәмил Бәхтизинға Тажикстандың ''Дуҫлыҡ орденынын'' тапшырҙы<ref name="РТ">[http://www.bashinform.ru/news/916222-rektor-ugntu-nagrazhden-ordenom-druzhby-respubliki-tadzhikistan/ Ректор УГНТУ награжден орденом Дружбы Республики Таджикистан. Информационное агентство «Башинформ», 2016, 1 ноябрь]{{ref-ru}}{{V|1|11|2016}}</ref>. 2016 йылдың 9 сентябрендә үткән һайлау йомғаҡтары буйынса, юғары уҡыу йорто етәксеһе Чеверев округы (Дүртөйлө һәм Илеш райондары) һайлаусыларының 80 процент тауышын йыйып, ҙур өҫтөнлөк менән оппоненттарын уҙып китте һәм Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланды. [[Башинформ|«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы]] хәбәр итеүенсә, үҙенең депутатлыҡ эшмәкәрлеге барышында Рәмил Бәхтизин төрлө өлкәләрҙә бер нисә закон сығарыу башланғысын индерергә ниәтләй. Тәү сиратта был «Терәк юғары уҡыу йорто тураһында» ҡанун, шулай уҡ район мәктәптәрендә робот техникаһы кластарын булдырыуға ярҙам итергә һәләтле закондар. Минең тәжрибәм, шулай уҡ коллегаларымдың тәжрибәһе һәм белеме Башҡортостандың артабанғы үҫешенә булышлыҡ итер тип иҫәпләйем, — тип билдәләй Рәмил Бәхтизин. — Төбәк инфраструктураһын һәм социаль үҫешен яҡшыртыу, биләмәләрҙе төҙөкләндереү, халыҡҡа социаль ярҙам күрһәтеү буйынса алдыбыҙҙа ҙур эш тора<ref name="КРБ">[http://www.bashinform.ru/bash/1212634/ Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы депутаты статусы яңы мөмкинлектәр аса — Рәмил Бәхтизин. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 18 сентябрь]{{V|28|09|2018}}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018)<ref name="КРБ" />. * Башҡортостан вуздарының ректорҙар советы рәйесе (2018)<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1222036/ Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры Рәмил Бәхтизин Башҡортостан вуздарының ректорҙар советы рәйесе итеп һайланды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 9 октябрь]{{V|14|10|2018}}</ref>. * Рәсәй һәм Әзербайжан вуздары ассоциацияһының рәйестәше (2016). ** 2016 йылдың 28 ноябрендә Рәмил Бәхтизин Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы делегацияһы составында Әзербайжан Президенты Илһам Алиев менән осрашыуҙа ҡатнашты<ref>[http://www.bashinform.ru/news/928037-rektor-ufimskogo-neftyanogo-universiteta-v-sostave-rossiyskoy-delegatsii-vstretilsya-s-prezidentom-a/ Ректор Уфимского нефтяного университета в составе российской делегации встретился с Президентом Азербайджана. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 ноябрь]{{ref-ru}}{{V|29|11|2016}}</ref>. ** 2018 йылдың октябрендә Рәмил Бәхтизин Өфө дәүләт нефть техник университеты делагацияһы менән Әзербайджанда Рәсәйҙең 15 юғары уҡыу йорто менән берлектә «Мәғариф—2018» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ҡатнашты<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1224111-ugntu-prinyal-uchastie-v-azerbaydzhanskoy-mezhdunarodnoy-vystavke-obrazovanie/ УГНТУ принял участие в Азербайджанской международной выставке «Образование». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018, 15 октябрь]{{ref-ru}}{{V|15|10|2018}}</ref>. == Фәнни хеҙмәттәре == {{Hider|title = ''Фәнни хеҙмәттәре''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = === Монографиялары === * А. Х. Мирзаджанзаде, М. М. Хасанов, Р. Н. Бахтизин. Этюды о моделировании сложных систем нефтедобычи Нелинейность, неравновесность, неоднородность.- Уфа: Изд-во «Гилем», 1999. * Шаммазов А. М., Бахтизин Р. Н., Мастобаев Б. Н., Мовсумзаде Э. М., Владимиров А. И., Лапидус А. Л., Карнаухов Н. Н., Цхадая Н. Д. «История нефтегазового дела России». — Москва: Изд-во «Химия», 2001. * А. Х. Мирзаджанзаде, М. М. Хасанов, Р. Н. Бахтизин Моделирование процессов нефтегазодобычи. Нелинейность, неравновесность, неопределенность. Серия «Современные нефтегазовые технологии», Москва, Ижевск, Институт компьютерных исследований, 2004. * Р. Н. Бахтизин, А. К. Галлямов, Б. Н. Мастобаев, А. М. Нечваль, М. Р. Хасанов, А. Ф. Юкин Транспорт и хранение нефтей и нефтепродуктов. Применение электроподогрева. Москва, Изд-во «Химия», 196 с., 2004. === Ғилми мәҡәләләре === * Бахтизин Р. Н., Юкин А. Ф. Распространение тепла в средах при наличии внутренних превращений // Инженерно-физический журнал. — 1984. — Т. 46. — № 5. * Бахтизин Р. Н., Хасанов М. М. Восстановление пластового давления по данным нормальной эксплуатации скважин // Инженерно-физический журнал. — 1985. — т.49. — № 3. * Бахтизин Р. Н. Групповой анализ уравнений течения тиксотропной жидкости // Прикладная математика и механика. — 1989. — т.53. — вып.2. * Асадуллин Р. М., Бахтизин Р. Н. Анализ решений обратных задач химической кинетики//Кинетика и катализ. — 1990. — Т.31. — вып.3. * Бахтизин Р. Н., Мухамедшин Р. К. Инвариантные решения уравнений неизотермического стационарного течения вязкой жидкости в трубах // Прикладная математика и механика. — 1991. — Т. 55. — вып. 3. * Бахтизин Р. Н., Латыпов А. Р. Оценка порядка линейных моделей по экспериментальной информации // Автоматика и телемеханика. — 1992. — № 3. * Бахтизин Р. Н., Дунаев В. Ф., Исмагилов А. Ф., Хасанов И. Ш. Методика обоснования многовариантного раздела продукции при освоении нефтяных месторождений на условиях СРП.// Информационно-аналитический журнал «Нефть, газ и бизнес». — 2003. — № 2. === Фәнни-популяр мәҡәләләре === * Р. Н. Бахтизин, К. Ю. Штукатуров. Арифметические аттракторы.// Наука и жизнь. — 2000. — № 9. * Р. Н. Бахтизин, К. Ю. Штукатуров. Ходом коня.// Наука и жизнь. — 2003. — № 1. * Р. Н. Бахтизин, К. Ю. Штукатуров. Этюд о пользе и ошибках «вычислительных прикидок».// Домашний лицей. — 2002. — № 5. * А. М. Шаммазов, Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко. Трубопроводный транспорт России (1917—1945). // Трубопроводный транспорт нефти. — 2000. — № 9. * А. М. Шаммазов, Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко. Трубопроводный транспорт России (1945—1991). // Трубопроводный транспорт нефти. — 2001. — № 2. }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Татарстан Республикаһы]]ның Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2020)<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1411679-uchenye-iz-ufy-poluchili-gospremii-respubliki-tatarstan-v-oblasti-nauki-i-tekhniki/ Ученые из Уфы получили госпремии Республики Татарстан в области науки и техники. ИА «Башинформ», 2020, 9 февраля]{{ref-ru}}{{V|9|02|2020}}</ref> * Таджикстан Республикаһының Дуҫлыҡ ордены (2016)<ref name="РТ" /> * [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]]ның Рәхмәте (2016)<ref>[http://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2016.09.15).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан. Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|09|2016}}</ref> * Вьетнам Социалистик Республикаһының Дуҫлыҡ ордены (2016) * Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре (2015) * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Маҡтау ҡағыҙы (2015) * Академик П. Л. Каписа миҙалы (2005) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) * Рәсәй Федерацияһы газ сәнғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998) * Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1986) == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/detalno/1349331/ Рамиль Бахтизин: «Мы в неоплатном долгу перед селянами»] * Романов В. Рамиль Бахтизин — яркий пример самоотверженного служения науке (К 60-летию видного ученого). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 30 март<ref>[http://www.bashinform.ru/news/714183-ramil-bakhtizin-yarkiy-primer-samootverzhennogo-sluzheniya-nauke-k-60-letiyu-vidnogo-uchenogo/ Информационное агентство "Башинформ, 2015, 30 март]{{ref-ru}}{{V|15|09|2016}}</ref>. * [http://www.bashinform.ru/news/934583-telemost-ufa-vungtau-soedinil-ugntu-i-potentsialnykh-abiturientov/ Телемост Уфа — Вунгтау соединил УГНТУ и потенциальных абитуриентов. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 14 декабрь]{{ref-ru}}{{V|14|12|2016}} * Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. — 703 с. * [http://www.math.rusoil.net/default.aspx?active=3&link=83 Кафедра математики УГНТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915082730/http://www.math.rusoil.net/default.aspx?active=3&link=83 |date=2012-09-15 }} * [http://www.bashinform.ru/bash/723270/ Рәмил Бәхтизин — Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры] == Өҫтәмә мәғлүмәт == Ғаиләһе: * атаһы Бәхтизин Нәзиф Раян улы<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/bahtizin.htm БАХТИЗИН Назиф<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926193957/http://encycl.bash-portal.ru/bahtizin.htm |date=2022-09-26 }}</ref> (1927—2007) — профессор, 1961—1973 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) проректоры һәм ректоры. * Әсәһе Гөлниса Мәхмүт ҡыҙы (Әмирова) — математика уҡытыусыһы; * Ҡатыны Милә Рәшит ҡыҙы (Мөлөкова) — архитектор; * ҡыҙы Әлиә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/83423/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|9|02|2020}} * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331185418/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-03-31 }} [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты ректорҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Вьетнам) кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Тажикстан) кавалерҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] pg5adi1si0gycesjf5784d3fguyr68e 0 73048 1309081 1192947 2026-11-07T13:49:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309081 wikitext text/x-wiki {{Infobox | башлыҡ = Бөрө кантоны | рәсем = | рәсем исеме = Başqortostan ASSR 1927.jpg | рәсем киңлеге = | рәсем тексы = Бөрө кантоны | стиль =4 | style = | башлыҡ төҫө = 9 | бүлек төҫө = 4 | тасуирлама1 = Ил | мәғлүмәт1 = [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22px|border]] [[Башҡорт АССР-ы]] | тасуирлама2 = Үҙәге | мәғлүмәт2 = [[Бөрө]] | тасуирлама3 = Инеү | мәғлүмәт3 = | тасуирлама4 = Ойошторолған | мәғлүмәт4 = [[1922]] | тасуирлама5 = Майҙаны | мәғлүмәт5 = 24 328 км² ([[1922]]) | тасуирлама6 = Халҡы | мәғлүмәт6 = 519969 кеше ([[1920]]), 535646 кеше ([[1926]]) ([[башҡорттар]] — 177812,<br /> [[мариҙар]] — 64985,<br /> [[мишәрҙәр]] — 41085,<br /> [[татарҙар]] — 71574,<br /> [[типтәрҙәр]] — 8579,<br /> [[удмурттар]] — 21903,<br /> [[урыҫтар]] — 148536 һ.б.). | тасуирлама7 = Берләштерә | мәғлүмәт7 = | тасуирлама8 = Рәсми телдәр | мәғлүмәт8 = [[башҡорт теле]]<br />[[урыҫ теле]] | тасуирлама9 = | мәғлүмәт9 = | тасуирлама10 = | мәғлүмәт10 = | тасуирлама11 = | мәғлүмәт11 = | тасуирлама12 = | мәғлүмәт12 = | тасуирлама13 = | мәғлүмәт13 = | тасуирлама14 = | мәғлүмәт14 = | тасуирлама15 = | мәғлүмәт15 = | тасуирлама16 = | мәғлүмәт16 = | тасуирлама17 = | мәғлүмәт17 = | тасуирлама18 = | мәғлүмәт18 = | тасуирлама19 = | мәғлүмәт19 = | тасуирлама20 = | мәғлүмәт20 = | тасуирлама21 = | мәғлүмәт21 = | тасуирлама22 = | мәғлүмәт22 = | тасуирлама23 = | мәғлүмәт23 = | тасуирлама24 = | мәғлүмәт24 = | тасуирлама25 = | мәғлүмәт25 = | тасуирлама26 = | мәғлүмәт26 = | тасуирлама27 = | мәғлүмәт27 = | тасуирлама28 = | мәғлүмәт28 = | тасуирлама29 = | мәғлүмәт29 = | тасуирлама30 = | мәғлүмәт30 = }} '''Бөрө кантоны''' ({{lang-ru|Бирский кантон}}) — [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт Автономиялы Республикаһы]]на ингән башҡорт милли кантоны. Административ үҙәге — [[Бөрө]] ҡалаһы. == Тарих == [[1922]] йылда 18 июлендә [[БАССР]] составында [[Бөрө өйәҙе]]нең 43 улусынан ойошторола. Административ үҙәге — [[Бөрө]] ҡалаһы. Майҙаны — 24328 км² (1922). БашҮБК Президиумының 1923 йылда 10 февралда ҡарары менән Бөрө кантоны территорияһында 17 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК-ның [[1924]] йылда 15 декабрҙә декреты менән 25 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1926 йылда 14 июнендәге декреты менән 20 улус (һуңыраҡ Ҡалмыҡ улусы Нуриман, Ҡайынлыҡ улусы Яңы Ҡайынлыҡ тип үҙгәртелә) ойошторола. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең га) 539,9 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 245, һоло — 159,6, ҡарабойҙай — 46,6, бойҙай — 19,8, тары — 16,2, картуф — 8,9, етен — 3,6, киндер — 3,2; һыйыр малы һаны — 250419 баш, йылҡы — 139409, һарыҡ — 512813, кәзә — 14763, сусҡа — 35994. 5 урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте заводы, 3 шарап ҡыуыу заводы, 2 күн заводы, спирт-араҡы, кирбес һуғыу һәм быяла заводтары эшләй. 90 баҙар була ([[1927]]). 1‑се баҫҡыс 425 мәктәп ([[1926]]; шуларҙан [[башҡорт теле]]ндә уҡытыу 136, мари — 58, сыуаш — 1, татар — 101, удмурт — 20, [[урыҫ теле]]ндә — 109 мәктәптә алып барыла); 16 дауахана һәм 18 амбулатория (1930); 75 уҡыу өйө ([[1928]]) иҫәпләнә. Кантон [[1930]] йылда [[20 август]]а бөтөрөлә, уның территорияһы [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] (өлөшләтә [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]], [[Байҡыбаш (Ҡариҙел районы)|Байҡыбаш]], [[Балыҡсы]], [[Тәтешле]] улустары), [[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]] ([[Байҡы (Ҡариҙел районы)|Байҡы]], өлөшләтә [[Балыҡсы]]), [[Баҡалы (Борай районы)|Баҡалы]] (өлөшләтә [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]]), [[Бөрө]] (өлөшләтә [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]], [[Пономарёвка]], [[Сурай]]), [[Борай]] (өлөшләтә [[Борай]], [[Киҙгәнбаш]], [[Красный Холм (Ҡалтасы районы)|Красный Холм]], [[Ҡыҙылъяр]], [[Яңы Ҡайынлыҡ]], [[Нуриман]]), [[Дүртөйлө]] (өлөшләтә [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]], [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]], [[Нуриман]], [[Әсән]]), [[Ҡалтасы]] (өлөшләтә [[Борай]], [[Калегин]], [[Красный Холм (Ҡалтасы районы)|Красный Холм]], [[Яңы Ҡайынлыҡ]]), [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ([[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]], өлөшләтә [[Байҡыбаш (Ҡариҙел районы)|Байҡыбаш]], [[Киҙгәнбаш]], [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]]), [[Николо-Берёзовка]] ([[Яңы Ҡабан]], өлөшләтә [[Калегин]], [[Яңы Ҡайынлыҡ]]), [[Иҫке Балтас (Дүртөйлө районы)|Иҫке Балтас]] ([[Иҫке Балтас (Дүртөйлө районы)|Иҫке Балтас]], өлөшләтә [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]], [[Байҡыбаш (Ҡариҙел районы)|Байҡыбаш]], [[Киҙгәнбаш]], [[Тәтешле]]), [[Топорнин]] (өлөшләтә [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]], [[Пономарёвка]]), [[Саҡмағош]] (өлөшләтә [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]], [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]], [[Әсән]]), [[Яңауыл (Асҡын районы)|Яңауыл]] (өлөшләтә [[Ҡыҙылъяр]], [[Тәтешле]], [[Яңауыл (Асҡын районы)|Яңауыл]] улустары) административ райондары составына инә. == Халҡы == Халҡы: [[1920]] йылда — 519969 кеше, [[1926]] йылда — 535646 ([[башҡорттар]] — 177812, [[мариҙар]] — 64985, [[мишәрҙәр]] — 41085, [[татарҙар]] — 71574, [[типтәрҙәр]] — 8579, [[удмурттар]] — 21903, [[урыҫтар]] — 148536 һ.б.). == География == Майҙаны — 24328 км² (1922). Төньяҡта [[Пермь губернаһы]], көнсығышта [[Екатеринбург губернаһы]] һәм [[Мәсәғүт кантоны]], көньяҡта [[Бәләбәй кантоны]] һәм [[Өфө кантоны]], көнбайышта [[Вятка губернаһы]] һәм [[ТАССР]] менән сиктәш була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] * [[Башҡорттар]] * [[Бәләкәй Башҡортостан]] * [[Оло Башҡортостан]] * [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Арғаяш милли округы]] * [[Өфө губернаһы]] * [[Ырымбур губернаһы]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20191016215108/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/2587-b-r-kantony/ Башҡорт Энциклопедияһы, Бөрө кантоны] == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == {{Башҡортостан кантондары}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡортостан кантондары]] h2w3mgtnkttgb1k0ud6fajj3kgiwgd7 0 74960 1309074 1282377 2026-11-07T13:07:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309074 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | должность = [[Рим императоры]] | имя = '''Флавий Валерий Аврелий Константин''' | оригинал имени = Flavius Valerius Aurelius Constantinus | порядок = | изображение = Constantine Chiaramonti Inv1749.jpg|thumb|250px | периодначало = [[306]] | периодконец = [[337]] | предшественник = [[Констанций Хлор]] һәм [[Галерий]] | преемник = [[Констанций II]], [[Констант]] һәм [[Константин II]] | дата рождения = 27.2.272 | место рождения = Наисс, [[Мёзия]] | дата смерти = 22.5.337 | место смерти = {{МестоСмерти|Никомедия|Измитта}} | вероисповедание = йәш сағында — [[боронғо рим дине]], аҙаҡ — [[христианлыҡ]], ҙүмеренең аҙағында суҡына | супруга = [[Минервина]], [[Фауста]] | дети = [[Константина (дочь Константина Великого)|Константина]], Елена, [[Крисп]], [[Константин II]], [[Констанций II]], [[Констант]]. | род = [[Константин династияһы|Константин]] | отец = [[Констанций I Хлор]] | мать = [[Елена Равноапостольная|Елена]] }} '''Фла́вий Вале́рий Авре́лий Константи́н''', '''Константи́н I''', '''Бөйөк Константи́н ''' ({{lang-la|Flavius Valerius Aurelius Constantinus}}; [[27 февраль]] [[272 йыл|272]], Ниш (Наисс), [[Мёзия]] — [[22 май]] [[337 йыл|337]], [[Никомедия]]) — [[Рим императорҙары|рим императоры]]. Рим императоры итеп [[306 йыл]]да атаһы Констанций Хлорҙың вафатынан һуң, ғәскәр тарафынан [[Август (титул)|август]] итеп тәғәйенләнә. 312 йылда Мульвий күпере янындағы алышта Максенцийҙы һәм 324 йылда Лицинийҙы еңгәненән һуң, Рим дәүләтенең берҙән-бер тулы хоҡуҡлы хакимы була; [[христианлыҡ]]ты өҫтөнлөклө дин яһай, 330 йылда дәүләттең баш ҡалаһын Византийға күсерә һәм уны Яңы Рим тип, һуңғараҡ үҙенең хөрмәтенә Константинополь тип үҙгәртә, яңы дәүләт ҡоролошо барлыҡҡа килтерә. Рим империяһында доминат системаһы булдырыу, йәки императорҙың сикләнмәгән власын урынлаштырыу Константин I исеме менән бәйле. Монарх быға тиклем күрелмәгән хөрмәттәр менән файҙалана башлай. Константин ҡайһы бер христиан сиркәүҙәре тарафынан апостолдарға тиң изге булараҡ ҡабул ителә (''Святой Равноапостольный царь Константин'')<ref>В [[Православие|Православной церкви]] его память совершается 21 мая (по [[юлианский календарь|юлианскому календарю]]).</ref>. Шул уҡ ваҡытта Рим-католик сиркәүе уның исемен үҙенең изгеләр исемлегенә оҙаҡ ваҡыт индермәй<ref name=svatoy> Христианство: Энциклопедический словарь. Т. 3. М., 1998. С. 699—761</ref><ref name = kultsvat> [http://azbuka-hrist.narod.ru/k/kult_svyatyh.html Культ святых]</ref>, Брест унияһынан һуң Константин исеме Католик сиркәүҙең изгеләр исемлегенә индерелә, ул хәҙерге ваҡытта көнсығыш ғөрөф-ғәҙәттәрен ҡулланған ҡорамдарҙа 21 майҙа йәки 3 июндә апостолдар йөҙөнә тиң хөрмәт ителә<ref>Униаты используют два разных календаря: на Украине — юлианский, в диаспоре — григорианский</ref> иҫтәлеге [[21 май]] йәки [[3 июнь]]<ref>[http://news.ugcc.ua/calendar/2014-06/ Інформаційний ресурс Української Греко-Католицької Церкви Церковний календар Червень 2014. 3 червня. † Рівноапп. Костянтина і Олени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006034011/http://news.ugcc.ua/calendar/2014-06/ |date=2016-10-06 }}</ref>. Константин үҙе христианлыҡты үлер алдынан ғына ҡабул итә. == Ғаиләһе == [[Файл:Const.chlorus01 pushkin.jpg|left|thumb|160px|[[Констанций I Хлор|Констанций Хлор]], атаһы]] Константин (Флавий Валерий Аврелий Константин) [[Үрге Мёзия]] провинцияһының Наисс (хәҙерге Ниш) ҡалаһында 272 йылдың 27 февралендә тыуған. Уның атаһы [[Констанций I Хлор]] (Флавий Валерий Констанций Хлор) аҙаҡтан цезарь булған. Әсәһе — [[Елена Равноапостольная|Елена]], конкубинаһы, сығышы менән ябай ғаиләлә тыуып үҫкән ҡыҙ<ref>{{Cite web |url=http://www.bulgaria88.narod.ru/ELEMENTANOVAPROHISTORIAMACEDONO.htm |title=Езикът на Константин Велики, Г. Сотиров - The Language of Constantine The Great By G. Sotiroff |accessdate=2015-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626121527/http://www.bulgaria88.narod.ru/ELEMENTANOVAPROHISTORIAMACEDONO.htm |archivedate=2015-06-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626121527/http://www.bulgaria88.narod.ru/ELEMENTANOVAPROHISTORIAMACEDONO.htm |date=2015-06-26 }}</ref>. Тарихсылар яҙыуынса атаһы бик йомшаҡ күңелле, тыныс холоҡло була<ref>{{Книга|автор=Евтропий|заглавие=Краткая история от основания Города (перевод)|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2006|страницы=|страниц=|isbn=|часть=Книга Х|ссылка=https://readli.net/kratkaya-istoriya-ot-osnovaniya-goroda/}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта христиандарға ла түҙеп ҡараған. Ҡатыны ла христиан динендә булған. Артабан Констанцийға ҡатыны менән айырылып, императорҙың үгәй ҡыҙына өйләнергә тура килә<ref name="Musski">«Константин Великий» // 100 великих диктаторов. М.: «ВЕЧЕ», 2004. Мусский И.</ref>. Был никах һөҙөмтәһендә, Константиндың бер атанан өс туған ҡустыһы (Өлкән Далмаций, Юлий Констанций, Аннибалиан) һәм бер атанан өс һеңлеһе (Анастасия, Констанция I, Евтропия II) була<ref name="Musski" />. Үҫмер йылдарында Константин армияла Никомедиялағы Диоклетианда хеҙмәт итә. [[Фарсы иле]] һәм [[Мысыр]] походтарында ҡатнаша<ref name="Krugosvet">{{Кругосвет|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KONSTANTIN_I.html}}</ref>. == Хакимлыҡ өсөн көрәш == [[Файл:Dinasti.png|thumb|right|210px|Ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ туғандары, шулай уҡ тоҡомо күрһәтелгән Константин шәжәрәһе. Түңәрәк йәйәләрҙә уның август булыуы күрһәтелгән, квадрат йәйәләрҙә — цезарь булыуы]] 285 йылда император [[Диоклетиан]] империя менән яңы идара итеү системаһын раҫлай, уға ярашлы власта бер түгел, ә дүрт хаким була, уларҙың икеһе август (өлкән император), ә башҡа икеһе цезарь (кесе) тип атала. 20 йылдан һуң август идаралығы цезарҙәр файҙаһына хакимлыҡтан баш тартыр тип фаразлана, улар, үҙ сиратында, үҙҙәренә вариҫтар билдәләргә тейеш була. Шул уҡ йылда Диоклетиан үҙенә хакимдаш итеп Максимианды һайлай, уға идара итеү өсөн империяның көнбайыш өлөшөн бирә, ә үҙенә көнсығышты ҡалдыра. 293 йылда августар үҙҙәренә вариҫ һайлай. Шуларҙың береһе шул саҡта Галлияның префекты булған Константиндың атаһы Констанций була, икенсе урынды христиандарҙы һуңғараҡ ҡаты йәберләүсе Галерий биләй. 305 йылда, 20 йыл үткәс, тетрархия урынлаштырылғандан һуң, ике август та отставкаға сыға һәм Констанций I, Хлор Галерий менән, империяның тулы хоҡуҡлы хакимдары булып ҡала (беренсеһе көнбайышта, ә икенсеһе көнсығышта). Был ваҡытҡа Констанцийҙың һаулығы ныҡ ҡаҡшай, һәм уның хакимдашы уның тиҙ үлеменә өмөт итә. Үлеменең яҡынлашыуын һиҙенеп, Констанций, был мәлдә көнсығыш Никомедия баш ҡалаһы авгусында аманат тиерлек сифатта тороусы улы Константинды күргеһе килә. Галерий Константинды атаһына ебәргеһе килмәй, сөнки яугирҙарҙың уны август тип иғлан итеүҙәренән ҡурҡа, был, әлбиттә, императорҙың планына инмәй. Ул, Константин урынына үҙенең кешеһе Флавий Северҙы ҡуйып, бөтә империяны үҙенә буйһондорорға теләй. Галерий башта Константинға атаһына барыуын рөхсәт итә, әммә тиҙ генә кире уйлай һәм Константинды туҡтатырға бойороа, ләкин Константин Британияға атаһы янына киткән була. Атаһы Констанций I вафатынан һуң, армия 306 йылда Эборак ҡалаһы янында (хәҙерге Йорк ҡалаһы, Бөйөк Британия) Константинды император тип иғлан итә<ref name="Oxford_Illustrated">[http://interpretive.ru/dictionary/960/word/konstantin-i-velikii-flavii-valerii-avrelii-konstantin Константин I Великий (Флавий Валерий Аврелий Константин)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713152352/http://interpretive.ru/dictionary/960/word/konstantin-i-velikii-flavii-valerii-avrelii-konstantin |date=2012-07-13 }} // Оксфордская Иллюстрированная Энциклопедия Всемирная история (с 1800 г. и до наших дней)</ref>. Ирекһеҙҙән, Галерийға бының менән килешергә тура килә, тик Константин артыҡ йәш, тигән һылтау менән, уны бары цезарь тип кенә таный. Север Флавийҙы иһә август итеп тәғәйенләй. Формаль рәүештә Константин Флавий Северҙың ҡул аҫтындағы позицияны биләй, әммә ысынында ул былай булмай. Константин резиденцияһы урынлашҡан Галлияла, уның үҙенә шәхсән тоғро легиондар тора, уның атаһының йомшаҡ һәм ғәҙел сәйәсәте арҡаһында провинция халҡы уға ышана. Ә Флавий Северҙың ундай ныҡлы нигеҙе булмай. === Максенций ихтилалы === [[Файл:Roman - Imperial Medallion of Constantine I - Walters 59690.jpg|мини|170пкс|Константин I медальоны, уның хакимлығы итеүенең 30 йыллығы уңайынан Никомедияла (хәҙер Измит, Төркиә) һуғылған. Кире яғында латин яҙыуы уны исемен атай: «Flavius Valerius Aurelius Constantinus». Йыш ҡына иҫтәлекле даталарға медальондар һуғылған, улар императорҙан дәүләт чиновниктары һәм хәрби начальниктарҙы бүләкләү сифатында ҡулланылған]] 306 йылда Римда ихтилал була, уның барышында тәхеттән баш тартҡан Максимиандың улы [[Максенций]] власҡа килә. Константин, Флавий Северҙы юҡ итеүҙә Максенцийҙы ҡулланыу өсөн, уның менән килешеүгә бара. Ихтилалды баҫтырырға маташып, Север Римды ҡамай, әммә уны ала алмай һәм яҡшы нығытылған Равеннаға сигенә. Власҡа кире килгән [[Максимиан]], улын цезарь тип иғлан иткәндән һуң, хәйлә ҡора. Ул Северҙы, уның яҡындары араһында уға ҡарата заговор ойошторолған, әгәр Максимиан шәфҡәтенә бирелһә, уның ғүмерен һаҡлап ҡаласаҡтар, тип ышандыра. Север бирелгәндән һуң, уны Римға алып киләләр һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙы талап итәләр. Уның үлеменән һуң, император Галерий үҙе ихтилалды баҫтырырға маташа. Ул Италияға баҫып инә, әммә Рим һәм Равеннаның нығытмалары алдында бер ни ҙә эшләй алмай. 308 йылда Север урынына Лицинийҙы Көнбайыш августы итеп иғлан итә, ул тик Балҡан провинцияларын ғына контролдә тота. Ошо уҡ йылда цезарь [[Максимин Даза]] үҙен август тип иғлан итә, һәм Галерийға шул уҡ титулды Константинға ла бирергә тура килә (сөнки быға тиклем улар икеһе лә цезарь була). Шулай итеп, 308 йылда империя бер юлы 5 тулы хоҡуҡлы хаким власы аҫтында була. === Максимиан заговоры === [[Файл:MSR - Tête de l'empreur Maximien Hercule - Inv 34 b.jpg|thumb|right|160px|Максимиан Геркулий]] [[Файл:Arch of Constantine (Rome) - South side, from Via triumphalis.jpg|thumb|right|160px|Римда Константин аркаһы]] Тиҙҙән Максимиан, улы менән власть уртаҡлашырға теләмәй, Римды ҡалдыра һәм Арелатҡа (Францияла хәҙерге [[Арль]]) үҙенең кейәүе тейешле Константинға китә. 310 йылда, Арелатта шәхси кеше сифатында йәшәгән Максимиан, уның үлеме тураһында имеш-мимештәр тарата һәм власты баҫып ала. Ләкин армияның күп өлөшө, был мәлдә франктарға ҡаршы походта булған Константинға тоғро ҡала. Тиҙҙән ихтилал тураһында ишетеп, Константин тиҙ әйләнеп ҡайта. Максимиан [[Массилия]]ға ҡаса, әммә урындағы халыҡ Константин ғәскәрҙәренә ҡапҡаны аса. Максимиан үлемгә хөкөм ителә, уға үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙың ысулын һайларға рөхсәт ителә, һәм ул аҫылына. Максимиандың вафатынан һуң, уның исеме бөтә яҙыуҙарҙан юйыла, ә һүрәттәре юҡҡа сығарыла. === Максенций менән һуғыш һәм тәре күреү === [[Файл:Битва на Мильвийском мосту..jpg|thumb|left|200px|Мульвий күпере янында алыш [[Ластман, Питер|Питер Ластманн]], 1613]] 312 йылда хәҙер инде Константин үҙ ғәскәрҙәрен, власы был ваҡытҡа мәрхәмәтһеҙ тиранияға әйләнгән Максенцийға ҡаршы йүнәлтә. Боҙоҡ һәм мәғәнәһеҙ, ул халыҡты көс етмәҫлек һалымдар менән йонсотҡан, унан килгән килемде байрамдарға һәм ҙур төҙөлөштәргә сарыф иткән. Ләкин ул преториандар гвардияһынан, маврҙарҙан һәм италиктарҙан торған ҙур армияға эйә була. Бер нисә алышта Константин Максенцийҙың көстәрен ҡыйрата, Максенций был мәлдә Римда үҙенең тыуған көнө хөрмәтенә уйындар үткәрә. Константин ғәскәрҙәре Рим ҡалаһы ҡапҡаһы янында торған саҡта, ул дошманы менән Мульвий күпере янында осраша, әммә тегенең ғәскәрҙәре ҡаса башлай, ә үҙе, ҡурҡышынан емерелгән күпергә ташлана һәм [[Тибр]]ҙа батып үлә. Константин Максенцийҙың кәүҙәһен тотоп алырға һәм башын киҫергә бойора. 312 йылдың 28 октябрендә Константин Максенций башы менән тантаналы рөүештә Римға инә. Был еңеү хөрмәтенә баш ҡалала ғәйәт ҙур Константин аркаһы ҡуйыла. Риүәйәттәргә ярашлы, алыш алдынан Константинға төшөндә тәре күренә һәм ул «[[In hoc signo vinces|Hoc vince]]» (бор.-слав. «Сим победиши») әйтеүсе тауыш ишетә. Константин тәүге тапҡыр [[лабарум]] әҙерләргә бойора. Ләкин империяла әле тағы ике август ҡала. Былар [[Максимин Даза]] һәм [[Лициний]] — Галерий кешеләре (үҙе ул ваҡытҡа вафат була). === Лициний менән һуғыш === 313 йылда Максимин Дазаны Лициний еңә һәм уның биләмәләрен үҙенекенә ҡуша. Шулай итеп Лициний, Азияны, Мысырҙы һәм Балкан провинцияларын үҙ эсенә алған империяның күп өлөшөнөң хакимы була, ә Константинға [[Галлия]], [[Италия]], [[Африка]] һәм [[Испания]] ҡала. 314 йылда ике августың да ғәскәрҙәре осраша. Лициний еңелә һәм тыныслыҡ килешеүе буйынса еңеүсегә Паннонияны, Далмацияны, Дакияны, [[Македония]]ны һәм [[Греция]]ны бирә. Ләкин 10 йылдан һуң 324 йылда уларҙың ғәскәрҙәре тағы осраша, һәм Фракияла Адрианополь ҡалаһы янында көслө һуғышта Константин тағы еңеү яулай. Лициний яҡшы нығытлған Никомедияға ҡаса. Геллеспонт янында диңгеҙ һуғышында һәм Хризополиста ҡоро ерҙә еңеүҙәрҙән һуң Константин уға ғүмерен һаҡлап ҡалыуға алмашҡа властан баш тартырға тәҡдим итә. Лициний риза була. 324 йылдың 8 сентябрендә Константин рәсми рәүештә империяның берҙән-бер хакимы итеп иғлан ителә. Лициний [[Фессалоники]]ға һөрөлә. Иордан хәбәр итеүенсә, Лицинийҙы баш күтәреүсе готтар үлтерә<ref>[[Иордан (историк)|Иордан]]. [[Гетика]]. М., 2008. С. 82-83</ref>. [[Флавий Евтропий|Евтропий]] һүҙҙәре буйынса, Лициний инде шәхси кеше булараҡ, Фессалоникиҙа Константиндың һүҙ биреүенә ҡарамаҫтан, уның тарафынан үлтерелә<ref name=autogenerated1>[[Флавий Евтропий|Евтропий]]. «Краткая история от основания Города». Книга X.</ref>. [[Аврелий Виктор]] Константиндың Лицинийҙы Мартиниан менән бергә быуып үлтерергә бойороуы тураһында әйтә<ref>[[Аврелий Виктор]]. «Извлечения о жизни и нравах римских императоров». О цезарях. XLI. 4.</ref>. == Константиндың хакимлыҡ итеүе == [[Файл:Head of Constantine in Musei Capitolini.JPG|thumb|Константиндың бронза башы. Капитолий музейҙары]] === Административ сәйәсәт === Империяның тулы хоҡуҡлы хакимы булып, Константин ирекле ер эшкәртеүселәрҙең ерен үҙҙәренә беркетеү буйынса Диоклетиан сәйәсәтен дауам итә, шул уҡ ваҡытта һалымдар арта, сөнки дәүләткә 20 йыл барған граждандар һуғышынан һуң империяны нығытыу өсөн аҡса кәрәк була. Бынан тыш, Константин төҙөлөш эшмәкәрлеген киң йәйелдерә, был да өҫтәмә сығымдар талап итә. Дәүләт Константин тарафынан дүрт округҡа бүленә: Көнсығыш, Иллирия, Италия һәм Галлияға, улар вағыраҡ административ берәмектәргә — диоцездарға бүленә. Ул шулай уҡ император янында дәүләт советы — консисторий ойоштора. Константин осоронда армияның артабанғы тупаҫ хәлгә төшөүе (варваризация) дауам итә. Шулай уҡ Константин 314—324 йылдарҙа император Диоклетиан тарафынан 296 йылда үткәрелгән аҡса реформаһын камиллаштыра. === Дини сәйәсәт === [[Файл:Constantine burning Arian books.jpg|thumb|right|Константин китаптарҙы яндыра]] Үҙенең хакимлығы башында Константин, бөтә алдағы императорҙар кеүек үк, мәжүси була. Уның тарафынан христианлыҡты ҡабул итеү сәбәптәре буйынса төрлө фараздар бар. ;Мөғжизәле күренештәр Евсевий Кесарийский фаразына ярашлы, Максенций менән алышта Константинға төшөндә [[Иисус Христос|Христос]] күренә, ул ғәскәренең ҡалҡандарында һәм байраҡтарында ΧΡ грек хәрефтәре яҙырға ҡуша, ә икенсе көндө Константин күк йөҙөндә тәре күрә һәм «[[Сим победиши!]]» тигән тауыш ишетә. Был байраҡ Константинды Мульвий янында еңеүгә килтерә һәм уны яңы дингә алып килә{{sfn|Харрис|2017|loc=| с=28|name=}}. ;Криспты һәм Фаустаны үлтереү Византияның V быуат тарихсыһы, «Яңы тарих» авторы [[Зосим]]фаразы буйынса, яңы дингә күсеүе ҡатыны һәм улын үлтергәне өсөн Константиндың аллалар үсенән ҡасыу теләгенән уяна<ref>[[Зосим]]. [http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Zosim/frametext22.htm Новая история] / Пер. Н. Н. Болгова. — Белгород: Изд-во БелГУ, 2010. — C. 114.</ref>. Император булғандан һуң, Константин үҙенең йәш ҡатыны Фаустаны һәм алдағы никахта тыуған улы Криспты үлтерә. 326 йылдың йәй башында Константиндың улы (Флавий Юлий Крисп) атаһы императорҙың бойороғо буйынса ҡулға алына һәм язалап үлтерелә, уның менән бергә Константин ҡустыһы Лицинианды ла язалап үлтерә. Бының сәбәптәре теүәл билдәле түгел. Моғайын, был улдарына тәхеткә юлды таҙартырға маташҡан үгәй әсә Фаустаның үгәй улы Крипсты үҙен көсләргә маташыуҙа ғәйепләүе һәм, быны раҫлаһындар өсөн, бер нисә сенатор һатып алыуы менән бәйле була. Ләкин улын язалап үлтергәндән һуң бер ай үткәс, Константин, мутлашыуын аңлағанлыҡтан, ҡатынын эҫе мунсаға бикләп ҡуйырға ҡуша һәм ҡатыны унда тонсоға. Евтропий хәбәр итеүенсә, Константин был ваҡытта үҙенең бик күп дуҫтарын язалап үлтергән. Намыҫ ғазабынан Константин, ошондай уҡ енәйәт өсөн мифик батша Танталды язалаған Олимп аллалары үсенән ҡурҡа. Кәңәшмәгә йыйылған мәжүси ҡанбабалар бындай енәйәтте юйып булмай, тигән һығымтаға килә. Христианлыҡ таратыусы кеше, христиан аллаһы иң ауыр енәйәттәрҙе лә ғәфү итә, тип императорҙы ышандыра. Зосим фекере буйынса, тап ошо хәл Константиндың Диоклетиан сәйәсәтенән баш тартыуына сәбәп бул һәм христиандарҙы эҙәрлекләүгә ахырғы нөктә ҡуя, Рим империяһының дәүләт дине сифатында христианлыҡты ҡабул итеүгә килтерә{{sfn|Харрис|2017|loc=| с=25|name="p25"}}. ;313 йылдан һуң христианлыҡ хәле Нисек кенә булмаһын, Константин дин тотоу иреген ҡабул итеүҙе талап итә. Христианлыҡ дәүләт дине статусын ала. 319 йылғы закон буйынса сиркәүҙәр һалымдарҙан һәм йәмғиәт йөкләмәләренән азат ителә. 321 йылғы закон сиркәүҙәрҙең күсемһеҙ милек алыу һәм биләу хоҡуғын раҫлай. Бөтә империя буйлап христиан ҡорамдары төҙөлә, йыш осраҡта уларҙы төҙөү өсөн мәжүси ҡорамдар һүтелә, бер нисә билдәле мәжүси ҡорамы Константин ҡушыуы буйынса емерелә. Христианлыҡҡа айырым статус биреп һәм сиркәүгә ярҙам итеп, Константин сиркәү эштәренә әүҙем ҡыҫыла, империяның беҙмәлеге шарты булараҡ ҡабул итеп һәм сиркәү-ара бәхәстәрҙә арбитр булып сығыш яһап, кафолик ({{lang-el|καθολικὴ}} һүҙенән — дөйөм) сиркәүҙең берҙәмлегенә ирешә. Александрия руханийы [[Арий]] һәм епископ [[Александр Александрийский|Александр]] араһында сиркәүгә тарҡалыу янаған ыҙғыш башланғас, Константин I Никейский Соборын йыя, унда ариандарға ҡаршы Александр яҡлыларҙы хуплай. Ошо соборҙа ул епископтарға былай тип хәбәр итә: «Һеҙ — сиркәүҙең эске эштәре епископтары, мин — Аллаһ тарафынан ҡуйылған тышҡы эштәр епискобы» ({{lang-gr|τῶν εἴσω τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῶν ἐκτός}}). Соборҙа арианлыҡ хөкөм ителә, Константиндың указдары менән Арий һәм бер нисә арий епискобы һөрөлә. Һуңғараҡ Константин арианлыҡты хуплай, һәм Тирский Собор тарафынан Бөйөк Афанасий хөкөм ителә. Константин вафаты алдынан ғына христиан динен ҡабул итә (суҡына) <ref>[[Сократ Схоластик]]. Церковная история. Книга I, гл. 39.</ref><ref>[[Евсевий Кесарийский]]. [http://myriobiblion.byzantion.ru/EusKonst.htm Жизнь Константина] Книга IV, гл. 62,63.</ref> ариан епискобы [[Евсевий Никомедийский]] уны христианлыҡҡа әйләндерә<ref>Карташёв А. В. Вселенские соборы. — М.: «Эксмо», 2006. — 672 с. (С. 66)</ref>, аҙаҡ үҙе ариан тәғлимәтенән тайпыла, һәм шул сәбәпле ҡорамдарҙы талау һәм сиркәү низағтары башлана<ref>[[Иероним Стридонский]]. [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:%D0%A2%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%98%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE._%D0%A7.5.pdf&page=400 «Хроника». Творения блаженного Иеронима Стридонского. том 5. Типография Г. К. Корчак-Новицкого (бывшая Давиденко). 1879 год. стр. 397]</ref>. === Константинополде төҙөү === [[Файл:Byzantinischer Mosaizist um 1000 002.jpg|thumb|right|180px|Бөйөк Константин Константинополде Богородицаға бүләк итә. Изге София Соборының ишеге өҫтөндәге мозаика]] IV быуатҡа Рим ҡалаһы императорҙарҙың резиденцияһы булыуҙан туҡтай. Тышҡы баҫып инеүҙәрҙең даими хәүефе шарттарында хакимы империя сиктәренә яҡын урынлашырға тейеш була. Шуға күрә Диоклетиандан алып императорҙар үҙҙәренең резиденцияларын дәүләт оборонаһының стратегик маҡсаттарына яуап бирерлек ҡалаларҙа урынлаштыра. Шундай урындар булып Германияла [[Трир]], Кесе Азияла Никомедия, Төньяҡ Италияла [[Аквилея]] һәм [[Милан]] тора. Константин да был ҡағиҙәне тота. Беренсе тапҡыр ул Римға Максенцийҙы еңгәндән һуң килә, һуңғараҡ унда тағы ике тапҡыр була. Константин яңы баш ҡала төҙөү хыялы менән яна, ул Рим тарихында яңы дәүерҙең башланғысын кәүҙәләндерергә тейеш була. Буласаҡ ҡала өсөн [[Босфор]]ҙың Европа яры буйында урынлашҡан боронғо грек ҡалаһы Византий нигеҙ булып хеҙмәт итә. Иҫке ҡала киңәйтелә һәм бейек ҡәлғә диуарҙары менән уратып алына. Унда ипподром, күп христиан һәм мәжүси ҡорамдар төҙөлә. Бөтә империянан Византийға сәнғәт әҫәрҙәре: картиналар, скульптуралар килтерелә. Төҙөлөш 324 йылда башлана һәм 6 йыл үткәс 330 йылдың 11 майында Константин Рим империяһының баш ҡалаһын рәсми рәүештә Византийға күсерә һәм уға Яңы Рим тигән исем бирә ({{lang-el|Νέα Ῥώμη}}, {{lang-la|Nova Roma}}), әммә был исем тиҙҙән онотола һәм император үҙе тере саҡта уҡ ҡала Константинополь тип йөрөтөлә башлай. == Һуңғы йылдары һәм үлеме == 328 йылдың 5 июлендә император Дакиялағы Суцидавта Дунай аша «Константин күперен» шәхсән үҙе аса, ул боронғо замандың иң оҙон йылға күпере була. Уның дөйөм оҙонлоғо 2437 метр тәшкил итә, шуның 1137 метры [[Дунай]] аша үтә. Күперҙең киңлеге 5,7 метр тәшкил итә, ә йылға кимәленән бейеклеге — 10 метр. Константиндың планында Дакияны кире ҡайтарыу була, ул 271 йылда уҡ император [[Аврелиан]]да ҡалған була. 332 йылда Константин сарматтар менән берлектә готтарға һуғыш башлай. Ариарих етәкселегендә вестготтар Ойумдан сыға һәм Дакияла сарматтар территорияһына бара. Сарматтар Константиндар ярҙам һорай, һәм 332 йылдың 20 апрелендә Рим армияһы Константиндың улы Константин II етәкселегендә варварҙарҙы тар-мар итә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://azbyka.ru/otechnik/Evsevij_Kesarijskij/o-zhizni-blazhennogo-vasilevsa-konstantina/4|title=О жизни блаженного василевса Константина, Глава 6. Покорение савроматов, по случаю восстания рабов — Евсевий Кесарийский (Памфил) — читать, скачать|website=azbyka.ru|accessdate=2020-08-21}}</ref>. 334 йылда сарматтар үҙҙәрнең башлыҡтарына ҡаршы түңкәрелеше ойоштора һәм шул саҡта Константин инде сарматтарға ҡаршы һуғыш башлай. Уларҙың ғәскәрҙәрен ҡыйратып, тере ҡалғандарын крәҫтиәндәр сифатында Иллирияға урынлаштыра, ә башҡаларын үҙенең армияһына ала. Билдәле ерҙәрҙә урынлашҡан колондар кеүек билдәле варварҙар, крепостной крәҫтиәндәрҙең прообразы була, сөнки улар эшкәртелә торған ерҙәрен ташлап китеү хоҡуғына эйә булмағандар. 336 йылда Константин ''Dacicus maximus'' титулын ала. Дакиялағы уңыштарынан һуң, Сәсәниҙәр Фарсия иле менән һуғыш башлауҙы планлаштыра. 338 йылда Нисибис тыныслыҡ килешеүенең ваҡыты үтә һәм ике яҡ та һуғышҡа әҙерләнә. Константин шаһиншаһ Шапур II хат яҙа, унда фарсы христиандарын ҡурсалауын хәбәр итә һәм Рим тарафынан христианлыҡ рәсми дин булараҡ ҡабул ителгәндән һуң башланған ҡыҫырыҡлауҙы туҡтатыуҙы талап итә. Константин суҡыныуҙы Фарсыстан территорияһына инерҙән алда Иорданда ҡабул итергә планлаштыра, әммә ул 337 йылдың яҙында ауырып китә. Күрәһең, үҙенең үлерен һиҙенеп, Константин йәшерен рәүештә Изге Апостолдар ҡорамында ерләү өсөн үҙенә урын әҙерләй. Әммә 337 йылда пасханан һуң ул үҙен насар тоя һәм [[Дабурия|Еленополис]]ҡа ванналар ҡабул итергә китә. Башта ул Никомедияның мунсаларында дауалана, аҙаҡ [[Дрепан]]дың эҫе сығанаҡтарын ҡуллана, шунан һуң үҙенең баш ҡалалағы Анкирон виллаһында урынлаша, унда бер нисә ариан епискобын, шул иҫәптән Евсевий Никомедийскийҙы суҡыныуҙы ҡабул итеү өсөн саҡырып ала. Епископтарҙы йыйып, үҙенең Иордан йылғаһы һыуҙарында суҡынырға теләүен һәм Аллаһ ихтыяры менән бында ҡабул итәсәген әйтә<ref name="Musski">[http://book-online.com.ua/read.php?book=1090&page=99 «Константин Великий» // 100 великих диктаторов]. М.: «ВЕЧЕ», 2004. Мусский И. «По совершении священного обряда, он облёкся в торжественную одежду [[василевс]]а, … а [[Пурпур|багряницы]] не хотел уже касаться» Евсевий Кесарийский, Жизнь Константина, IV, 62. [[Иероним Стридонский]] в своей «[[Хроника (Иероним)|Хронике]]» сообщает, что императора крестил [[Евсевий Никомедийский]] как епископ данного [[Диоцез (церковно-административная единица)|диоцеза]]. Вывод, который из этого делает Иероним, — что Константин таким образом продемонстрировал склонность к арианству. Поэтому католики долго не признавали Константина святым. Константин умер 22 мая 337 года в Аквирионском дворце в предместье Никомедии. Своими наследниками он считал трёх своих сыновей (цезари Константин II, Констанций II, Констант) и двух племянников (цезарь Далмаций Младший и Аннибалиан, женатый на Константине Августе, дочери Константина) </ref>. Әммә үҙен тағы ла насарыраҡ тойоп, Константин үҙен Никомедияға алып барырға ҡуша, унда уны [[Евсевий Никомедийский]] 337 йылдың 22 майында суҡындыра. Үлгәндән һуң Бөйөк Константин Изге Апостолар ҡорамында ерләнә. == Хәтер == === Сиркәү табыныуы === Христианлыҡты таратыу буйынса эшмәкәрлеге өсөн Константин үҙенең әсәһе Елена менән апсотолдарға тиң изгеләр йөҙөндә ҡанунлаштырылған. Изге апостол Константин иҫтәлегенә башҡарыла: * православие сиркәүендә — 21 май (3 июнь), Юлиан календарын ҡулланыусы православие сиркәүҙәрендә<ref>[http://azbyka.ru/days/2014-06-3 Православный церковный календарь 21 мая (3 июня)]</ref>; [[21 май]], Яңы юлиан календарын ҡулланыусы православие сиркәүҙәрендә; * католик сиркәүҙәр — [[21 май]] йәки [[3 июнь]]<ref>[http://news.ugcc.ua/calendar/2014-06/ Інформаційний ресурс Української Греко-Католицької Церкви Церковний календар Червень 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006034011/http://news.ugcc.ua/calendar/2014-06/ |date=2016-10-06 }}</ref><ref>униаты используют два разных календаря: на Украине — юлианский, в диаспоре — григорианский </ref>. == Сәнғәттә сағылышы == === Кинола === * Бөйөк Константин (фильм) (1961)<ref>{{imdb title|0055867}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Буркхард Я. Век Константина Великого. М., 2003. ISBN 5-9524-0395-6 * Гиббон Э. История упадка и разрушения Римской империи. Часть II. М., 1883. (Переиздание: СПб.: Наука, Ювента, 1997. Т. II. Серия «Историческая библиотека»; ISBN 5-02-026761-9). (Константину посвящены главы XVI—XXI). * Бейкер Дж. Константин Великий. Первый христианский император. М., 2004. ISBN 5-9524-0842-7 * Керенский В. А. Литература о св. Константине Великом. Казань, 1913 * Бриллиантов А. И. Император Константин Великий и Миланский эдикт 313 года. Пг., 1916 * Каждан А. П. От Христа к Константину. М., 1965 * Евсевий Памфил. Жизнь блаженного василевса Константина. М., 1998 * ''[[Скворцов, Константин Васильевич|Скворцов К. В.]]'' «Константин Великий». Драма, история христианства в Византии. В кн."Сим победиши", М., 2010 ISBN 978-5-8402-0206-7 == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Константин I Великий |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [http://pravoslavie.name/index.php?download/saints/May/21/life01.html Житие святого равноапостольного царя Константина и святой матери его Елены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411113519/http://pravoslavie.name/index.php?download%2Fsaints%2FMay%2F21%2Flife01.html |date=2017-04-11 }} * [https://web.archive.org/web/20130210222923/http://www.monsalvat.globalfolio.net/rus/dominator/constantine_great/index.php Собрание материалов о Константине Великом, а также тексты его посланий] * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/605777-echo/ Константин Великий — римский император] (передача «Всё так» на Эхо Москвы, 18.07.2009) * ''К. А. Филатов''. [http://www.econ.asu.ru/~filatov/constant.html Жизнь Константина Великого (биографический очерк)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204100615/http://www.econ.asu.ru/~filatov/constant.html |date=2005-02-04 }} * {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Константин%20(в%20Древнем%20Риме)/|заглавие=Константин|издание=3-е}} {{saint-stub}} [[Категория:Сербияла тыуғандар]] [[Категория:Рим императорҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса изгеләр]] 5t5cd0rmdjjbiczi8r5rpqtfqi3ceuq 0 74970 1309277 1240042 2026-11-08T06:56:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309277 wikitext text/x-wiki {{Персона | имя = Пётр Иванович Зенцов | изображение = | описание = революционер, совет дәүләт хеҙмәткәре | дата рождения = 9.06.1889 | место рождения = {{ТыуғанУрыны|Пермь губернаһы}} Уҫы өйәҙе Тауш улусы (хәҙерге [[Пермь крайы]] {{ТУ|Чернушка районы}}) Слудка ауылы | дата смерти = 26.08.1920 | место смерти = Ессентуки ҡалаһы | гражданство = {{Российская империя}} }} '''Зенцов Пётр Иванович''' ([[9 июнь]] [[1889 йыл]] — [[26 август]] [[1920 йыл]]) — революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан РСДРП(б) ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. [[Өфө губернаһы]] Ғәҙәттән тыш комиссияһының (Уфимская губЧК) беренсе рәйесе (апрель—июль 1918). == Тормош юлы һәм эшмәкәрлеге == Пётр Иванович Зенцов 1889 йылдың 9 июнендә [[Пермь губернаһы]] Уҫы өйәҙе Тауш улусы (хәҙерге [[Пермь крайы]] [[Чернушка районы]]) Слудка ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала саҡ йылдарында ата-әсәһе менән [[Өфө губернаһы]]ның [[Бөрө өйәҙе]]ндәге [[Николо-Берёзовка]] ауылына артабан йәшәргә күсә. Николо-Берёзовкалағы земство башланғыс училищеһын тамамлағас, 1902—1905 йылдарҙа ауылдан [[Кама]] йылғаһы буйлап 20 саҡрымда өҫтәрәк ятҡан Камбаркалағы (хәҙер [[Удмурт Республикаһы]]ндағы ҡала) һөнәрселек техник мәктәптә уҡый. Шул уҡ йылда, 16 йәшендә, [[Өфө]] ҡалаһына килә һәм тимер юлы оҫтаханаһында токарь булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда большевиктар партияһы сафына алына һәм революцион хәрәкәттә тағы ла әүҙемерәк ҡатнаша башлай. Икенсе йылға РСДРП-ның Өфө ойошмаһы хәрби дружинаһына ағза булып инә. Ошо йылдарҙа ул ҡурҡыу белмәҫ һәм көслө ихтиярлы революционер булып үҫә. Йәшерен революцион эш алып барғаны өсөн Өфө 1906—1908 йылдарҙа бер нисә тапҡыр ҡулға алына һәм жандармерияның ныҡлы күҙәтеүе аҫтына эләгә. Шуға лда бер ни тиклем ваҡыт [[Благовещен]] ҡалаһында йәшәргә мәжбүр була, бында ауыл хужалығы ҡоралдарын йүнәтеү буйынса оҫтахана ойоштора. Аҙаҡтан [[Һамар]] ҡалаһына күсенә. 1909 йылдың октябрендә Өфөгә ҡайтҡас, Зенцовты дүртенсе тапҡыр ҡулға алалар. 1910 йылда революцион хәрби ойошмалар эшендә ҡатнашҡаны өсөн батша суды тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә. Партиялаш иптәштәре ҙур тырышлыҡ менән бәлиғ булмаған революционерҙың был язаһын ғүмерлек һөргөн менән алмаштырылыуына ирешә. Аяҡ-ҡулдары бығауланған егет киң билдәле Александр төрмәһенә (Александровский централ) оҙатыла. 1917 йылғы Февраль революцияһы уны төрмәнән азат итә. Инде сынығып өлгөргән революционер Өфөгә, үҙенең элек эшләгән тимер юл оҫтаханаһына ҡайта һәм сәйәси көрөшкә сума. Тиҙҙән ул оҫтаханала большевиктар партияһы комитеты секретары һәм эшсе һәм һалдат депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. Был ваҡытта партия ҡушыуы буйынса эшселәрҙең хәрби дружинаналарын ойоштора, уларҙың ҡала штабы һәм халыҡ байлдығын һаҡлаусы дружинаның етәксеһе була. Петр Зенцов үҙенең бар яҡтан да әүҙемлеген [[Октябрь революцияһы|Октябрь социалистик революцияһы]] көндәрендә күрһәтә: үҙенә бойһонған барлыҡ дружиналарҙы большевиктар яғына сығара, властың Советтарға күсеүенә туранан-тура булышлыҡ итә, урындағы контрреволюционерҙарҙың һәр төр саботажын баҫтырыу буйынса тәүәкәл һәм ҡыйыу саралар күрә. Артабан Зенцов Өфөлә [[Ҡыҙыл Армия]] отрядтарын ойоштороусыларҙың береһе була һәм ҡаланы аҡ чехтарҙан һәм аҡ гвардееецтарҙан һаҡлауҙы ойоштора, [[Ырымбур]] казактарының [[Александр Дутов]] етәкселегендәге ҡораллы күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1918 йылдың 9 мартында Пётр Зенцов ГубЧК—ның коллегия ағзаһы һәм рәйесе һәм бер үк ваҡытта Ҡыҙыл гвардияның ҡала штабы етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ошо осорҙа махсус отряд ойоштороп, батша ғаиләһен [[Екатеринбург]] ҡалаһына күсереүҙә ҡатнаша. Ноябрь айында [[Мәскәү]]ҙә үткәрелгән дзержинсы-чекистарҙың беренсе кәңәшмәһендә ҡатнаша. Үҙенең эш урынына ҡайтҡас, ойошмаға ҡушылған бурыстарҙы үтәүҙә төрлө әүҙем саралар ойоштора. 1919 йылдың апрель аҙаҡтарында Зенцов ВЧК-ның Үҙәк аппаратына эшкә саҡырыла, ул унда Феликс Дзержинский, Сергей Герасимович Уралов, Яков Христофорович Петерстарҙың туранан-тура етәкселеге аҫтында йәшерен-сәйәси бүлектә сектор мөдире була. 1920 йыл башында ВЧК органдары етәкселәренең Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә ҡатнашҡандан һуң Екатеринбургҡа — Беренсе Армияға ВЧК уполномоченныйы итеп ебәрелә. Июль уртаһында яңы тәғәйенләнеү — уға [[Пятигорск]]иға ревком һәм округтың оборона комитеты ағзаһы вазифаларын башҡарыу йөкмәтелә. 1920 йылдың 26 авгусында [[Кисловодск]]иҙән Пятигорскиға китеп барғанда Петр Зенцов засада эләгә һәм уның ғүмере баш күтәргән бандиттар пуляһынан өҙәлә. Уның кәүҙәһен Өфөгә алып ҡайталар һәм революцияның тоғро һәм ҡыйыу һалдаты 12 сентябрҙә бөгөнгө көндә икенсе бер күренекле революционер [[Якутов Иван Степанович|Иван Якутов]] исемен йөрөткән паркта ерләнә. == Хәтер == * [[Өфө]] ҡалаһындағы һәм [[Краснокама районы]]ның үҙәге Николо-Берёзовка ауылындағы урамдар Петр Зенцов исемен йөрөтә. * Өфөлә һәм Николо-Берёзовка ауылында Петр Зенцовҡа мемориаль таҡта-таштар ҡуйылған. * Республиканың именлек һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре Петр Зенцовты һәр йыл үҙҙәренең һөнәри байрамдарында (20 декабрь — Рәсәйҙең именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнөндә һәм 10 ноябрь — Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнөндә) хөрмәтләп иҫкә ала. Был ике ведомствола ойошторолған музейҙарҙа Петр Зенцовҡа арналған айырым стендтар бар, юбилейҙарға арнап сығарылған китап-белешмәләрҙә лә уға тейешле урын бирелә, тормошо һәм эшмәкәрлегенә арналған мәҡәләләр баҫыла. == Сығанаҡтар == * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803868511 Пермь крайы энциклопедияһында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310183039/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803868511 |date=2016-03-10 }}{{ref-ru}} * Шумилов Е. Н. Государственные, политические, общественные деятели Пермской губернии (1905—1919 гг.) / Е. Н. Шумилов, 2-е изд., перераб. Пермь, 2005.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|86077}}{{V|5|06|2021}} * От губЧК до ФСБ // Сборник очерков. — Уфа: Китап, 2003. — 280 с.{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20241208015030/https://agidel.ru/?param1=15389&tab=2 Первый председатель Губчека В честь Петра Зенцова в столице открывается мемориальная доска. Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 9 июня]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/detalno/615329/ Олег Гайденко: «Федеральная служба безопасности — неотъемлемая часть всей системы государственных институтов власти»]{{ref-ru}} [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] qpl900n34agiy1b45kxpstroj8axwnn 0 75042 1309158 1296876 2026-11-07T19:19:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309158 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Гарольд Ллойд |оригинал имени = Harold Lloyd |изображение = Harold Lloyd in the Milky Way.jpg |ширина = 230px |описание изображения = <small>[[Ҡош юлы (фильм, 1936)|«Ҡош юлы»]] ({{|1936}} йыл)</small> |имя при рождении = |дата рождения = 20.4.1893 |место рождения = Бурчард, {{МР|Небраска}}, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] |дата смерти = 8.3.1971 |место смерти = {{МС|Беверли-Хиллз|АҠШ-та}}, АҠШ |профессия = {{актёр|АҠШ|АҠШ тауышһыҙ киноһы |XX быуат}}, {{кинорежиссёр|АҠШ|XX быуат}} |гражданство = {{USA}} |годы активности = 1913—1947 |направление = |киностудия = |награды = }} '''Гарольд Клейтон Ллойд''' ({{lang-en|Harold Clayton Lloyd}}; [[20 апрель]] [[1893 йыл]] — [[8 март]] [[1971 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры һәм кинорежиссёры, тауышһыҙ комедиялары менән билдәле. [[Чарли Чаплин]] һәм [[Бастер Китон]] менән бер рәттән тауышһыҙ кино дәүеренең иң билдәле һәм абруйлы киноактёрҙарының береһе. 1913 һәм 1947 йылдар арауығында Ллойд 200 тирәһе тауышлы һәм тауышһыҙ юмористик фильмдарҙа төшкән. 20-се йылдарҙа ун ике тулы метражлы фильмда төшөп, 15,7 млн. АҠШ доллары самаһы килем алған. == Биографияһы == [[Файл:Harold Lloyd Shriner 1946.JPG|thumb|200px|Гарольд Ллойд Shriners фәсендә]] Ллойд Небраска штатының Бурчард ҡалаһында тыуған, ата-әсәләре — Джеймс Дарси Ллойд һәм Сара Элизабет Фрейзер. Атаһы яғынан ата-бабалары Уэльстан булғандар. Атаһы уңышһыҙлыҡҡа тарығас, Ллойд ғаиләһе менән АҠШ-тың көнбайышына күсенеп килә. Ул бала сағынан театрҙа уйнай, 1912 йылдан [[Калифорния]]ның ''Сан-Диего'' ҡалаһына күскәс, 10—12 минутлыҡ комедияларҙа ҡатнаша башлай. Тиҙҙән Ллойд [[Томас Эдисон]]дың кинокомпанияһы менән, һуңынан 1913 йылда үҙ студияһын ойошторған актёр һәм режиссёр Хэл Роуч менән хеҙмәттәшлек итә. Эшһөйәр Ллойд 1915 һәм 1919 йылдар арауығында Роучтың комедия актерҙарының иң уңышлыһы була. Ул Биби Даниелсты 1914 йылда эшкә ала; улар араһында романтик мөнәсәбәттәр урынлаша, улар тамашасыға «Егет» һәм «Ҡыҙ» («The Boy», «The Girl») булып таныла. 1919 йылда Биби, драма ролдәргә өҫтөнлөк биреү сәбәпле, Ллойдты ташлап китә. Дэниэлстың урынына Ллойд 1919 йылда Милдред Дэвисты ала. Тәү күргәндә, Ллойд: «Ул ҙур француз ҡурсағы кеүек!» — тип әйткән. Ллойдтың беренсе персонаждарының береһе — «Яңғыҙ Люк», үҙе әйтеүенсә, Чаплиндан күреп алынған. Ллойд 1919 йылда прокатҡа сығарыу алдынан фильмдарҙы «test audience» алдында күрһәтеү идеяһының авторы. 1921 йылдан Ллойд һәм Роуч тулы метражлы фильмдарҙы төшөрөүгә күсә, тик 1923 йылда ғына «Our Gang» балалары менән ҡыҫҡа «Why Worry?» фильмы төшөрөлә. Ллойдтың беренсе тулы метражлы «Тыумыштан диңгеҙсе» (1921)фильмы осраҡлы килеп сыға, сөнки кино лентаһы тәү уйлағандан оҙонораҡ килеп сыға, әммә «test audience» кешеләренә фильм оҡшап ҡала, һәм уны ҡырҡмаҫҡа ҡарар ителә. Ллойд хәүефле трюктарҙы күбеһенсә үҙе башҡара. Гарольд Ллойд 1971 йылдың 8 мартында 77 йәшендә рак ауырыуынан үлеп ҡала. Актёр Форест-Лаун, Глендейл, зыяратында ерләнә. == Фильмографияһы == {{Hider|title = ''Фильмографияһы''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = === Һаҡланып ҡалған ҡыҫҡа метражлы фильмдары === Был фильмдар донъяның төрлө киноархивтарында һаҡланып ҡалған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп негативтар 1943 йылда өйөндә булған янғын ваҡытында юғала. ==== Тәүгеләре ==== * 1914 — / ''Give and Take'' * 1915 — / ''Just Nuts'' — ''Willie Work'' (April 19) * 1915 — / ''Miss Fatty’s Seaside Lovers'' — Роско Арбакл менән * 1915 — / ''Court House Crooks'' , йәки ''Courthouse Crooks'' — ''Йәш эшһеҙ кеше'' (титрҙарҙа һүҙгә алынмай) * 1915 — / ''A Submarine Pirate'' — ''Ашнаҡсы'' ==== Яңғыҙ Люк ==== * 1915 — / ''Some Baby'' —Снаб Поллард менән * 1915 — / ''Giving Them Fits'' * 1915 — / ''Peculiar Patients' Pranks'' * 1916 — / ''Luke, the Candy Cut-Up'' * 1916 — / ''Luke and the Rural Roughnecks'' * 1916 — / ''Luke, Crystal Gazer'' * 1916 — / ''Luke Joins the Navy'' * 1916 — / ''Luke and the Bang-Tails'' , йәки ''Luke and the Bangtails'' * 1916 — «Кинотеатрҙағы буталсыҡ» / ''Luke’s Movie Muddle'' , йәки ''The Cinema Director'' * 1916 — / ''Luke Locates the Loot'' * 1916 — / ''Luke’s Shattered Sleep'' * 1917 — / ''Lonesome Luke on Tin Can Alley'' * 1917 — / ''Lonesome Luke, Messenger'' (1917) * 1917 — / ''Lonesome Luke’s Wild Women'' (1917) ==== Glasses character («The Boy») ==== * 1917 — / ''Over the Fence'' * 1917 — / ''Pinched'' * 1917 — / ''By the Sad Sea Waves'' * 1917 — / ''Bliss'' * 1917 — / ''Rainbow Island'' * 1917 — «Флирт» / ''The Flirt'' * 1917 — / ''Lonesome Luke in When Clubs Are Trump'' — «Яңғыҙ Люк „Когда трефы — козыри“» фильмында * 1917 — / ''All Aboard'' * 1917 — / ''Move On'' * 1917 — / ''Bashful'' * 1917 — / ''Step Lively'' * 1918 — / ''Back to the Woods'' * 1918 — / ''The Tip'' * 1918 — / ''Beat It'' * 1918 — / ''A Gasoline Wedding'' * 1918 — / ''Look Pleasant, Please'' * 1918 — / ''Here Come the Girls'' * 1918 — / ''Let’s Go'' * 1918 — / ''Pipe the Whiskers'' — ''Janitor'' * 1918 — / ''It’s a Wild Life'' * 1918 — «Туҡталышһыҙ бала» / ''The Non-Stop Kid'' * 1918 — «Гассиның ике пистолеты» / ''Two-Gun Gussie'' * 1918 — «Янғын һүндереүсе, баламды ҡотҡарығыҙ» / ''Fireman, Save My Child'' * 1918 — «Ҡала хәйләкәре» / ''The City Slicker'' * 1918 — «Ҡайҙалыр Төркиәлә» / ''Somewhere in Turkey'' * 1918 — / ''An Ozark Romance'' * 1918 — «Алдаҡсылар ысынлап намыҫһыҙмы?»/ ''Are Crooks Dishonest?'' ҡайһы саҡ хаталы рәүештә ''Doing, Doing, Done'' тип исемләнә * 1918 — / ''Why Pick on Me?'' * 1918 — / ''Hear 'Em Rave'' * 1918 — / ''Take a Chance'' * 1918 — / ''She Loves Me Not'' * 1918 — / ''On the Jump'' * 1919 — / ''Pay Your Dues'' * 1919 — / ''Going''! Going! Gone!'''' * 1919 — «Атайҙан һорарға» / ''Ask Father'' * 1919 — «Ашнаҡсы» йәки «Ут эсендә» / ''On the Fire'' — ''The Chef'' * 1919 — «Минең үҙ юлым» / ''I’m on My Way'' * 1919 — / ''Look Out Below'' * 1919 — / ''Next Aisle Over'' * 1919 — «Сэмми Себерҙә» / ''A Sammy In Siberia'' * 1919 — «Йәш мистер Джаз» / ''Young Mr. Jazz'' * 1919 — «Шаршауҙы күтәрергә!» / ''Ring Up the Curtain'' — ''Back-Stage!'' * 1919 — «Марафон» / ''The Marathon'' * 1919 — «Яҙғы биҙгәк» / ''Spring Fever'' * 1919 — «Билли Блейзес, эсквайр»/ ''Billy Blazes, Esq.'' — ''Billy Blazes'' * 1919 — «Күршеләр» / ''Just Neighbors'' * 1919 — / ''At the Old Stage Door'' * 1919 — «Бер ҡасан да мине теймә» / ''Never Touched Me'' * 1919 — / ''Count Your Change'' * 1919 — / ''Chop Suey &amp; Co.'' * 1919 — «Ҡатыным булығыҙ» / ''Be My Wife'' * 1919 — «Этешмәгеҙ» / ''Don’t Shove'' * 1919 — «Бродвейға юлығып» / ''Bumping Into Broadway'' * 1919 — «Уның ғына атаһы» / ''His Only Father'' * 1919 — «Капитан Киддтың балалары» / ''Captain Kidd’s Kids'' * 1919 — «Ҡулдан ауыҙға» / ''From Hand to Mouth'' * 1920 — «Уның король хәйләкәрлеге» / ''His Royal Slyness'' * 1920 — «Өрәк килеп сығыуы» / ''Haunted Spooks'' * 1920 — «Ҡырағай көнбайышта» / ''An Eastern Westerner'' * 1920 — «Баш әйләнеү» / ''High and Dizzy'' * 1920 — «Сығығыҙ һәм барып етегеҙ» / ''Get Out and Get Under'' йәки ''My Beautiful Automobile'' * 1920 — «Номерҙы, зинһар» / ''Number, Please?'' * 1921 — «Хәҙер йәки бер ҡасан да» / ''Now or Never'' * 1921 — «Юғары ҡатлам» / ''Among Those Present'' * 1921 — «Мин риза» / ''I Do'' * 1921 — «Бер ҡасан көсһөҙләнмәү» / ''Never Weaken'' ==== Һуңыраҡтары ==== * 1923 — «Һуғыш эттәре» / ''Dogs of War'' * 1925 — «Пародиялар» / ''Charaster Studies'' === Тулы метражлы фильмдар === * 1921 — «Тыумыштан диңгеҙсе» / ''A Sailor-Made Man'' * 1922 — «Өләсәһенең ейәне» / ''Grandma’s Boy'' * 1922 — «Доктор Джек» / ''Doctor Jack'' * 1923 — «Хәүефһеҙлек барыһынан да түбән!» / ''Safety Last!'' * 1923 — «Ни өсөн борсоуланырға?»/ ''Why Worry?'' * 1924 — «Ҡатындан ҡурҡыу» (йәки — «Ҡыйыуһыҙ») / ''Girl Shy'' * 1924 — «Эҫе һыу» / ''Hot Water'' * 1925 — «Беренсе курс студенты» / ''The Freshman'' * 1926 — «Яҙмыш ҡушыуы буйынса» / ''For Heaven’s Sake'' * 1927 — «Ҡусты» / ''The Kid Brother'' * 1928 — «Уҙышсы» / ''Speedy'' * 1929 — «Рәхим ит, хәүеф» / ''Welcome Danger'' * 1930 — «Аяҡты алға ҡуйып» / ''Feet First'' * 1932 — «Кино иҫәрлеге» / ''Movie Crazy'' * 1934 — «Бесәй тәпәйе» ''The Cat’s-Paw'' * 1936 — «Ҡош юлы» / ''The Milky Way'' * 1938 — «Профессор, һаҡ булығыҙ» / ''Professor Beware'' * 1947 — «Дыуамал мөхит, йәки Гарольд Диддлбок гонаһы» / ''The Sin of Harold Diddlebock'' йәки ''Mad Wednesday'' }} == Ҡыҙыҡлы факттар == * «Алйот һәм унан алйотораҡ» фильмының геройҙары актёрға бағышлап Ллойд һәм Гарри тип исемләнә. * «Хәүефһеҙлек бөтәһенән дә түбән!» фильмындағы сәғәт телендә эленеп торған трюкты Кристофер Ллойд тигән аҙашы «Кире киләсәккә» трилогияһының беренсе фильмында ҡабатлай, һәм был осраҡлы түгелдер. * «Футурама» мультсериалының «That’s Lobstertainment!» серияһында Гарольд Ллойдты эләкләп Гарольд Ззойд исемле персонаж бар. == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Harold Lloyd|Гарольд Ллойд}} * [http://haroldlloyd.us/ HaroldLloyd.us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608031825/https://haroldlloyd.us/ |date=2023-06-08 }} — Аннет Ллойдтың мәҡәләләр һәм мәғлүмәт менән тулы сайт. * [http://www.haroldlloyd.us/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=17&amp;Itemid=13 Тулы фильмография һәм юғалған фильмдарҙың теҙмәһе] [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] <!-- [[Категория:Американың кинематографик сәнғәте һәм фәндәре Академияһын ойоштороусылар]] --> [[Категория:АҠШ масондары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:АҠШ кинорежиссёрҙары]] bfynyteg66vohz0gl8ezme8cjw5flqz 0 75156 1309216 1252471 2026-11-07T23:54:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309216 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя = Джавахарлал Неру |оригинал имени = जवाहरलाल नेहरू |порядок = 1 |изображение = Nehru1920.jpg |описание изображения = |должность = Һиндостандың премьер -министры |флаг = Flag of India.svg |периодначало = [[15 август]] [[1947]] |периодконец = [[27 май]] [[1964]] |предшественник = Вазифа булдырылған |преемник = Гулзарилал Нанда (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) <br />Лал Бахадур Шастри |должность_2 = Һиндостандың сит ил эштәре министры | монарх = Георг VI (1950 йылдың 26 ғинуарынаса ) |порядок_2 = 1 |флаг_2 = Flag of India.svg |периодначало_2 = [[15 август]] [[1947]] |периодконец_2 = [[27 май]] [[1964]] |предшественник_2 = Вазифа булдырылған |преемник_2 = Гулзарилал Нанда (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) <br />Лал Бахадур Шастри |образование = Кембридж университеты |профессия = Юрист |партия = Һиндостан милли конгресы |дата рождения = 14.11.1889 |место рождения = Аллаһабадта, {{ТУ|Британ Һиндостаны|Һиндостанда}} {{Флаг Британской Индии}} |дата смерти = 27.05.1964 |место смерти = {{ВБУ|Нью-Дели|Һиндостанда}} {{Флаг Индии}} |в браке = Камала Неру |дети = '''ҡыҙы:''' [[Индира Ганди]] |похоронен = |национальность = [[Һинд]] |вероисповедание = |отец = Мотилал Неру |мать = Сваруп Рани |автограф = Jawaharlal Nehru Signature.svg |награды = {{{!}} {{!}}{{Бхарат Ратна}}{{!!}}{{Золотой орден Тамбо}} {{!}}} }} '''Джавахарла́л Не́ру''' (''һинд''|जवाहरलाल नेहरू Javāharlāl Nehrū; шулай уҡ '''Пандит''' (''Ғалим Неру'' — ''Учёный Неру'' ҡушаматы менән дә билдәле; [[14 ноябрь]] [[1889 йыл]] — [[27 май]] [[1964 йыл]]) — донъяның иң танылған сәйәси эшмәкәрҙәренең береһе, һинд милли азатлыҡ хәрәкәтенең һул өлөшө лидеры. Остазы Махатма Ганди тәьҫирендә Һиндостан милли конгресы рәйесе вазифаһына күтәрелә, артабан ил бойондороҡһоҙлоҡ яулап алғас, [[1947 йыл]]дың [[15 август|15 авгусында]] [[Һиндостан]]дың беренсе премьер-министры була. Был яуаплы вазифаны, [[1964 йыл]]дың [[27 май]]ында йөрәк өйәнәгенән вафат булғансы, биләй. Һиндостандың өсөнсө премьер-министры булған [[Индира Ганди]]ҙың атаһы һәм илдең етенсе премьер-министры булған Раджив Гандиҙың олатаһы. Премьер-министр вазифаһын башҡара башлау менән тышҡы сәйәсәттә Неру нейтраль позиция ала: был Һиндостандың бер үк ваҡытта көнбайыш һәм көнсығыш блоктарҙан бойондороҡһоҙ булыуын аңлата. Шуға ярашлы ул Ғәмәл Әбдел Насыр һәм Иосип Броз Тито менән бергә {{comment|Ҡушылмау хәрәкәтенә|Движение неприсоединения}} нигеҙ һалған өс яҡлы һөйләшеүҙәр алып бара. == Йәшлеге == Джавахарлал Неру [[1889 йыл]]дың [[14 ноябрь|14 ноябрендә]] Аллахабадта, кашмир брахмандары варнаһына кастаһына ҡараған ғаиләлә тыуған. Әсәһе Сваруп Рани (1863—1954), атаһы Мотилал Неру (1861—1931) [[1919 йыл|1919]]—[[1920 йыл|1920]] һәм [[1928 йыл|1928]]—[[1929 йыл]]дарҙа илдәге иң эре фирҡә Һинд милли конгресы етәксеһе була. Ул үҙенең улы Джавахарлалды (исемен һинд теленән тәржемә иткәндә «ҡиммәтле ҡыҙыл яҡут») Харроуҙағы абруйлы инглиз мәктәбенә уҡырға бирә.)<ref>Zachariah, Benjamin. [http://books.google.com/books?id=Xm05ptRAYdkC&pg=PA17 ''Nehru.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920144448/http://books.google.com/books?id=Xm05ptRAYdkC&pg=PA17 |date=2014-09-20 }} Routledge: 2004. стр. 17-19 ISBN 0-415-25016-1</ref>1912 йылда Неру Кембридж университетының хоҡуҡ факультетын тамамлай<ref name=autogenerated1>[http://ispr.ru/politiki-mira/radzhiv-gandi/radzhiv-motilal-neru.html Раджив Мотилал Неру | Институт социально-политических исследований] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228023755/http://ispr.ru/politiki-mira/radzhiv-gandi/radzhiv-motilal-neru.html |date=2014-02-28 }}</ref>. Һиндостанға ҡайтҡас, Нерру Аллаһабадта урынлаша һәм атаһының адвокат фирмаһында эшләй. [[8 февраль]] [[1916 йыл]] яҙ байрамын байрам иткәндә Неру ун алты йәшлек Камале Каулға өйләнә. Бер йылдан һуң уларҙың берҙән-бер ҡыҙҙары тыуа, уны Индира тип атайҙар. Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенең һул ҡанаты етәксеһе. Остазы [[Махатма Ганди|Махатмы Гандиҙың]] ярҙамы менән Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенең рәйесе була. Аҙаҡ, 1947 йылдың 15 авгусынан, ил мөстәҡиллек алғас, [[Һиндостан]]дың беренсе премьер-министры була. Был вазифала ул 1964 йылдың 27 майынаса эшләй (йөрәк өйәнәгенән вафат була). == Йәштәр лидеры == Неру бер үк ваҡытта Һиндостан милли конгрестың әүҙем ағзаһы була, һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн {{comment|көс ҡулланмау саралары|Сатьяграха- Махатма Ганди алымы}} ярҙамында көрәшә. Тыуған еренә ул Европала белем алған һәм көнбайыш мәҙәниәтле кеше күҙлегенән ҡарай. [[Махатма Ганди|Ганди]] тәғлимәте менән танышыу уны тыуған тупрағына әйләнеп ҡайтырға һәм Европа идеяларын һинд традициялары менән берләштерегә саҡыра. синтезы тыуған тупрағына ҡайтты. Неру Һиндостан милли конгресының бүтән лидерҙары кеүек [[Махатма Ганди]]ҙың доктриналарын тарата. [[Бөйөк Британия]]ның колониаль властары Неруҙы бер нисә тапҡыр төрмәгә ташлаған, ул унда дөйөм алғанда 10 йыл самаһы үткәрә. Ул Гандиҙың колониаль властар менән хеҙмәтәшлеккә ҡаршы кампаниянияһында, ә аҙаҡтан — инглиз тауарҙарына бойкот кампанияһында әүҙем ҡатнаша. == Һиндостан милли конгресс рәйесе == [[1927 йыл|1927 году]] Неру Һиндостан милли конгресс рәйесе итеп һайлана. Шулай уҡ был йылда, Джавахарлал, атаһы Мотилал Неру, һеңлеһе Кришна һәм кәләше Камала менән, Октябрь революцияһының ун йыллығына килә. [[1938 йыл]]да партия һаны, 10 тапҡырға артып, 5 миллион кешегә саҡлы еткән. Ләкин был ваҡытҡа индуистар һәм мосолмандар араһында айырылыу төҫмөрләнгән. Мосолмандарҙың партияһы — Бөтә һинд мосолман лигаһы — бойондороҡһоҙ мосолман дәүләте [[Паҡстан]]ды — «таҙалар илен» булдырыу яҡлы сығыш яһай. [[1936 йыл]]да, төрмәнән сыҡҡандан һуң, Лакхнауҙа ойошторолған Конгресс сессияһында сығыш яһап, Неру былай ти:<blockquote> Донья һәм Һиндостан алдында торған был мәсьәләне хәл итеүҙең берҙән-бер асҡысы, ул — социализм, мин шуға ышанам. Мин ошо һүҙҙе әйткәндә, уға асыҡ булмаған гуманистик мәғәнә түгел, ә аныҡ фәнни-иҡтисади йөкмәтке һалам… Мин эшһеҙлекте, Һиндостан халҡының деградацияһын һәм бойондороҡлоғон бөтөрөүҙең берҙән-бер юлын социализмда күрәм. Бының өсөн беҙҙең сәйәси һәм ижтимағи ҡоролошта, сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында байҙарҙы бөтөрөү хаҡына киң революцион үҙгәртеп ҡороуҙар кәрәк… Был табыш алыуға нигеҙләнгән шәхси милекселекте бөтөрөү һәм кооператив етештереүҙең юғары идеалына алмаштырыу тигәнде аңлата…</blockquote> == Һиндостандың беренсе премьер-министры == [[24 август|1946 йылдың 24 авгусында]] Неру Һиндостандың Ваҡытлы хөкүмәте — Һиндостан вице-короле янындағы Башҡарма советы вице-премьеры булып китә, ә 1947 йылдың июнендә — бойондороҡһоҙ Һиндостандың беренсе хөкүмәт башлығы һәм сит ил эштәре һәм {{comment|оборона|ҡурғау}} министры<ref>Джавахарлал Неру | Институт социально-политических исследований</ref>. 1947 йылдың июлендә Бѳтә Һиндостан милли конгресы күп тауыш менән Британияның Һиндостанды ике хөкүмәткә — Һиндостан Союзы һәм [[Паҡстан]]ға бүлеү тәҡдимен ҡабул итә. [[1947 йыл|1947 йылдың 15 августында]] [[Дели]] ҡалаһында Ҡыҙыл форт өҫтөндә Неру бойһондороҡһоҙ Һиндостандың флагын күтәрә. 14-нән 15 авгусҡа ҡаршы төндә Неру былай тигән: {{Цитата|Сәғәт төн уртаһын күрһәткәндә һәм бөтә донья йоҡоға талғанда, Һиндостан тормошҡа һәм иреккә уянғанда, ошо тантаналы мәлдәрҙә беҙ үҙебеҙҙе Һиндостанға, уның халҡына һәм, тағы ла мөһимерәк, бөтә кешелеккә хеҙмәт итеү эшенә, бағышларбыҙ, тип ант итәбеҙ.<ref name=autogenerated1 /> Беҙ үҙебеҙҙең азатлыҡты ҙур михнәттәр кисереп яуланыҡ, беҙҙең йөрәктәрҙә һаман да әле был ғазаптар һаҡлана. Хәҙер инде үткәндәрҙе оноттоҡ, беҙҙең бөтөн уй-ниәттәр фәҡәт киләсәккә йүнәлтелгән. Әммә был киләсәк еңел булмаясаҡ. Һиндостанға хеҙмәт итеү - миллионлаған ғазап сиккәндәргә һәм бәхетһеҙҙәргә хеҙмәт итеү ул. Ул быуаттар буйы килгән бөлгөнлөктө, ауырыуҙарҙы һәм мөмкинлектәр тиң булмауын юҡҡа сығарыуҙы аңлата. Беҙ ирекле Һиндостандың яңы мөһәбәт йортон төҙөргә тейешбеҙ - уның бөтә балалары ла йәшәйәсәк йортон. <ref name=autogenerated2 />}} [[Файл:Prime Minister Nehru and Chinese Chairman Mao Zedong in Beijing.jpg|thumb|315x315px|Джавахарлал Неру Ҡытай Халыҡ Республикаһы {{comment|етәксеһе|председателе}} [[Мао Цзэдун]] менән.]] 1948 йылдың февралендә Һиндостанды британ ғәскәрҙәренең һуңғы контингенты ташлап китте. 1947—1948 йылдарҙа Һиндостан менән Паҡстан араһында Кашмир өсөн һуғыш була. Шуның һөҙөмтәһендә бәхәсле штаттың өстән бер өлөшө Паҡстан контроленә эләгә, ә төп өлөшө Һиндостан составына индерелә. Индуист халҡының күпселеге Һиндостан милли конгресына ИНК ышанған. 1947 йылғы һайлауҙарҙа Неруҙың тарафдаштары парламентта 86 % урын яуланы. Неру Һиндостан Союзына бөтөн һинд кенәзлектәрен тиерлек, 601-ҙән 555-ен ҡуша алған. 1954 йылда Һиндостанға диңгеҙ яры буйындағы француз, ә 1962 йылда — португал анклавтары ҡушылған. 1950 йылдың ғинуарында Неруҙың инициативаһы буйынса Һиндостан донъяуи һәм демократик [[республика]] тип иғлан ителә. Һиндостан конституцияһы төп демократик азатлыҡты һәм дин, милләт йәки [[каста]] буйынса дискриминациялауҙы тыйыуҙы гарантиялай. Ҡоролошо — Президент-парламент идара итеүе, әммә төп идаралыҡ Парламент һайлап ҡуйған Премьер-министр ҡарамағында була. Парламент ике палаталы: халыҡ палатаһынан, штат советынан тора. 28 штат үҙ полицияһына һәм ҡануниәтенә эйә булырлыҡ, иҡтисади эшмәкәрлеген үҙаллы көйләү хоҡуғы бирерлек киң эске автономия ала. Артабан милли билдәләр буйынса булдырылған яңы штаттар иҫәбенә уларҙың һаны арта. 1956 йылдың ноябрендә 14 яңы штат һәм 6 биләмә союздары булдырыла. Уларҙың барыһы ла, элекке штаттарҙан айырмалы рәүештә, этник яҡтан оҡшаштар. Бөтә граждандар өсөн дә 21 йәштән башлап дөйөм, тура, тигеҙ һәм йәшерен тауыш биреү һәм {{comment|мажоритар вәкәләтлек|система выборов в коллегиальный орган (парламент), при которой избранными считаются кандидаты, получившие большинство голосов избирателей в своём избирательном округе}} индерелә. == Эске сәйәсәте. Иҡтисад һәм социаль өлкәләрҙә реформалар == [[Файл:1989 CPA 6121.jpg|thumb|right|200px|Д. Неруға бағышланған [[СССР]] почта маркаһы, [[1989]], 15 [[тин]] (ЦФА каталогы 6121, Скотт (маркалар каталогы) 5813)]] Эске сәйәсәттә Неру Һиндостандың бөтә халыҡтарын, индуистарҙы мосолмандар һәм сикхтарҙы татыулаштырырға, ә сәнәғәттә — планлаштырыу принциптарын һәм баҙар иҡтисадын булдырырға ынтыла. Радикаль үҙгәртеүҙәрҙән һаҡланырға тырыша, һәм уға Конгрестың уң, һул һәм үҙәк фракцияларының берҙәмлегенә өлгәшеп, үҙенең сәйәсәтендә улар араһында баланс булдыра. Неру халыҡты иҫкәртә:<blockquote> Социалистик йәки капиталистик алымдар ҡулланып, фәҡирлекте ниндәйҙер мөғжизә менән байлыҡҡа әйләндереп булмағалығын оноторға ярамай. Берҙән-бер юл көсөргәнешле хеҙмәттә, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуҙа һәм етештереү продукттарын ғәҙел бүлеүҙе ойоштороуҙа. Был оҙаҡ һәм ауыр процесс. Насар үҫешкән илдә капиталистик юлды ҡулланыу мөмкин түгел. Тик планлаштырыусы социалистик юл ғына булышлыҡ итәсәк, әммә быларҙы тормошҡа ашырыр өсөн бик күп ваҡыт үтәсәк. </blockquote> == Тышҡы сәйәсәт == [[Файл:Nehru (Birla House).jpg|thumb|right|280px|Неру [[Махатма Ганди]]ҙың вафаты хаҡында иғлан итә.<br> Фотограф: Анри Картье-Брессон. <br> <small>(40-сы йылдарҙағы иң билдәле фотографияларҙың береһе)</small>]] Донъяла абруй менән файҙаланған Неру сәйәси блоктарға ҡушылмау сәйәсәте авторы булған. 1948 йылда уҡ Джайпурҙа Һиндостан милли конгресы ИНК съезында Һиндостандың тышҡы сәйәсәтенең төп принциптары {{comment|айышлы итеп әйтеп бирелгән|сформулированы}}: антиколониализм, тыныслыҡты һәм нейтралитетты һаҡлау, хәрби -сәйәси блоктарға инмәү һәм ҡатнашмау. Неру хөкүмәте тәүгеләрҙән булып Ҡытай Халыҡ Республикаһын таный, әммә был Тибет арҡаһында 1959 һәм 1962 йылдарҙа Ҡытай менән киҫкен сик буйы конфликттарынан араламай. 1962 йылғы конфликттың башланғыс стадияһындағы уңышһыҙлыҡтар ил эсендә Неру хөкүмәтен тәнҡитләүгә һәм Һиндостан милли конгресының һул фракцияһына ҡараған хөкүмәт ағзаларының отставкаһына алып килә. Әммә Неру партияның берҙәмлеген һаҡлап ҡалған. 1950 — 1960-сы йылдар башында Неру хөкүмәте тышҡы сәйәсәтенең мөһим йүнәлеше булып Һиндостан ярымутрауында европа илдәренең колониаль анклавтарын юҡҡа сығарыу ликвидация торған. 1954 йылда, француз хөкүмәте менән һөйләшеп килешелгәндән һуң, Һиндостан составына Француз Һиндостаны тип йөрөтөлгән (Пудучерри/Пондишерри һ.б.)Һиндостан составына ингән. 1961 йылда оҙаҡҡа һуҙылмаған көс ҡулланыу операцияһынан һуң һинд ғәскәрҙәре ярымутрауҙағы португал колонияларын — Португал Һиндостанын (Гоа, Даман һәм Диу) яулай. (Уларҙың Һиндостанға ҡушылыуын Португалия 1974 йылда ғына таный). 1949 йылдың көҙөндә Неру [[АҠШ]]ҡа бара. Был визит дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуға, Һиндостанға америка капиталының әүҙем килеүенә, сауҙа, иҡтисад бәйләнештәре үҫешенә килтергән. АҠШ Һиндостанда коммунистик Ҡытайға ҡаршы көстө күргән. 1950-се йылдар башында АҠШ менән күп кенә иҡтисади һәм техник ярҙам буйынса килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. Әммә Неру 1962 йылдағы һинд-ҡытай отверг американское предложение о военной помощи в ходе индийско-китайского вооружённого конфликты барышында, нейтралитет сәйәсәтенә тоғро ҡалып, американың хәрби ярҙам тәҡдимен ҡабул итмәй. Шул уҡ ваҡытта ул һинд нейтралитеты сиктәрен аныҡ билдәләй:<blockquote> Азатлыҡ һәм ғәҙеллек ҡурҡыныс аҫтында булғанда, асыҡтан-асыҡ {{comment|баҫып алыу|агрессия}} янағанда, беҙ нейтраль була алмайбыҙ һәм булмаясаҡбыҙ ҙа </blockquote> Ул [[СССР]]ҙан иҡтисади ярҙам алһа ла, совет союзнигы булмай, ә төрлө ижтимағи-сәйәси ҡоролошло дәүләттәрҙең һыйышып тыныс йәшәүе яҡлы була. 1954 йылда ул һыйышып тыныс йәшәүҙең (панча шила) 5 принцибын тәҡдим итә. Һәм бер йыл үтеүгә шуларҙың нигеҙендә Ҡушылмау хәрәкәте барлыҡҡа килә. Был принциптар Һиндостан Тибеттың Ҡытай Халыҡ Республикаһы составына инеүен таныуында тәү тапҡыр сағылыш тапҡан. Панча шилы принциптары түбәндәге төшөнсәләрҙән тора: үҙ-ара территориаль бөтөнлөктө һәм суверенитетты хөрмәт итеү, үҙ-ара һөжүм итмәү, бер-береңдең эске эштәренә ҡыҫылмау, тиң хоҡуҡлыҡ һәм яҡтарҙың үҙ-ара отошлолоғо принциптары, тыныс һыйышып йәшәү. 1955 йылда Неру [[Мәскәү]]гә визит менән килә һәм Ҡытайға менән сағыштырғанда ҡеүәтле ил булып торған Советтар Союзына яҡыная. Советтар Союзында Неру Сталинградҡа, Ялтаға, Алтайға, Тбилисиға, Ташҡәнткә, Сәмәрҡәндкә, Магнитогорскиға һәм Свердловскиға бара. Свердловскиҙа (хәҙер — [[Екатеринбург]]) Неруҙы һәм уның ҡыҙы [[Индира Ганди]]ҙы меңәрләгән ябай ҡала кешеләре ҡаршы ала — һинд премьеры бындай ҡунаҡсыллыҡҡа таң ҡала. Был ҡалала ул иң эре заводтарҙың береһе булған {{comment|«Урал ауыр машиналар төҙөү заводы»|Уралмаш}}нда була, һәм аҙаҡтан Һиндостан был завод менән контракт төҙөй. Шул ваҡыттан башлап завод Һиндостанға 300-ҙән артыҡ экскаватор һатты<ref>{{Cite web|url=http://www.oblgazeta.ru/society/29008/|title=Этот день в истории Свердловской области - 18 июня|author=Анна Осипова|publisher=www.oblgazeta.ru|accessdate=2016-06-19}}</ref>. Совет-ҡытай ҡаршылығы үҫә барған һайын совет-һинд мөнәсәбәттәре тығыҙыраҡ була бара, ә инде Неру вафат булғандан һуң ике ил {{comment|ысын|фактически}} союздаш илгә әйләнә. == Вафаты == [[1962]] йылғы Ҡытай-һинд сик буйы һуғышы килтергән ауыр кисерештәр Неруҙың кәйефе ҡырылыуына килтерә, тип билдәләйҙәр<ref>[http://polpred.com/?ns=1&ns_id=671917 Китай. Внешэкономсвязи, политика]</ref>. 1964 йылдың 27 майында Неру Дели ҡалаһында йөрәк өйәнәгенән һәләк була. Васыятына ярашлы, уның көлө изге Ямуна йылғаһы өҫтөнә һибелә. == Хеҙмәттәре == ;Публикации на русском языке * {{книга |автор = Неру Дж. |заглавие = Автобиография |оригинал = |ссылка = |ответственный = Джавахарлал Неру / Пер. с англ.; Переводчики: В.В. Исакович, Д.Э. Кунина, В.Ч. Павлов, В.Н. Мачавариани, [[Поспелов, Борис Васильевич|Б.В. Поспелов]] |издание = |место = М. |издательство = [[Издательство иностранной литературы]] |год = 1955 |страницы = |страниц = 656 |серия = |isbn = |тираж = }} (в пер.) * {{книга |автор = Неру Дж. |заглавие = Открытие Индии |оригинал = |ссылка = |ответственный = Джавахарлал Неру / Пер. с англ.; Переводчики: В.В. Исакович, Д.Э. Кунина, И.С. Кливанская, В.Ч. Павлов; Ред. перевода В.Н. Мачавариани |издание = |место = М. |издательство = [[Издательство иностранной литературы]] |год = 1955 |страницы = |страниц = 652, [24] |серия = |isbn = |тираж = }} (в пер.) * ''Неру Дж.'' Внешняя политика Индии. — М.: Прогресс, 1965, — 352 с. * {{книга |автор = Неру Дж. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Взгляд на всемирную историю. В трёх томах |оригинал = Лондон, 1949 |ссылка = |викитека = |ответственный = Джавахарлал Неру / Пер. с англ. под ред. [[Бондаревский, Георгий Львович|Г. Л. Бондаревского]], [[Куцобин, Пётр Васильевич|П. В. Куцобина]], [[Нарочницкий, Алексей Леонтьевич|А. Л. Нарочницкого]] |издание = |место = М. |издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год = 1975 |том = |страницы = |страниц =384+504+454 |серия = |isbn = |тираж = }} (в пер., суперобл.) * ''Неру Дж.'' Взгляд на всемирную историю. В трёх томах. Изд. 2. — М.: Прогресс, 1977. — 376+504+454 с., 25 000 экз. * ''Неру Дж''. Взгляд на всемирную историю. В трёх томах. Изд. 3. — М.: Прогресс, 1981. — 376+504+454 с., 50 000 экз. * ''Неру Дж''. Взгляд на всемирную историю. В трёх томах. Изд. 4. — М.: Прогресс, 1989. — 360+472+432 с., 30 000 экз. * {{книга |автор = Неру Дж. |заглавие = Открытие Индии. В двух томах |оригинал = |ссылка = |ответственный = Джавахарлал Неру / Пер. с англ.; Переводчики: В.В. Исакович, И.С. Кливанская |издание = |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |год = 1989 |страницы = |страниц =464+512 |серия = |isbn = 5-250-00853-4 |тираж = 75&nbsp;000 }} (в пер.) == Факттар == Һиндостан хөкүмәте рәйесе Джавахарлал Неру 1956 йылда Советтар Союзына килә, һәм ул [[Һаҡмар районы]] Татар Ҡарғалыһы күреп килергә теләүен әйтә. Сөнки ҡасандар Ҡарғалы сауҙагәрҙәре Көнбайыш кешеләренән беренселәрҙән булып Һиндостанға Тянь-Шань тауҙары аша, серле тау һуҡмаҡтары менән, барып еткән булған икән. == Әҙәбиәт == {{Навигация |Тема = Неру, Джавахарлал |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * {{книга |автор = Горев А. В., Зимянин В. М. |заглавие = Неру |ссылка = http://zzl.lib.ru/catalog/13_n.shtml |ответственный = Александр Горев, Владимир Зимянин |издание = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 1980 |страницы = |страниц = 416 |серия = Жизнь замечательных людей |тираж = 150 000 }} (в пер.) * {{книга |автор = Мартышин О. В. |заглавие = Политические взгляды Джавахарлала Неру |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Наука (Главная редакция восточной литературы) |год = 1981 |страницы = |страниц = 312 |серия = |тираж = 8 000 }} * {{книга |автор = Ульяновский Р. А. |часть = Джавахарлал Неру |ссылка часть = http://www.h-book.ru/chelovek/neru |заглавие = Три лидера великого индийского народа |ссылка = |ответственный = Р. А. Ульяновский |издание = |место = М. |издательство = Политиздат |год = 1986 |страницы = |страниц = 232 |серия = |тираж = 100 000 }} * {{книга |автор = Вафа А. Х., Литман А. Д. |заглавие = Философские взгляды Джавахарлала Неру |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Наука (Главная редакция восточной литературы) |год = 1987 |страницы = |страниц = 288 |серия = |isbn = |тираж = 5 000 }} * {{книга |автор = |часть = |ссылка часть = |заглавие = Джавахарлал Неру. Воспоминания. Исследования |оригинал = |ссылка = |ответственный = Отв. редакторы и составители Э. Н. Комаров и Л. В. Митрохин; Институт востоковедения АН СССР |издание = |место = М. |издательство = Наука (Главная редакция восточной литературы) |год = 1989 |страницы = |страниц = 208, [16] |серия = |isbn = 5-02-016703-7 |тираж = 5 000 }} (в пер.) * {{книга |автор = Сарвепалли Гопал. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Джавахарлал Неру. Биография (2 тома) |оригинал = Javaharlal Nehry. A Biography |ссылка = |ответственный = Переводчик И. М. Кулаковская-Ершова |издание = |место = М. |издательство = Прогресс |год = 1989 |том = |страницы = |страниц = 896 |серия = |isbn = 5-01-001567-6 |тираж = 37 000 }} * {{книга |автор = Володин А. Г., Шаститко П. М. |заглавие = «Пусть не обманет надежда!..» Жизнь и борьба Джавахарлала Неру |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Политиздат |год = 1990 |страницы = |страниц = 352 |серия = |isbn = 5-250-00445-8 |тираж = 50 000 }} == Хәтер == * [[Мәскәү]]ҙә Мәскәү дәүләт университеты янында Неру һәйкәле тора. [[Ломоносов проспекты]] һәм [[Вернадский проспект]]тары киҫешкән урындағы майҙан Джавахарлал Неру исемен йөрөтә<ref>[http://www.gramota.ru/spravka/moscow/?page=4&alpha=%C4 Наименование улиц Москвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405143421/http://gramota.ru/spravka/moscow/?page=4&alpha=%C4 |date=2015-04-05 }} на портале [[Грамота.ру]]. [[Площадь Джавахарлала Неру]].</ref>. * Джавахарлал Неру исемендәге премия (''инглиз'' Jawaharlal Nehru Award) * Джавахарлал Неру исемендәге әҙәбиәт премияһы * Дели ҡалаһында Джавахарлал Неру стадионы * Джавахарлал Неру исемендәге университет * Екатеринбургта Джавахарлал Неру скверы == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Индира Ганди]] — Джавахарлал Неруҙың ҡыҙы * [[Махатма Ганди]] * Һинд милли конгресы == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} ↑ Zachariah, Benjamin. Nehru. Routledge: 2004. стр. 17-19 ISBN 0-415-25016-1 ↑ Шунда өҫкә күсергә 1 2 Раджив Мотилал Неру | Институт социально-политических исследований ↑ Шунда өҫкә күсергә 1 2 Джавахарлал Неру | Институт социально-политических исследований ↑ Анна Осипова. Этот день в истории Свердловской области - 18 июня. www.oblgazeta.ru. Проверено 19 июня 2016. ↑ Китай. Внешэкономсвязи, политика ↑ Наименование улиц Москвы на портале Грамота.ру. Площадь Джавахарлала Неру == Әҙәбиәт == {{Навигация |Тема = Неру, Джавахарлал |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Неру, Джавахарлал |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * {{книга |автор = [[Горев, Александр Васильевич|Горев А. В.]], [[Зимянин, Владимир Михайлович|Зимянин В. М.]] |заглавие = Неру |ссылка = http://zzl.lib.ru/catalog/13_n.shtml |ответственный = Александр Горев, Владимир Зимянин |издание = |место = М. |издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |год = 1980 |страницы = |страниц = 416 |серия = [[Жизнь замечательных людей]] |тираж = 150&nbsp;000 }} (в пер.) * {{книга |автор = [[Мартышин, Орест Владимирович|Мартышин О. В.]] |заглавие = Политические взгляды Джавахарлала Неру |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] (Главная редакция восточной литературы) |год = 1981 |страницы = |страниц = 312 |серия = |тираж = 8&nbsp;000 }} * {{книга |автор = [[Ульяновский, Ростислав Александрович|Ульяновский Р. А.]] |часть = Джавахарлал Неру |ссылка часть = http://www.h-book.ru/chelovek/neru |заглавие = Три лидера великого индийского народа |ссылка = |ответственный = Р. А. Ульяновский |издание = |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |год = 1986 |страницы = |страниц = 232 |серия = |тираж = 100&nbsp;000 }} * {{книга |автор = [[Вафа, Анис Хабибович|Вафа А. Х.]], [[Литман, Алексей Давыдович|Литман А. Д.]] |заглавие = Философские взгляды Джавахарлала Неру |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] (Главная редакция восточной литературы) |год = 1987 |страницы = |страниц = 288 |серия = |isbn = |тираж = 5&nbsp;000 }} * {{книга |автор = |часть = |ссылка часть = |заглавие = Джавахарлал Неру. Воспоминания. Исследования |оригинал = |ссылка = |ответственный = Отв. редакторы и составители [[Комаров, Эрик Наумович|Э. Н. Комаров]] и Л. В. Митрохин; [[Институт востоковедения АН СССР]] |издание = |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] (Главная редакция восточной литературы) |год = 1989 |страницы = |страниц = 208, [16] |серия = |isbn = 5-02-016703-7 |тираж = 5&nbsp;000 }} (в пер.) * {{книга |автор = Сарвепалли Гопал. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Джавахарлал Неру. Биография (2 тома) |оригинал = Javaharlal Nehry. A Biography |ссылка = |ответственный = Переводчик И. М. Кулаковская-Ершова |издание = |место = М. |издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год = 1989 |том = |страницы = |страниц = 896 |серия = |isbn = 5-01-001567-6 |тираж = 37&nbsp;000 }} * {{книга |автор = Володин А. Г., [[Шаститко, Пётр Михайлович|Шаститко П. М.]] |заглавие = «Пусть не обманет надежда!..» Жизнь и борьба Джавахарлала Неру |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |год = 1990 |страницы = |страниц = 352 |серия = |isbn = 5-250-00445-8 |тираж = 50&nbsp;000 }} == Һылтанмалар == {{ВС}} {{Премьер-министры Индии}} {{Кавалеры Бхарат Ратна}} [[Категория:Һиндостандың финанс министрҙары]] [[Категория:Һиндостандың оборона министрҙары]] [[Категория:Һиндостандың сит ил эштәре министрҙары]] [[Категория:Һиндостандың социалистары]] [[Категория:Һиндостандың революционерҙары]] [[Категория:Һиндостандың филателистары]] [[Категория:Һиндостан милли конгресы ағзалары]] [[Категория:Антиколониалистар]] [[Категория:Неру-Ганди династияһы]] [[Категория:Йөрәк-ҡан тамыры сиренән үлгәндәр]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Хэрроу сығарылыштары]] [[Категория:Һиндостандың премьер-министрҙары]] t0er8per003h1kqm3zvjzpfy6hrapwu 0 77732 1309244 1242836 2026-11-08T02:49:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309244 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Дәүләтбаев Рәмис Рәжәп улы |оригинал имени = |имя при рождении = |изображение = <!-- Брать только с commons или из ba-wiki, ссылки на другие сервера игнорируются --> |ширина = |описание изображения = <!-- Должно характеризовать портрет --> |род деятельности = журналист |дата рождения = 25.9.1962 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Мәләүез районы}} [[Томансы]] ауылы |гражданство = {{USSR}} → {{RUS}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени}} |автограф = | Альма-матер = М. В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]] |сайт = |викисклад = }} {{Фамилиялаш|Дәүләтбаев}} '''Дәүләтбаев Рәмис Рәжәп улы''' ([[25 сентябрь]] [[1962 йыл]]) — [[башҡорт]] радио һәм телевидение журналисы, 2000—2015 йылдарҙа «Башҡортостан» телерадиотапшырыуҙар компанияһы етәксеһе, Рәсәй телевидениеһы академигы (2010), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. == Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге == Рәмис Рәжәп улы Дәүләтбаев 1962 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]) Мәләүез районының Томансы ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, бер ни тиклем ваҡыт Мәләүез шәкәр заводында машинист булып эшләй. 1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1983 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә һәм өсөн курстан һуң уҡыуын [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультетында дауам итә. Был уҡыу йортон «журналистика» һөнәре буйынса тамамлағас, 1989 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһы]]нда эш башлай. * 1989—1994 йылдар — «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының радио тапшырыуҙары студияһы Ижтимағи-сәйәси программалары баш редакцияһының хәбәрсеһе, радио тапшырыуҙары студияһы комментаторы, радио тапшырыуҙары студияһының «Даирә» ижад берекмәһе етәксеһе. * 1994—1999 йылдар — «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының генераль директор урынбаҫары — радио тапшырыуҙар студияһы директоры. * 1999—2000 йылдар — «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының генераль директор урынбаҫары — телетапшырыуҙар студияһы директоры. * 2000—2002 йылдар — «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының генераль директоры. * 2002—2005 йылдар — «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының Федераль дәүләт унитар преприятиеһы (русса — ФГУП ГТРК «Башкортостан») рәйесе. * 2005—01.2015 йылдар — «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһы — Бөтөн Рәсәй Дәүләт телерадиокомпанияһың филиалы (русса филиала ВГТРК — ГТРК «Башкортостан») директоры. * 2000—2010 — (бер үк ваҡытта) — «Башҡортостан Республикаһының „Башҡортостан“ телерадиотапшырыуҙар компанияһы» Дәүләт унитар предриятиеһы (русса ГУП «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“ РБ») директоры. * Евразия Телевидение һәм радио академияһының Президиум ағзаһы. Рәмис Дәүләтбәев етәкселек иткән тиҫтә ярым йыл арауығында Башҡортостандың радио һәм телевидениеһы һиҙелерлек үҫеш һәм алға китеш осорон кисерҙе. Хәҙерге заманда халыҡ өсөн ныҡ кәрәкле һәм мәғлүмәт таратыуҙа төп сараларҙың береһе булған был тармаҡтың төп ҡаҙаныштары тарихта ныҡлы урын аласаҡ. Был, тәү сиратта, Ерҙең яһалма спутниктарын (юлдаштарын) ҡулланып, республика юлдаш телевидение һәм радиотапшырыуҙарын яңы техник ҡаҙаныштар нигеҙендә яйға һалыу. Бөгөн компания составына «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» (русса: [[БСТ]] — «Башкирское спутниковое телевидение») һәм «[[Ҡурай]]» телевизион каналдары, «Спутник ФМ», «[[Юлдаш]]» и «[[Ашҡаҙар]]» радиостанциялары ҡарай. Һуңғыларын [[Интернет]] селтәре ярҙамында донъяның бар өлөшөндә лә тәүлек әйләнәһенә тыңларға була. Бының менән бергә [[БСТ]] телеканалының һәм «Спутник ФМ» менән «[[Юлдаш]]» радиканалдары сигналдарын тапшырыу һәм ҡабул итеү биләмәлен һиҙелерлек киңәйтергә мөмкинлек биргән ерҙәге эфир ретрансляторҙар селтәре төҙөү ифрат оло әһәмиәткә эйә булды. Шулай уҡ [[БСТ]] телеканалының һәм «[[Юлдаш]]» радиканалы тапшырыуҙарын тәү сиратта Рәсәйҙең Башҡортостан менән сиктәш төбәктәре — [[Удмурт Республикаһы|Удмурт]] һәм [[Татарстан]] Республикалары, [[Силәбе]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Һамар]] һәм [[Ырымбур]] өлкәләре,[[Пермь крайы]]нда йәшәүсе милләттәштәребеҙ өсөн яҡшы сифатта ҡабул итә алырлыҡ ҙур төҙөлөш һәм монтаж эштәре башҡарылды. [[БСТ]] телеканалы эшмәкәрлек күләмен тәүлегенә 18 сәғәткә тиклем еткреү ҙә бығаса күрелмәгән ҡаҙаныш итеп ҡабул ителергә хоҡуҡлы. Телевидение һәм радиотапшырыуҙарҙың сифаты артыуы, уларҙың бер нисә телдә алынып барыуы ла тик маҡтауға лайыҡ. «Башҡортостан» радио һәм телекомпанияһының күп ижади коллективтарының [[Рәсәй]] һәм халыҡ-ара кимәлдәге төрлө конкурстарҙа һәм бәйгеләрҙә алдынғы урындар алыуы, билдәләнгән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булыуы ла күп нәмә тураһында һөйләй. Мәҫәлән, «[[Юлдаш]]» радиоһы [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы Федераль округыны]]ң иң яҡшы радистанцияһы тип табылды, [[Рәсәй]] буйынса ла алдынғылыҡты яуланы. «Башҡортостан» радиотелекомпанияһының биш проекты төрлө йылдарҙа «ТЭФИ-регион» тип аталған арҙаҡлы Бөтөн Рәсәй телевизион премияһына лайыҡ булды. Телевидениеның операторҙары һәм ижади төркөмдәре ил кимәлендәге һәм халыҡ-ара спорт ярыштарын, шул иҫәптән 2014 йылда [[Сочи]] ҡалаһында үткән [[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Ҡышҡы Олимпия]] һәм [[Паралимпия уйындары]]н, [[Ҡазан]] ҡалаһындағы Универсиаданы, башҡа күп төрлө спорт сараларын яҡтыртыуға йәлеп ителеүе лә ыңғай күрһәткестәрҙең береһе. Бөтә был уңыштарҙа, әлбиттә, етәксенең хеҙмәт өлөшө һиҙелерлек булды. [[Рәсәй Президенты]]ның Рәмис Дәүләтбәевты 2011 йылда II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләү тураһындағы указында «Ватан телерадиотапшырыуҙарын үҫтереүҙәге ҙур хеҙмәттәре һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн» тип юҡҡа ғына әйтелмәгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы; * Рәсәй телевидениеһы академигы (2010); * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. == Сығанаҡтар == * [http://www.tefi.ru/ru/art/ART-biograf/index.php?&id14=385&i14=100 Сайт Академии Российского телевидения]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20241216100256/https://agidel.ru/?param1=17968&tab=7 Рамис Давлетбаев — академик российского телевидения]; * [http://blog.myufa.ru/archives/2430 Рамис Давлетбаев удостоен медали Ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени]; * [http://bashgazet.ru/sport-i-turizm/11582-bst-sochia-osto.html БСТ Сочиға осто! [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 29 ғинуар 2014 йыл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; * [http://www.bashinform.ru/bash/696023/ Рәмис Дәүләтбаев «Башҡортостан» ДТРК-һы етәксеһе вазифаһынан китте]. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәләүез районында тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] ki5jf5l1c8x70p5cu82lf3zuvtfw5vv 0 81180 1309101 1286418 2026-11-07T15:16:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309101 wikitext text/x-wiki [[Файл:Brockhaus-Efron Velosipedy2.jpg|thumb|300px|Велосипедтар. Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегенән һүрәт]] '''Велосипе́д''' (иҫке {{lang-fr|vélocipède}}, {{lang-la|vēlōx}} «тиҙ» и {{lang-la2|pēs}} «аяҡ») — [[тәгәрмәс]]ле [[транспорт сараһы]], кешенең мускул көсө менән аяҡ педалдәре аша йә бик һирәк ҡул ҡуҙғатҡыстары аша хәрәкәткә килеүсе; аяҡтар ярҙамында хәрәкәткә килтерелә торған ике йәки өс тәгәрмәсле машина<ref>Русско-башкирский словарь технических терминов (А. Н. Кусеев, 2003)</ref>. Ике тәгәрмәсле велосипедтар киң таралған, әммә өс тәгәрмәсле велосипедтар ҙа була. [[Рәсәй]]ҙең [[юл ҡағиҙәләре]]ндә велосипед «инвалид коляскаларынан башҡа транспорт сараһы, ике һәм унан күберәк тәгәрмәсле, унда ултырған кешенең мускул көсө менән хәрәкәткә килеүсе» атала.{{-1|<ref>{{cite web | url = http://www.chainikam.net/rules/01/ | title = Правила дорожного движения РФ. Общие положения | archiveurl = http://www.webcitation.org/617AuG4JI | archivedate = 2011-08-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812000142/http://www.chainikam.net/rules/01/ |date=2011-08-12 }}</ref>}} == Тарихы == [[Файл:Bicycle evolution-ru.svg|мини|450px|Велосипед эволюцияһы]] [[1817]] йылда [[Карлсруэ]]ла немец профессоры [[барон Карл фон Дрез]] эшләгән, ә [[1818]] йылда беренсе ике тәгәрмәсле [[самокат]]ҡа патент алған һәм «йүгереү өсөн машина» (''Laufmaschine'') тип атаған. Дрездың самокаты ике тәгәрмәсле, рулле булған, педалһеҙ велосипедҡа оҡшаған, рамы ағастан булған. XIX быуаттың 70-се йылдарынан «пенни-фартинг» схемаһы киң ҡулланыла башлай. Исеме тәгәрмәстәрҙең ҙурлығын күрһәтә, пенни тәңкәһе фартингтан күпкә ҙурыраҡ тигәнде аңлатҡан. Хәҙергегә оҡшаған беренсе велосипедты ''Rover'' — «Скиталец» тип йөрөткәндәр. Уны [[1884]] йылда инглиз уйлап табыусыһы [[Джон Кемп Старли]] уйлап тапҡан һәм [[1885]] йылда сығара башлаған. «Пенни-фартинг» велосипедтарынан Ровер велосипедтары айырмалы рәүештә артҡы тәгәрмәскә цеп тапшырғысы булған, ике тәгәрмәсе лә бер ҙурлыҡта булған һәм йөрөтөүсе ике тәгәрмәс араһында ултырған. Тәүге йыйып алынғыс велосипед [[1878]] йылда эшләнә, беренсе [[алюмин]] — [[1890]] йылда, ә [[лигерад]] ҡайһы берҙә ''рикамбент'' тип йөрөткәндәр, ятҡан килеш йөрөүсе велосипедтар [[1895]] йылда эшләнә башлай, ә [[1914]] йылда «[[Пежо]]» фирмаһы уларҙы күпләп етештерә башлай. Велосипедтар XIX быуаттың икенсе яртыһында үҫешен дауам итә. [[1974]] йылда күпләп [[титан]]дан велосипедтар етештереү башлана, ә [[1975]] йылда — [[углепластик]]тан велосипедтар етештереү башлана . [[1983]] йылда [[велокомпьютер]] уйлап табыла. [[1990]] йылдың башында индекслы тиҙлек күсереү системаһы киң тарала. == Социаль урыны (әһәмиәте) == [[Файл:Ellimans-Universal-Embrocation-Slough-1897-Ad.png|thumb|200px|1897 йылдағы реклама. Салбарҙағы велосипедсы ҡыҙ һүрәте.]] Велосипедтар етештереү башҡа транспорт төрҙәре, иң элек автомобилдәр һәм самолёттар өсөн техник база булдырыуҙа ҙур роль уйнай. Велосипед рамдары, шулай уҡ велосипедтың башҡа өлөштәрен (шайбалар, подшипниктар, тешле тәгәрмәстәр) етештереү өсөн эшләнгән металл эшкәртеүҙең күп технологиялары һуңынан автомобилдәр һәм самолёттар етештереүҙә ҡулланылған. XX быуат башында барлыҡҡа килгән күпселек автомобиль фирмалары (мәҫәлән, Rover, Шкода, Morris Motor Company, Опель) велосипед фирмаһы булараҡ башлаған. Ағалы-ҡустылы Райттар ҙа велосипед етештереүсе булараҡ эш башлай<ref>[http://www.nasm.si.edu/Wrightbrothers/who/1893/shop.cfm The Wright’s Bycicle Shop] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125080218/http://www.nasm.si.edu/wrightbrothers/who/1893/shop.cfm |date=2007-01-25 }}</ref>. Велосипедсылар йәмғиәте юлдарҙың сифатын яҡшыртыуға өлгәшә. Ун туғыҙынсы быуат аҙағында АҠШ-та Яҡшы юлдар хәрәкәтен етәкләгән һәм финанслаған Америка тәгәрмәслеләре лигаһы ошондай ойошмаға миҫал булып тора. Юлдарҙың сифатын күтәреү автомобилдәр эшләүҙе лә тиҙләтте. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы эмансипациялауҙа велосипедтар ҙур роль уйнай. Атап әйткәндә, улар ярҙамында 1890-сы йылдарҙа модала ҡатын-ҡыҙҙар шаровары эшләй башлаған, был ҡатын-ҡыҙҙарҙы корсеттарҙан һәм башҡа төрлө кейемдән ҡотҡарырға ярҙам иткән. Бынан тыш, велосипедтар ярҙамында ҡатын-ҡыҙҙар бығаса күрелмәгән мобиллеккә эйә була. Шулай итеп, мәҫәлән, Американан билдәле суфражистка Сьюзен Энтони (1826—1906) 1896 йылдың 2 февралендә «New York World» гәзитенә биргән интервьюһында былай тип белдерҙе: <blockquote>Велосипед ҡатын-ҡыҙҙарҙың эмансипацияһы өсөн башҡалар менән бергә алғанға ҡарағанда күберәк эшләгәндер, тип уйлайым. Ул ҡатын-ҡыҙҙарға азатлыҡ һәм бойондороҡһоҙлоҡ тойғоһо бирә. Велосипедта ҡатын-ҡыҙҙы күрһәм, йөрәгем шатлыҡ менән тула… был — ирекле, төшөнкөлөккә бирелмәгән ҡатындың күренеше.</blockquote> Чеховтың «Футлярҙағы кеше» хикәйәһендә төп герой ҡатын-ҡыҙҙың велосипедта йөрөүенә шул тиклем хайран ҡала, хатта уға өйләнеүҙән баш тарта. <blockquote>Хәҙерге йәмғиәттә велосипедта йөрөү йәшәү стиленең билдәле бер үҙгәреүен сағылдырыуҙан тыш, ул үҙенә күрә социаль түңкәрелеште аңлата.</blockquote> — ти Христиан университетының Ландшафт архитектураһы факультеты профессоры Чжунъюань Дай Юнти. Уның фекеренсә, халыҡ күпләп йәшәгән Тайвань ҡалаларында велосипедты файҙаланыуҙы әүҙемләштереү парник газдарҙың атмосфераға ҡалдыҡтарын кәметеү буйынса мөһим сара булырға тейеш, ә велосипедсылар тирә-яҡ мөхиткә яҡынлаша<ref>Крутя педали, едем в будущее (Велосипедизм на Тайване) [http://taipanorama.nat.gov.tw/vlp.asp?CtUnit=53&vol=2010.06&mp=18 «Тайваньская панорама» 2010 № 3, стр. 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250910131822/https://taipanorama.nat.gov.tw/vlp.asp?vol=2010.06&mp=18&CtUnit=53 |date=2025-09-10 }}</ref>. == Ҡулланышы == [[Файл:African boy transporting fodder by bicycle edit.jpg|thumb|right|Танзанийский мальчик на велосипеде перевозит [[фураж]]]] Велосипед өс төрлө өлкәлә ҡулланыла: # '''Транспорт''' — велосипед кеше һәм йөк ташыу сараһы булараҡ ҡулланыла. # '''Спорт''' — төрөлө спорт төрҙәре велосипед төҙөлөшөнә айырым талаптар ҡуя. # '''Ял итеү''' — [[велотуризм]], ял итеү урындарында йөрөү. Балалар, үҫмерҙәр, цирк велосипедтары һәм башҡалар. Төрлө илдәрҙә почта хеҙмәте велосипедтарҙы XIX быуат аҙағынан алып ҡуллана. Мәҫәлән, Бөйөк Британияның почтаһы ({{lang-en|Royal Mail}}) велосипедты [[1880]] йылдарҙан алып ҡуллана. Велосипедист- почтальондар һаны [[Бөйөк Британия]]ла −37 000, 27 500 [[Германия]]ла- 27 500 , [[Венгрия]]ла — 10 500 . Күп кенә илдәрҙә полиция урамдарҙа патруль хеҙмәтен үтәгәндә, айырыуса ауыл ерендә, велосипедтар ҡуллана. Велопатрулдәр, велосипедлы почта кеүек үк XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. [[1896]] йылда Кент графлығы полицияһы 20 велосипед һатып ала, ә [[1904]] йылда полиция велопатрулдәре һаны 129-ға етә. Велопатруль автомобиль тығындарында тормай, йәйәүле ял итеүсе кешеләр, хоҡуҡ боҙоусы янына йәшерен генә бара ала. Былар әлбиттә велосипед биргән өҫтөнлөк. [[Файл:NHS bicycle.jpg|thumb|left|150px| Лондонда «ашығыс ярҙам» велосипеды.]] Бөйөк Британияла велосипедта гәзит ташыу таралған. Был эшкә автомобиль йөрөтөүсе таныҡлығы булмаған үҫмерҙәрҙе алырға мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер илдәрҙә велосипед менән аҙыҡ та ташыйҙар. Велосипедтарҙы ҡайһы бер ҡалаларҙа, мәҫәлән, Лондон, Талиннда, ашығыс ярҙам хеҙмәтендә ҡулланалар. Медиктар пациенттар янына, ҡала тығындарына эләкмәй, тиҙерәк барып етергә мөмкинлек бирә.<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/15346 На улицах Таллина появились врачи «скорой помощи» на велосипедах]</ref><ref name="Medic">[http://www.sportmedicine.ru/bike-medics.php Скорая медицинская помощь на велосипедах]</ref>. Хатта автомобиль сәнәғәте лә велосипед ҡуллана. «[[Мерседес-Бенц]]» ({{lang-de|Mercedes-Benz}}, Зиндельфинген ({{lang-de|Sindelfingen}}, Германия) заводы биләмәһендә эшселәр велосипедта йөрөй. Һәр бүлектең велосипеды айырым төҫтә<ref>[http://www.vipbike.ru/articles/vel3/17.htm Социальная роль велосипедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090722235938/http://www.vipbike.ru/articles/vel3/17.htm |date=2009-07-22 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.vipbike.ru/articles/vel3/17.htm|id=20080719}}</ref>. <div style="float:right"> {| |- |[[Файл:Боевые самокатчики.jpg|190px|thumb|right|[[Самокатчики]] Русской армии, за спиной у одного сложен велосипед.]] |[[Файл:FinnishTroopsInLaplandWar 1944 crossing river.jpg|220px|thumb|left|Финские войска переправляются через реку. 1944]] |} </div> [[Файл:F ww2 sov16.jpg|thumb|left|Велосипедные военные [[собаковод]]ы. [[Парад]] [[1 мая]] [[1938]]]] Велосипедтар хәрби хеҙмәттә лә ҡулланылған. 1899—1902 йылдарҙағы Көньяҡ Африкала булған инглиздәр менән бурҙар (голландтар вариҫтары) һуғышы осоронда ике яҡ та велосипедты разведка һәм мәғлүмәт тапшырыу өсөн ҡулланған. Айырым частар тимер юлдарҙы велодрезинала тикшереп йөрөгән. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында ике яҡ та велосипедты разведкала, мәғлүмәт тапшырыу, яралыларҙы ташыу ([[Самокатчики]]) өсөн ҡулланған. [[1937]] йылда Япония [[Ҡытай]] ға һәм [[1941]] йылда [[Сингапур]]ға [[Малайзия]] аша бәреп ингәндә велосипедтар ҡуллана. Фашист Германияһы армияһында (вермахт) бөтә пехота дивизияларында ла разведка батальондары составына ингән самокат роталары була. Велосипедта меңләгән һалдатты йәшерен һәм бик тиҙ, дошманды аптыратып, бер урындан икенсеһенә күсерергә мөмкин. Бынан тыш уларға йөк машиналары ла, яғыулыҡ та кәрәкмәй. Советтар Союзының союзниктары үҙ операциялары ваҡытында парашютистарҙы йыйыла торған велосипедтары менән бергә кәрәкле райондарға йүнәлтә торған була. [[Партизан]]дар Америка менән Вьетнам араһындағы һуғыш ваҡытында ла йөк ташыу өсөн ҡулланыла. [[Швеция]]ла велосипедистар ғәскәре [[2001]] йылға тиклем, [[Швейцария]] ла— [[2003]] йылға тиклем йәшәп килә. Велосипедтарҙы Америка махсус тәғәйенләнеш частары 2001 йылдан алып Афғанстанда ҡулланған тигән мәғлүмәттәр осрай. [[Цирк]]та ике тәгәрмәсле велосипедта [[айыу]]ҙар һәм [[маймылдар]], өс тәгәрмәслелә— [[фил]]дәр йөрөй. Велосипед менән төрлө акробатик номерҙар тамашасыларға бик оҡшай<ref>[http://terraincognito.ru/content/view/148/146 Велосипед в цирке // Цирк, все о цирке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929004255/http://terraincognito.ru/content/view/148/146 |date=2007-09-29 }}</ref>. == Велосипед ярыштары == [[Файл:Bike for four.jpg|thumb|{{center|Велосипед-тандем.}}]] Велоуҙыштар велосипедтарҙы уйлап тапҡандан һуң үткәрелә башланы. Тәүге ярыштар «пенни-фартинг» велосипедтарында һәм башҡа хәүефле велосипедтарҙа үткәрелде, был йыш ҡына йәрәхәтләнеүгә килтерә ине. 1890 йылдарҙан алып күп көнлөк велоуҙыштар популярлыҡ яулай башланы. Уларға тәүгә 1891 йылда уҙғарылған 1200 саҡрымлыҡ «Париж-Брест-Париж» уҙышы ҡарай. Был велоуҙыш этаптарҙан тормай: стартта секундомер ҡабыҙыла һәм спортсы финиш һыҙығына еткәс туҡтатыла. Йоҡларға күпме ваҡыт сарыф итергә икәнен велосипедсы үҙе хәл иткән. 1903 йылдан алып үткәрелгән «Тур де Франс» велоуҙыштарҙың иң популяры һәм абруйлыһы булған ҙур турҙар категорияһына инә<ref>{{Cite web |url=http://www.eurosport.ru/cycling/tour-de-france/2010/flashnews_sto2523402.shtml |title=«Большая петля»-2012 стартует в Бельгии |accessdate=2011-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101103233156/http://www.eurosport.ru/cycling/tour-de-france/2010/flashnews_sto2523402.shtml |archivedate=2010-11-03 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=235292 Мигель Индурайн может стать рекордсменом]</ref>. Күп көнлөк велоуҙыштарҙан тыш, ҡыҫҡа дистанциялы велоуҙыштар ҙа үтә. АҠШ-та 5 км-ға тиклем алыҫлыҡта велосипедта уҙышыу популярлыҡ яулай. Һуңғы ун йыллыҡта тау велоуҙыштары популярлыҡ яулай — кросс-кантри. Уларға яҡын велокросс (йәки циклокросс)<ref>{{Cite web |url=http://www.100sporta.ru/articles/stili-kataniya/chto-takoe-tsiklokross-ili-pochemu-velosipedisti-tak-lyubyat-gryaz |title=Что такое циклокросс или почему велосипедисты так любят грязь? |accessdate=2013-11-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131120115643/http://www.100sporta.ru/articles/stili-kataniya/chto-takoe-tsiklokross-ili-pochemu-velosipedisti-tak-lyubyat-gryaz |archivedate=2013-11-20 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131120115643/http://www.100sporta.ru/articles/stili-kataniya/chto-takoe-tsiklokross-ili-pochemu-velosipedisti-tak-lyubyat-gryaz |date=2013-11-20 }}</ref>) — шоссеға оҡшаған, тигеҙ булмаған урындарҙағы велосипедтарҙа уҙыштар. Велодромдарҙа тиҙлекте алмаштырмайынса уҙышыу өсөн, махсус велосипедтар ҡулланыла. Уҙыштар шәхси һәм команда ярыштарына бүленә. Велосипед ярыштарының, төрҙәре һәм дисциплиналары күп, шул иҫәптән экстремаль төрҙәре лә бар. == Велосипедтар хәҙерге ваҡытта == === Европа === [[Файл:Cargo bicycle parked outside restaurant Main Square Krakow POLAND May 2006.jpg|thumb|Польшала йөк велосипеды]] Хәҙерге ваҡытта велосипедтар Төньяҡ һәм Көнбайыш Европа илдәрендә киң таралған. Европаның иң «велосипедлы» иле — Дания, был илдең уртаса кешеһе йылына велосипедта 893 километр юл үтә. Артабан Нидерланд (853 км). Бельгияла һәм Германияла йылына уртаса кеше велосипедта 300 километр самаһы юл үтә. Көньяҡ Европа илдәрендә велосипед популяр түгел — уртаса испандар велосипедта бер йыл эсендә ни бары 20 километр ғына йөрөй<ref>Dröge Ph. Voorwaarts, Fiets! // Quest. — Сентябрь 2004. — Статья из научно-популярного журнала (Бельгия)</ref>. Европала велосипедтың хәҙерге популярлығы дәүләт сәйәсәте һөҙөмтәһе булып тора, сөнки велосипедты популярлаштырыу ҡала үҙәктәрен автомобилдәрҙән бушатырға, экологик хәлде яҡшыртырға, шулай уҡ кешеләрҙең һаулығын яҡшыртырға ярҙам итә. [[Файл:100 2663.jpg|thumb|left|''Fietsflat'', Амстердам үҙәк вокзалында өс ҡатлы велосипед туҡталҡаһы]] [[Файл:Barclays Cycle Hire Soho Square docking station 027.jpg|thumb|right|Лондонда Barclays Cycle Hire Bike велосипед туҡталҡаһы]] Велосипедты һәм велосипед туризмын популярлаштырыу өсөн киләһе саралар күрелә: велосипед юлдарын һәм башҡа инфраструктураны ҡороу; велосипедты йәмәғәт транспорты менән бергә файҙаланыуҙы еңелләштереү саралары (ҡағиҙә булараҡ, велосипед туҡталыштары ябыҡ, йыш ҡына һаҡлана торған машиналар, вокзалдарҙа һәм автостанцияларҙа пассажир поездарын велосипед менән пассажирҙар өсөн махсус вагондар менән йыһазландырыу һәм башҡалар). Европа велосипедсылар федерацияһы инициативаһы менән EuroVelo дөйөм Европа велосипед маршруттары селтәре булдырыла. Европаның велосипед баш ҡалаһы тип йөрөтөлгән Амстердамда (Нидерланд) хатта велосипедсылар өсөн махсус ҡунаҡхана бар<ref>Сайт: [http://www.amsterdam-hotels-guide.com/amsterdam-van-ostade-bicycle.htm Bicycle Hotel Amsterdam Netherlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050324025944/http://www.amsterdam-hotels-guide.com/amsterdam-van-ostade-bicycle.htm |date=2005-03-24 }}</ref>. Шулай уҡ ҡуртымға һыу велосипедын<ref>{{Cite web |url=http://www.canal.nl/uk/bik.html |title=Canal Bike // Canal Company: alles over feesten, waterfietsen en rondvaarten op de Amsterdamse grachten |accessdate=2005-03-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050404214159/http://www.canal.nl/uk/bik.html |archivedate=2005-04-04 |deadlink=yes }}</ref>, велосипед-тандемды һәм хатта 8 кеше өсөн велосипедты<ref>Для дальнейшей информации см. [http://www.amsterdam.nl/asp/get.asp?ItmIdt=00001539&SitIdt=00000005&VarIdt=00000002 сайт о велосипедах в Амстердаме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050313190812/http://www.amsterdam.nl/asp/get.asp?ItmIdt=00001539&SitIdt=00000005&VarIdt=00000002 |date=2005-03-13 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.amsterdam.nl/asp/get.asp?ItmIdt=00001539&SitIdt=00000005&VarIdt=00000002|id=20050318}}</ref> ла алырға мөмкин. Был ҡалала велосипедтар автомобилдәргә ҡарағанда нығыраҡ таралған ҡәҙимге йөрөү сараһы. Был, башҡа ҙур ҡалалар кеүек үк, Амстердамдағы парковкалар етмәү һәм ҡиммәтләнеү менән бәйле. Финляндияла бөтә ерҙә лә, климат ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, велосипедтар файҙаланыла. Унда ҡышҡыһын да йөрөү ғәҙәти хәл<ref>[http://rideabike.ru/bezopasnost/velosipednyj-kommyuting-na-dvux-kolyosax-po-gorodu.htm Велосипедный коммьютинг, на двух колёсах по городу | Велосипедный блог Ride a bike!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306132655/https://rideabike.ru/bezopasnost/velosipednyj-kommyuting-na-dvux-kolyosax-po-gorodu.htm |date=2022-03-06 }}</ref>. Рәсәйҙә Новосибирскиҙағы Академҡаласыҡ кеүек махсус урындарҙан тыш, велосипед киң таралмаған. Мәҫәлән, Мәскәүҙә был транспорт төрө Европалағы кеүек йәй көнө лә популярлыҡ менән файҙаланылмай. Быға бер нисә сәбәп бар: велосипед инфраструктураһының үҫешеп етмәүе (велоюлдар, велотуҡталҡалар һ.б.), мегаполис урамдарында автомобиль транспортының күплеге, күп фатирлы йорттарҙа велосипед һаҡлауҙың уңайһыҙлыҡтары. ; Велосипедтарҙы бергәләп файҙаланыу системаһы Европаның күп кенә эре ҡалаларында (шулай уҡ АҠШ-та) велосипед прокаты системалары бар, уларға велосипедта автоматик рәүештә (кредит картаһы йәки махсус яҙылыу буйынса) алырға мөмкин булған бик күп махсус туҡталҡалар инә. Велосипедты теләһә ниндәй уңайлы туҡталҡаға кире ҡайтарырға мөмкин. === Азия === Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренең күбеһендә, мәҫәлән, Ҡытайҙа, Һиндостанда һәм Индонезияла велосипед осһоҙлоғо арҡаһында төп транспорт сараларының береһе булып тора. Әммә Азия илдәрендә, атап әйткәндә, Ҡытайҙа һәм Һиндостанда велосипед ҡулланыу кәмей бара, сөнки унда йәшәүселәр автомобилдәргә, мотоциклдарға һәм мопедтарға күсә. Ҡайһы берҙә властар велосипед транспортына ҡаршы саралар күрә, сөнки ул автомобилдәр хәрәкәтенә ҡамасаулай. Мәҫәлән, 2003 йылдың декабрендә Шанхайҙа велосипед ваҡытлыса тыйыла. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа велосипед фирмаларының күбеһе етештереүҙе ошо илгә күсергәнгә күрә, Ҡытай шулай уҡ велосипед етештереүсе төп төбәк булып тора. Велосипедтарҙың яҡынса 95 проценты Көньяҡ-Көнбайышстанда етештерелә. Филиппиндан алып Пакистанға тиклем Японияла һәм Көнсығыш, Көньяҡ Азияның күп кенә илдәрендә велорикшалар популяр. == Велосипед рекордтары == Велосипедты яһағандан һуң төрлө велосипед конструкциялары өсөн тиҙлек сиген даими билдәләргә маташалар: * 268,83 км/сәғәт (һауаның аҙ ҡаршылығы менән) — 1995 йылда Бонневиль тоҙло тигеҙлегендә Фред Ромпельберг (Нидерланд, Юта штаты) тарафынан ҡуйылған. * 133,28 км/сәғәт (82,819 миль/сәғәт) — 2009 йылдың 18 сентябрендә Америка Ҡушма Штаттарында (Батл-Маунтин, Невада) Георгий Георгиев конструкциялаған Varna Diablo велосипедында Сэм Уиттингем тарафынан ҡуйылған. Шулай уҡ 2010 йылда Маркус Штольц Чилиҙағы тауҙан тиҙлекте сәғәтенә 210 саҡрымға еткергән. == Ҡоролошо == [[Файл:Bicycle diagram-ru.svg|right|thumb|300px|{{center|Быуындарҙың һәм өлөштәрҙең исемдәре}}]] Классик конструкциялы велосипед руль һәм алғы тәгәрмәсле шарнир менән беркетелгән рамдан, артҡы тәгәрмәстән, ултырғыстан, кәкре (яңылыш шатундар тип йөрөтөләр) педалдәрҙән, сылбырлы тапшырыу һәм тормоздарҙан тора. Өҫтәмә рәүештә велосипед бер йәки ике амортизатор, ҡанат (сәсмәнән һаҡланыу өсөн), багажник, яҡтылыҡ техникаһы (лампалар һәм/йәки яҡтылыҡты кире ҡайтарғыс — катафоттар), тауыш сигналы, таяу-аяҡҡа баҫтырыу ҡоролмаһы һ.б. менән йыһазландырылыуы мөмкин. === Тәгәрмәстәр === Ҡағиҙә булараҡ, велосипедта бер диаметрлы ике тәгәрмәс ҡуйылған. Һәр тәгәрмәскә втулка менән тоташтырылған тирәстән, резина камеранан (автомобиль камераһына оҡшаш, әммә йоҡараҡ) һәм протекторлы шинанан (шинанан) тора. Һуңғы ваҡытта камераһыҙ тәгәрмәстәр популярлыҡ яулай. Тау велосипедтары киң покрышкалар менән йыһазландырыла, улар велосипедтың трасса өҫтө менән эләктереүен яҡшырта, вибрацияны һүндерә һәм камераны, тирәсте боҙолоуҙан һаҡлай. [[Файл:Eccentric bottom bracket shell.jpg|thumb|left|350px|Тандем рамкаһында эксцентрик аҫҡы кронштейн (ингл. eccentric bottom bracket, EBB)]] === Рама === [[Файл:Klein Quantum 2; 2014, 07. 04., 01.JPG|thumb]] Каркас велосипедтың башҡа компоненттары беркетелгән өлөшө булып тора— тәгәрмәстәр, тоташтырғыс штангалар, педалдәр, ултырғыс, руль. ==== Конструкцияһы ==== Классик рамаһы (ҡуш бриллиант) торбаларҙан, йәки алғы һәм артҡы өсмөйөш барлыҡҡа килтереүсе ике өсмөйөш (артҡы өсмөйөш икеләтә икеләтә тигеҙләнгән) ҡауырһындарҙан тора һәм артҡы тәгәрмәсте нығытыу өсөн артҡы сәнске барлыҡҡа килтерә. Бындай форма рамдың минималь ауырлығында уның ҡатылығын тәьмин итә. Алғы өсмөйөш ултырғыс аҫты торбаһы менән каретканы тоташтырғандан һуң барлыҡҡа килә; каретканы руль колоннаһы менән тоташтырыусы аҫҡы торба һәм руль колоннаһын ултырғыс торбаһына тоташтырыусы өҫкө торба. Артҡы өсмөйөш ултырғыс торбаһынан һәм каретканан артҡы тәгәрмәс төйөнөнә тиклем һуҙылған ике пар торбанан барлыҡҡа килә. Өҫкө торбаһыҙ йәки өҫкө торбаһы төбөнә йәнәш торған каркастар бар. Бындай рамдар асыҡ рамдар тип атала. Асыҡ каркаслы велосипед оҡшаш һыҙаттарға эйә булған ябыҡ каркаслыға ҡарағанда ауырыраҡ, әммә асыҡ каркаслы велосипеҡта ултырыу уңайлыраҡ. Элек ҡатын-ҡыҙҙар асыҡ каркаслы велосипедтар ҡулланған (юбка кейеп, әҙәп боҙмайынса велосипедҡа ултырырға мөмкин булған), шуға ла уларҙы йыш ҡына «ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы» тип атайҙар. Хәҙер улар ике енес араһында ла популяр. Ҡала һәм балалар велосипедтары өсөн рамдар ҡайһы берҙә йыйылмалы итеп эшләнә, был велосипед һаҡлау һәм ташыу өсөн уңайлы (мәҫәлән, Мәскәү метрополитенында велосипед йөрөтөү тыйыла<ref>[http://mosmetro.ru/info/regulations/object1089.html Правила пользования Московским метрополитеном. См. пункты 2.5.2 и 2.10.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129111044/http://mosmetro.ru/info/regulations/object1089.html |date=2014-11-29 }}</ref>). Йыйылмалы рамдар ғәҙәттә асыҡ була<ref name="Skladnoy2">[http://www.dahon-russia.ru/bikes_rus/cadenza.htm Складной велосипед с закрытой рамой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111122256/http://www.dahon-russia.ru/bikes_rus/cadenza.htm |date=2010-01-11 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.dahon-russia.ru/bikes_rus/cadenza.htm|id=20100407}}</ref>. == Төрҙәре == == Видео == {{clear|left}} <gallery widths="450px" heights="250px" class="center"> 122HipHopMayDayBicycle.ogv|[https://ru.wikinews.org/w/index.php?title=Hip-Hop_MayDay_в_«Лужниках»&stable=0&shownotice=1&fromsection=.D0.92.D0.B8.D0.B4.D0.B5.D0.BE Hip-Hop MayDay в «Лужниках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306185407/https://ru.wikinews.org/w/index.php?title=Hip-Hop_MayDay_%D0%B2_%C2%AB%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%C2%BB&stable=0&shownotice=1&fromsection=.D0.92.D0.B8.D0.B4.D0.B5.D0.BE |date=2022-03-06 }} 15HipHopMayDay.ogv|[https://ru.wikinews.org/w/index.php?title=Hip-Hop_MayDay_в_«Лужниках»&stable=0&shownotice=1&fromsection=.D0.92.D0.B8.D0.B4.D0.B5.D0.BE Hip-Hop MayDay в «Лужниках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306185407/https://ru.wikinews.org/w/index.php?title=Hip-Hop_MayDay_%D0%B2_%C2%AB%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%C2%BB&stable=0&shownotice=1&fromsection=.D0.92.D0.B8.D0.B4.D0.B5.D0.BE |date=2022-03-06 }} HipHopMayDay.ogv|[https://ru.wikinews.org/w/index.php?title=Hip-Hop_MayDay_в_«Лужниках»&stable=0&shownotice=1&fromsection=.D0.92.D0.B8.D0.B4.D0.B5.D0.BE Hip-Hop MayDay в «Лужниках»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306185407/https://ru.wikinews.org/w/index.php?title=Hip-Hop_MayDay_%D0%B2_%C2%AB%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85%C2%BB&stable=0&shownotice=1&fromsection=.D0.92.D0.B8.D0.B4.D0.B5.D0.BE |date=2022-03-06 }} </gallery> == Һаулыҡҡа йоғонтоһо == == Велосипед филателияла == <gallery class="center"> Файл:Russia stamp 2008 № 1286-1289mlist.jpg|Малый лист Почты России, 2008 г. № 1286—1289. Велосипеды. Файл:Russia stamp 2008 № 1286list.jpg|Малый лист Почты России, 2008 г. № 1286. Файл:Russia stamp 2008 № 1287list.jpg|Малый лист Почты России, 2008 г. № 1287. Файл:Russia stamp 2008 № 1288list.jpg Файл:Russia stamp 2008 № 1289list.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Транспорт саралары]] 0pe1627ap1b1l9it8kh5b0p3220u4go 0 81259 1309273 1299140 2026-11-08T06:21:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309273 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Хәкимйән Зарипов |Рәсеме = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы |Тыуыу датаһы = 18.10.1929 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1-се Бәләбәй кантоны<ref name="Х">Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Миәкә районы}}.</ref> [[Ҡаран-Ҡуңҡаҫ]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 4.4.2012 |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Өфө}} |Гражданлығы = СССР, Россия |Эшмәкәрлек төрө = юрист, журналист, яҙыусы, драматург |Әүҙемлек йылдары = 1958—2012 |Йүнәлеше = |Жанр = публицистика, проза, драматургия |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]], [[рус теле|рус]] |Дебют = «Фәнисәнең мөхәббәте» (1961) | Наградалары = БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990) |Викимилек = |Викикитапхана = }} {{ФШ|Зарипов}} '''Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы''' ([[18 октябрь]] [[1929 йыл]] — [[4 апрель]] [[2012 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты (1999). == Биографияһы == Хәкимйән Сәрйәр улы Зарипов 1929 йылдың 18 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1-се [[Бәләбәй кантоны]]<ref name="Х" /> [[Ҡаран-Ҡуңҡаҫ]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тик яҡшы билдәләренә генә тамамлағандан һуң тыуған колхозында хисапсы, аҙаҡтан бухгалтер булып эшләй. Тырыш хеҙмәте өсөн [[Өфө]] кооператив техникумына уҡырға ебәрелә. Унан һуң [[Ҡаҙан (Иҙел буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай. Юғары белем алып республикаға йүнәлтмә менән ҡайтҡан юрист 1955 йылда Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район халыҡ судының судьяһы итеп һайлана. 1960 йылда билдәләнгән ваҡытты тулғандан һуң [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны»]] гәзите редакцияһына эшкә алына һәм 1968 йылға тиклем баҫманың Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе була. Журналист хеҙмәте менән бер рәттән ижадҡа Хәкимйән Зарипов нәҡ ошо ваҡытта тотона, үҙенең тәүге хикәйәләрен һәм повестарын яҙа. Әҙәби оҫталығын артабан кәмилләштереү маҡсатында [[СССР Яҙыусылар союзы]] ҡарамағындағы Юғары әҙәбиәт курстарына ебәрелә. Уҡыуын тамамлағас, 1974 йылға тиклем [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]нда әҙәби консультант булып эшләй. Артабан хеҙмәт эшмәкәрлеген тәүҙә алған юрист һөнәре буйынса дауам итә: 1977 — 1987 йылдарҙа Өфө ҡалаһының [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] юридик консультацияһында адвокат вазифаһын башҡара. Хәкимйән Зарипов оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2012 йылдың 4 апрелендә вафат була. Тыуған ауылында ерләнгән. == Ижади эшмәкәрлеге == Хәкимйән Зариповтың исеме республика матбуғаты биттәрендә ХХ быуаттың илленсе йылдары аҙағында күренә башлай: халыҡ судьяһы вазифаһын башҡарған осорҙа юрист эшмәкәрлегенә ҡағылышлы мәҡәләләр, әхлаҡ һәм этик темаларға арналған очерктар менән ул гәзит һәм журналдарҙа әүҙем сығыш яһай. Артабан республиканың төп матбуғат баҫмаларының береһе — «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып эшләгән ваҡытында буласаҡ яҙыусы үҙенең тәүге хикәйәләрен һәм повестарын ижад итә. Әҙиптең беренсе ҙур күләмле әҫәре — «Фәнисәнең мөхәббәте» исемле повесы 1961 йылда айырым китап булып донъя күрә. Артабан «Һуңғы хөкөм» повесы (1970), «Яҙмыштар эҙенән» исемле хикәйәләр йыйынтығы (1974), «Ғашиҡтарҙы хөкөм итмәйҙәр» тип аталған повестар йыйынтығы (1983) һәм башҡа китаптары нәшер ителә. Был әҙәби әҫәрҙәрҙең төп темаһы һәм проблематикаһы — юристар һәм хоҡуҡ тәртибен һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәренең бик тә еңел булмаған, әммә беҙҙең йәмғиәт һәм айырым кеше өсөн ныҡ кәрәкле эшмәкәрлеге. Бер үк ваҡытта яҙыусы шәхестәр араһындағы төрлө ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙе сағыу образдар аша асып бирә, дөрөҫлөктең бер ниндәй ауырлыҡтарға ла ҡарамай тантана итәсәген, һәр саҡ еңәсәген ышандырырлыҡ итеп һүрәтләй, изгелек кеүек матур сифаттарға дан йырлай, уларҙың һәр беребеҙҙә лә булырға тейешлеге тураһында туранан-тура бәйән итә. Йәмғиәттәге законлыҡты, кешеләрҙең тыныс шарттарҙа йәшәү нормаларын һаҡлау һәм яҡлау мәсьәләре юрист һөнәренә эйә булыусы әҙиптең әҫәрҙәрендә шулай уҡ төп теманың береһе булып тора. Хәкимйән Зариповтың 1977 йылда [[Мәскәү]]ҙә рус телендә баҫылған «Приговор» повестар йыйынтығының СССР Яҙыусылар союзының һәм СССР Эске эштәр министрлығының берлектәге әҙәби премияһына лайыҡ булыуы ғына ла уның ижадына юғары һәм урынлды баһа булды тип иҫәпләргә кәрәк. Хәкимйән Зарипов шулай уҡ драматургия өлкәһендә лә уңышлы эшләне. Уның «Намыҫ ғазабы», «Ҡала ҡыҙы – һөйгәнем» пьесаларында беҙҙең тирә-яҡтағы ысынбарлыҡ ышандырырлыҡ образдар аша һүрәтләнә. Был спектаклдәр Өфөләге Орджоникидзе исемендәге культура һарайында эшләп килгән халыҡ театрында, шулай уҡ республиканың башҡа ижади коллективтарында ҙур уңыш менән ҡуйылды. Ә драматургтың «Эх, кәләше лә кәләше!» комедияһы [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт дәүләт академия театры]] сәхнәһендә 10 йылдан ашыу күп тамашасыны йыйҙы. Әҙип үҙенең тыуған төйәге — [[Миәкә районы]] хеҙмәтсәндәре менән тығыҙ бәйләнештә йәшәне һәм ижад итте. Уның 1999 йылда баҫылып сыҡҡан «Хыялдар иленә сәйәхәт» тип исемләнгән документаль повесы данлы яҡташтарына арналды. Был китабы өсөн Хәкимйән Зарипов — райондың [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] әҙәби премияһына лайыҡ булды. == Китаптары == * Фәнисәнең мөхәббәте: Повесть — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1961. — 104 бит. * Һуңғы хөкөм: Повесть — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1970. — 144 бит. * Яҙмыштар эҙенән: Хикәйәләр — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974. — 132 бит. * Приговор: Повести — Москва: Советский писатель, 1977. — 288 с.{{ref-ru}} * Ғашиҡтарҙы хөкөм итмәйҙәр: Повестар — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 248 бит. * Ғүмерлек үкенес: Повесть һәм хикәйәләр — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1989. — 215 бит. * Хыялдар иленә сәйәхәт: Документаль повесть — Өфө: Китап, 1999. — бит. * А разве не моя вина: Повести — Өфө: Китап, 2004. — с.{{ref-ru}} * Яҙмыштар эҙенән: Повестар, пьеса — Өфө: Китап, 2009. — бит. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (1999)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[СССР]] Яҙыусылар союзының һәм [[СССР]] Эске эштәр министрлығының берлектәге әҙәби премияһы лауреаты. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙип тураһында == * [http://agidel-rb.ru/nomera/2014/102/tlk-irfanov1.html Түләк Ғирфанов. Хәкимйән ҡайыны // [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]] журналы, 2014, № 10] == Сығанаҡтар == * М. Ғәйнуллин, Ғ. Хөсәйенов. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/903 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202756/http://libmap.bashnl.ru/node/903 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/3375-zaripov-kh-kimj-n-sar-yar-uly}} * [https://web.archive.org/web/20241216081537/https://kulturarb.ru/ba/news_bash/?ELEMENT_ID=11445 «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» порталы: Яҙыусы Хәкимйән Зарипов вафат булды ] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт драматургтары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] 50s97igt8rd6gwgsledurbrsmv976nm 0 83123 1309223 1292248 2026-11-08T00:44:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309223 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Динамо}} {{Хоккей клубы |Исем = «Динамо» Рига |текст = #ffffff |фон = #9e1b34 |Эмблема = [[Файл:HC Riga logo.png|220px]] |Ил = {{флагификация|Латвия}} |Ҡала = {{флагификация|Рига}} |Нигеҙләнгән = [[7 апрель]] [[2008]] |Таратылған = |Элекке исемдәре = |Өй аренаһы = [[Арена Рига]] 10&nbsp;300 кеше |Төҫтәр = {{color box|#9e1b34}} {{color box|white}} {{color box|silver}} |Лига = [[КХЛ]] |Дивизион = Бобров |Конференция = Көнбайыш |Баш тренеры = {{флаг Латвии|20px}} [[Гиртс Анкипанс]] |Эйә = {{флаг Латвии|20px}} [[Итера|Itera Latvija]] |Президент = |Менеджер = {{флаг Латвии|20px}} [[Гиртс Анкипанс]] |Капитан = {{флаг Латвии|20px}} [[Дарзиньш, Лаурис|Лаурис Дарзиньш]] |Спонсор = |Аффилир-клубы = [[Рига (хоккей клубы)|ХК «Рига»]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы|ЙХЛ]])<br />[[Юниорс (хоккей клубы)|ХК «Юниорс»]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы Б|ЙХЛ Б]])<br />[[Металлург (хоккей клубы, Лиепая)|ХК «Металлург» Лиепая]] ([[Белоруссия хоккей шайбалы асыҡ чемпионаты|БАЧ]]) |Трофейҙар = <big>''''' <br /> <big>'''КХЛ''' <br />[[Өмөт Кубогы]]<br />2013 |Конференцияла еңеүҙәр = |Сезонда еңеүҙәр = |Дивизионда еңеүҙәр = |Рәсми сайт = [http://www.dinamoriga.eu/ www.dinamoriga.eu] |КМС = [[TV6 Latvia]]<br />[[Viasat Sport Baltic]] |Форма1 = [[Файл:KHL-Uniform-DINR.png|150px]] |Форма2 = | <!-- Форма --> }} '''«Динамо» Рига''' ({{lang-lv|Hokeja klubs „Dinamo” Rīga}}) профессиональ хоккей клубы — [[Рига|Рига ҡалаһының]] шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. [[2008]] йылда төҙөлә. [[2008]] йылдан [[КХЛ|Континенталь хоккей лигаһында]] ҡатнаша. == Тарих == «Динамо» хоккей клубы [[2008]] йылда Ригала ойошторола. [[2008]] йылдан [[КХЛ|Континенталь хоккей лигаһында]] уйнай. 2016/17 йылдар миҙгелендә «Динамо» КХЛ-да иң насар миҙгелен үткәрә — Рига хоккейсылары Көнбайыш конференцияһында һуңғы булалар һәм плей-оффҡа үтә алмайҙар. == Стадион == {{main|Арена Рига}} [[2007]] йылда апреленда «Арена Рига» универсаль спорт-концерт комплексы асылған. «Арена Рига» базаһында «Динамо» Рига һәм «Рига» (Рига) хоккей клубтары. Йыл һайын Континенталь хоккей лигаһы чемпионаты уҙғарыла. Төп аренаның хоккей майҙаны, трибунаһы (10 300 урынлыҡ), спортсмендар һәм тренерҙар өсөн ял бүлмәләре, судьялар өсөн айырым бокс, мед. кабинеты, 2 боҙ ҡойоу машинаһы өсөн гараж, конференц‑залы булған пресс‑үҙәк, аппарат‑студиялы комплекс, ресторан һ.б. бар. == Баш тренерҙар == {| |- style="vertical-align: top;" | * {{Флаг Словакии}} [[Юлиус Шуплер]] (2008—2011) * {{Флаг Финляндии}} [[Пекка Раутакаллио]] (2011—2012) * {{Флаг Латвии|20px}} [[Артис Аболс]] (2012—2015) * {{Флаг Финляндии}} [[Кари Хейккиля]] (2015—2016) * {{Флаг Латвии}} [[Нормундс Сейейс]] (2016—2017) * {{Флаг Латвии}} [[Сандис Озолиньш]] (2017) * {{Латвия флагы}} [[Гиртс Анкипанс]] (28 сентябрь 2017—ә.в.) | |} == Етәкселек == * '''Совет рәйесе''' — Юрий Савицкий * '''Совет рәйесе урынбаҫары'''— Алдис Пауниньш * '''Совет'''— [[Улманис Гунтис Эдуардович|Гунтис Улманис]] һәм Кристс Фрейбергс * '''Генераль менеджеры''' — [[Сейейс Нормундс|Нормундс Сейес]] * '''Идара рәйесе'''— [[Калвитис Айгар|Айгарс Калвитис]] * '''Идара''' — Зигмарс Приеде һәм Юрий Кузнецов == Тренер штабы == * '''Баш тренеры''' — [[Гиртс Анкипанс]] * '''Тренер''' — [[Ниживий Александр|Александр Ниживий]] * '''Ҡапҡасылар тренеры''' — Юрис Клоданс * '''Физик әҙерләү тренеры''' — Вилнис Клуцис * '''Баш табибы''' — Арис Айварс * '''Спорт менеджеры''' — Алексей Хромченков * '''Массаж яһаусы''' — Ансис Биедрис, Фёдор Мазур һәм Арнис Новейчукс * '''Менеджер'''— Андрис Брицис һәм Алексей Хромченков * '''Пресс-атташе'''— Янис Степитис * '''Видео оператор'''— Петерис Громс == Команданың ҡаҙаныштары == * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Өмөт Кубогы: 2013. * [[Файл:Gold medal icon.svg]] Латвия тимер юлы кубогы эйәһе ('''2'''): 2009, 2012. * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Латвия тимер юлы кубогы көмөш призеры: 2010, 2013, 2014. * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Etelä-Saimaa-turnaus: 2011. * [[Файл:Silver medal icon.svg]] [[Шпенглер кубогы]]: 2011 * [[Файл:Silver medal icon.svg]] Түбәнге Новгород өлкәһе губернаторы кубогы: 2012. * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] [[Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Кубогы]]: 2010. * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] Латвия тимер юлы кубогы бронза призеры: 2011. * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] «Open Donbass Cup» бронза призеры: 2011. * [[Файл:Bronze medal icon.svg]] [[Башҡортостан Республикаһы Президенты Кубогы]]: 2014. === Уйынсыларҙың бүләктәры === === Плей-оффтың [[Континенталь хоккей лигаһы]] чемпионаты === * 2008—2009 : 1/8 финалы: '''«Динамо» Мәскәү''' — «Динамо» Рига 3:0 (4:0, 7:1, 3:4) * 2009—2010 : 1/8 финалы: СКА (С.-Петербург) — '''«Динамо» Рига''' 1:3 (0:2, 1:3, 4:2, 2:4) : 1/4 финалы: '''ХК МВД''' — «Динамо» Рига 3:0 (4:1, 2:0, 1:3, 5:4 OT, 3:2 OT) * 2010—2011 : 1/8 финалы: «Динамо» Мәскәү — '''«Динамо» Рига''' 2:4 (1:2 OT, 8:4, 1:5, 1:2 OT, 3:1, 1:2 OT) : 1/4 финалы: '''«Локомотив» Ярославль''' — «Динамо» Рига 4:1 (4:2, 3:5, 8:4, 6:2, 5:4 OT) * 2011—2012 : 1/8 финалы: '''«Торпедо» Түбәнге Новгород''' — «Динамо» Рига 4:3 (7:3, 1:2 OT, 3:4 OT, 4:1, 4:3, 1:3, 2:0) * 2013—2014 : 1/8 финалы: '''«Донбас» Донецк''' — «Динамо» Рига 4:3 ''(5:2, 3:1, 3:7, 4:1, 1:2, 1:2, 3:1)'' == Составы == {| width="75%" |- | colspan="4" align="center" |<big>'''Ҡапҡасы''' |- bgcolor="#dddddd" ! width="10%" |Номер ! width="10%" |Ил ! width="40%" |Исем ! width="40%" |Тыуған йыл |-bgcolor="#eeeeee" align=center |35 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Гринфогелс Нилс|Нилс Гринфогелс]] |[[28 май]], 1994 |- |-bgcolor="#eeeeee" align=center |36 |{{Чехия|20px}} |align=left|[[Седлачек Якуб|Якуб Седлачек]] |[[5 апрель]], 1990 |- |-bgcolor="#eeeeee" align=center |38 |{{Канада|20px}} |align=left|[[Друэн-Делорье Джефф|Джефф Делорье]] |[[15 май]], 1984 |- | colspan="4" align="center" |<big>'''Һаҡсы''' |- bgcolor="#dddddd" !Номер !Ил !Исем !Тыуған йыл |-bgcolor="#eeeeee" align=center |5 |{{Канада|20px}} | align="left" |[[Геноуэй Чарльз|Чарльз Геноуэй]] |[[20 декабрь]], 1986 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |7 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Порейс Мартиньш|Мартиньш Порейс]] |[[6 июль]], 1991 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |9 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Редлихс Кришьянис|Кришьянис Редлихс]] {{Вице-капитан спорт}} |[[15 февраль]], 1981 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |11 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Сотниекс Кристапс|Кристапс Сотниекс]] |[[29 ғинуар]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |23 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Ерофеев Александр (хоккеист)|Александр Ерофеевс]] |[[4 сентябрь]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |28 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Гринбегс Ралфс|Ралфс Гринбергс]] |[[9 ноябрь]], 1995 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |44 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Цибульскис Оскарс|Оскарс Цибульскис]] |[[9 апрель]], 1988 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |61 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Аугсткалнс Эдмундс|Эдмундс Аугсткалнс]] |[[25 август]], 1994 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |68 |{{Флаг Словакии|20px}} | align="left" |[[Юрчина Милан|Милан Юрчина]] {{Вице-капитан спорт}} |[[7 июнь]], 1983 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |- | colspan="4" align="center" |<big>'''Һөжүм итеүсе''' |- bgcolor="#dddddd" !Номер !Ил !Исем !Тыуған йыл |-bgcolor="#eeeeee" align=center |10 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Дарзиньш Лаурис|Лаурис Дарзиньш]] {{Капитан спорт}} |[[28 ғинуар]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |13 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Скворцов Гунарс|Гунарс Скворцовс]] |[[13 ғинуар]], 1990 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |16 |{{Канада|20px}} |align=left|[[Уилсон Кайл|Кайл Уилсон]] |[[15 декабрь]], 1984 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |17 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Саулиетис Каспарс|Каспарс Саулиетис]] |[[12 июнь]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |18 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Аболс Родриго|Родриго Аболс]] |[[5 ғинуар]], 1996 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |19 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Редлихс Микелис|Микелис Редлихс]] |[[1 июль]], 1984 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |25 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Джериньш Андрис|Андрис Джериньш]] |[[14 февраль]], 1988 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |47 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Ципулис Мартиньш|Мартиньш Ципулис]] |[[29 ноябрь]], 1980 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |55 |{{Швеция|20px}} | align="left" |[[Виделль Линус|Линус Виделль]] |[[5 май]], 1985 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |69 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Елисеевс Николайс|Николайс Елисеевс]] |[[7 июль]], 1994 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |70 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Индрашис Микс|Микс Индрашис]] |[[30 сентябрь]], 1990 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |71 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Букартс Робертс|Робертс Букартс]] |[[27 июнь]], 1990 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |83 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Сарканис Дейвидс|Дейвидс Сарканис]] |[[17 ноябрь]], 1994 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |87 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Мейя Гинтс|Гинтс Мейя]] |[[4 сентябрь]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |89 |{{Канада|20px}} |align=left|[[Троттер Брок|Брок Троттер]] |[[16 ғинуар]], 1987 |-bgcolor="#eeeeee" align=center |96 |{{Флаг Латвии|20px}} |align=left|[[Бичевскис Марис|Марис Бичевскис]] |[[3 август]], 1991 |} == Билдәле уйынсылар «Динамо» составында уйнай ине == * {{флаг Латвии|20px}} [[Озолиньш Сандис|Сандис Озолиньш]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Ниживий Александр Богданович|Александр Ниживий]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Редлихс Микелис|Микелис Редлихс]] * {{флаг Словакии|20px}} [[Хосса Марцел|Марцел Хосса]] * {{Канада|20px}} [[Троттер Брок|Брок Троттер]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Спруктс Янис|Янис Спруктс]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Дарзиньш Лаурис|Лаурис Дарзиньш]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Масальскис,ң Эдгарс Янович|Эдгарc Масальскис]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Даугавиньш Каспарс|Каспарс Даугавиньш]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Карсумс Мартиньш|Мартиньш Карсумс]] * {{Канада|20px}} [[Жиру Александр|Александр Жиру]] * {{АҠШ|20px}} [[Арнасон Тайлер|Тайлер Арнасон]] * {{Швеция|20px}} [[Теллквист Микаэль|Микаэль Теллквист]] * {{АҠШ|20px}} [[Холт Крис|Крис Холт]] * {{флаг Латвии|20px}} [[Ивананс Райтис|Райтис Ивананс]] * {{Канада|20px}} [[Джонсон Джеми|Джеми Джонсон]] * {{Канада|20px}} [[Карле Мэтью|Мэтью Карле]] == Фарм-клубтар == [[Рига (хоккей клубы)|ХК «Рига»]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы|ЙХЛ]]), [[Юниорс (хоккей клубы)|ХК «Юниорс»]] ([[Йәштәр Хоккей Лигаһы Б|ЙХЛ Б]]) Һәм [[Металлург (хоккей клубы, Лиепая)|ХК «Металлург» Лиепая]] ([[Белоруссия хоккей шайбалы асыҡ чемпионаты|БАЧ]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://eliteprospects.com/team.php?team=673 Eliteprospects.com — Dinamo Riga] * [http://www.dinamoriga.eu/ru Официальный сайт «Динамо» Рига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150331090438/http://www.dinamoriga.eu/ru |date=2015-03-31 }} {{ref-ru}} {{ref-en}} {{ref-lv}} * [https://web.archive.org/web/20231002153328/https://dinamoforum.eu/ Форум болельщиков] * [http://www.khl.ru/clubs/dinamo_r КХЛ сайты] {{ref-ru}} * [http://www.dinamofans.eu/rus фан-клуб рәсим сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102170603/http://dinamofans.eu/rus/ |date=2012-01-02 }} {{ref-ru}} * [http://driga.ucoz.ru/«Динамо» Рига командаһы көйәрмәндәре рәсим сайты]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://maps.google.ru/maps/ms?msid=206915570387205956242.0004ab55c262d3b9e0971&msa=0&ll=56.967357,24.122093&spn=0.007895,0.026157 Арена Рига и ХК «Динамо» Рига на карте Google] * [http://www.sportmanagement.ru/articles.php?id=2605 «Итера» учредила хоккейный супер-клуб Dinamo Riga (Латвия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304140034/http://www.sportmanagement.ru/articles.php?id=2605 |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}} * [http://rus.delfi.lv/archive/print.php?id=23395734 Вспоминая историю рижского «Динамо», пишем новую] {{ref-ru}} * [http://www.lhf.lv/vesture123/foto/foto/lhf_verners/7328?show_thumbs&all_comments=1&picture=1 Viena diena ar Rīgas Dinamo Kandavas nometnē. 1978g] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229135641/http://www.lhf.lv/vesture123/foto/foto/lhf_verners/7328?show_thumbs&all_comments=1&picture=1 |date=2012-02-29 }} {{ref-lat}} * {{cite web|url=http://www.championat.com/hockey/article-134698-kto-zamenit-ozolinsha.html|title=Кто заменит Озолиньша?|author=Александр Рожков|date=21.08.2012|work=|publisher=Чемпионат.com|accessdate=2012-08-25|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BlBRhpaS|archivedate=2012-10-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306085754/http://www.championat.com/hockey/article-134698-kto-zamenit-ozolinsha.html |date=2016-03-06 }} {{Континенталь хоккей лигаһы}} [[Категория:Алфавит буйынса хоккей клубтары]] [[Категория:КХЛ клубтары]] [[Категория:Динамо (хоккей клубы, Рига)]] bidvz93elpad5ei7ab1684av4gmlvzo 0 87832 1309159 1300880 2026-11-07T19:20:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309159 wikitext text/x-wiki {{Политик | Имя = Алексей Капитонович Гастев | Оригинал имени = | Изображение = A gastev sm.jpg | Ширина = | Описание изображения = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = 08.10.1882 (26.09) | Место рождения = Суздаль ҡалаһы, [[Рәсәй империяһы]] | Дата смерти = 15.04.1939 | Место смерти = «Коммунарка» полигоны, [[СССР]] | Гражданство = [[Рәсәй империяһы]], [[СССР]] | Вероисповедание = | Партия = РСДРП(б) (1900—1907), ВКП(б) (1931 йылдан алып) | Основные идеи = хеҙмәтте ғилми ойоштороу | Род деятельности = революционер, ғалим | Награды = {{Орден Трудового Красного Знамени}} | Сайт = }} '''Алексей Капитонович Га́стев''' ({{OldStyleDate|8|октябрь|1882|26|сентябрь}}, Суздаль — [[15 апрель]] [[1939 йыл]]<ref>[http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 Современная русская поэзия — интернет-альманах «Красный Серафим» — Связь времён] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314191413/http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 |date=2014-03-14 }}</ref>, Мәскәү) — рус революционеры, профсоюз эшмәкәре, шағир һәм яҙыусы, хеҙмәтте ғилми ойоштороуҙың теоретигы һәм Үҙәк хеҙмәт институты етәксеһе. 1931 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. Пролеткульттың идеологтарының береһе. Мәскәүҙә билдәле "Яҙыусылар кооперативы йорто"нда йәшәй. Әҙәби псевдонимдары — ''А. Зорин, И. Дозоров, А. З., А. Зарембо, А. Набегов.'' == Биографияһы == Гастев Алексей Капитонович 1882 йылда Суздаль ҡалаһында уҡытыусы һәм тегенсе ғаиләһендә тыуған. Уға ике йәш булғанда атаһы мәрхүм була. Ҡала училищеһын һәм техник курстарҙы тамамлағандан һуң Мәскәү уҡытыусылар институтына уҡырға инә, әммә 1902 йылда сәйәси эшмәкәрлеге өсөн — Н. А. Добролюбовтың үлеүенә 40-йыллығына бағышлап ойошторолған демонстрация өсөн был уҡыу йортонан ҡыуып сығарыла<ref>[http://slovari.yandex.ru/Алексей%20Капитонович%20Гастев/Революционеры/Гастев%20Алексей%20Капитонович/ Гастев Алексей Капитонович — Революционеры — Яндекс. Словари<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1901 йылда РСДРП-ға инә һәм профессиональ революционер булып китә. 1903 йылда Вологда губернаһының Усть-Сысольск ҡалаһына (хәҙерге [[Сыктывкар]]) һөргөнгә ебәрелә, унан 1904 йылдың 10 июнендә сит илгә ([[Франция]]ға) ҡаса. 1904 йылда [[Париж]]да слесарь булып эшләй һәм Социаль фәндәренең юғары мәктәбендә белем ала. Шул уҡ йылда уның һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең тормошо хаҡында булған тәүге хикәйәһе баҫылып сыға. 1905 йылда Гастев Рәсәйгә ҡайта һәм [[Беренсе рус революцияһы]] осоронда Кострома эшсе депутаттар советы рәйесе һәм хәрби дружина етәксеһе итеп һайлана. 1906 йылда Алексей Гастев РСДРП-ның IV съезына делегат итеп һайлана<ref>[http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp Делегаты IV-го съезда РСДРП 10 — 25.4(23.4 — 8.5).1906]</ref>. 1908 йылда большевиктар рәтенән сыға. 1910 йылда йәнә Парижға китә, бында слесарь булып эшләй. Парижда Берләшкән эшселәр клубының секретары була, синдикалист һәм кооператив хәрәкәттәрендә ҡатнаша. 1913 йылда Санкт-Петербургҡа ҡайтып заводта эшләй. 1914 йылда Нарым крайына һөргөнгә ебәрелә, унан ҡаса һәм шул уҡ йылдан алып Васильев фамилияһы аҫтында [[Новосибирск|Новониколаевск]] ҡалаһында йәшәй<ref>[http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/?ncrnd=5549 Деятели революционного движения в России: биобиблиографический словарь: От предшественников декабристов до падения царизма: В 5 т. — М.: Изд-во Всесоюзного общества политических каторжан и ссыльно-поселенцев, 1927—1934.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175454/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/?ncrnd=5549 |date=2014-03-14 }}</ref>. Февраль революцияһынан һуң [[Петроград]]ҡа китә. 1917—1918 йылдарҙа Бөтә Рәсәй эшсе-металлургтар союзының үҙәк комитетының секретары итеп һайлана. [[Мәскәү]]ҙең, [[Харьков]]тың һәм Николаевтың заводтары идаралығында эшләй, профсоюз һәм ойоштороу-мәҙәни эшендә әүҙем шөғөлләнә. 1919 йылдың декабрендә [[Новосибирск|Новониколаевск]] ҡалаһында енәйәт тикшереүе башлығы булып хеҙмәт итә. 1921 йылда Үҙәк хеҙмәт институтына нигеҙ һала һәм уның етәксеһе була. Институт директоры булараҡ Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы янында Хеҙмәтте ғилми ойоштороу буйынса совет рәйесенең урынбаҫары була, ә 1926 йылдан алып — уның рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1926 йылда Үҙәк хеҙмәт институтының биш йыллығына арнап «айырмалы энегияһы һәм эшенә тоғро булғанлығы өсөн» [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] бүләкләнгән. 1932 йылдан алып 1936 йылға тиклем Хеҙмәт һәм Оборона Советы янындағы Стандартизация буйынса бөтә союз комитетының рәйесе, һәм тағы ла «Стандартизация хәбәрҙәре» ({{lang-ru|«Вестник стандартизации»}}; хәҙерге — «[http://www.ria-stk.ru/stq Стандарты и качество]») журналының баш мөхәррире була. 1935 йылда Гастев [[Стокгольм]]да уҙғарылған Стандартизация буйынса халыҡ-ара конгресста совет делегацияһын етәкләгән. 1938 йылдың 8 сентябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) органдары менән ҡулға алына һәм 1939 йылдың 15 апрелендә атылған. === Ғаиләһе === '''Ҡатыны''': Анна Ивановна Васильева (1906 йылдан алып 1917 йылға тиклем), Софья Абрамовна Гринблат (1917 йылдан алып)<ref>[http://serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1269311997 Современная русская поэзия — интернет-альманах «Красный Серафим» — Связь времён] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827100352/http://serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1269311997 |date=2014-08-27 }}</ref>. '''Балалары''' (икенсе никахтан): * Пётр Гастев (1921—1943) — 1943 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[Курск]] янында һәләк булған. * Алексей Гастев (1923—1991) — совет кинодраматургы, яҙыусы, сәнғәт белгесе. * Юрий Гастев (1928—1993) — философ, математик, хоҡуҡ яҡлаусыһы. == Хеҙмәтте ғилми ойоштороу өлкәһендә идеялары == Алексей Гастев даими рәүештә [[Генри Форд]] менән хат алышҡан<ref>[http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=./ru/gastev/biogr/gastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev Economicus.Ru — Галерея экономистов — Алексей Капитонович Гастев<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606141957/http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=.%2Fru%2Fgastev%2Fbiogr%2Fgastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev |date=2020-06-06 }}</ref>. Айырыуса системаны һәм ойоштороуҙы билдәләгән Фредерик Тейлорҙан һәм етештереү техникаһын камиллаштыуҙа иғтибарын туплаған Генри Фордтан айырмалы рәүештә Гастев кеше факторына айыусар баҫым яһаған. Уның фекеренсә, предприятиеның эшендә төп ролде кеше башҡара, һәм шунлыҡтан ойоштороуҙың эффектлығы эш урынындағы һәр бер кешенең шәхси эффектлығына бәйле{{sfn| Архангельский и др. |2012| с — 8}}. == Әҙәби ижады == 1913—1919 йылдарҙа шиғырҙар яҙған, төп формалары — прозалағы шиғырҙар. 1918 йылда «Алдынғы эшселәр шиғриәте» ({{lang-ru|«Поэзия рабочего удара»}}) шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, ул 1926 йылға тиклем алтыр тапҡыр ҡабат нәшер ителә. 1920 йылдан алып тик мәҡәләләр генә яҙған. == Хәтер == А. К. Гастев хөрмәтенә Суздаль ҡалаһының урамдарының береһе аталған<ref>[http://wikimapia.org/street/1152436/ru/%D1%83%D0%BB-%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B0]</ref>. Иң яҡшы коллективтарҙы тәбрикләүсе кубокта уның исемен йөрөтә<ref>[http://www.leanforum.ru/library/r24/1976.html Алексей Гастев: перечитывая заново] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125063919/http://www.leanforum.ru/library/r24/1976.html |date=2025-01-25 }}</ref>. == Библиография == * Поэтический сборник — [http://az.lib.ru/g/gastew_a_k/text_0010.shtml «Поэзия рабочего удара»], П., 1918 (2-е изд., 1919; 3-е изд., Пг.1921; последнее М. 1971); * Статья «Индустриальный мир», Харьков, 1919; Время. М., 1923; * Книга стихов [http://az.lib.ru/g/gastew_a_k/text_0005.shtml «Пачка ордеров»], Рига, 1921 — последняя книга стихов А.Гастева (изд. ВЦСПС, М., 1923 и изд. 5-е и 6-е, 1924 и 1925 включают оба вышеназванных сборника; последнее М. 1971) * «Как надо работать», 1921 (1-е изд. М., 1966, [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=116746 2-е изд. М., 1972]) * «Юность иди!», М., ВЦСПС, 1923. 72 с. 10 000 экз. * Статья «Снаряжение современной культуры», 1923 * Статья «Восстание культуры», 1923 * Статья «Новая культурная установка», 1923 (2‑е изд. М., 1924) * «Трудовые установки», М., ЦИТ, 1924, 302 с. + альбом илл. 3 000 экз. ([http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=87438 2-е изд. М., 1973]) * «Профессиональные союзы и организация труда», изд-во Ленинградского Губернского Совета профессиональных союзов, 1924 * Книга «Плановые предпосылки», изд-во НКРКИ СССР, М., 1926, работа посвящена анализу резолюции [[Пленум ЦК ВКП(б)|Пленума ЦК ВКП(б)]] от 6—9 апреля 1926 г. «О хозяйственном положении и хозяйственной политике» (с [http://grachev62.narod.ru/stalin/t8/t8_10.htm докладом на эту тему] выступал И. В. Сталин) * Статья «Установка производства методом ЦИТ», М., 1927 * Статья «Нормирование и организация труда» (Общее введение в проблему), М., ВЦСПС, 1929. 118 с. 5 000 экз. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Первый в России: Иваново-Вознесенский общегородской совет рабочих депутатов 1905 года в документах и воспоминаниях. М., 1975. * 1905 год в Костроме: сборник статей. * Кравченко, А. И. Классики социологии менеджмента: Ф. Тейлор, А. Гастев. СПб, 1998. * {{книга |автор=Казак В. |заглавие=Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917/[пер. с нем.].|ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=РИК «Культура» |год=1996 |том= |страниц=XVIII, 491, [1] |страницы= |isbn=5-8334-0019-8 |ref= }} * {{книга |автор= Глеб Архангельский, Марианна Лукашенко, Татьяна Телегина, Сергей Бехтеров |заглавие= Тайм-менеджмент. Полный курс|оригинал= |издательство= Альпина Паблишер |год= 2012|место = М.|серия= |страниц= 312|isbn= 978-5-9614-1881-1|ref= Архангельский и др.}} * Johansson, Kurt. Aleksej Gastev, Proletarian Bard of the Machine Age. Stockholm, 1983. * Bailes, K.E. Alexei Gastev and the Soviet Controversy over Taylorism, 1918—1924 // Soviet Studies. Glasgow, UK. 1977. * Maier, C.S. Between Taylorism and Technology: European Ideologies and the Vision of Industrial Productivity in the 1920’s // Journal of Contemporary History. London. 1970. Vol. 5. No. 2. P. 27-61. * Sorenson J.B. The Life and Death of Soviet Trade Unionism, 1917—1928. New York, 1969. * Williams, R.C. Collective Immortality: The Syndicalist Origins of Proletarian Culture, 1905—1910 // Slavic Review. Champaign, IL, USA. 1980. Vol. 5. No. 3. P. 389—402. * Лучесский К. Вещи поют. Рассказы о технической эстетике. М. Детская литература, 1971. 125 с., ил. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/БСЭ/Гастев%20Алексей%20Капитонович/}}, [http://slovari.yandex.ru/Революционеры/Гастев%20Алексей%20Капитонович/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://slovari.yandex.ru/Лит.%20энциклопедия/Гастев/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://slovari.yandex.ru/Гуманитарный%20словарь/Гастев%20Ал.%20Капитонов/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Э. Б. Корицкий. [http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=./ru/gastev/biogr/gastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev А. К. Гастев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606141957/http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&links=.%2Fru%2Fgastev%2Fbiogr%2Fgastev_b1.txt&img=brief.gif&name=gastev |date=2020-06-06 }} * [http://www.pseudology.org/people/Gastev_AK.htm Хронология жизни А. К. Гастева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221114734/http://www.pseudology.org/people/Gastev_AK.htm |date=2015-02-21 }} * [https://web.archive.org/web/20241127064916/https://www.leanforum.ru/zachem_rossii_kubok_gasteva/ Алексей Баранов. Зачем России Кубок Гастева?] * [http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 Последние месяцы жизни Алексея Капитоновича Гастева в материалах его следственного дела в Центральном Архиве ФСБ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314191413/http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&module=6&article_id=1114787844 |date=2014-03-14 }} * [http://prezentacii.com/obschestvoznanie/10344-gastev-aleksey-kapitonovich.html Презентация «Гастев Алексей Капитонович»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029195925/http://prezentacii.com/obschestvoznanie/10344-gastev-aleksey-kapitonovich.html |date=2013-10-29 }} [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Сәйәсмәндәр]] [[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]] onig44s9nr1ulmpgf4clkxypk4d4t1r 0 95102 1309324 1279362 2026-11-08T10:14:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309324 wikitext text/x-wiki {{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт| |RuNm = Ингуш Республикаһы |OfNm1 = Гlалгlай Мохк |FSFlag=[[Файл:Flag of Ingushetia.svg|160px|Ингуш Республикаһы флагы]] |FSCoA=[[Файл:Coat of arms of Ingushetia.svg|100px|Ингуш Республикаһы гербы]] |FlagLnk=Ингуш Республикаһы флагы |CoALnk=Ингуш Республикаһы гербы |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Ingushetia.svg|350px|Ингуш Республикаһы]] |FSCtrWhat = Баш ҡала |FSCtrNm = [[Магас]] |AreaRnk = 82-се |TotArea = 3685<ref>Из-за территориальных споров с [[Төньяҡ Осетия — Алания|Северной Осетией]] и [[Чечня|Чечнёй]] точная площадь не определена, так как не установлены территориальные границы, поэтому чаще всего она указывается в пределах от 3650 до 4900 км².</ref> |WaterPrcnt = |PopRnk = 75-се |PopQty = {{ Население | Ингушетия | тс }} |PopCtDate = {{ Население | Ингушетия | г }} |PopDens = {{ #expr: ({{ Население | Ингушетия | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ингушетия}}) round 2 }} кеше |GDP = {{ВРП|6}} |GDPCtDate = {{ВРП|Дата}} |GDP(PPP) = {{ВРП НДН|6}} |GDPRnk = 79-сы |PolStatLnk = Рәсәй республикалары |PolStatNm = Республика |FedDistrNm = [[Төньяҡ Кавказ федераль округы|Төньяҡ Кавказ]] |EcRegNm = Төньяҡ Кавказ |CadNo = 06 |LangLangs = s |OfLangs = ингуш, [[Урыҫ теле|урыҫ]]<ref>Глава 1, статья 14 Конституции Республики Ингушетия</ref> |HeadTtl = Республика башлығы |HeadNm = Юнус-Бек Евкуров |ViceTtl = Хөкүмәт рәйесе |ViceNm = Абубакар Мальсагов |LegislTtl = Халыҡ йыйылышы рәйесе |LegislNm = Мухарбек Дикажев |часовой пояс = {{MSK0}} }} '''Ингуш Республикаһы''' ({{lang-inh|Гlалгlай Мохк, Гlалгlайче}}) — республика, [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Төньяҡ Кавказ федераль округы]] составына инә<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]</ref>. Баш ҡалаһы — [[Магас]]. == География == Ингуш Республикаһы көнсығышта — [[Чечен Республикаһы]], көньяҡта — [[Грузия]], көнбайышта — [[Төньяҡ Осетия — Алания]] менән сиктәш. Федераль әһәмиәтендәге ҡалаларҙы иҫәпкә алмаған осраҡта, республика майҙаны буйынса Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында иң бәләкәйе тип иҫәпләнә. == Тарих == 1992 йылда ойошторола. == Халҡы == <br /> {{ Население | Ингушетия | д }} Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, республика халҡы '''{{formatnum:{{ Население | Ингушетия | ч }}}}''' ({{ Население | Ингушетия | г }}) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — '''{{formatnum:{{ #expr: ({{ Население | Ингушетия | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ингушетия}}) round 2 }}}}''' кеше/км² ({{ Население | Ингушетия | г }}). Ҡала халҡы — '''{{formatnum:{{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Ингушетия|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Ингушетия | ч }}) round 2 }}}}''' % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Ингушетия|Столбцов=Год}}). Республикала башлыса [[ингуштар]] (94,1 %), [[чечендар]] (4,6 %) һәм [[урыҫтар]] (0,8 %) йәшәй. [[2002 йыл]]да — 51, [[2010 йыл]]да — 22 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_03_1.htm Перепись населения 2002. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 3. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217111808/http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_03_1.htm |date=2007-02-17 }}</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Приложение 7. Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор = Т. Х. Муталиев|часть = Тернистый путь народа|заглавие = Ингушетия и ингуши|оригинал = |ссылка = |ответственный = М. Д. Яндиева|издание = |место = Москва|издательство = Новая Планета|год = 1992|том = II |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = М.А. Яндиев|часть = |заглавие = Древние общественно-политические институты народов Северного Кавказа|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = ЛКИ|место = Москва|издательство = |год = 2007|том = |страницы = |страниц = 464|серия = |isbn = 978-5-382-00285-9|тираж = }} * {{книга|автор = |часть = |заглавие = Ингушетия и ингуши|оригинал = |ссылка = |ответственный = М. Д. Яндиева|издание = |место = Москва|издательство = Новая Планета|год = 2002|том = II|страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * ''Казиев Шапи, Карпеев Игорь.'' [http://www.kaziev.ru/index/povsednevnaja_zhizn_gorcev_kavkaza_v_19_v/0-37 Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.] == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Ingushetia}} {{wikiatlas|Ingushetia}} * [http://www.ingushetia.ru/ Официальный сайт Ингушетии] * [https://web.archive.org/web/20170202031942/http://ingushetia.news-city.info/docs/ Законодательство Республики Ингушетия] * [http://www.postpredstvo.ru Постпредство Республики Ингушетия при Президенте Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726062940/http://www.postpredstvo.ru/ |date=2014-07-26 }} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Ингушетия| ]] 5v2o7g9cctqndb3t4s8rk11vgux71m7 0 95775 1309084 1182470 2026-11-07T14:03:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309084 wikitext text/x-wiki '''Бөтә донъя статистика көнө''' ({{lang-en|World Statistics Day}}, {{lang-ru|Всемирный день статистики}}) — йәмғиәт торошон сағылдырған һанлы күрһәткестәрҙе даими туплау эшенең мөһимлеген билдәләү көнө. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Статистика комиссияһы ҡарары менән булдырыла һәм [[БМО]]-ның Генераль Ассамблеяһы тарафынан раҫлана<ref>http://unstats.un.org/unsd/wsd/docs/PaulCheungOnWSD.pdf</ref>. Беренсе тапҡыр 2010 йылдың 20 октябрендә донъяның 130 илендә билдәләнә. == Тарихы == Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Статистика комиссияһының 2010 йылда үткәрелгән 41-се ултырышында «Бөтә донъя статистика көнөн» булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 3 июнендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһы был ҡарарҙы раҫлай һәм 2010 йылдың 20 октябрен «Бөтә донъя статистика көнө» итеп иғлан итә. Беренсе тапҡыр сара уңышлы үтеү айҡанлы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Статистика комиссияһының 2012 йылдың мартында булған 43-сө ултырышында «Бөтә донъя статистика көнөн» биш йылға бер тапҡыр билдәләргә ҡарар ителә. === 2010 йылдың 20 октябре === [[Файл:БДСК1.jpg|thumb|right|150px|Бөтә донъя статистика көнө, 2010 йылғы билдә]] Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары [[Пан Ги Мун]] барлыҡ илдәрҙең башлыҡтарына 2010 йылдың 20 октябрендә беренсе тапҡыр "Бөтә донъя статистика көнө"н билдәләргә тәҡдим итә. Уның тәҡдимен ҡабул итеп 130 илдә эшлекле һәм байрам саралары үтә. 2010 йылғы байрам саралары '''«Һөнәри оҫталыҡ менән намыҫлы хеҙмәт итеү»''' ораны менән үткәрелә. {{Цитата|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһы тәҡдиме буйынса бөгөн (20 октябрь 2010 йыл) беренсе тапҡыр «Бөтә донъя статистика көнө» билдәләнә, һәм был көндө үткәреүҙең маҡсаты —статистиканың йәмғиәтте камиллаштырыуҙағы әһәмиәтен күрһәтеү.|'''Пан Ги Мун'''}} ==== Байрам саралары ==== * [[Рәсәй Федерацияһы]]нда был көн [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу]] ваҡытына тура килә. * [[Башҡортостан]]да октябрь айында тыуған көнөн билдәләүсе халыҡ иҫәбен алыусыларҙы ҡотлап [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] байрам концерты тапшыра. === 2015 йылдың 20 октябре === [[Файл:StatDay2015.png|thumb|right|150px|Бөтә донъя статистика көнө, 2015 йылғы билдә]] 2014 йылдың март айында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Статистика комиссияһының 45-се ултырышында 2015 йылдың 20 октябрендә сираттағы «Бөтә донъя статистика көнөн» билдәләү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2015 йылғы байрам саралары ораны: '''«Мәғлүмәт сифатын яҡшыртыу. Йәшәү кимәлен яҡшыртыу»'''. ==== Байрам саралары ==== * Рәсәй Федерацияһында 20—22 октябрҙә Новосибирск ҡалаһында Беренсе Асыҡ Рәсәй статистика конгрессы үткәрелә. Ойоштороусылары — Рәсәй Статистиктар Ассоцицияһы, Рәсәй Федераль статистика хеҙмәте, Новосибрск дәүләт иҡтисад һәм идаралыҡ университеты<ref>http://orsc.nsuem.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041312/http://orsc.nsuem.ru/ |date=2016-03-05 }}</ref>. * Башҡортостан Республикаһында 20 октябрҙә Башҡортостан статистика хеҙмәте ҡарамағындағы Йәмғиәт палатаһының киңәйтелгән ултырышы буласаҡ, уға киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре саҡырыла. 20 октябрҙә шулай уҡ йәш статистиктарҙың КВН командаһы республиканың янғын һүндереүселәренең ике КВН командалары менән берлектә байрам сығышы күрһәтәсәк. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://worldstatisticsday.org/ '''Бөтә донъя статистика көнө''' сайты] {{ref-en}} [[Категория:Байрамдар тураһында тамамланмаған мәҡәләләр]] [[Категория:Октябрь байрамдары]] [[Категория:Халыҡ-ара көндәр]] [[Категория:20 октябрь]] 12yjwau5u35u5rb2k4j4xe7jf09m9gl 0 97246 1309316 1294485 2026-11-08T09:23:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309316 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение |Название = Илиада |Название-оригинал = Ιλιάδα |Изображение = Iliada Segala.jpg |Ширина = 200px |Подпись изображения = |Жанр = Эпос |Автор = Гомер |Язык оригинала = грек |Написан = б. э. т. IX—VIII бб. |Публикация = |Отдельное издание = |Издательство = |isbn = |Перевод = Николай Гнедич, Викентий Вересаев, Василий Жуковский |Предыдущая = |Следующая = |Lib = http://az.lib.ru/g/gomer/text_0040.shtml |Викитека-текст = }} '''«Илиа́да»''' ({{lang-grc|Ἰλιάς}}) — [[Боронғо Греция]]ның һаҡланып ҡалған иң боронғо әҙәбиәт ҡомартҡыһы. Эпик поэманы [[Гомер]] яҙған тип фаразлана. Бында [[Троя һуғышы]] ваҡиғалары һүрәтләнә, әҫәрҙең нигеҙендә боронғо ҡаһармандар тураһындағы халыҡ риүәйәттәре ята. == Тарих == [[Троя һуғышы]] хаҡында риүәйәттәрҙең бөтөн циклы бар, уларҙы «Троя циклы» йәғни «Эпик цикл» тип атайҙар. Ҡайһылары беҙҙең замандарға тиклем өлөшлөтә («Киприя» әҫәре кеүек), ҡалғандары синопсистарҙа, һуңыраҡ ижад итеүсе авторҙарҙың үҙ һүҙҙәре менән һөйләп биреүендә килеп еткән, һәм тик Гомерҙың «Илиада» һәм «[[Одиссея]]» поэмалары ғына тулыһынса һаҡланып ҡалған. Ҙур совет энциклопедияһына ярашлы, «Илиада» б. э. т. IX—VIII быуаттарҙа Кесе Азияның грек ҡалаларында крит-микен дәүере риүәйәттәре нигеҙендә барлыҡҡы килә. Ул яҡынса 15 700 бүлексәнән торған гекзаметр менән яҙылған{{sfn|Ярхо|1978|с=11}}, ә [[Александрия]] филологтары тарафынан<ref>{{БСЭ3 |статья=Илиада |автор=И. В. Шталь |том=10}}</ref> әҫәр 24 йырға бүленә{{sfn|Ярхо|1978|с=11}}. «Илиада» исеме Троя батшалығының баш ҡалаһы ''Илион'' исеменән алына. "Илиада"ла [[Троя]] ҡалаһын ахейҙар тарафынан ун йыл буйы дауамында ҡамауға алынған осорҙоң һуңғы айҙарында булған ваҡиғалар тасуирлана{{sfn|Ярхо|1978|с=10}}. == Йөкмәткеһе == «Илиада» грек геройы Ахиллдың асыуы һәм уның һуғышта ҡатнашыуҙан ваҡытлыса баш тартыуы һөҙөмтәһендә тыуған ваҡиғалар теҙмәһен һүрәтләй. '''Беренсе йыр.''' ''Афәт. Асыу.'' Ваҡиға туранан-тура Трояны ҡамаған ахейлылар лагерындағы низағ сәбәптәренән башлана (даналылар тип тә атала). Ахей армияһы етәксеһе батша Агамемнонға, Аполлон руханийы Хрисҡа, әсир ҡыҙын һатып алырға теләп, Ахей армияһы башлығына мөрәжәғәт итә. Үҙе тәҡдим иткән бай йоломға һәм башҡа ахейҙарҙың үтенесен хуплауына ҡарамаҫтан, батша, үтенеүсене хурлап, тупаҫ рәүештә баш тарта. Бер нәмәһеҙ сығып китергә мәжбүр булған Хрис Аполлондан үс алыуын үтенә, һәм Алла дошман армияһына ҡаты ауырыу ебәрә, был күп кешенең үлеменә килтерә. Был айҡанлы Ахилл осрашыу йыя, унда тынысландырыусы Кальчас ҡырғындың сәбәбен асыҡлай һәм уны туҡтатыуҙың берҙән-бер юлы — Хрисеиданы атаһына ҡайтарып, Аполлонды тынысландырыу һәм Аллаға бай ҡорбандар килтереү. Агамемнон бирешергә мәжбүр була, әммә асыулана һәм әсир Ахиллес Брисеиданы үс итеп үҙенә алырға ҡарар итә. Быға үпкәләгән Ахилл һуғышта артабан ҡатнашыуҙан баш тарта. Һуңынан уға әсәһе, диңгеҙ нимфаһы Фетида, килгәс, ул, Ахиллес хеҙмәткә ҡайтмайынса, ахейлыларға трояндарға ҡаршы хәрби уңыштар бирмәүен һорай. '''Икенсе йыр.''' ''Төш. Беотия, йәки караптар исемлеге.'' Ахиллдан үс алырға ризалашҡас, Зевс Агамемнонға, Трояны кисектермәҫтән еңермен, тигән ялған төш ебәрә. Дәртләндереп, король ахейлыларҙы һынап ҡарарға ҡарар итә һәм йыйылышта, киреһенсә, Алла һуғышты туҡтатырға бойора, ә ахейлылар хурлыҡлы рәүештә өйҙәренә ҡайтырға тейеш, тип хәбәр итә. Әммә туғыҙ йыл өҙлөкһөҙ алыштан арыған һәр кем уны дөрөҫ, тип уйлай һәм шунда уҡ кире ҡайтырға теләй. Тик Одиссей, Афинанан оялып, хәйлә тураһында фаразлай һәм халыҡты тынысландырыуға өлгәшә. Хәлгә ризаһыҙлыҡ белдереп, Терсит Агамемнонды әрләй, ләкин Одиссей менән уны өндәшмәҫкә мәжбүр итә. Юлбашсылар, ниһайәт, хәл иткес алышҡа әҙерләнергә йыйына. Был әҙерлекте тасуирлап, Гомер билдәле караптар исемлеген бирә, унда Агамемнон етәкселегендә һуғышҡан бөтә халыҡтар һәм юлбашсылар күрһәтелгән. Текста телгә алынған 29 отрядты етәкләгән 46 юлбашсы Троя диуарҙарына барлығы 1186 карап килтерә, ә армияның үҙендә Элладаның 164 өлкәһенән 130 меңдән ашыу яугир була: * Аргос (Диомед етәкселегендә), * Аркадия (Агапенор етәкселегендә), * Афина һәм Локрида (Бөйөк Аякс етәкселегендә), * Итака һәм Эпир (Одиссей етәкселегендә), * Крит (Идоменея етәкселегендә), * Лакедемон (Менелай етәкселегендә), * Микен, Родос (Тлеполем етәкселегендә), * Фессалия (Ахилл етәкселегендё), * Фокида, Эвбей, Элида, Этолия һ. б. Шулай уҡ троялылар һәм уларҙың юлбашсылары менән союздаш ҡәбиләләр күрһәтелгән: * Гектор етәкселегендәге троянлылар (ҡала халҡы) * Энея ваҡытындағы дардандар * пандара етәкселегендә Ида итәгендә йәшәгән троянлылар * Адраст һәм Амфиас етәкселегендә Төньяҡ Троада халҡы * Азия етәкселеге аҫтында Геллеспонт яры буйы ҡәбиләләре * Годий һәм Эпистроф етәкселегендәге гализондар * Настес етәкселегендәге карийлылар * Эвфем етәкселегендәге кикондар * Сарпедон һәм Главка етәкселегендәге ликийлылар * Антифа һәм Месфла етәкселегендәге меондар * Хромия һәм Энномос етәкселегендәге мизалар * Пилемен етәкселегндә пафлагондар), * Гитофоой етәкселегендәге пеласгийҙар * Пирехма етәкселегендәге пеондар * Акамас һәм Пирон етәкселегендәге фракиялылар * Форкис һәм Асканий етәкселегендәге фригийҙар. [[Файл:Pasquino Group Loggia dei Lanzi 2005 09 13.jpg|thumb|left|Менелай Патрокл кәҙәһе менән]] ''Өсөнсө йыр. Анттар. Стенанан күренеш. Александр һәм Менелай араһындағы алыш.'' Ике ғәскәр алышҡа сыҡҡас, Менелайҙың ҡатыны Елена Спартанскаяны урлап, һуғыш башланыуға сәбәпсе булған принц Парис үҙе менән һуғышырға теләгән грек кешеһен саҡыра. Саҡырыуға Менелай үҙе сыға. Парис, уның менән осрашыуҙан ҡасырға тырышһа ла, Гекторҙы тыңлап, хәл иткес дуэлға ризалаша: еңеүсе Еленаны һәм уның менән урланған хазиналарҙы ала, ә халыҡтар артабан да тыныслыҡта йәшәйәсәк. Был килешеүҙе ҡорбандар һәм анттар менән тәьмин итеү өсөн Троя батшаһы Приам да һуғыш яланына сыға, әммә ғәскәр менән үҙе етәкселек итә алмаҫлыҡ оло йәштә була һәм шуға күрә уны улдарына ҡалдыра. Үҙ-ара ант биргәндән һуң, ул ҡалаға ҡайта. Алыш башланғас, Менелай үҙен хурлаған Паристан үс алырға уйлай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый: Парис бер нисә тапҡыр үлемесле һуғыуҙарҙан ҡотолоп ҡала, принцты һаҡлаусы Афродит уны тылсымлы рәүештә Илиондағы үҙ палаталарына күсерә. Агамемнон ағаһының еңеүен иғлан итә. '''Дүртенсе йыр.''' ''Анттарҙы боҙоу. Агамемнондың ғәскәрҙәрҙе урап үтеүе.'' Туғыҙ йыллыҡ һуғыш, аллаларҙың яҙмышына һәм уй-фекерҙәренә ҡаршы килеп, тыныслыҡ менән тамамланырға тора. Әммә Зевс өйрәткәнсә, Афина килеп ҡыҫыла: Пандараны тыныслыҡты боҙорға һәм Менелайҙы уҡтан атып үлтерергә ҡоторта. Әммә уҡ уныеңелсә генә яралай, һәм, ярҙамға саҡырылған Махаон, уны тиҙ арала эшкәртә. Шул уҡ ваҡытта трояндар яңынан ҡораллана, һәм Агамемнон ғәскәрҙеһуғышҡа күтәреү өсөн уны урап үтергә мәжбүр була. Һөҙөмтәлә беренсе асыҡ алыш башлана. '''Бишенсе йыр.''' ''Диомедтың батырлыҡтары.'' Ҡыҙыу алыш ваҡытында ахей батшаһы, Аргос полководецы Диомед, Пандар уғынан яралана һәм Афинаны саҡыра. Ҡатын пәйҙә була, аллаларҙың барлығын асыҡлау өсөн яңы көс һәм һәләт бирә. Диомед, Афина һөжүм итергә васыят иткән Афродитаны иҫәпкә алмағанда, улар менән бәрелешмәҫкә тейеш. Диомед яңынан яуға ташлана. Мөхәббәт алиһәһенең һәм троян Анхистың улы Эней уға иғтибар итә һәм Пандар менән бергә уға һөжүм итергә ҡарар итә. Пандар беренсе булып Диомедҡа ҡаршы һуғыша, әммә уның ҡулынан үлә. Эней дуҫының кәүҙәһен һаҡлай, әммә Диомед уны ла ауыр йәрәхәтләй. Афродита улын ҡотҡарырға килә, әммә Диомед уны эҙәрлекләй башлай. Уны ҡыуып еткәс, алиһәне беләгенән яралап өлгөрә һәм Энейҙы азат итергә мәжбүр итә, ләкин уны Аполлон үҙ ҡурсалауы аҫтына ала һәм дауалау өсөн үҙенең ғибәҙәтханаһына күсерә. Афродит һуғыш аллаһы Арестың (ул Аполлон саҡырыуы буйынса һуғышҡа инә) арбаһында Олимпҡа әйләнеп ҡайта, (элек ул һәм Афина һуғыштан тыйылып торорға йыйынһа ла)) һәм Гекторҙы оҙатып йөрөй. Әммә Гера хәүефте күреп ҡала һәм Афина менән бергә ахейлыларға ярҙамға ашыға. Гера Стентор ҡиәфәтендә уларҙы дәртләндерә. Афина Диомедты Аресҡа һөжүм итергә ышандыра һәм уға алланы яраларға ярҙам итә, шунан һуң Олимпҡа ҡайтып, Зевсҡа зарлана. '''Алтынсы йыр.''' ''Гекторҙың Андромаха менән осрашыуы.'' Ахей геройҙары троянлыларҙы ҡыҫырыҡлауын дауам итә. Гелен пәйғәмбәр үҙенең ҡустыһы Гекторға яугирҙәрҙең ҡалаға ҡасыуына ҡамасауларға һәм һуғышсыларҙы дәртләндерергә, һуңынан Трояға юлланырға һәм, алиһә йомшарһын өсөн, Афинаның бай бүләктәре менән файҙаланырға кәңәш итә. Гектор кәңәште ҡабул итә һәм шуның буйынса эш итә. Ул булмағанда, Диомед менән Главк алышта осраша, әммә һәр береһе [[шәжәрә|шәжәрәһен]] һөйләгәс, улар ике яҡтың да ҡунаҡсыллыҡ бәйләнеше булыуын асыҡлай һәм бер-береһе менән алышмаҫҡа һөйләшә. Трояла Гектор әсәһе Гекуба менән осраша, уға Афина ғибәҙәтханаһына саҙаҡа килтереү хәстәрлеген еткерә һәм Парижға юллана, ул, Менелай менән дуэлда еңелгәндән һуң, алыштан ҡатнашмай. Париж ҡатыны Елена һәм үҙенең ҡустыһының шелтәләүҙәре менән ризалаша һәм ҡораллана. Гектор, буш минутынан файҙаланып, ҡала ҡапҡалары янында ҡатыны Андромаханы һәм сабый улын күрә. Андромаха иренең тиҙ арала һәләк буласағын тойомлай һәм ҡалала ҡалыуын үтенә, Гектор, иһә, бурысы арҡаһында баш тарта, ләкин, Трояның еңелеүе Андромаханың яҙмышына ҡарағанда аҙыраҡ ғазаплай, тип ҡайғы уртаҡлашыуын белдерә. Ир менән ҡатын хушлаша, һәм Гектор менән Парис ғәскәргә ҡайта. '''Етенсе йыр.''' ''Гектор менән Аякстың алышы.'' Гектор менән Парис һуғыш яланына әйләнеп ҡайталар һәм һуғышҡа инәләр. Афина, бының өсөн борсолоп, Олимптан ҡайта, әммә Аполлонды осрата. Аполлон уға икенсе көнгә тиклем үлтереште туҡтатырға тәҡдим итә, Гекторҙы ахейлыларҙың иң көслөһөнә ҡаршы алашырға өндәй. Был ҡарар барыһын да ҡәнәғәтләндерә, ғәскәрҙәр туҡтай. Менелай, иптәштәрен тәүәккәллек өсөн шелтәләп, дәғүәне ҡабул итергә теләй, әммә Агамемнон уны кире ҡаға. Оло йәштәге [[Пилос-Нестор|Пилос]] короле Нестор ҙа йәш ҡәрҙәштәрен оялта. Һөҙөмтәлә ул риза булған бер нисә герой араһына йәрәбә ташлай, һәм саҡырыу Ахилл ике туғаны Аякс Теламонидҡа эләгә. Геройҙар, һөңгө, таштар ҡулланып, алыша башлай, Гектор бер нисә еңелсә йәрәхәт ала, әммә уға Аполлон ярҙам итә. Геройҙар ҡылыс һуғышына күсергә йыйынғанда, көстәрҙең тигеҙлеге, көн инде ҡояш байыуға табан ауышып барыуы тураһында уйлап, уларҙы туҡтаталар. Дошмандар был юлы тыныс ҡына айырылышырға ризалаша һәм бының билдәһе итеп бүләктәр менән алмаша. Ахейлылар лагерға кире ҡайтҡас, Нестор, дошмандар һөжүменән һаҡланыу өсөн караптар тирәләй һаҡ стена төҙөргә тәҡдим итә. Троя башлыҡтары кәңәшендә Антенор, өсөнсө йырҙа әйтелеүенсә, Еленаны тартып алырға тәҡдим итә, әммә Парис баш тарта, әммә урланған хазиналарҙы кире бирергә һәм хатта уларға үҙҙәренекен дә ҡушырға тәҡдим итә. Икенсе көндө Троянан килгән хәбәрсе ахейлыларға бара, әммә тегеләре, ғорур һәм кәмһетелгәндәр, ике яҡ өсөн дә ерләү йолаларын үткәреү өсөн ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына ризалаша. Шуның менән файҙаланып, улар ҡәлғә төҙөргә лә тотона. '''Һигеҙенсе йыр.''' ''Хоҙайҙар йыйылышы. Туҡтатылған алыш.'' == "Илиада"ның геройҙары == "Илиада"ның 2-се йырында грек караптары исемлеге бар, унда һуғышта ҡатнашҡан күп кенә гректарҙың исемдәре, шулай уҡ уларҙың ҡайҙа тыуып үҫеүе күрһәтелгән. Шулай уҡ троянлылар исемлеге бар, әммә ул гректар исемлегенән күпкә түбәнерәк, унда «Илиада» геройҙарының ҡайһы берҙәре генә күрһәтелгән. === Ахейҙар === Ахейҙар (Ἀχααί), шулай уҡ данайлылар (Δαοϧϧ) һәм аргивтар (Ἀρέγĩ║), шулай уҡ бер тапҡыр эллиндар (Гомерҙа гректарҙың коллектив атамаһы) тип йөрөтөлгән<ref>Homer’s Iliad [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=850126D799A2C6113B08B169FD8E474E?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0133%3Abook%3D2%3Acard%3D653 book 2. 653].</ref>. * [[Агамемнон]] — Микен батшаһы, гректар башлығы. * [[Ахиллес]] — мирмидондар башлығы, ярым илаһи сығышлы герой. * [[Одиссей]] — Итака батшаһы, грек хәрби командующийҙарының иң хәйләкәре, "[[Одиссея]]"ның геройы. * Бөйөк Аякс — Теламондың улы, хәрби оҫталыҡ буйынса [[Ахилл]]дан ғына ҡалыша. [[Файл:Nikolay Ge 002.jpeg|thumb|250px|«''Патроклдың үлеменә ҡайғырыусы Ахиллес''» (1855), Николай Ге]] * Менелай — Спарта батшаһы, Еленаның ире һәм Агамемнондың туғаны. * Диомед — Тидейҙың улы, Аргостың батшаһы. * Кесе Аякс — Оилейҙың улы, Бөйөк Аякстың даими союздашы. * Патрокл — Ахиллдың иң яҡшы дуҫы. * Нестор — Пилос короле, Агамемнондың ышаныслы кәңәшсеһе. ==== Ахилл һәм Патрокл ==== Ахилл менән Патроклюстың үҙ-ара мөнәсәбәттәре «Илиаданың» йөкмәткеһенең мөһим өлөшө булып тора. Персонаждар араһында тәрән, етди дуҫлыҡ бар. Ахиллес Патроклюсҡа иғтибарлы, ә башҡаларға тупаҫ һәм кәмһетеп ҡарай. Ҡайһы бер боронғо ғалимдар үҙҙәренең дуҫлығын гомоэротик тип иҫәпләһә<ref>[[Эсхил]] даёт такую интерпретацию во фрагменте 134a.</ref>, икенселәре иһә уны һуғышсыларҙың платон союзы тип һанаған<ref>Hornblower, S. and Spawforth, A. ''The Oxford Companion to Classical Civilization'' (1998) pp. 3, 347, 352.</ref>. === Троянлылар === [[Файл:Postnikov ProschGektora.jpg|thumb|«Гекторҙың Андромаха менән хушлашыуы», Сергей Постников, 1863]] * Ир-егеттәр ** Гектор — батша Приамдың улы һәм троялыларҙың төп яугиры. ** [[Эней]] — Анхис менән [[Афродита|Афродитаның]] улы. ** Деифоб — Гектор менән Паристың ағаһы. ** Парис — Еленаны урлаусы. ** Приам — Трояның олоғайған батшаһы. ** Полидамант — кәңәштәре иғтибарһыҙ ҡалған аҡыллы командир, Гектор антагонисы. ** Агенор — Антенорҙың улы, Троя яугире, Ахилл (XXI йыр) менән алышырға тырышҡан. ** Сарпедон — Патрокл тарафынан үлтерелгән. Главктың дуҫы һәм уның менән бергә Троя яғында һуғышҡан ликийлыларҙың башлығы була. ** Главк — Сарпедондың дуҫы һәм уның менән бергә Троя яғында һуғышҡан ликийлыларҙың башлығы. ** Евфорб — Патроклды яралаған беренсе Троя яугиры. ** Долон — грек лагерында (X йыр) шымсы. ** Антенор — батша Приамдың кәңәшсеһе, Еленаға кире ҡайтарып, һуғышты бөтөрөргә тәҡдим итеүсе. ** Полидор — Приам менән Лаофояның улы. ** Пандар — Ликаондың улы, бөйөк уҡсы. * Ҡатын-ҡыҙҙар ** Гекуба (Ἑΰάββη) — Приамдың ҡатыны һәм Гектор, Кассандра, Парис һәм башҡаларҙың әсәһе. ** Елена (Ἑένη) Зевстың ҡыҙы, Менелайҙың ҡатыны, Парис тарафынан урлана, һуңынан Деифобтың ҡатыны булып китә. Уны урлау Троя һуғышына сәбәпсе була. ** Андромаха — Гекторҙың ҡатыны һәм Астианакттың әсәһе. ** Кассандра — Приамдың ҡыҙы. Аполлон уға пәйғәмбәрлек итеү һәләте биреп, уны алдарға маташа, әммә кире ҡағылғас, уның күҙаллауҙарына бер кем дә ышанмаҫлыҡ итә. ** Брисеида — гректар әсирлеккә алған троян ҡатын-ҡыҙы, Ахиллға трофей булараҡ бирелә. Ҡайһы бер аңлатмалар буйынса, Гектор һәм Ахилл образдарында аҡыллы һәм импульсив башланғыстың көрәше һүрәтләнә<ref>[http://www.kirshin.ru/about/arsii/03_02.html А. Э. Назиров, О. В. Маслиева. О становлении духовной культуры<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == "Илиада"ла аллалар == "Илиада"ла Кроностың кесе улы, илаһтар батшаһы Зевс, ултырған [[Олимп|Олимп тауы]] ҙур әһәмиәткә эйә. Уны ахейҙар ҙа, троянлылар ҙа хөрмәт итә. Хикәйәләүгә күп олимпия аллалары һәм башҡа аллалар йәлеп ителә, берәүҙәр ахейҙарға ярҙам итә, икенселәре трояндарға ярҙам итә. «Илиада» ла тасуирланған ваҡиғаларҙың күбеһе аллалар тарафынан рухландырыла, илаһтар шулай уҡ йыш ҡына ваҡиғалар барышына йоғонто яһай һәм ҡаршы яҡтарҙың береһендә сығыш яһай. * Олимпиялылар: ** Олимптың юғары аллаһы [[Зевс]] (нейтраль, әммә Ахиллдан үс алырға вәғәҙә иткәнгә күрә, йышыраҡ трояндарға ярҙам итә) ** Алиһә — никах ҡурсалаусыһы Гера (ахейлылар яҡлы) ** Һунар алиһәһе Артемида (трояндар яҡлы) ** Алла — сәнғәт ҡурсалаусыһы Аполлон (трояндар яҡлы) ** Ер аҫты донъяһы раббыһы Аид (нейтраль) ** Мөхәббәт алиһәһе [[Афродита]] (трояндар яҡлы) ** Һуғыш аллаһы Арес (трояндар яҡлы) ** Зирәклек алиһәһе Афина (ахейлылар яҡлы) ** Олимп аллаларының хәбәрсеһе [[Гермес]] (ахейлылар яҡлы) ** Диңгеҙ аллаһы Посейдон (ахейлылар яҡлы) ** Ут аллаһы Гефес (ахейлылар яҡлы) * Башҡалары: ** Ыҙғышы алиһәһе Эрида (троянлылар яҡлы) ** Олимп аллалары Ирида хәбәрсеһе (ахейлылар яҡлы) ** Диңгеҙ әйҙәүсеһе аҡһаҡал Нерейҙың ҡыҙы Фетида (ахейлылар яҡлы) ** Аполлон һәм Артемиданың әсәһе Латон (троянлылар яҡлы) ** Диңгеҙ аллаһы - метаморф Протей (ахейлылар яҡлы) ** Йылға аллаһы Скамандр (троянлылар яҡлы) ** Арестың улы Фобос (троянлылар яҡлы) ** Арестың улы [[Деймос]] (троянлылар яҡлы) == Йәберләү роле == {{Main| Насилие}} Тикшеренеүселәр хикәйәләүҙә көс ҡулланыу һәм рәхимһеҙлек күп булыуын билдәләй. Мәҫәлән, Стивен Пинкер фекеренсә, ''«кешеләргә кәрәкле көс ҡулланыуҙы кеше проблемаһы тип ҡабул итеү урынына, боронғо гректар ҡыҙыу аллалар тураһында фантазиялар уйлап сығарған һәм үҙ ҡанһыҙлыҡтарын уларҙың ярһыуы тип һанаған»''{{sfn|Пинкер|2021|loc= Гомеровская Греция }}. == Тикшеренеүҙәр == {{смотри также|Гомеровский вопрос}} == "Илиада"ның әҙәби яҙмышы == Амброзиан китапханаһында Византиянан булған V быуат аҙағы — VI башындағы Илиаданың иллюминацияланған ҡулъяҙмаһы һаҡлана, уны Амброзиан Илиадаһы тип тә атайҙар<ref>{{cite web|url=http://www.icon-art.info/book_contents.php?book_id=29&chap=5&ch_l2=3|title=История византийской живописи|lang=ru|accessdate=2013-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203192443/http://www.icon-art.info/book_contents.php?book_id=29&chap=5&ch_l2=3|archivedate=2014-02-03}}</ref>. Боронғо грек телендә Илиаданың тулы тексын үҙ эсенә алған иң боронғо манускрипт булып Изге Марк китапханаһындағы унынсы быуатта яҙылған Venetus A иҫәпләнә<ref>[https://www.wired.com/gadgets/miscellaneous/news/2007/06/iliad_scan Robot Scans Ancient Manuscript in 3-D] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130704093524/https://www.wired.com/gadgets/miscellaneous/news/2007/06/iliad_scan |date=2013-07-04 }}}</ref>. Шул уҡ ҡулъяҙмала «Илиада» өсөн схолиялар бар. Уларҙа антик грамматиктары Дидим, Аристоник, Геродиан һәм Никанорҙың әҫәрҙәренән өҙөктәр, шулай уҡ һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә һәм текстҡа аңлатмалар бирелгән. Тәүге баҫма 1488 йылда [[Флоренция]]ла Дмитрий Халкокондил тарафынан нәшер ителгән. <!-- Превознесённая античными критиками, «Илиада» в средние века была совершенно неизвестна европейскому Западу, который черпал свои сведения о троянской войне (например в «Романе о Трое» [[Бенуа де Сент-Мор]]а, [[XII век]]а) из позднейших латинских источников ([[Диктис Критский]], [[Дарет]], краткий парафраз Бэбия Италика — «Латинская Илиада», — приписывавшийся в средние века «фиванцу Пиндару»); непосредственное знакомство с Гомером сохранилось лишь у византийцев. В Италии «Илиада» становится впервые известной во второй половине [[XIV век]]а ([[Петрарка, Франческо|Петрарка]], [[Боккаччо, Джованни|Бокаччо]]), но знакомство это приобретает историко-литературную значимость лишь с конца XV в., в эпоху создания рыцарской поэмы [[Боярдо]] и [[Ариосто]]. Ссылки на «Илиаду» и на снова ставшую известной в начале [[XVI век]]а «Поэтику» [[Аристотель|Аристотеля]] играют значительную роль в полемике католической реакции против рыцарской поэмы и в формулировке лозунга «единства» эпической поэмы. [[Тассо, Торквато|Торквато Тассо]] широко использует «Илиаду» в «Освобождённом Иерусалиме» ([[1575]]), в особенности в позднейшей редакции поэмы — «Завоёванный Иерусалим» ([[1593]]), — а также в своих теоретических «Рассуждениях о поэтическом искусстве». Однако для придворного общества эпохи абсолютизма и католической реакции «Илиада» оказалась недостаточно «пристойной» и «величественной» из-за непочтительного отношения к богам и героям, «грубого» стиля, «низких» сравнений, недостойных эпической поэмы (ни один из переводчиков «И.» до середины [[XVIII век|XVIII в.]] не решался передать место XI, 558—569, где Аякс сравнивается с упрямым ослом); принимали при её оценке во внимание и многочисленные преувеличения, ретардации, отступления, отсутствие единства в поэме. Эпическая поэма императорского Рима «Энеида» казалась более пристойной и корректной, и Вида ([[1527]]), а также [[Скалигер, Иосиф Юстус|Скалигер]] ([[1561]]) определённо формулировали положение: «Вергилий выше Гомера», которое и оставалось преобладающей оценкой во все время литературного господства французского [[классицизм]]а (резкая критика «Илиады» у Тассони, 1601; Демаре, 1670; [[Перро, Шарль|Ш. Перро]], 1687 — зачинателя известного «спора древних и современных», апология в сочинениях переводчицы [[Дасье, Анна|Анны Дасье]], [[1699]], [[1714]]). От внимания критиков XVI—XVII вв. не укрылись и многие из тех несообразностей и противоречий в «Илиады», которые и в настоящее время составляют исходный пункт «гомеровского вопроса» (см.): д’Обиньяк («Академические предположения или рассуждение об „Илиаде“», около [[1664]], напечатано в [[1715]]) высказывает уже мысль, что «Илиада» составлена из самостоятельных стихотворений различных певцов. В Англии, где положения классической поэтики никогда не пользовались особым признанием, «Илиада», с которой были отлично знакомы Спенсер и [[Мильтон, Джон|Мильтон]], ценилась гораздо более высоко, как «естественное» произведение «гения» ([[Драйден, Джон|Драйден]], Аддисон, Поп), и эта оценка ещё более повысилась, когда новая буржуазная струя в литературе [[XVIII век|XVIII в.]] создала интерес к примитиву «народной поэзии» (староанглийские баллады, «[[Оссиан]]»). Вслед за англичанами [[Гердер]], впервые открывший значение саги, определяет Гомера как «народного поэта» («Голоса народов», 1778) и превозносит «Илиаду» за господствующее в ней настроение радостности и гуманности. Представление о стихийном «органическом» росте «народной» поэзии ставит резкую грань между поэмами Гомера [в это же время создаётся теория Вольфа (см. «Гомер»)] и «искусственным» эпосом Вергилия, Тассо {{nobr|и т. д.}}, в корне меняя основную установку классической поэтики, искавшей в «И.» «правил» героического эпоса. [[Шиллер, Фридрих Иоганн|Шиллер]], читая Гомера, «плавает в поэтическом море» и строит теорию «наивной поэзии», в к-рой мышление ещё не оторвалось от непосредственного переживания; [[Гёте, Иоганн Вольфганг|Гёте]], давший в «Германе и Доротее» образец буржуазного эпоса, хочет построить на гомеровском материале эпос «Ахиллеиду» (отрывок 1799). Со времени романтиков «И.», высоко ценимая ими как выражение греческого национального духа, теряет литературную актуальность, и действенность её в XIX и XX вв. проявляется лишь спорадически. --> [[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|250px|«Илиады» V быуатҡа ҡараған ҡулъяҙмаһы]] === «Илиада» Рәсәйҙә === {{также|#Переводы}} [[Файл:Helene Paris Louvre K6.jpg|thumb|250px|Елена һәм Парис]] Илиаданың [[рус теле|рус теленә]] тәүге тәржемәне прозала латин теленән К. А. Кондратович 1758—1759 йылдарҙа Джон Спондан баҫмаһынан яһай<ref>[https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10138706_00003.html Homeri quae extant omnia Ilias, Odyssea, Batrachomyomachia, Hymni, Poemata aliquot cum Latina versione J. Spondani Maulconensis… Basileae, 1583].</ref>. Тәржемә һаҡланып ҡалһа ла, бер ҡасан да баҫылмаған<ref>''Егунов А. Н.'' Гомер в русских переводах. М.; Л., 1964. С. 41—47.</ref>. Матбуғатта Гомерҙың «Илиада»һынан өҙөктәр урыҫ теленә шул иҫәптән [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] тарафынан тәржемә ителгән<ref>[http://prawdin-serega.narod.ru/index/0-4 Персональный сайт — Илиада<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1770—80 йылдарҙа төп нөсхәнән тәржемәләр баҫылып сыға: П. Е. Екимов прозала (1776, 1778), ә Е. И. Костров — александр шиғыры менән (п. I—VI, 1787; П. VII—IX, «Вестник Европы», 1811) тәржемә итә. 1820-се йылдарҙа И. И. Мартынов Гомерҙың ике поэмаһының да яңы проза тәржемәһен эшләй, ә 1826 йылда И. Я. Кронеберг "Илиада"ның бөтә йырҙарына анализ баҫтыра. Александр шиғырында "Илиада"ны тәржемә итә башлаған Н. И. Гнедич был идеянан баш тарта һәм бөтә поэманы гекзаметр менән тәржемә итә (1829). Тәржемәне иң яҡшы яҙыусылар, бигерәк тә [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] йылы ҡаршы ала. Артабан В. Г. Белинский былай тип яҙа: «[[Рәсәй империяһы|Рәсәйҙә]] әлегә тиклем боронғо гректарҙың рухын, илаһи ябайлығын һәм пластик матурлығын аңлау бер генә Гнедичҡа тәғәйенләнгән»<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гнедич, Николай Иванович|[[Минский, Николай Максимович|Минский Н. М.]]}}</ref>. Гнедичтың [[Архаизмдар|архаизмдарға]] бай тәржемәһендәге «Илиада» телдең көсө һәм сағыу образлылығы буйынса иҫ киткес һиҙемләүҙе теүәл еткерә һәм классик рус [[тәржемә]]һе тип һанала<ref>[[Карпюк, Сергей Георгиевич|Карпюк С. Г.]] История Древней Греции. М., 2010. Лекция 2.</ref>. Шулай уҡ Минскийҙың тәржемәһе лә бар (Мәскәү, 1896)<ref>[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4435.htm «Илиада» // Литературная энциклопедия. Т. 4. — 1930 (текст)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, һуңынан ул күп тапҡыр тәнҡиткә дусар була. Атап әйткәндә, В. В. Вересаев был тәржемә «бик һоро төҫтә һәм төп нөсхә рухын бөтөнләй еткермәй» тип яҙған. Минский һүрәтләүҙе генә бер ни тиклем һәйбәт тәржемәләй, Ә Гомерҙың ялҡынлы пафосы йәки йомшаҡ лирикаһы булған урындарҙа Минский һүлпән һәм прозаик"<ref>Вересаев В. В. Предисловие переводчика // Гомер. Илиада. — М.-Л.: Гослитиздат, 1949. — С. 6.</ref>. XX быуатта "Илиада"ның тәржемәһен В. В. Вересаев (Мәскәү — Ленинград, 1949) һәм П. А. Шуйский (2017 йылда тулыһынса баҫтырып сығарған, шул уҡ ваҡытта унан тик I йыр ғына цифрлаштырыла)<ref>{{Книга|ссылка=https://science.urfu.ru/ru/publications/%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%BF-%D0%B0-%D1%88%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F|автор=Ирина Анатольевна Летова, Андрей Викторович Зайков, Алексей Васильевич Подчиненов, Елена Евгеньевна Приказчикова|заглавие=Гомер в переводе П. А. Шуйского: монография|год=2017|издательство=Издательство Уральского университета|isbn=978-5-7996-1959-6}}</ref>. 2008 йылда рус тәржемәләре нигеҙендә эшләнгән Пётр Прихожандың «Яңы Илиада»һының рифмалы эшкәртеүе баҫылып сыға<ref>''Прихожан П.'' Новая Илиада. М Московский писатель, 2008 г. (ср. [https://stihi.ru/avtor/prikhozhan&book=4#4 текст].</ref>. 2019 йылда Костровтың йырҙар менән тулыландырылған тәржемәһе баҫылып сыға. Ул А. И. Любжин тарафынан булдырылған һәм XVIII—XIX быуат башына стилләштерелгән<ref>[https://publications.hse.ru/books/261078834 Гомерова Илиада. Перевод Е. И. Кострова и А. И. Любжина]. {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Гомерова Илиада |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Р. Валент |год=2019 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=525 |серия= |isbn=978-5-93439-566-8 |тираж=200 |ref= }}</ref>. === Баҫмалар === * Homeri ''Ilias. Volumen prius rhapsodias I—XII continens'', recensuit Martin L. West (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana), Stuttgart & Leipzig: B.G. Teubner 1998, lxii + 372 pp. ISBN 3-519-01431-9 * Homeri ''Ilias. Volumen alterum rhapsodias XIII—XXIV continens'', recensuit Martin L. West (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana), K. G. Saur: Leipzig & Munich 2000, vii + 396 pp. === Тәржемәләр === Урыҫ теленә: * ''Омировых'' творений часть 1, содержащая в себе двенадцать песен Илиады. Перевел с греческого коллежский секретарь Петр Екимов. СПб., [[1776]]. 406 стр. * ''Омировой'' Илиады часть 2, содержащая в себе последния двенадцать песен. / [Пер. П. Е. Екимова]. СПб., [[1778]]. 433 стр. * Илиада. / Пер. прозой и примеч. И. Мартынова. В 4 ч. СПб., 1823—1825. (параллельный текст на греч. и рус. яз.) * Илиада ''Гомера'', переведенная Николаем Гнедичем… СПб., [[1829]]. (''неоднократно переиздавался'') * Илиада ''Гомера''. / Пер. Н. И. Гнедича, редижированный С. И. Пономаревым. 2-е изд. СПб.: А. С. Суворин, 1892. LXXXVI, 440 стр. * Илиада ''Гомера''. / Пер. Н. М. Минского. М., [[1896]]. 416 стр. ** / Пер. Н. М. Минского, вступ. ст. П. Ф. Преображенского. М.: Гослитиздат, [[1935]]. 353 стр. 10000 экз. * ''Гомер''. Илиада. / Пер. В. Вересаева. М.-Л.: Гослитиздат, [[1949]]. 551 стр. 10000 экз. (переиздания «Илиады» и «Одиссеи» в его переводе: М.: Просвещение, 1987. 398 стр. 263000 экз.) * ''Гомер''. Илиада. / Пер. Н. И. Гнедича. Ст. и прим. А. И. Зайцева. Отв. ред. Я. М. Боровский. (Серия «Литературные памятники»). Л.: Наука, [[1990]]. 576 стр. 50000 экз. переизд.: СПб.: Наука, 2008. === Ғилми хеҙмәттәр === ''см. также библиографию в статье [[Гомер]]'' * ''Шестаков С. П.'' О происхождении поэм Гомера. Вып. 2. О происхождении Илиады. — Казань, 1898. — 547 с. * ''Сахарный Н. Л.'' Илиада: Разыскания в области смысла и стиля гомеровской поэмы. — Архангельск, 1957. — 379 с. — 800 экз. * ''Шталь И. В.'' Гомеровский эпос: Опыт текстологического анализа «Илиады». — М.: Высш. шк., 1975. — 246 с. — 15000 экз. * {{китап|автор=Клейн Л. С.|заглавие=Бесплотные герои. Происхождение образов «Илиады»|место=СПб.|издательство=Фарн, Художественная литература|год=1994|страниц=192|isbn=5-280-02015-x|тираж=1000}} * {{китап|автор=Клейн Л. С.|заглавие= Анатомия «Илиады»|место= СПб.|издательство= Изд-во СПб. ун-та|год= 1998|страниц= 560|isbn= 5-288-01823-5|тираж=1000}} * ''Гиндин Л. А., Цымбурский В. Л.'' Гомер и история Восточного Средиземноморья. — М.: Восточная литература, 1996. — 328 с. 2000 экз. * Page D. ''History and the Homeric Iliad.'' Berkeley, Univ. of California Press, 1959. * Reinhardt K. ''Die Ilias und inr Dichter''. Göttingen, 1961. * Edwards, Mark W.; Kirk, Geoffrey Stephen; et al. (editors), [http://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC&printsec=frontcover ''The Iliad: A Commentary: Volume 5, Books 17-20''], Cambridge University Press, 1993 * West, Martin L., [http://books.google.com/books?id=ABWYSMNWjlIC&printsec=frontcover ''Studies in the text and transmission of the Iliad''], München : K.G. Saur, 2001. ISBN 3-598-73005-5 * Зелинский, ф. ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (сборник «Χαριστήρια», Санкт-Петербург, 1897), * Зелинский, ф. ф. «Die Behandlung gleichzeitiger Ereignisse im antiken Epos» (Лейпциг, 1901; Suppl. к «Philologus») * Зелинский, ф. ф. «Старые и новые пути в гомеровском вопросе» (ЖМНП] май, 1900). === Илиадаға антик схолийҙар === Диндорф баҫмаһы буйынса «Илиада»ға схолийҙар ([[1875]]) занимают 6 томов: * Боронғо схолийҙар: ** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh01homeuoft Vol. I]. Песни I—XII ** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh02homeuoft Vol. II] Песни XIII—XXIV * «Codex Veneti Marcianus 453» схолийҙары: ** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh03homeuoft Vol. III]. Песни I—XII ** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh04homeuoft Vol. IV]. Песни XIII—XXIV * «Townleyana» схолийҙары: ** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh05homeuoft Vol. V]. ** [http://www.archive.org/details/scholiagraecainh06homeuoft Vol. VI]. * Илиадаға Женева схолийҙары [http://www.archive.org/details/scholiaeistnhom00gengoog Том II (1891)] * Новое издание схолий: ''Erbse, Hartmut'', Scholia graeca in Homeri Iliadem (scholia vetera). 7 vol. Berlin: de Gruyter. [[1969]]—[[1988]]. == Экранлаштырыу == * Троя (фильм) * Одиссея (мини-сериал) * Елена Троянская * Гнев Ахилла == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{refbegin|2}} ;Китаптар * Женевские схолии к Илиаде [https://archive.org/details/scholiaeistnhom00gengoog Том II (1891)] * Новое издание схолий: ''Erbse, Hartmut'', Scholia graeca in Homeri Iliadem (scholia vetera). 7 vol. Berlin: de Gruyter. [[1969]]—[[1988]]. * ''Шестаков С. П.'' О происхождении поэм Гомера. Вып. 2. О происхождении Илиады. — Казань, 1898. — 547 с. * ''Сахарный Н. Л.'' Илиада: Разыскания в области смысла и стиля гомеровской поэмы. — Архангельск, 1957. — 379 с. — 800 экз. * ''Шталь И. В.'' Гомеровский эпос: Опыт текстологического анализа «Илиады». — М.: Высш. шк., 1975. — 246 с. — 15000 экз. * {{книга|автор=|Клейн Л. С.|заглавие=Бесплотные герои. Происхождение образов «Илиады»|место=СПб.|издательство=Фарн, Художественная литература|год=1994|страниц=192|isbn=5-280-02015-x|тираж=1000}} * ''Гиндин Л. А., Цымбурский В. Л.'' Гомер и история Восточного Средиземноморья. — М.: Восточная литература, 1996. — 328 с. 2000 экз. * {{книга|автор=Клейн Л. С.|заглавие= Анатомия «Илиады»|место= СПб.|издательство= Изд-во СПб. ун-та|год= 1998|страниц= 560|isbn= 5-288-01823-5|тираж=1000}} * [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Панченко Д. В. Гомер. «Илиада». Троя. СПб., Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге. 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260818132548/https://eupress.ru/books/index/item/id/259 |date=2026-08-18 }}. * {{книга|автор=Стивен Пинкер|заглавие=Лучшее в нас. Почему насилия в мире стало меньше|оригинал=Steven Pinker. The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined|ответственный=пер. с англ. Галины Бородиной|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=952|isbn=978-5-00139-171-5|ref=Пинкер}} * Page D. ''History and the Homeric Iliad.'' Berkeley, Univ. of California Press, 1959. * Reinhardt K. ''Die Ilias und inr Dichter''. Göttingen, 1961. * Edwards, Mark W.; Kirk, Geoffrey Stephen; et al. (editors), [https://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC&printsec=frontcover ''The Iliad: A Commentary: Volume 5, Books 17-20''], Cambridge University Press, 1993 * West, Martin L., [https://books.google.com/books?id=ABWYSMNWjlIC&printsec=frontcover ''Studies in the text and transmission of the Iliad''], München : K.G. Saur, 2001. ISBN 3-598-73005-5 ;Статьи * Зелинский Фаддей Францевич «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (сборник «Χαριστήρια», Санкт-Петербург, 1897), * Зелинский Фаддей Францевич «Die Behandlung gleichzeitiger Ereignisse im antiken Epos» (Лейпциг, 1901; Suppl. к «Philologus») * Зелинский Фаддей Францевич «Старые и новые пути в гомеровском вопросе» (Журнал Министерства народного просвещения май, 1900). * Тронский И. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-4435.htm Илиада] // Литературная энциклопедия. Т. 4. — 1930 * {{статья|автор=Ярхо В. Н.|заглавие=«Илиада» Гомера: фольклорная традиция и индивидуальное творчество|издание=Гомер. Илиада. Перевод с древнегреческого Н. Гнедича. Предисловие В. Ярхо. Примечания С. Ошерова|lang=ru|место=М.|год=1978|издательство=Художественная литература|страницы=5—21|ref=Ярхо}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Викисклад|Category:Iliad}} {{Викитека|:ru:Илиада (Гомер/Гнедич)|Илиада}} * {{Lib.ru|http://www.lib.ru/POEEAST/GOMER/gomer01.txt|title=Полный текст: Гомер. Илиада в пер. Н. Гнедича с предисловием}} * {{Lib.ru|http://az.lib.ru/g/gomer/text_0040.shtml|title=Полный текст: Гомер. Илиада в пер. В. Вересаева}} * [http://ancientrome.ru/antlitr/homer/index.htm «Илиада» в переводе Н. И. Гнедича с параллельным греч. текстом] * [http://el.wikisource.org/wiki/%CE%99%CE%BB%CE%B9%CE%AC%CF%82 Греческий текст в Викитеке] * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческий текст с инструментами по переводу] * [http://librarius.narod.ru/articles/shu_il01.htm «Илиада» Песнь 1, с комментариями] перевод Шуйский. [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса китаптар]] [[Категория:Гомер]] [[Категория:Троя һуғышы|*]] [[Категория:Эпик поэмалар]] [[Категория:Грек мифологияһы сюжеттары буйынса әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Боронғо Греция шиғриәте]] imbothe85d43oqq6mecmt3480qtb8ep 0 101511 1309070 1179298 2026-11-07T12:55:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309070 wikitext text/x-wiki {{БМ|Бөгөлмә (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ҡала | русское название = Бөгөлмә |оригинальное название = {{lang-tt|Бөгелмә}} | герб = Gerb v bugulme.gif | описание герба = Бөгөлмә гербы | ширина герба = 100px | lat_deg = 54|lat_min = 32|lat_sec = 00 | lon_deg = 52|lon_min = 47|lon_sec = 00 | CoordAddon = type:city(91900)_region:RU | CoordScale = | ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=3155 | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Бөгөлмә | район в таблице = Бөгөлмә районы{{!}}Бөгөлмә | вид поселения = <!-- городское поселение --> | поселение = <!-- Городское поселение город Бугульма --> | поселение в таблице = <!-- Городское поселение город Бугульма{{!}}город Бугульма --> | C в регион = юҡ | вид главы = мэр | глава = Закиров Линар Рустам улы | дата основания = 1736 йыл{{!}}1736 йылда | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = 1781 йыл{{!}}1781 йылдан | площадь = 27,87<ref>[http://bugulma.tatar.ru/file/пояснение.doc Доклад Магдеева Наиля Гамбаровича Главы Бугульминского муниципального района Республики Татарстан о достигнутых значениях показателей для оценки эффективности деятельности органов местного самоуправления Бугульминского муниципального района за 2008 год и их планируемых значениях на 3-летний период ]</ref> | высота центра НП = 315 | население = {{ Население | Бугульма | тс }} | год переписи = {{ Население | Бугульма | г }} | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Бугульма | ч }} / 27.87 round 2 ) }} | агломерация = {{Рост}} 460 мең тирәһе | национальный состав = [[урыҫтар]] (63,0 %), [[татарҙар]] (29,1 %), [[мордвалар]] (2,6 %), [[сыуаштар]] (2,3 %), [[украиндар]] (1,3 %), [[башҡорттар]], [[удмурттар]], [[мариҙар]] | этнохороним = | часовой пояс = +3 | почтовые индексы = 423200,423230 | телефонный код = (85594) | цифровой идентификатор = 92410 | категория в Commons = Bugulma | сайт = http://bugulma.tatar.ru/rus/about.htm | add1n = Наградалар | add1 = {{орден Знак Почёта|тип=город}} }} '''Бөгөлмә''' — [[Татарстан Республикаһы]]ндағы ҡала, [[Бөгөлмә районы]]ның үҙәге. == Тарих == {{Яҙырға}} == Билдәле шәхестәре == * [[Алһыу]] (27.06.1983), [[Рәсәй]] йырсыһы, телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2018), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (2000) һәм халыҡ (2010) артисы, [[ЮНЕСКО]]-ның тыныслыҡ өсөн артисы (2011). Бөгөлмәнең почётлы гражданы (2000). * [[Атрощенко Валерий Владимирович]] (9.12.1950), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-электромеханик. 1974 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан иретеп йәбештереү ҡорамалдары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2004), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1993). [[СССР]]-ҙың (1985) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2002) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефтсеһе (2000)<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Проект «Годы и люди» УГАТУ, официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818161058/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%90%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-08-18 }}{{ref-ru}}{{V|6|12|2020}}</ref>. * [[Брусянин Василий Васильевич]] (1.09.(13.09).1867—30.07.1919), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Демократия|демократ]] [[Әҙип|яҙыусыһы]]. [[Өфө ҡалаһы]]нда үҫә һәм уҡый, Өфө ер үлсәү уилищеһын тамамлай. 1887 йылдан башлап «Уфимские губернские ведомости» гәзитендә баҫыла. Әҫәрҙәрендә революцияға тиклемге [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] тормошон, [[башҡорттар]]ҙың көнкүрешен һәм [[йола]]ларын һүрәтләй<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/82654/ Башҡорт энциклопедияһы — Брусянин Василий Васильевич]{{V|10|09|2022}}</ref>. * [[Юлмәтова Суфия Фәтих ҡыҙы]] (2.01.1919), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1961—1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1990 йылдарҙа сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16734-yulm-tova-sufiya-f-tikh-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Юлмәтова Суфия Фәтих ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824023542/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16734-yulm-tova-sufiya-f-tikh-y-y |date=2019-08-24 }}{{V|29|12|2018}}</ref>. == География == {{Яҙырға}} == Климат == * Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — 3,5&nbsp;°C * Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 74,4 % * Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,2 м/с {{Климат города |Город_род=Бөгөлмә |Источник=[http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База данных RETScreen]<!--Для просмотра климатических данных необходимо установить программные средства RETScreen, войти в RETScreen и открыть базу климатических данных--> | Янв_ср=-11.5 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-11.1 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-5.3 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=4.7 | Апр_ср_осад= | Май_ср=12.3 | Май_ср_осад= | Июн_ср=17.3 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=18.8 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=16.2 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=10.9 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=3.6 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-5.2 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-10.0 | Дек_ср_осад= | Год_ср=3.5 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин= | Янв_ср_макс= | Фев_ср_мин= | Фев_ср_макс= | Мар_ср_мин= | Мар_ср_макс= | Апр_ср_мин= | Апр_ср_макс= | Май_ср_мин= | Май_ср_макс= | Июн_ср_мин= | Июн_ср_макс= | Июл_ср_мин= | Июл_ср_макс= | Авг_ср_мин= | Авг_ср_макс= | Сен_ср_мин= | Сен_ср_макс= | Окт_ср_мин= | Окт_ср_макс= | Ноя_ср_мин= | Ноя_ср_макс= | Дек_ср_мин= | Дек_ср_макс= | Год_ср_мин= | Год_ср_макс= | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} == Халыҡ == {{ Население | Бугульма | Столбцов=11 }} <br /> {{ Население | Бугульма | д }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2529-b-g-lm|Бөгөлмә, ҡала|автор=[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Ҡолбахтин Н. М.]]}} {{Tatar-geo-stub}} {{Татарстан}} [[Категория:Бөгөлмә (Татарстан)]] 6kq6kvu5ogy16p1dmtvq95gf4sn633s 0 102802 1309205 1251526 2026-11-07T23:00:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309205 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Данте Алигьери |Төп исеме = Dante Alighieri |Рәсеме = Portrait de Dante.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған урыны = {{ТУ|Флоренция}}, [[Тоскана]], [[Италия]] |Вафат булған урыны = {{ВБУ|Равенна}}, [[Эмилия-Романья]], [[Италия]] |Страна = [[Файл:Flag of Florence.svg|border|22px]] [[Флорентия республикаһы]] |Эшмәкәрлек төрө = прозаик, {{поэт|Италия|XIV быуат}} |Әүҙемлек йылдары = 1292—1321 |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[итальян теле|изге итальян]], [[латин теле|латин]] |Викикитапхана = Данте Алигьери |Вафат булыу датаһы = 1321}} '''Данте Алигьери''' ({{lang-it|Dante Alighieri}}), тулы исеме ''Дуранте дельи Алигьери'' (1265 йыл, майҙың икенсе яртыһы — 14 сентябрг 1321 йыл) — бөйөк итальян әҙәбиәте шиғриәте шағиры, аҡыл эйәһе, дин белгесе, итальян әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, итальян композиторы, сәйәси эшмәкәр. Ул "Комедия"ла (һуңыраҡ «Божественная комедия» тип [[Джованни Боккаччо|Боккаччо]] атаған әҫәрендә) [[Урта быуаттар]]ҙың һуңғы дәүере мәҙәниәтенең синтезын күрһәткән<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le3/le3-1472.htm|title=ДАНТЕ АЛИГИЕРИ|author=А. Дживелегов|date=|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oracle-today.ru/articles/13919/|title=Тайна Данте Алигьери|author=Борис Пясик|date=(июнь)/2010|publisher=Оракул №6}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312010428/http://www.oracle-today.ru/articles/13919/ |date=2016-03-12 }}</ref>. == Биографияһы == === Флоренцияла === Ғаилә риүәйәттәре һүрәтләүенсә, Дантеларҙың ата-бабалары римлеләрҙең [[Флоренция]] ҡалаһына нигеҙ һалыусы Элизейҙар ырыуынан сыҡҡан булған. Данте ҡартатаһының ҡартатаһы Каччагвида Конрад III (1147—1149) [[Икенсе тәре походы|Тәре походында]] ҡатнашҡан һәм рыцарлыҡҡа ҡабул ителгән булған. Ул мосолмандарға ҡаршы һуғышта һәләк булған. Каччагвида ломбардсы Альдигьери да Фонтан ғаиләһенән сыҡҡан ҡыҙға өйләнгән. «Алигьери» исеме «Альдигьери» тигән һүҙҙән ябайлаштырыу арҡаһында килеп сыҡҡан. Уның бер улы шул исемде йөрөткән. Алигьериҙың улы, Беллинчоне, Дантеның ҡартатаһы, гвельфтар һәм гибеллиндар алышы ваҡытында Флоренциянан ҡыуылған. Сицилиялы Манфредтың Беневинто янында тармар ителеүе арҡаһында ул тыуған ҡалаһы Флоренцияға 1266 йылда әйләнеп ҡайта. Дантеның атаһы, сәйәси алыштарҙа ҡатнашмайынса, Флоренцияла ҡалған. [[Файл:DanteFresco.jpg|left|thumb|Данте Кардуччо Андреа дель Катстаньо виллаһы фрескаһында (1450, Уффици Галереяһы)]] Дантеның дөрөҫ кенә яҙылған тыуған көнө билдәһеҙ. [[Джованни Боккаччо|Бокаччо]] әйтеүе буйынса, Данте 1265 йылдың май айында тыуған. Данте үҙен Игеҙәктәр йондоҙлоғонда тыуған тип иҫәпләй (Комедия, Рай, 22). Хәҙерге заман сығанаҡтарында уның тыуған ваҡыты итеп 1265 йылдың май урталары күрһәтелгән. Шулай уҡ билдәле булыуынса, Данте 1265 йылдың 26 майында (үҙе тыуғандан һуң беренсе, страстная шәмбеһендә) Дуранте тигән исем аҫтында суҡындырылған. Дантеның беренсе остазы ул ваҡытта билдәле шағир һәм ғалим Брунетто Латини була. Дантеның ҡайҙа уҡыуы билдәле түгел, шулай ҙа ул үҙ заманында боронғо һәм урта быуаттар әҙәбиәтен, тәбиғи фәндәрҙе бик шәп белгән, хатта ул замандың еретик тәғлимәттәре менән дә таныш булған. 1286—1287 йылдарҙа Данте бер нисә ай Болоньела, хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған Гаризенд һәм Азинелли башнялары янында, йәшәгән. Бының сәбәптәре булып, ҡайһы бер ғалимдар әйтеүенсә, Дантеның ул ваҡытта билдәле булған университетта уҡыуы торған{{Sfn|Marco Santagata|2015|pp=73-74}}. Дантеның иң яҡын дуҫы шағир Гвидо Кавалькада булған. Данте уға бик күп шиғырҙар һәм «Яңы тормош» поэмаһын бағышлаған. Беренсе тапҡыр Данте Алигьериҙы йәмәғәт эшмәкәре 1296 −1297 йылдарҙа ҡарай башлағандар, ә 1300 йәки 1301 йылда ул приор булған. 1302 йылда ул үҙенең аҡ гвельфтар партияһы менән<ref>Malcolm Moore [http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/2145378/Dante's-infernal-crimes-forgiven.html «Dante’s infernal crimes forgiven»,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622172200/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/2145378/Dante%27s-infernal-crimes-forgiven.html |date=2008-06-22 }} ''Daily Telegraph'', June 17, 2008.</ref> Флоренциянан ҡыуылған һәм бер ҡасан да кире әйләнеп ҡайтмайынса, һөргөнлөктә үлгән. === Һөргөнлөк йылдары === [[Файл:Dante_Alighieri-Florence_2.jpg|right|thumb| Дантеға 1865 йылда Флоренцияла ҡуйылған һәйкәл. Һынсы Э. Пиацци эше.]] Данте һөргөнлөктә булған сағында күскенсе булып күп йөрөгән. Ул Тоскананың «яны стиль» менән яҙыусы Пистойанан Чино, Гвидо Кавальканти һәм башҡа шағирҙар араһында лирик шағир булып танылған. Уның «La Vita Nuova» (Яңы тормош) шул саҡта яҙыла. Һөргөнлөктә йәшәү уны бик етди, талапсан булырға өйрәтә. «Пир»(«Convivio») тигән әҫәрендә ун дүрт канцонға аллегорик-схоластик комментарий яҙа башлай. Әммә «Convivio» тамамланмай ҡалған, тик өс канцонға ғына баш һүҙ һәм аңлатма яҙылған. Икенсе китабының 14-се бүлегендә латин теле тураһындағы трактаты ла («De vulgari eloquentia») яҙылып бөтөлмәгән. Шул һөргөн йылдарында «Илаһи комедияның» өс кантиғы ла бик оҙаҡ ваҡыт яҙылған. «Рай» Равеннала яҙылған. Данте Алигьери үлгәс, уның улдары аталарының һуңғы ун өс йырын таба алмаған. Легендаларға ярашлы, Данте Алигьери, Якопо исемле улының төшөнә инеп, йырҙарының ҡайҙа ятҡанын үҙе әйтеп биргән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [[File:De vulgari eloquentia.tif|thumb|''De vulgari eloquentia'', 1577]] * {{ВТ-ЭСБЕ|Данте Алигьери}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Данте Алигиери}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Данте, Алигьери}} * Баренбойм П. Д. «Конституционные идеи Данте», Законодательство и экономика, № 6, 2005, C. 64—69 * {{статья | автор = Генон Р. | заглавие = Эзотеризм Данте | ссылка = http://ec-dejavu.ru/e/Esoterism.html | издание = Философские науки | год = 1991 | номер = 8 | страницы = 132—170 }} * {{китап |автор = Голенищев-Кутузов И. Н. |заглавие = Творчество Данте и мировая культура |ссылка |ответственный = Под редакцией и послесловием академика В. М. Жирмунского |место |издательство = Наука |год = 1971 |страницы |тираж }} * {{китап |автор = Голенищев-Кутузов И. Н. |заглавие = Данте |ссылка |ответственный = |место |издательство = Молодая Гвардия |год = 1967 |страницы |тираж }} * Данте и всемирная литература. М., 1967. * ''Дживелегов А. К.'' Данте, 1933. — 176 с. (Жизнь замечательных людей) * ''Доброхотов А. Л.'' Данте Алигьери.- М.: Мысль, 1990.- 207,[1]c.-(Мыслители прошлого) ISBN 5-244-00261-9 * ''Елина Н. Г.'' Данте. М., 1965. * ''Зайцев Б. К.'' Данте и его поэма. М., 1922. * ''Рабинович В. Л.'' «Божественная Комедия» и миф о философском камне // Дантовские чтения. М., 1985. * {{книга |автор = [[:it:Marco Santagata|Santagata M.]] |заглавие = Dante. Il romanzo della sua vita |ссылка |ответственный = |место = Milano |издательство = Oscar Mondadori |год = 2015 |allpages = 467 |тираж |isbn = 978-88-04-63182-8 |ref = Marco Santagata }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Данте Алигьери |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиөҙөмтә =ru:Данте Алигьери |Викикитапхана =ru:Данте Алигьери }} * [http://nevmenandr.net/scientia/gkutuzov-dantevrossii.php Голенищев-Кутузов И. Н. Данте в России] * [http://www.worldofdante.org/ World of Dante ] * [https://web.archive.org/web/20220330040623/http://mobook.ru/book/select/book/8632 Божественная комедия с комментариями Лозинского и иллюстрациями Гюстава Доре в библиотеке mobook.ru] * [http://alighieri.ru Божественная Комедия с комментариями Лозинского и иллюстрациями Гюстава Доре on line .RU] * [http://www.centocanti.it/template/contenuto.asp?IDFolder=195&LN=IT Божественная Комедия on line .IT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508211327/http://www.centocanti.it/template/contenuto.asp?IDFolder=195&LN=IT |date=2007-05-08 }} * [http://worldpoetry.ru/dante/index.php?p=1 Поэма на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513020139/http://worldpoetry.ru/dante/index.php?p=1 |date=2013-05-13 }} * [http://etcweb.princeton.edu/dante/pdp/ Поэма на итальянском и английском языках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429113047/http://etcweb.princeton.edu/dante/pdp/ |date=2019-04-29 }} * [http://www.rvb.ru/links/dante_catalogue.htm DANTE E GLI STUDI DANTESCHI Пильщиков: Аннотированный каталог сетевых ресурсов по Данте и дантоведению] * [http://mignews.com/news/culture/world/120107_62611_63633.html Создатель «Божественной комедии» обрел лицо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125054017/http://mignews.com/news/culture/world/120107_62611_63633.html |date=2012-01-25 }} * [http://univertv.ru/video/filologiya/literatura/poeziya/dante_aligeri/ Данте Алигьери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926155924/http://univertv.ru/video/filologiya/literatura/poeziya/dante_aligeri/ |date=2018-09-26 }} * {{cite web|author=Елена Сизова.|date=|url=http://www.monsalvat.globalfolio.net/rus/dominator/frederick-II-roman-emperor/sizova_frederick_poetry/index020.php|title=Фридрих II Гогенштауфен и его династия в зеркале литературы|publisher=Историко-искусствоведческий портал "Монсальват"|archiveurl=http://www.webcitation.org/616kTgzjT|archivedate=2011-08-21}} {{Внешние ссылки}} [[Категория:XIII быуат яҙыусылары]] [[Категория:XIV быуат яҙыусылары]] [[Категория:Итальян яҙыусылары]] [[Категория:Итальян шағирҙары]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Италия яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] 3wdtzew8se594628qxlwjceu73rvi9d 0 103237 1309095 1182489 2026-11-07T14:45:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309095 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emperor_Alexander_I_of_Russia_by_Alexander_Molinari_1813.png|thumb|273x273px|Варшава Король Университетына рәсми рәүештә нигеҙ һалыусы, Рәсәй императоры һәм Польша короле [[Александр I Павлович|Александр I Романов]] (Александр Молинари портреты, [[1813 йыл|1813]] йыл)]] '''Варшава университеты''' ({{lang-pl|Uniwersytet Warszawski}}) – [[Польша|Польшаның]] баш ҡалаһы [[Варшава|Варшавала]] [[1886 йыл|1816 йылдың]] [[19 ноябрь|19 ноябрь (ҡырпағай)]] көнө нигеҙ һалынған асыҡ [[университет]]. == Тарих == === Варшава Король Университеты (1816–1831) === 1816 йылдың ноябрь (ҡырпағай) айында урыҫ батшаһы [[Александр I Павлович|Александр I]] [[Станислав Костка Потоцкий]] һәм [[Станислав Сташиц]] инициативаһы менән ризалашып, 1808 йылда нигеҙ һалынған Хоҡуҡ һәм Идара Фәндәре Мәктәбен (Szkoła Prawa i Nauk Administracyjnych) һәм 1809 йылда барлыҡҡа килгән Табиптар Мәктәбен (Szkoła Lekarska, Akademicki Wydział Lekarski) берләштереп, '''Варшава  Король Университетына''' (Królewski Uniwersytet Warszawski) нигеҙ һала. Польшала ошо ваҡытта университет исемендә ''Король'' һүҙен ҡулланыу сәбәбе шунда: Рәсәй Империяһы менән Польша Короллеге шәхси берләшмә (unia osobowa) айҡанлы, Рәсәй императоры Польша ерҙәрендә король (Król) статусына эйә булған. Ошо ваҡытта университетта 5 факультет булған:<span class="cx-segment cx-highlight" data-segmentid="147"></span> * '''Хоҡуҡ һәм Идара фәндәре факультеты''' ({{lang-pl|Wydział Prawa i Nauk Administracyjnych}}). Был факультет туғыҙ кафедранан торған: ** Башланғыс фәндәр кафедраһы ({{lang-pl|Katedra Nauk Przygotowawczych}}) ** Пандекттар кафедраһы (Katedra Pandektów); ** Боронғо Польша хоҡуғы һәм Польша хоҡуғы тарихы кафедраһы (Katedra Prawa Polskiego Dawnego i Historii Prawa Polskiego); ** Ғәмәлдәге гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы (Katedra Prawa Cywilnego Obecnie Obowiązującego); ** Енәйәт хоҡуғы, гражданлыҡ һәм енәйәт процесы һәм Конституция кафедраһы (Katedra Prawa Kryminalnego, Postępowania Cywilnego i Kryminalnego i Konstytucji); ** Дини канон хоҡуғы кафедраһы (Katedra Prawa Kanonicznego); ** Сәйәси иҡтисад, административ хоҡуҡ, полиция хоҡуғы һәм финанс фәндәре кафедраһы (Katedra Ekonomii Politycznej, Prawa Administracyjnego, Prawa Policyjnego i Nauki Finansowej); ** Сауҙа фәндәре, сауҙа хоҡуғы һәм статистика кафедраһы (Katedra Nauki Handlu, Prawa Handlowego i Statystyki); ** 1819 йылғаса Технология, ауыл һәм урман хужалығы кафедраһы (Katedra Technologii, Rolnictwa i Leśnictwa) эшләгән. Ошо факультетта уҡытҡан күренекле профессорҙар: Ян Бандтке (Jan Wincenty Bandtkie; Польша хоҡуғы тарихы) һәм Фридерик Скарбек (Fryderyk Skarbek; иҡтисад) * '''Табиблыҡ фәндәре факультеты''' (Wydział Nauk Lekarskich). Уның эсенә 10 кафедра ингән: ** Теоретик, ғәмәли һәм сағыштырма анатомия кафедраһы (Katedra Anatomii Teoretycznej i Praktycznej oraz Porównawczej); ** Фармация, фармакология, полиция-хоҡуҡи химия кафедраһы (Katedra Farmacji, Farmakologii, Chemii Policyjnej i Prawnej); ** Физиология һәм диетология кафедраһы (Katedra Fizjologii i Dietetyki); ** Ғөмүми патология, медицина тарихы һәм пропедевтика кафедраһы (Katedra Patologii Ogólnej, Historii Medycyny i Propedeutyki); ** Табиблыҡ матдәләре, токсикология һәм рецептура кафедраһы (Katedra Materii Lekarskiej, Toksykologii i Formularza, czyli Receptury); ** Теоретик хирургия кафедраһы (Katedra Chirurgii Teoretycznej); ** Оператив хирургия кафедраһы (Katedra Chirurgii Operacyjnej); ** Патология һәм ентекле терапия кафедраһы (Katedra Patologii i Terapii Szczegółowej); ** Ауырлылыҡ, бала табыр ҡатындар һәм яңы тыуған балалар ауырыуҙары кафедраһы (Katedra Położnictwa, Chorób Ciężarnych, Położnic i Nowo narodzonych); ** Эпизоотик ауырыуҙар, хоҡуҡи медицина һәм табиптар полицияһы кафедраһы (Katedra Chorób Epizootycznych, Medycyny Prawnej i Policji Lekarskiej). Факультеттың иң күренекле профессорҙары: Й. Миле (физиология), М. Ролинский (анатомия) һәм Й.Б. Фрейер (табиблыҡ матдәләре) * '''Теология факультеты''' (Wydział Teologiczny). Ул 6 кафедранан торған: ** Изге Яҙмалар һәм ярҙамсы фәндәр кафедраһы (Katedra Pisma Świętego i Nauk Pomocniczych); ** Сиркәү тарихы кафедраһы (Katedra Historii Kościoła); ** Сиркәү хоҡуғы кафедраһы (Katedra Prawa Kościelnego); ** Догматик теология кафедраһы (Katedra Teologii Dogmatycznej); ** Әхлаҡ теологияһы кафедраһы (Katedra Teologii Moralnej); ** Руханилыҡ теологияһы кафедраһы (Katedra Teologii Pasterskiej). Факультетта уҡытҡан күренекле шәхестәр: В. Швейковский (руханилыҡ теологияһы) һәм П. Шиманский (Инжил фәне) * '''Фәлсәфә факультеты''' (1817 йылда барлыҡҡа килгән) * '''Нәфис фәндәр һәм сәнғәт факультеты''' (Wydział Nauk i Sztuk Pięknych) 1818 йылда барлыҡҡа килгән. 1826–1829 йылда ошо факультетта [[Фридерик Шопен |Фридерик Шопен]] уҡыған. [[Файл:Kasprzycki_Fine_Arts_Exhibition_in_Warsaw.jpg|thumb|Винценты Каспшицкий, ''1828 йылғы Варшавалағы Нәфис Сәнғәт Күргәҙмәһе күренеше'']] 1825 йылда вафат булған Александрҙың иҫтәлегенә уның ҡустыһы, император Николай I, 1830 йылда университеттың исемен Король Александр университеты '''(Uniwersytet Królewsko-Aleksandrowski''') тип үҙгәртә<ref>''Postanowienie dozwalające Uniwersytetowi Warszawskiemu przyiąć nazwanie Uniwersytetu Królewsko-Alexandrowskiego'' z dnia 18 (30) marca 1830 r. – Dz.Pr.K.P. Tom XIII, Nr 51, s. 86-90</ref>. Студенттарҙың күпселеге ҡатнашҡан ҡырпағай ихтилалынан һуң университет ябыла. === 1857–1869 === 1857 йылда '''Медицина-хирургия академияһы''' (табиблыҡ һәм фармация факультеттарынан тора), 1862 йылда иһә '''Варшавалағы Төп Мәктәп''' (Szkoła Główna Warszawska) асыла. Төп мәктәп ошо дүрт факультеттан тора : * Хоҡуҡ һәм Идара * Филология һәм Тарих * Математика һәм физика * Табиблыҡ Уҡыу йорто ректоры вазифаһын [[Юзеф Мяновский]] (Józef Mianowski) башҡарған. Мәктәп 1869 йылда, ғинуар ихтилалынан һуң ябыла. ===  Варшава Император Университеты (1870–1918) === [[Файл:ImperatorskiUniwWarsz.jpg|thumb|Варшава Император университетының мисәте]] Ошо исемле университет 1870 йылда барлыҡҡа килә. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында университет Дондағы Ростовҡа күсерелә һәм 1918 йылда барлыҡҡа килгән Дондағы Ростов Университетына нигеҙ була. <span class="cx-segment" data-segmentid="221"></span> === 1915–1939 === 1915 йылдың яҙында генерал [[Ганс фон Безелер]] поляк телле Варшава Университетын яңынан асып ебәреп, уның рәсми Статутын ҡабул итә. 1920 йылда [[Варшава университетының Инжил теологияһы бүлеге]] асыла, унда Польшалағы протестант сиркәүҙәре, бигерәк тә [[Польша Инжил-Лютеран Сиркәүе]] өсөн руханиҙар (пасторҙар) һәм дин уҡытыусылары, шулай уҡ башҡа кадрҙар ҙа әҙерләнелә. Егерменсе быуаттың утыҙынсы йылдарының башында Варшава университеты Польшалағы иң ҙур юғары уҡыу йорто булып китә: унда 250-гә яҡын профессор һәм доцент уҡыта, ә уҡыусылары һаны 10 меңдән дә арта. 1935 йылда, [[Юзеф Пилсудский]] вафат булғас, Университет Сенаты уҡыу йорто исемен '''Варшавалағы Юзеф Пилсудский университеты''' ({{lang-pl|Uniwersytet Józefa Piłsudzkiego w Warszawie}}) тип үҙгәртә<ref> Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 26 sierpnia 1935 r. o nadaniu Uniwersytetowi Warszawskiemu nazwy: „Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie” (Dz. U. z 1935 r. Nr 66, poz. 412)</ref>. === 1939–1945 === Польша ерҙәре Өсөнсө Рейх тарафынан алынғас, илдең бөтөн университеттары ябыла. Университет китапханалары һәм йыһазландырыуының күпселеге Германияның төп биләмәләренә күсерелә. Университеттың биналарында жандармерия командалары урынлаша. Оккупация хөкүмәте юғары рәүештәрҙә уҡытыуҙы тыйыуға ҡарамаҫтан, профессорҙарҙың күпселеге уҡытыуҙы үҙ йорттарында дауам итә. Польша Ҡаршылыҡ Хәрәкәтенең мөһим бер өлөшө булған серле уҡытыу структурҙары тап шулай барлыҡҡа килә. 1944 йылда ошондай уҡытыуҙа 300-ләгән уҡытыусы һәм 3500 тирәһе студент ҡатнаша, студенттарҙың күпселеге ҡаршылыҡ хәрәкәтенең ҡораллы көстәрендә лә хеҙмәт иткәне билдәле. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында университеттың 63 профессоры вафат була, университет биналарының 60%-ы, ә фондтарының 70-80 проценты юҡҡа сыға. === 1945 йылдан һуң === Һуғыштан һуң уҡыу йортона '''Варшава Университеты''' тигән исем ҡайтарыла. 1945 йылдың аҡъюлайында 4 меңләгән студент уҡыуҙы башлай. Министрҙар Шураһының 1949 йылдың ҡарасайҙың 24 көнөндә ҡабул ителгән ҡарарына ярашлы, Медицина һәм Фармация факультеттары нигеҙендә айырым уҡыу йорто, Табиблыҡ (һуңынан '''Медицина Академияһы)''' барлыҡҡа килә. 1950 йылда Гуманитар факультет өс яңы берәмеккә бүленә, шулай итеп Фәлсәфә-Ижтимағи, Тарих һәм Филология факультеттары барлыҡҡа килә. 1954 йылда Инжил теологияһы һәм Католик теологияһы бүлектәре нигеҙендә яңы уҡыу йорттары төҙөлә: '''[[Христиан Теологияһы Академияһы]]''' һәм '''[[Католик Теологияһы Академияһы]]'''. Билдәле мәҙәниәт белгесе [[Владислав Татаркевич]]ҡа 1950 йылдан 1957 йылғаса уҡыусылар менән эш итеү тыйылған.<ref>[http://www.kulturologia.uw.edu.pl/page.php?page=biografia&haslo=tatarkiewicz Kulturologia polska XX wieku, Władysław Tatarkiewicz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002082243/http://www.kulturologia.uw.edu.pl/page.php?page=biografia&haslo=tatarkiewicz |date=2016-10-02 }}</ref>. 1951–1956 йылда [[Станислав Оссовский]] тик шәхси семинарҙар ғына ойошторған<ref>[http://www.kulturologia.uw.edu.pl/page.php?page=haslo&haslo=ossowski Kulturologia polska XX wieku, Stanisław Ossowski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115023217/http://www.kulturologia.uw.edu.pl/page.php?page=haslo&haslo=ossowski |date=2013-11-15 }}</ref>, ҡатыны [[Мария Оссовска|Мария]] иһә [[Польша Фәндәр академияһы]]нда эшләгән<ref>[http://www.kulturologia.uw.edu.pl/page.php?page=haslo&haslo=ossowska Kulturologia polska XX wieku, Maria Ossowska] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521133323/http://www.kulturologia.uw.edu.pl/page.php?page=haslo&haslo=ossowska |date=2015-05-21 }}</ref>. 1968 йылда университеттың Белосток ҡалаһындағы филиалы асыла, артабан уның нигеҙендә үҙ аллы [[Белосток университеты]] барлыҡҡа килә. [[Польша Халыҡ Республикаһы|ПХР]] ваҡытында университет мөһим бер оппозиция үҙәге булғаны ла билдәле. 1966 йылдың ҡарасайында [[Лешек Колаковский]] университетта „Rozwój kultury polskiej w ostatnim 10-leciu” ({{lang-ba|Һуңғы 10 йыл буйы поляк мәҙәниәте үҫеше}}), шуның өсөн [[Польшаның Берләшкән Эшселәр Фирҡәһе]]нән сығарыла. 1968 йылдың буранайында университетта демонстрациялар үткәрелә, унда студенттарҙың күпселеге әүҙем ҡатнаша. Һөҙөмтәлә вазифаларҙан ошо кешеләр бушатыла: [[Стефан Жулкевский]], [[Зигмунд Бауман]], [[Лешек Колаковский]], [[Бронислав Бачко]] һәм [[Мария Һиршович]]. 1980–1981 йылда университет етәкселегенең хоҡуҡһыҙ шәхси ҡарарҙарын тикшергән комиссия эшләй, уны университеттың буласаҡ ректоры [[Клеменс Шанявский]] етәкләй. "Solidarność" ойошмаһы барлыҡҡа килгәндән һуңғы осорҙа ректор тәүге тапҡыр демократик рәүештә һайлана. Академик берләшмә һуғыш хәле ваҡытында вазифаһынан бушатылған билдәле медиевист (урта быуаттар тарихы белгесе) – проф. Хенрик Самсоновичты {{lang-pl|Henryk Samsonowicz}}) ректор итеп һайларға тигән ҡарарға килә. [[Анджей Богуславский]] 1981 йылдың 13 аҡъюлайынан алып 1982 йылдың майайҙың 16 көнөнә тиклем арест өҫтөндә тотолған. Клеменс 12 na 13 grudnia 1981 i zwolniony po 24 godzinach. 1982 йылдың һабанайында университеттың өс деканы: [[Йоанна Мантель-Нецько]], [[Ядвига Пузынина]] (Университет Сенатының Ирекһеҙләнгәндәрҙең эштәре комиссияһы башлығы һәм сәркәтибәһе) һәм [[Ханна Сьвида-Земба]] арестҡа тотолғас, университетта эшләгән бөтә кешеләрҙең тикшереүҙәре башлана<ref>[http://www.solidarnosc.uw.edu.pl/index.php/kalendarium Kalendarium końca PRL z perspektywy Uniwersytetu Warszawskiego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217085120/http://www.solidarnosc.uw.edu.pl/index.php/kalendarium |date=2023-12-17 }}</ref>. 1984 йылда [[Бенон Миськевич|министр]] Клеменс Шанявскийҙың ректор вазифаһына һайлағанын раҫламай. 1980 йылда [[Варшава Университеты музейы]] яңынан асыла; тәүбашта ул [[Варшавалағы Казимир һарайы|Казимир һарайында]] урынлаша, 2000 йылда иһә [[Варшавалағы Тышкевичтар һарайы|Тышкевичтар һарайы]]на күсерелә. 1994–1998 йылдарҙа Повисле биҫтәһендә [[Варшава Университеты китапханаһы]]ның яңы бинаһы төҙөлә, 1999 йылда китапхана тулыһынса яңы бинаға күсә; 2007 йылда университеттың [[һанлы китапхана]]һы (e-bUW) барлыҡҡа килә. == Факультеттары == [[Файл:Wydział_Nauk_Ekonomicznych_ul._Długa_44-50_w_Warszawie.jpg|thumb|Siedziba Wydziału Nauk Ekonomicznych przy ul. Długiej 44/50]] Әлеге мәлдә университет 20 факультеттан тора: * [[Варшава университетының „Artes Liberales” факультеты|„Artes Liberales” факультеты]] * [[Варшава университетының биология факультеты|Биология факультеты]] * [[Варшава университетының химия факультеты|Химия факультеты]] * [[Варшава университетының журналистика һәм сәйәсәт фәндәре факультеты|Журналистика һәм сәйәсәт фәндәре факультеты]] * [[Варшава университетының фәлсәфә һәм социология факультеты|Фәлсәфә һәм социология]] * [[Варшава университетының физика факультеты|Физика факультеты]] * [[Варшава университетының география һәм төбәк тикшеренеүҙәре факультеты|География һәм төбәк тикшеренеүҙәре факультеты]] * [[Варшава университетының геология факультеты|Геология факультеты]] * [[Варшава университетының тарих факультеты|Тарих факультеты]] * [[Варшава университетының ҡулланма лингвистика факультеты|Ҡулланма лингвистика факультеты]] * [[Варшава университетының математика, информатика һәм механика факультеты|Математика, информатика һәм механика факультеты]] * [[Варшава университетының иҡтисад фәндәре факультеты|Иҡтисад фәндәре факультеты]] * [[Варшава университетының хәҙерге филология факультеты|Хәҙерге филология факультеты]] * [[Варшава университетының шәрҡиәт факультеты|Шәрҡиәт факультеты]] * [[Варшава университетының педагогия факультеты|Педагогия факультеты]] * [[Варшава университетының полонистика факультеты|Полонистика факультеты]] * [[Варшава университетының хоҡуҡ һәм администрация факультеты|Хоҡуҡ һәм администрация факультеты]] * [[Варшава университетының психология факультеты|Психология факультеты]] * [[Варшава университетының ҡулланма йәмғиәт фәндәре һәм ресоциалләштереү факультеты|Ҡулланма йәмғиәт фәндәре һәм ресоциалләштереү факультеты]] * [[Варшава университетының идара факультеты|Идара факультеты]] == Университет кимәлендәге һәм факультет-ара берәмектәре == [[Файл:University of Warsaw Main Campus, Warsaw, Poland, 2019, 03.jpg|thumb|Collegium Novum (элекке университет китапханаһы бинаһы)]] === Фәнни тикшеренеү үҙәктәре === * Казимеж Михаловский исемендәге Урта диңгеҙ археологияһы үҙәге * Европа үҙәге * Сит телдәр уҡытыусыларын һәм Европа мәғарифы үҙәге * Асыҡ һәм мультимедиалы уҡытыу үҙәге * Урындағы идара һәм локаль үҫеш тикшеренеүҙәре үҙәге * Америкалар һәм Европа институты ** Латин Америка тикшеренеүҙәре үҙәге ** Европа региондарын һәм төбәктәрен тикшеренеү үҙәге ** Америка тикшеренеүҙәре үҙәге * Классик филология институты * Йәмғиәт тикшеренеүҙәре институты * Һаҡланыу генетикаһының дисциплина-ара үҙәге * Математик һәм компьютерлы моделләштереүҙең дисциплина-ара үҙәге * Яңы технологиялар үҙәге * [[Роттердамлы Эразм]] кафедраһы * UNESCO – Даими үҫеш кафедраһы * Бүлек-ара шәхси гуманитар уҡыуҙар коллегиумы (Kolegium MISH) * Бүлек-ара шәхси математик-тәбиғи уҡыуҙар коллегиумы (Kolegium MISMaP) * Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендәге бүлек-ара уҡыуҙар * Боронғо Көньяҡ-Көнсығыш Европаны тикшереү мәркәзе * Француз мәҙәниәте һәм франкофонияны тикшереү мәркәзе * Британияны тикшеренеү мәркәзе * Польшалағы [[Alliance Française]] Комитеты * Тән тәрбиәһе һәм Спорт уҡыуҙары * Сит телдәр мәктәбе * Ауыр иондарҙың мөхитле лабораторияһы * Университеттың технология трансферы үҙәге * ВУ-ның Асыҡ университеты (UOUW) === Башҡа берәмектәре === [[Файл:20070206_uw_buw_hall_glowny_biblioteki.jpg|thumb|Dobra урамында урынлашҡан Университет Китапханаһы төп залы ]] * Архив * Университет китапханаһы * Варшава университетының академик хоры * Варшава Университеты музейы * Варшава Университетының ''Hybrydy'' театры * Варшава университеты нәшриәттәре * Zakład Graficzny * „Warszawianka” йыр-бейеү төркөмө * Студенттарҙың Тау клубы * Бескид тауҙары буйлап үткәреүселәрҙең студент түңәрәге * Фәнни телевидение (ATVN) * ''Kampus'' радиостанцияһы === Студент ойошмалары === Варшава Университеты нигеҙендә Польшаның төп студент ойошмалары эшләй: * „Soli Deo” Католик Академик Йәмғиәте * Студенттарҙың Демократик Берләшмәһе * Бойондороҡһоҙ Студент Берләшмәһе * Польша Студенттары Берләшмәһе == Кампустар һәм биналар == [[Файл:Auditorium_Maximum_UW_2015_01.JPG|thumb|Auditorium Maximum]] [[Файл:Gmach_Porektorski_UW_2015_01.JPG|thumb|Budynek Porektorski]] [[Файл:Warsaw_University_Astronomical_Observatory.jpg|thumb|Варшава Университетының Астрономик обсерваторияһы]] === Төп кампус === Университеттың тарихи биналарында әлеге мәлдә лә уның идара органдары, ректорат һәм ҡайһы бер факультеттар Krakowskie Przedmieście биҫтәһендә урынлаша. Был кампусҡа инеү урыны булып тарих ҡомартҡыһы, [[Варшава университетының Төп ҡапҡаһы]], тора. Төп кампустың биналары: * Казимир һарайы ([[:pl:Pałac_Kazimierzowski_w_Warszawie|pałac Kazimierzowski]]) – ВУ ректораты * элекке Университет Китапханаһы бинаһы, [[:pl:Stary_BUW|Stary BUW]]; библиотека икенсе бер бинаға күсеп бөткәс, был бина яңыртылды. * [[:pl:Instytut_Historyczny_Uniwersytetu_Warszawskiego#Siedziba|Gmach Pomuzealny]] – ВУ-ның Тарих институты бинаһы * Budynek Poseminaryjny – Collegium Iuridicum I – Хоҡуҡ һәм Администрация бүлеге бинаһы * Урускийҙар һарайы (География һәм Төбәк тикшеренеүҙәре бүлеге бинаһы) * Тышкевичтар һарайы * элекке Төп Мәктәптең бинаһы, әлеге мәлдә бында Тарих факультетының Археология институты урынлаша. * [[:pl:Auditorium_Maximum_Uniwersytetu_Warszawskiego|Auditorium Maximum]] * [[:pl:Budynek_Porektorski|Budynek Porektorski]], [[Варшава университетының шәрҡиәт факультеты|Шәрҡиәт факультеты]] һәм Сәнғәт тарихы институты урынлашҡан бина. Төп кампусҡа инмәгән, әммә уның тирәһендә урынлашҡан биналар: * Nowy Świat 67 – Сәйәсәт фәндәре һәм Ижтимағи сәйәсәт институттары бинаһы * Nowy Świat 69 – Журналистика һәм Сәйәси Фәндәр факультетының төп бинаһы. Унан тыш, бында Хоҡуҡ һәм Администрация бүлеге, шулай уҡ Бүлек-ара шәхси гуманитар уҡыуҙар коллегиумы урынлаша. * Krakowskie Przedmieście 1 – „Artes Liberales” факультеты, Полонистика факультетының Классик филологияһы институты, Хоҡуҡ һәм Администрация факультетының Халыҡ-ара хоҡуҡ институты бинаһы * Krakowskie Przedmieście 3 – Журналистика һәм сәйәсәт фәндәре, Фәлсәфә һәм Социология факультеттары бинаһы * Karowa 18 – Социология институты бинаһы === Висла аръяғы (Powiśle) биҫтәһендәге биналар === Төп кампустан түбәнерәк урында, Powiśle биҫтәһендә, Университет Китапханаһының яңы бинаһы төҙөлгән. Ул бина эсендә шулай уҡ Хоҡуҡ һәм Администрация бүлегенең бер өлөшө урынлаша. Беднарска (Bednarska) урамында Шәрҡиәт факультетының Кореанистика бүлексәһе, ә Броварна (Browarna) урамында Хәҙерге филология һәм Ҡулланма лингвистика факультеттарының ҡайһы бер бүлексәләре урынлаштырылған. Киләсәктә ошо биҫтәлә университеттың башҡа биналары ла төҙөләсәк. === Охота (Ochota) биҫтәһендәге кампус === Охота биҫтәһендә, Варшава университетынан башҡа, Медицина университеты һәм Польша Фәндәр Академияһы биналары ла урынлашҡан. ВУ-ның түбәндәге берәмектәренең биналары Охота биҫтәһендә урынлаша: * Биология факультеты * Химия факультеты * Геология факультеты * Математика, информатика һәм механика факультеты * Физика факультеты * Математик һәм компьютерлы моделләштереүҙең дисциплина-ара үҙәге(ICM) * Ауыр иондар лабораторияһы * Тән тәрбиәһе һәм спорт үҙәге === Башҡа биналары === == Ректорҙары == [[Файл:Rektor i Dziekani Szkoły Głównej Warszawskiej, (Rysował Tegazzo, z fotografij Trzebieckiego) (58086).jpg|альт=|мини|Варшавалағы Төп Мәктәп ректоры һәм декандары]] {| class="wikitable" |- !Исеме !Эшләгән йылдары |- |- |[[Швейковский, Войцех Анзельм]] (Szweykowski Ks. Wojciech) |[[1818]] — [[1831]] |- |[[Шкродский, Юзеф Кароль]] (Skrodzki Józef Karol) |[[1831]] |- |[[Цыцурин, Фёдор Степанович]] |[[1857]] — [[1861]] |- |[[Мяновский, Иосиф Игнатьевич]] |[[1862]] — [[1869]] |- |[[Лавровский, Петр Алексеевич]] |[[1869]] — [[1872]] |- |[[Благовещенский, Николай Михайлович]] |[[1872]] — [[1883]] |- |[[Лавровский, Николай Алексеевич]] |[[1883]] — [[1890]] |- |[[Сонин, Николай Яковлевич]] |[[1885]], [[1890]] |- |[[Будилович, Антон Семёнович]] |[[1890]] — [[1892]] |- |[[Щелков, Иван Петрович]] |[[1892]] — [[1894]] |- |[[Шалфеев, Михаил]] |[[1894]] — [[1895]]; [[1898]] |- |[[Ковалевский, Павел Иванович]] |[[1895]] — [[1897]] |- |[[Зенгер, Григорий Эдуардович]] |[[1897]] — [[1899]] |- |[[Ульянов, Григорий Константинович]] |[[1899]] — [[1904]] |- |[[Зилов, Пётр Алексеевич]] |[[1904]] |- |[[Карский, Евфимий Фёдорович]] |[[1905]] — [[1911]] |- |[[Кудревецкий, Василий Васильевич]] |[[1911]] — [[1912]] |- |[[Трепицын, Иван Николаевич]] |[[1913]] — [[1914]] |- |[[Вехов, Сергей Иванович]] |[[1914]] — [[1915]] |- |[[Брудзинский, Йозеф]] (Brudziński Józef) |[[1915]] — [[1917]] |- |Антоний Костанецкии (Antoni Kostanecki) |[[1917]] — [[1919]] |- |Станислав Йозеф Тугутт (Stanisław Józef Thugutt) |[[1919]] — [[1920]] |- |Ян Кароль Кохановский (Jan Karol Kochanowski) |[[1920]] — [[1921]] |- |Ян Мазуркевич (Jan Mazurkiewicz) |[[1921]] — [[1922]] |- |[[Лукасевич, Ян]] |[[1922]] — [[1923]]; [[1931]]—[[1932]] |- |Игнацы Кошембар-Лысковский (Ignacy Koschembahr-Łyskowski) |[[1923]] — [[1924]] |- |Францишек Крышталович (Franciszek Kryształowicz) |[[1924]] — [[1925]] |- |Стефан Пеньковский (Stefan Pieńkowski) |[[1925]] — [[1926]]; [[1933]]—[[1936]]; [[1945]]—[[1947]] |- |Болеслав Грыневецкий (Bolesław Hryniewiecki) |[[1926]] — [[1927]] |- |Антоний Шляговский, рухани (Ks. Antoni Szlagowski) |[[1927]] — [[1928]] |- |Густав Пшихоцкий (Gustaw Przychocki) |[[1928]] — [[1929]] |- |Тадеуш Бжески (Tadeusz Brzeski) |[[1929]] — [[1930]] |- |Мечислав Михалович (Mieczysław Michałowicz) |[[1930]] — [[1931]] |- |[[Уейский, Юзеф|Юзеф Уейский]] (Józef Ujejski) |[[1932]] — [[1933]] |- |Влодзимеж Антоневич (Włodzimierz Antoniewicz) |[[1936]] — [[1939]] |- |Ежи Модраковский (Jerzy Modrakowski) |[[1939]] |- |Францишек Чубайский (Franciszek Czubajski) |[[1947]] — [[1949]] |- |Ян Васильковский (Jan Wasilkowski) |[[1949]] — [[1952]] |- |Станислав Турский (Stanisław Turski) |[[1952]] — [[1969]] |- |Зигмунт Рыбицкий (Zygmunt Rybicki) |[[1969]] — [[1980]] |- |[[Хенрик Самсонович]] (Henryk Samsonowicz) |[[1980]] — [[1982]] |- |Казимеж Альбин Добровольский (Kazimierz Albin Dobrowolski) |[[1982]] — [[1985]] |- |Клеменс Шанявский (Klemens Szaniawski; һайланған ректор) |[[1984]] |- |Гжегож Бялковский (Grzegorz Białkowski) |[[1985]] — [[1989]] |- |[[Вроблевский, Анджей|Анджей Каетан Вроблевский]] (Andrzej Kajetan Wróblewski) |[[1989]] — [[1993]] |- |Влодзимеж Сивиньский (Włodzimierz Siwiński) |[[1993]] — [[1999]] |- |Пётр Венгленьский (Piotr Węgleński) |[[1999]] — [[2005]] |- |Катажина Халасиньска-Мацуков (Katarzyna Chałasińska-Macukow) |[[2005]] — [[2012]] |- |Мартин Палыс (Marcin Pałys) | [[2012]] йылдан |} === Хәҙерге идаралығы === * Профессор, доктор Мартин Палыс ({{Lang-pl|dr hab. Marcin Pałys, prof. UW }} ) – ректор * Профессор, доктор Марта Кициньска-Хабёр ({{Lang-pl| Marta Kicińska-Habior}}) – Студенттар һәм уҡытыу сифаты эштәре проректоры * Профессор, доктор Алоизий Новак ({{Lang-pl|Alojzy Nowak}}) – Фәнни тикшеренеү һәм сит илдәр менән хеҙмәтләштереү проректоры * Доктор Анна Гиза-Полещук ({{Lang-pl|Anna Giza-Poleszczuk}}) – Үҫеш һәм финанс сәйәсәте проректоры * Профессор, доктор Тадеуш Томашевский ({{Lang-pl|Tadeusz Tomaszewski}}) – Кеше ресурстары проректоры == Билдәле сығарылыш студенттары == ; Нобель Премияһы лауреаттары * [[Генрик Сенкевич]] (1846–1916) – Төп Мәктәпте тамамлаған булған, 1905 йылғы лауреат (әҙәбиәт) * [[Юзеф Ротблат]] (1908–2005) – 1938 йылда физика бүлеген тамамлаған, Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты (1995) * [[Менахем Бегин]] (1913–1992) – Хоҡуҡ һәм Идара бүлеген тамамлаған (1935), Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты (1978) * [[Леонид Гурвич]] (1917–2008) –1938 йылда Хоҡуҡ һәм Идара бүлеген тамамлаған, Иҡтисадтан Нобель Премияһы лауреаты (2007) ; Польша Йөмһүриәте Президенттары * [[Казимеж Саббат]] (1913–1989) – Хоҡуҡ һәм Идара бүлеген тамамлаған (1939), 1986–1989 йылдарҙа Польшаның һөргөндәге Президенты вазифаһын башҡарған * [[Лех Качиньский]] (1949–2010) – Хоҡуҡ һәм Администрация бүлеген тамамлаған (1971), 2005–2010 йылдарҙа Президент вазифаһын башҡарған * [[Бронислав Коморовский]] (1952) – Тарих бүлеген тамамлаған (1977), 2010–2015 йылдарҙа Президент ; Польша Хөкүмәте башлыҡтары * [[Ян Кухажевский]] (1876–1952) – 1898 йылда Хоҡуҡ һәм Идара бүлеген тамамлай, 1917–1918 йылдарҙа Польша Короллегенең {{comment|баш вәзире|хөкүмәт башлығы}} * [[Леопольд Скульский]] (1877–1940) – 1903 йылда фармация бүлеген тамамлай, 1919–1920 йылдарҙа хөкүмәт башлығы вазифаһында * [[Тадеуш Мазовецкий]] (1927-2013) – 1989–1991 йылдарҙа Польшаның Премьер-министры. * [[Ян Ольшевский]] (1930 йылғы) – 1953 йылда Хоҡуҡ һәм Идара бүлеген тамамлай, 1991–1992 йылда премьер-министр вазифаһында * [[Ярослав Качиньский]] (1949 йылда тыуған) – 1971 йылда Хоҡуҡ һәм Администрация бүлеген тамамлай, 2006–2007 йылда Хөкүмәт рәйесе вазифаһын башҡара * [[Влодзимеж Цимошевич]] (1950 йылғы) – 1972 йылда Хоҡуҡ һәм Администрация бүлеген тамамлай, 1996–1997 йылдарҙа Министрҙар Шураһы рәйесе вазифаһында ; Башҡа дәүләт сәйәсмәндәре * [[Ицхак Шамир]] (1915-2012) - 1935 йылда Хоҡуҡ бүлегендә уҡый, 1983–1984 һәм 1986–1992 йылдарҙа Израилдең Премьер-министры * [[Альфа Ғүмәр Конаре]] (1946 йылғы) - 1974 йылда Тарих бүлеген тамамлай, 1992–2002 йылдарҙа Мали Президенты == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Варшава университетының honoris causa докторҙары]] * [[Gwardia Akademicka]] * [[Варшава математика мәктәбе]] == Сығанаҡтар == [[Категория:Польша университеттары]] 4yo1tuxbok9c4zezo1aa3r7irk44xg5 0 103537 1309249 1307538 2026-11-08T03:05:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309249 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә|Физика}} {{Ук}} [[Файл:Albert_Einstein_(Nobel).png|thumb|283x283px|[[Альберт Эйнштейн]] (дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы авторы), 1921 йыл]] '''Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы''' ('''ДСТ'''; [[Немец теле|нем.]] ''<span lang="de">allgemeine Relativitätstheorie</span>'') — махсус сағыштырмалыҡ теорияһын (МСТ) үҫтереүсе [[Геометрия|геометрик]] [[Гравитация|тартылы]]у теорияһы, [[Альберт Эйнштейн]] тарафынан 1915—1916 йылдарҙа нәшер ителә<ref name="Ein1915">{{Cite journal|author=[[Эйнштейн, Альберт|Albert Einstein]].|date=25 ноября 1915|title=Die Feldgleichungen der Gravitation|journal=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin|pages=844—847|url=http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4&step=thumb|accessdate=2006-09-12}}</ref><ref name="Ein1916">{{Cite journal|author=[[Эйнштейн, Альберт|Albert Einstein]].|title=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie|journal=Annalen der Physik|volume=354|issue=7|pages=769-822|date=1916|url=http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html|accessdate=2006-09-03|doi=10.1002/andp.19163540702|bibcode=1916AnP...354..769E}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206225139/http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html |date=2012-02-06 }}</ref>. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында, башҡа метрик теорияларҙағы кеүек үк, гравитация эффекттары арауыҡ-ваҡыт эсендәге есемдәрҙең һәм ҡырҙарҙың көс һалыуына түгел, ә арауыҡ-ваҡыттың үҙенең кәкрәйеүенә бәйлелеге постулат итеп алына. Был кәкрәйеү, атап әйткәндә, ундағы масса-энергия менән дә бәйләнгән{{переход|#Геодезик һыҙыҡтар буйлап хәрәкәт итеү принцибы}}. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын башҡа метрик тартылыу теорияларынан шул айырып тора: Эйнштейн тигеҙләмәләре арауыҡ-ваҡыт кәкрелеген унда булған материя менән бәйләү өсөн файҙаланыла{{переход|#Эйнштейн тигеҙләмәләре}}. Әлеге осорҙа ДСТ — күҙәтеүҙәр менән нығытылған, Халыҡ-ара астрономия союзы{{sfn|KEK|2011|loc=Chapter 9. Relativity in IAU Resolutions}} тарафынан һәм инженерлыҡ ҡушымталарында, мәҫәлән, спутник навигацияһы системаһында<ref name="Ashby2003">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Ashby N.}}|заглавие=Relativity in the Global Positioning System|ссылка=|издание=Living Reviews in Relativity|год=2003|volume=6|номер=1|pages=1—42|язык=en|doi=10.12942/lrr-2003-1|bibcode=2003LRR.....6....1A|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150524195908/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/download/lrr-2003-1Color.pdf|archivedate=2015-05-24|ref=}}</ref> ҡулланыла торған иң уңышлы гравитация теорияһы. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының беренсе уңышы [[Меркурий]] перигелийының аномаль прецессияһын аңлатыу менән бәйле{{переход|#Орбиталь эффекттар}}. Унан һуң, 1919 йылда, Артур Эддингтон Ҡояш тулылай тотолған мәлдә Ҡояш эргәһендә яҡтылыҡ тайпылыуы күҙәтелеүе тураһында белдерә. Был да дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы биргән фараздарҙы сифатлы һәм күләмле итеп дәлилләй<ref>{{Мәҡәлә|автор=Dyson, F. W.; Eddington, A. S.; Davidson, C.|заглавие=A Determination of the Deflection of Light by the Sun's Gravitational Field, from Observations Made at the Total Eclipse of May 29, 1919|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1920RSPTA.220..291D|язык=en|издание=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical or Physical Character|volume=220|pages=291—333}}</ref>{{переход|#Яҡтылыҡтың гравитацион тайпылышы}}. Шул ваҡыттан алып башҡа бик күп күҙәтеүҙәр һәм эксперименттар теория тарафынан алдан әйтеп бирелгәндәрҙең күпселеген раҫлай, уларға, мәҫәлән, ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе, гравитацион ҡыҙыл тайпылыш, гравитацион ҡырҙа сигнал тотҡарланыу, гравитацион нурланыш инә<ref name="Will_2006">{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Will C. M.}}|заглавие=The Confrontation between General Relativity and Experiment|ссылка=|издание=Living Reviews in Relativity|год=2014|volume=17|номер=4|язык=en|doi=10.12942/lrr-2014-4|bibcode=2014LRR....17....4W|arxiv=1403.7377|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327232220/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2014-4/download/lrr-2014-4Color.pdf|archivedate=2015-03-27|ref=}}</ref>{{переход|#ДСТ-ның тәжрибәләр менән иҫбатланыуы}}. Бынан тыш күп һанлы күҙәтеүҙәр дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының иң серле фараздарының береһе — ҡара упҡындар барлығын иҫбатлай тип ҡарала<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J.K. Metzler (Eds.</ref>{{переход|#Ҡара упҡындар}}. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының шаңҡытҡыс уңыш яулауына ҡарамаҫтан, ғилми берләшмәлә шик-шөбһәләргә лә урын ҡала. Был, беренсенән, уны квант теорияһының классик сигенә әүерелдереп булмауы{{переход|#ДСТ һәм квант физикаһы}}, икенсенән, теорияның үҙенең үк уны ҡулланыуҙың сикле булыуына төртөп күрһәтеүе менән бәйләнгән{{переход|#Проблема сингулярности}}. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн альтернатив теориялар тәҡдим ителә. Уларҙың ҡайһылары шулай уҡ квант теорияһы булып тора. Ләкин һуңғы осор эксперименталь мәғлүмәттәр шуны раҫлай: ДСТ-нан тайпылыуҙар юҡ тиерлек, булһалар ҙа, улар бик бәләкәй. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының әһәмиәте тартылыу теорияһы сиктәренән күпкә киң. Математикала махсус сағыштырмалыҡ теорияһы Гильберт арауығында Лоренц төркөмдәренең тәҡдимдәр теорияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙе дәртләндерә{{Sfn|Вейль|1989|с=185}}, ә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы Риман геометрияһында дөйөмләштереүҙәр буйынса тикшеренеүҙәргә һәм аффин бәйлелек мөхиттәре дифференциаль геометрияһы барлыҡҡа килеүгә, йәнә өҙлөкһөҙ Ли төркөмдәре тәҡдимдәре теорияһын эшләүгә этәргес бирә{{Sfn|Вейль|1989|с=193}}. {| |{{начало цитаты}}Теорию относительности я рассматриваю как пример, показывающий, как фундаментальное научное открытие, иногда даже вопреки воле его автора, даёт начало новым плодотворным направлениям, развитие которых происходит далее по их собственному пути{{sfn|Паули|с=11|1983}}.{{конец цитаты}} |} == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының төп принциптары == === Ньютондың гравитация теорияһына үҙгәреш индереү ихтыяжы === [[Ньютон]]дың тартылыу теорияһы алыҫ араларға таралыусан тартылыш көсө төшөнсәһенә нигеҙләнгән. Был көс теләһә ниндәй арауыҡта ла һә тигәнсе эш итә. Бындай етеҙлек хәҙерге заман [[физика]]һындағы ҡыр төшөнсәһе менән һыйыша алмай. Сағыштырмалыҡ теорияһында бер ниндәй үҙ-ара тәьҫир итешеү ҙә вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлегенән шәберәк тарала алмай. [[Математика]]ла Ньютондың гравитация көсө есемдең гравитация ҡырындағы потенциаль энергияһынан сығарыла. Гравитацияның ошо потенциаль энергияға тап килгән потенциалы Пуассон тигеҙләмәһенә буйһона. Ә был тигеҙләмә Лоренц әүерелештәре ваҡытында вариантһыҙ була алмай. Бының сәбәбе шунда: махсус сағыштырмалыҡ теорияһында энергия скаляр дәүмәл булмай, ә 4-векторҙың ваҡыт компонентына күсә. Ә гравитацияның вектор теорияһы Максвеллдың электромагнит ҡыры теорияһына оҡшаш булып сыға һәм гравитация тулҡындарының кире энергияһына килтерә. Был үҙ-ара тәьҫир итешеү үҙенсәлегенә бәйле: бер төрлө зарядтар (массалар) гравитация ваҡытында, электр магнитлылығындағы кеүек үк, бер-береһенә тартылалар, ә ситкә ынтылмайҙар<ref>''Мизнер, Ч., Торн К., Уилер Дж.'' Гравитация. Т. 1. С. 227—228</ref>. Шулай итеп, Ньютондың гравитация теорияһы махсус сағыштырмалыҡ теорияһының нигеҙ ташы булған принцип — теләһә ниндәй инерциаль иҫәпләү системаһында ла тәбиғәт закондарының вариантһыҙ булыуы принцибы — менән һыйыша алмай, ә Ньютон теорияһын тура векторлы дөйөмләштереү (уны тәүләп 1905 йылда [[Анри Пуанкаре|Пуанкаре]] тәҡдим иткән)<ref>«Sur la dynamique de l’electron», Rendiconti der Circolo Matematico Palermo, 1906, v.</ref> ҡәнәғәтләнерлек һөҙөмтәләргә килтермәй. Эйнштейн теләһә ниндәй хисаплама системаһына ҡарата ла тәбиғәт закондарының вариантһыҙлығы принцибы менән һыйышырлыҡ гравитация теорияһын эҙләй башлай. Был эҙләнеү һөҙөмтәһендә гравитациялы һәм инерциялы массалар тигеҙлеге принцибына нигеҙләнгән дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы барлыҡҡа килә. === Гравитациялы һәм инерциялы массалар === Релятивистик булмаған механикала массаның ике төшөнсәһе бар: беренсеһе Ньютондың икенсе законына, икенсеһе бөтә донъя тартылыу законына ҡарай. Беренсеһе: инерт (йәки инерциялы) масса — ул есемгә тәьҫир итеүсе ''гравитацион булмаған'' көстөң уның тиҙләнешенә сағыштырмаһы. Икенсеһе: гравитациялы масса — ул есемдең башҡа есемдәр тарафынан тартылыу көсөн һәм уның үҙенең тартыу көсөн билдәләй. Был ике масса, тасуирламанан күренеүенсә, төрлө тәжрибәләрҙә үлсәнә, шуға уларҙың бер-береһенә бәйле йәки бер-береһенә нисбәтле булыуы һис мотлаҡ түгел. Әммә уларҙың тәжрибәләр аша асыҡланған ҡәтғи нисбәтлелеге гравитацион тәьҫир итешеүҙәрҙә лә, гравитацион булмағандарында ла есемдең берҙәм массаһы тураһында һүҙ йөрөтөргә нигеҙ була. Берәмектәрҙе дөрөҫ һайлағанда был массаларҙы бер-береһенә тигеҙ итеп була. Ҡайһы берҙә гравитациялы һәм инерциялы массалар тигеҙлеге принцибын эквивалентлыҡтың йомшаҡ принцибы тип йөрөтәләр. Был принциптың идеяһы Галилейға барып тоташа, ә әлеге рәүешендә уны Исаак Ньютон тәҡдим иткән. Массалар тигеҙлеген ул 10⁻³ сағыштырмаса аныҡлығы менән тәжрибә аша тикшергән. [[XIX быуат]] аҙағында фон Этвёш теүәлерәк тәжрибәләр үткәргән<ref>''R. V. Eötvös, V. Pekár, E. Fekete'' Beitrage zum Gesetze der Proportionalität von Trägheit und Gravität// Ann.</ref> һәм принципты тикшереү аныҡлығын 10⁻⁹ дәрәжәгә еткергән. [[XX быуат]]тағы эксперименталь техника массаларҙың тигеҙлеген 10⁻¹²—10⁻¹³ сағыштырмаса аныҡлығы менән раҫларға мөмкинлек бирҙе (Брагинский<ref>''Braginsky V. B., Panov V. I.'' Verification of the equivalence of inertial and gravitational mass // Sov.</ref>, Дикке<ref>''Dicke R. H.'' Gravitation and the Universe // vol. 78 of Memoirs of the American Philosophical Society.</ref> һ.б.). === Геодезик һыҙыҡтар буйлап хәрәкәт итеү принцибы === Әгәр гравитациялы масса инерциялы массаға тигеҙ булһа, бары тик гравитация көстәре генә тәьҫир иткән есемдең тиҙләнеше өсөн аңлатмала ике масса ла ҡыҫҡара. Шунлыҡтан есемдең тиҙләнеше, тимәк, уның траекторияһы ла, массаға һәм есемдең эске төҙөлөшөнә бәйле түгел. Әгәр бөтә есемдәр ҙә арауыҡтың бер үк нөктәһендә бер үк төрлө тиҙләнеш алһа, был тиҙләнеште был есемдәрҙең үҙенсәлектәре менән түгел, ә ошо арауыҡтың ошо нөктәләге үҙенсәлектәре менән бәйләргә кәрәк. Шулай итеп, есемдәр араһындағы гравитацион тәьҫир итешеүҙе тасуирлауҙы ул есемдәр хәрәкәт иткән арауыҡ-ваҡытты тасуирлауға ҡайтарып ҡалдырып була. Эйнштейн кеүек фекер йөрөткәндә, тимәк, есемдәр инерция буйынса хәрәкәт итә, йәғни үрҙә телгә алынған шарттарҙа уларҙың тиҙләнеше нулгә тиң. Ул сағында есемдәрҙең траекторияһы геодезик һыҙыҡ була. Уларҙың теорияһы [[XIX быуат|XIX]] быуатта уҡ эшләнгән. Арауыҡ-ваҡыт эсендәге ике ваҡиға араһында булған алыҫлыҡтың интервал йәки донъя функцияһы тип аталған аналогын алып, геодезик һыҙыҡтарҙы табырға була. Өс үлсәмле арауыҡта һәм бер үлсәмле ваҡытта (йәғни дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡытта) интервал метрик тензорҙың 10 бойондороҡһоҙ компоненты менән бирелә. Ошо ун һан арауыҡтың метрикаһын хасил итә. Ул төрлө йүнәлештәрҙә арауыҡ-ваҡыттағы сикһеҙ яҡын ике нөктә араһындағы "алыҫлыҡ"ты билдәләй. Тиҙлектәре яҡтылыҡ тиҙлегенән кәмерәк булған физик есемдәрҙең донъя һыҙыҡтарына тап килгән геодезик һыҙыҡтар уларҙың иң ҙур ваҡытының һыҙыҡтары булып тора. Хәҙерге тәжрибәләр есемдәрҙең геодезик һыҙыҡтар буйлап ҙур теүәллек менән хәрәкәт итеүен раҫлай.<span class="noprint" contenteditable="false">^{[''источник не указан 761 день'']}</span><span class="noprint" contenteditable="false"></span> === Арауыҡ-ваҡыт кәкрелеге === [[Файл:Geodesiques.svg|right|thumb|300x300px|Ҙур массалы есем эргәһендә геодезик һыҙыҡтарҙың боҙолоуы]] Бер-береһенә яҡын урынлашҡан ике нөктәнән ике есемде йәнәш хәрәкәт иттергәндә, гравитацион ҡырҙа улар яйлап йә бер-береһенә яҡыная, йә алыҫлаша башлаясаҡ. Был эффект геодезик һыҙыҡтарҙың боҙолоуы (девиацияһы) тип атала. Арауыҡ-ваҡытта геодезик һыҙыҡтар боҙолоуы (есемдәр траекторияларының бер-береһенән айырылып китеүе) арауыҡ-ваҡыттың кәкрәйеүенә бәйләнгән. Арауыҡ-ваҡыт кәкрәйеүе уның метрикаһы — метрик тензор ярҙамында билдәләнә. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы менән альтернатив гравитация теориялары араһындағы айырманы күп осраҡта нәҡ материя (гравитацион ҡыр хасил итә торған, ләкин гравитация үҙенсәлегенә эйә булмаған есемдәр һәм ҡырҙар) менән арауыҡ-ваҡыттың метрик үҙенсәлектәре араһындағы бәйләнеш төрө билдәләй<ref name="Will_2006"/>. === ДСТ арауыҡ-ваҡыты һәм эквивалентлыҡтың көслө принцибы === Йыш ҡына дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы нигеҙендә гравитациялы һәм инерциялы ҡырҙарҙың эквивалентлыҡ принцибы ята тип хаталаналар. Был принцип ошолай тасуирлана ала: : ''Гравитацион ҡырҙағы бәләкәй локаль физик система үҙен тотошо буйынса махсус сағыштырмалыҡ теорияһындағы яҫы арауыҡ-ваҡыт эсенә ҡуйылған тиҙләнешле (инерциялы хисаплама системаһына ҡарата) хисаплама системаһындағы шундай уҡ системанан бер яғы менән дә айырылмай''<ref group="~">Данная формулировка представляет собой среднее из многочисленных вариантов изложения этого принципа.</ref>. Ҡайһы берҙә шул уҡ принципты «махсус сағыштырмалыҡ теорияһының локаль ғәҙеллеге» тип баһалайҙар йә «эквивалентлыҡтың көслө принцибы» тип атайҙар. Тарихи йәһәттән был принцип дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы барлыҡҡа килеүҙә мөһим урын тотҡан һәм уны эшләгәндә Эйнштейн тарафынан файҙаланылған. Ләкин теорияның һуңғы рәүешендә ул юҡ, сөнки махсус сағыштырмалыҡ теорияһында арауыҡ-ваҡыт тиҙләнешле хисаплама системаһында ла, башланғыста ла кәкрәймәгән, ә яҫы итеп алынған; ә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында арауыҡ-ваҡыт кәкрәйгән тип ҡарала һәм тап ошо кәкрелек есемдәрҙең гравитацион тартылыуына сәбәпсе була<ref>''Синг Дж. Л.'' Общая теория относительности. — М: Иностранная литература, 1963. 432 с.</ref><ref>''Фок В. А.'' Теория пространства, времени и тяготения. — М<span contenteditable="false">.</span>: ГИТТЛ, 1955. 504 с.</ref>. Шуныһы мөһим: ДСТ-лағы арауыҡ-ваҡытты МСТ-лағы арауыҡ-ваҡыттан уның кәкрелеге айыра, был кәкрелек тензор дәүмәле — кәкрелек тензоры менән билдәләнә. МСТ-лағы был тензор нулгә тиң һәм арауыҡ-ваҡыт яҫы булып тора. == Өҫтәмә принциптар == === Дөйөм ковариантлылыҡ принцибы === Тәбиғәт закондарын тасуирлаусы математик тигеҙләмәләр теләһә ниндәй координаталы системала ла ҡиәфәтен үҙгәртмәҫкә һәм ғәҙел булырға, йәғни координаталарҙың теләһә ниндәй үҙгәртелештәренә лә ковариантлы булырға тейеш<ref>[[Альберт Эйнштейн|А. Эйнштейн]] «Основы общей теории относительности», Собр. науч. труд. в 4-х томах, М., «Наука», 1965, т. 1, с. 457—460.</ref><ref>В. Паули Теория относительности, М., «Наука», 1983, с. 210—211.</ref>. === Яҡын йоғонто һәм сәбәплелек принциптары === Сағыштырмалыҡ теорияһында сәбәплелек принцибы раҫлауынса, теләһә ҡайһы хәл-ваҡиға үҙенән һуң булғандарына ғына сәбәп-эҙемтә йоғонтоһо яһай ала, үҙенән алда булғандарға бер ниндәй тәьҫире лә булмай{{Sfn|Теория относительности и философия|1974|с=222}}. Сағыштырмалыҡ теорияһында сәбәп-эҙемтә бәйләнешенең вариантһыҙлығы яҡын йоғонто принцибы менән бәйле {{Sfn|Теория относительности и философия|1974|с=225}}</span><ref>Бом Д. Специальная теория относительности — М., Мир, 1967. — с. 187</ref> . Ньютон физикаһынан айырмалы (ул физикалағы алыҫ йоғонто принцибына нигеҙләнгән), сағыштырмалыҡ теорияһы физикалағы яҡын йоғонто принцибына таяна{{Sfn|Теория относительности и философия|1974|с=223}}. Уға ярашлы, үҙ-ара сәбәп булыусылыҡты тапшырыу тиҙлегенең ахыры була һәм был тиҙлек вакуумдағы яҡтылыҡ тиҙлегенән ҙурыраҡ була алмай. Шунлыҡтан бер-береһенән ваҡытҡа оҡшаш интервал менән айырылған ваҡиғалар ғына сәбәп бәйлелегенә эйә була ала, улар араһындағы алыҫлыҡтың квадраты, йәғни <math>dl^{2}</math>, <math>c^{2}dt^{2}</math> дәүмәленән артып китә алмай, бында <math>c</math> — яҡтылыҡ тиҙлеге, <math>dt</math> — ваҡиғалар араһындағы ваҡыт арауығы. === Иң әҙ хәрәкәт принцибы === Иң әҙ хәрәкәт принцибы дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында мөһим урын алып тора. ==== Ирекле матди нөктә өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы ==== Ирекле матди нөктә өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы раҫлауынса, был ирекле матди нөктә хәрәкәт иткәндә уның донъя һыҙығы бирелгән ике донъя нөктәһе араһында экстремаль (минималь хәрәкәт биреүсе) булып тора.<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц Теория поля // Курс теор. физики в 10 т., т. 2, стр. 313.</ref> Уның математик формулировкаһы<ref>[[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн А.]] Основы общей теории относительности // Альберт Эйнштейн Собр. науч. тр. в 4 т. — М. Наука, 1965. — с. 473</ref>: : <math>\delta S = \delta \int ds = 0</math>, бында <math>ds^{2}=g_{ik}dx^{i}dx^{k}</math>. Иң әҙ хәрәкәт принцибынан киҫәксәнең гравитацион ҡырҙа хәрәкәт итеүе тигеҙләмәһен алып була. Килеп сыға: : <math>\delta ds^{2}=2 ds \delta ds = \delta \left ( g_{ik}dx^{i}dx^{k} \right ) = dx^{i}dx^{k}\frac{\partial g_{ik}}{dx^{l}}\delta x^{l} + 2 g_{ik}dx^{i} d \delta x^{k}</math>. Бының эҙемтәһе: : <math>\delta S = \int \left \{ \frac{1}{2} \frac{dx^{i}}{ds} \frac{dx^{k}}{ds} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} \delta x^{l} + g_{ik} \frac{dx^{i}}{ds} \frac{d \delta x^{k}}{ds} \right \}ds = \int \left \{ \frac{1}{2} \frac{dx^{i}}{ds} \frac{dx^{k}}{ds} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} \delta x^{l} - \frac{d}{ds} \left ( g_{ik} \frac{dx^{i}}{ds} \right ) \delta x^{k} \right \}ds</math>. Бында өлөшләп интеграциялағанда икенсе ҡабатланыусыла шуныһы иҫәпкә алынған: интеграциялау киҫәгенең башында һәм ахырында <math>\delta x^{k} = 0</math>. Икенсе быуында интеграл аҫтында <math>k</math> индексын <math>l</math> индексына алмаштырабыҙ. Артабан: : <math>\frac{1}{2} u^{i}u^{k} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} - \frac{d}{ds} \left ( g_{il} u^{i} \right ) = \frac{1}{2} u^{i}u^{k} \frac{dg_{ik}}{dx^{l}} - g_{il} \frac{du^{i}}{ds} - u^{i}u^{k} \frac{dg_{il}}{dx^{k}} = 0</math>. Өсөнсө быуынды ошо рәүешле яҙып була: : <math>-\frac{1}{2} u^{i}u^{k} \left ( \frac{dg_{il}}{dx^{k}} + \frac{dg_{kl}}{dx^{i}} \right )</math>. Кристоффель символдарын индерһәк: : <math>\Gamma^{i}_{kl}= \frac{1}{2}g^{im} \left( \frac{\partial g_{mk}}{\partial x^l} + \frac{\partial g_{ml}}{\partial x^k} - \frac{\partial g_{kl}}{\partial x^m} \right)</math>, матди нөктәнең гравитацион ҡырҙағы хәрәкәте тигеҙләмәһен алабыҙ: : <math>\frac{d^{2}x^{i}}{ds^{2}}+\Gamma^{i}_{kl}\frac{dx^{k}}{ds}\frac{dx^{l}}{ds} = 0</math>.<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц Теория поля // Курс теор. физики в 10 т., т. 2, стр. 316.</ref> ==== Гравитацион ҡыр һәм материя өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы ==== Гравитацион ҡыр һәм материя өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибын тәүге булып [[Давид Гильберт|Д.]] [[Давид Гильберт|Гильберт]]<ref>Hilbert D. Grundlagen d.</ref> сығарған. Уның математик формулировкаһы: : <math>\delta \left ( S_{m} + S_{g} \right ) = 0,</math> бында <math>\delta S_{m} = \frac{1}{2c} \int T_{ik} \delta g^{ik} \sqrt{-g} d \Omega</math> — материяның хәрәкәте вариацияһы, <math>T_{ik}</math> — материя энергия-импульсының тензоры, <math>g</math> — <math>g_{ik}</math> метрик тензоры дәүмәлдәренән төҙөлгән матрицаны билдәләүсе : <math>\delta S_{g} = \delta \int (R-2\Lambda) \sqrt{-g} d \Omega</math> — гравитацион ҡыр хәрәкәте вариацияһы, бында <math>R = g^{ik}R_{ik}</math> — скаляр кәкрелек. Ошонан <math>g_{ik}</math> вариацияһы менән Эйнштейн тигеҙләмәләре сығарыла<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц Теория поля // Курс теор. физики в 10 т., т. 2, стр. 351.</ref>. === Энергия һаҡланыу принцибы === Энергия һаҡланыу принцибы сағыштырмалыҡ теорияһының килеп сығышында мөһим урын тота. Махсус сағыштырмалыҡ теорияһында Лоренц әүерелештәренә ҡарата энергия һәм импульс һаҡланыу закондарының вариантһыҙлығы талабы, һис һүҙһеҙ, энергия менән импульстың тиҙлеккә бойондороҡлолоҡ төрөн билдәләй.{{Sfn|Паули|1983|с=169}} Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында энергия-импульс һаҡланыу законы гравитацион ҡыр тигеҙләмәләрен сығарғанда эвристик принцип булараҡ файҙаланыла<ref>[[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн А.]] Основы общей теории относительности // Альберт Эйнштейн. Собр. науч. тр. в 4 т. — М. Наука, 1965. — Т. 1, с. 490.</ref>. Гравитацион ҡыр тигеҙләмәләрен сығарғанда, гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең эҙемтәһе булараҡ, энергия-импульс һаҡланыу законының теүәл үтәлергә тейешлеге тураһындағы күҙаллауҙы ҡулланырға була.{{Sfn|Паули|1983|с=226}} == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының йөкмәткеһе == === Эйнштейн тигеҙләмәләре === Эйнштейн тигеҙләмәләре кәкрәйгән арауыҡ-ваҡыттағы материяның үҙенсәлектәре менән ошо кәкрелекте бергә бәйләй. Улар ошондай тигеҙләмәләр араһында иң ябайҙары булып һанала<ref name="MTW">''Мизнер, Ч., Торн К., Уилер Дж.'' Гравитация. В 3-х тт. — М<span contenteditable="false">.</span>: Мир, 1977.</ref>. Улар түбәндәгесә кәүҙәләндерелә<ref><span class="citation">''Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М.''&#x20;Теория поля. — Издание 8-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2001. — 534 с. </span></ref>: : <math>R_{\mu\nu} - {R \over 2} g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},</math> бында <math>~R_{\mu\nu}</math> — Риччи тензоры, ул <math>~R_{\rho \mu \sigma \nu}</math> арауыҡ-ваҡыт кәкрелеге тензорынан килеп сыға : <math>R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},</math> <math>~R</math> — скаляр кәкрелек, икеләтә контравариантлы <math>~g^{\mu\nu}</math> метрик тензоры тарафынан төрөлгән Риччи тензоры : <math>R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},</math> <math>~\Lambda</math> — космологик даими дәүмәл, <math>~T_{\mu\nu}</math> — материяның энергия-импульс тензоры, <math>~\pi</math> — [[Пи (һан)|пи]] һаны, <math>~c</math> — вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге, <math>~G</math> — Ньютондың гравитацион даими дәүмәле. <math>G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2} g_{\mu\nu}</math> тензорын — Эйнштейн тензоры, <math>\varkappa={8 \pi G \over c^4}</math> дәүмәлен Эйнштейндың гравитацион даими дәүмәле тип йөрөтәләр. Бында грек индекстары 0-дән 3-кә тиклемге ҡиммәттәрҙе үтә. Икеләтә контравариантлы метрик тензор ошо нисбәт аша бирелә: : <math>g^{\mu \nu} \ g_{\nu \rho} \ = \ \delta^\mu{}_\rho. </math> Арауыҡ-ваҡыт кәкрелеге тензоры ошоға тиң: : <math> R_{ \mu \nu \rho \sigma } \ = \ \frac{1}{2}\left( \partial^2_{ \nu \rho } g_{ \mu \sigma } \ + \ \partial^2_{ \mu \sigma } g_{ \nu \rho } \ - \ \partial^2_{ \nu \sigma } g_{ \mu \rho } \ - \ \partial^2_{ \mu \rho } g_{ \nu \sigma } \right) \ + </math> :: <math>\ + \ g_{ \lambda \tau } \left( \Gamma^\lambda {}_{ \nu \rho } \Gamma^\tau {}_{ \mu \sigma } \ - \ \Gamma^\lambda {}_{ \nu \sigma } \Gamma^\tau {}_{ \mu \rho } \right),</math> бында Кристоффель символдары ҡулланыла. Улар икеләтә ковариантлы <math>~g_{\mu\nu}</math> метрик тензоры компоненттары сығарылмалары аша билдәләнә : <math>\Gamma_{\nu \rho \sigma} \ = \ \frac{1}{2} \ \left(\partial_\sigma g_{\nu \rho } \ + \ \partial_\rho g_{\nu \sigma}\ - \ \partial_\nu g_{\rho \sigma} \right).</math> Бер өҫкө индекслы Кристоффель символы ошоға тигеҙ: : <math>\Gamma^{\lambda}_{\rho \sigma}=g^{\lambda\nu}\Gamma_{\nu \rho \sigma}.</math> Эйнштейн тигеҙләмәләрен дөрөҫ һайлап алынған координата шарттары менән сискәндә симметриялы метрик тензорҙың бөтә 10 бойондороҡһоҙ өлөшөн дә табырға була. Был метрик тензор (метрика) арауыҡ-ваҡыттың бирелгән нөктәләге үҙенсәлектәрен һүрәтләй һәм физик тәжрибәләрҙең һөҙөмтәләрен тасуирлауҙа ҡулланыла. Ул кәкрәйгән арауыҡта интервал квадратын билдәләү мөмкинлеген бирә : <math>ds^2 \ = \ g_{\mu\nu}(x) \ dx^{\mu} \ dx^{\nu},</math> был интервал квадраты физик (метрик) арауыҡта "алыҫлыҡ"ты билдәләй. Метрик тензорҙың Кристоффель символдары объекттар инерция буйынса хәрәкәт итә торған геодезик һыҙыҡтарҙы билдәләй. Лямбда быуыны булмаған иң ябай буш арауыҡ шартында (энергия-импульс тензоры нулгә тиң) Эйнштейн тигеҙләмәләре сиселештәренең береһе махсус сағыштырмалыҡ теорияһының Минковский метрикаһы менән тасуирлана : <math>dx^0=cdt,\ dx^1=dx,\ dx^2=dy,\ dx^3=dz,</math> : <math>ds^2 \ = \ g_{\mu\nu}(x) \ dx^{\mu} \ dx^{\nu}=c^2dt^2-dx^2-dy^2-dz^2.</math> Оҙаҡ ваҡыттар буйы Эйнштейн тигеҙләмәләрендә һул яҡта өсөнсө быуын булыуы-булмауы тураһында бәхәстәр бара. ''Λ'' космологик даими дәүмәле Эйнштейн тарафынан 1917 йылда «Космология мәсьәләләре һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы» тигән хеҙмәтендә ДСТ-ла статик Ғаләмде тасуирлау өсөн индерелә. Ләкин һуңғары Ғаләмдең киңәйеүе тураһындағы асыш уны гравитация теорияһында иҫәпкә алыуҙың фәлсәфәүи һәм тәжрибәүи нигеҙҙәрен емерә. Эйнштейн тигеҙләмәләренең ябайлығы шунда: уларға кәкрелек һәм энергия-импульс бары тик һыҙыҡ булып ҡына инә, бынан тыш, һул өлөштә арауыҡ-ваҡытты тасуирлаусы бөтә тензорлы дәүмәлдәр 2 валентлы. Уларҙы Эйнштейн — Гильберт ғәмәле өсөн иң әҙ хәрәкәт принцибы аша сығарып була: : <math>S = \int \left[ \frac{c^4}{16 \pi G}\left(R-2\Lambda\right) + \mathcal{L}_\mathrm{M} \right] \sqrt{-g} \, \mathrm{d}^4x, </math> бындағы тамғаланыштар үрҙә аңлатылды, <math>\mathcal{L}_\mathrm{M}</math> материаль ҡырҙарҙың лагранж тығыҙлығы булып тора, ә <math>\sqrt{-g} \, \mathrm{d}^4x</math> арауыҡ-ваҡыттың 4-күләменең инвариантлы элементын бирә. Бында <math>g=\det||g_{\mu\nu}||\!</math> — икеләтә ковариантлы метрик тензор матрицаһы элементтарынан төҙөлгән билдәләүсе. Минус билдәһе билдәләүсенең һәр ваҡыт кире икәнен (Минковский метрикаһы өсөн ул −1-гә тиң) күрһәтеү өсөн индерелгән. Математик күҙлектән Эйнштейн тигеҙләмәләре арауыҡ-ваҡыттың метрик тензорына ҡарата айырым сығарылмаларҙағы һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләр системаһы булып тора, шунлыҡтан уларҙың сиселештәренең суммаһы яңы сиселеш булмай. Һыҙыҡлылыҡты яҡынса бирелгән арауыҡ-ваҡыттағы бәләкәй тайпылыштарҙы тикшергәндә генә тергеҙергә була. Был тигеҙләмәләрҙе сисеүҙе ҡатмарлаштыра торған өҫтәмә шарт булып сығанаҡтың (энергия-импульс тензоры) үҙ тигеҙләмәләр тупланмаһына — ҡаралыусы өлкәне тултырған мөхиттәге хәрәкәт тигеҙләмәләренә — буйһоноуы тора. Шуныһы ҡыҙыҡһыныу уята: хәрәкәт тигеҙләмәләре дүрттән кәм булһа, улар энергия-импульс һаҡланыу локаль законына ярашлы Эйнштейн тигеҙләмәләренән килеп сыға. Был үҙенсәлек Эйнштейн тигеҙләмәләренең эске ярашыуы булараҡ билдәле һәм тәүге тапҡыр Д. Гильберт тарафынан «Физика нигеҙләмәләре» тигән хеҙмәтендә күрһәтелә.<ref name="Гильберт">''Hilbert D.'' [http://einstein-annalen.mpiwg-berlin.mpg.de/related_texts/relativity_rev/hilbert Die Grundlagen der Physik] Nachrichten K. Gesellschaft Wiss.</ref> Тигеҙләмәләр дүрттән артыҡ булһа, системаны шарттар координатаһынан, Эйнштейн тигеҙләмәләренән һәм мөхит тигеҙләмәләренән сисергә тура килә, ә был айырыуса ҡатмарлы. Шунлыҡтан был тигеҙләмәләрҙең билдәле теүәл сиселештәренә ошондай әһәмиәт бирелә лә инде. Эйнштейн тигеҙләмәләренең иң мөһим аныҡ сиселештәре түбәндәгеләрҙе эсенә ала: Шварцшильд сиселеше<ref>K. Schwarzschild. Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie // Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften 1 — 1916. — 189—196. arXiv<span>:</span>[[arxiv:physics/9905030|physics/9905030]]; ''Шварцшильд К.'' О гравитационном поле точечной массы в эйнштеновской теории // Альберт Эйнштейн и теория гравитации. М.: Мир, 1979. С. 199—207.</ref> (симметрик сфералы зарядһыҙ һәм әйләнмәүсе массив объектты уратҡан арауыҡ-ваҡыт өсөн), Райсснер — Нордстрём сиселеше<ref>''G. Nordström''.</ref><ref>''H. Reissner'' Über die Eigengravitation des elektrischen Feldes nach Einsteinschen Theorie.</ref> (зарядлы симметрик сфералы массив объект өсөн), Керр сиселеше<ref>''R. P. Kerr''.</ref> (әйләнеүсе массив объект өсөн), Керр — Ньюмен сиселеше<ref>''E. T. Newman, E. Couch, K. Chinnapared, A. Exton, A. Prakash, R. J. Torrence''.</ref> (зарядлы әйләнеүсе массив объект өсөн), шулай уҡ Фридмандың космологик сиселеше<ref name="Friedman_1924">''Friedmann A.'' 1922.</ref> (тотош Ғаләм өсөн) һәм аныҡ гравитацион-тулҡынлы сиселештәр<ref>''Бичак И., Руденко В. Н.'' Гравитационные волны в ОТО и проблема их обнаружения. — М<span contenteditable="false">.</span>: Изд-во МГУ, 1987. — 264 с.</ref>. Яҡынса сиселештәр араһында түбәндәгеләрҙе айырырға мөмкин: яҡынса гравитацион-туҡынлы сиселештәр<ref>{{Cite journal|author=Kip Thorne.|title=Multipole expansions of gravitational radiation|journal=Reviews of Modern Physics|volume=52|page=299—339|date=апрель 1980|doi=10.1103/RevModPhys.52.299}}</ref><ref name="maggiore2007gravitational">{{Китап|заглавие=Gravitational Waves: Theory and experiments|автор=Maggiore, M.|isbn=9780198570745|ссылка=http://books.google.it/books?id=AqVpQgAACAAJ|год=2007|издательство=Oxford University Press|allpages=554}}</ref>, Фридмандың космологик сиселеше ерлегендәге гравитацион тайпылыштар — хәҙерге космология нигеҙе<ref>{{Китап|автор={{nobr|Dodelson S.}}|заглавие=Modern Cosmology|ссылка=http://books.google.com/books?id=3oPRxdXJexcC|издательство=Academic Press|год=2003|страниц=440|язык=en|isbn=9780122191411|ref=}}</ref><ref>{{Китап|автор={{nobr|Longair M.}}|заглавие=Galaxy Formation|ссылка=http://books.google.com/books?id=n8mSBetTgvIC|издательство=Springer|место=Berlin Heidelberg|год=2007|страниц=738|язык=en|isbn=9783540734789|ref=|серия=Astronomy and Astrophysics Library}}</ref><ref>{{Китап|автор={{nobr|Бисноватый-Коган Г. С.}}|заглавие=Релятивистская астрофизика и физическая космология|ссылка=http://books.google.com/books?id=3oPRxdXJexcC|место={{М.}}|издательство=КРАСАНД|год=2010|страниц=376|язык=ru|isbn=978-5-396-00276-0|ref=}}</ref> һәм постньютон тарҡалыуы ысулы менән алыныусы сиселештәр<ref name="maggiore2007gravitational"/>. Космологик даими дәүмәлһеҙ Эйнштейн тигеҙләмәләре 1915 йылда бер юлы тиерлек [[Давид Гильберт]] (20 ноябрҙә, иң әҙ хәрәкәт принцибынан<ref name="Гильберт"/>) һәм [[Альберт Эйнштейн]] (25 ноябрҙә, локаль энергия-импульс һаҡланыу менән бергә гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең дөйөм ковариантлылыҡ принцибынан<ref name="Ein1915"/>) сығарыла. === Хисаплама системаһы проблемаһы === ДСТ-ла хисаплама системаһы проблемаһы шунан сыға: физиканың башҡа өлкәләре өсөн тәбиғи булған инерциаль хисаплама системалары кәкрәйгән арауыҡ-ваҡытта эшләмәй. Ул хисаплама системаһының теоретик билдәләмәһен (мәҫәлән, координаталарҙың локаль инерциаль системаһы, нормаль координаталар, гармониялы координаталар) һәм уны ысынбарлыҡта физик үлсәү приборҙары менән башҡарыуҙы үҙ эсенә ала. Физик приборҙар менән үлсәү проблемаһы шуға бәйле: үлсәнеүсе дәүмәлдәрҙең ваҡытҡа оҡшаш йүнәлешкә проекциялары ғына үлсәнә ала, ә арауыҡтағы проекцияларҙың үҙҙәрен үлсәү арауыҡ координаталары системаһын индергәс кенә тормошҡа ашырыла ала<ref name="Ivanenko">{{Китап|автор=Иваненко Д. Д., Сарданишвили Г. А.|заглавие=Гравитация|издательство=М.: Едиториал УРСС|год=2004|страниц=200|isbn=5-354-00538|тираж=1280|ref=Д. Иваненко. Гравитация}}</ref><ref name="Ivanickaja"><span class="citation" contenteditable="false">''Иваницкая О. С.''&#x20;[http://books.google.com/books?id=xdcWAQAAMAAJ Лоренцев базис и гравитационные эффекты в эйнштейновой теории тяготения]. — Мн.: Наука и техника, 1979. — 334 с.</span></ref><ref>{{Китап|автор={{nobr|Ferrarese G.}}, {{nobr|Bini D.}}|заглавие=Introduction to Relativistic Continuum Mechanics|ссылка=http://books.google.com/books?id=36uocQAACAAJ|издательство=Springer Berlin Heidelberg|год=2010|серия=Lecture Notes in Physics, Vol. 727|страниц=340|язык=en|isbn=9783642092183|ref=}}</ref>. Дөйөм алғанда, ДСТ-ла хисаплама системалары проблемаһы хәл ителгән<ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Зельдович Я. Б.}}, {{nobr|Грищук Л. П.}}|заглавие=Общая теория относительности верна!|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1988/7/e/|издание=Успехи физических наук|год=1988|том=155|выпуск=7|страницы=517—527|язык=ru|doi=10.3367/UFNr.0155.198807e.0517|archiveurl=|archivedate=|ref=}}</ref>. === ДСТ-ның төп эҙемтәләре === [[Файл:Relativistic_precession.svg|class=cx-highlight|thumb|180x180px|[[Йондоҙ]] тирәләй әйләнгән бер [[планета]]ның [[Ньютоновская механика|Ньютон]] буйынса (ҡыҙыл) һәм Эйнштейн буйынса (зәңгәр) орбитаһы]] Ярашлылыҡ принцибына ярашлы, көсһөҙ гравитацион ҡырҙарҙа ДСТ фаразламалары Ньютондың бөтә донъя тартылыу теорияһын ҡулланыу һөҙөмтәләре менән тап килә тиерлек. Түбәндә килтерелгән өс классик эффект дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының фараз ителеп тәжрибәләр менән раҫланған тәүге эҙемтәләре булып тора: # Меркурий орбитаһы перигелийының, Ньютон механикаһы күҙаллауҙары менән сағыштырғанда, өҫтәмә тайпылышы<ref>''A. Einstein''.</ref><ref>''К. ''</ref>. # Яҡтылыҡ нурының Ҡояштың гравитацион ҡырында тайпылыуы<ref name="Ein1916"/>. # Гравитацион ҡыҙыл тайпылыш, йәки гравитацион ҡырҙа ваҡыттың әкренәйеүе<ref name="Ein1916"/>. Башҡа эффекттар ҙа бар<ref name="Ivanickaja"/><ref name="Ashby2003"/>. Тәжрибә аша һыналырлыҡтарына Ҡояш һәм Юпитерҙың гравитацион ҡырында электромагнитлы тулҡындарҙың тайпылыуы һәм һуңлауы (Шапиро эффекты), Лензе — Тирринг эффекты (әйләнеүсе есем эргәһендә гироскоп прецессияһы), [[ҡара упҡын]]дар барлығының астрофизик иҫбатланышы, ҡуш йондоҙҙарҙың тығыҙ системалары тарафынан гравитацион тулҡындар таратылыуы иҫбатламалары һәм Ғаләмдең киңәйеүе инә<ref name="Will_2006"/>. Тәжрибәләр юлы менән ДСТ-ны инҡар итерлек дәлилдәрҙең әлеге көнгә тиклем табылғаны юҡ. ДСТ тарафынан күҙалланған эффекттар тәжрибәләр менән раҫланғанда тайпылыштар 0,01 проценттан артмай (үрҙә аталған өс классик күренеш өсөн)<ref name="Will_2006"/>. Шуға ҡарамаҫтан, төрлө сәбәптәр арҡаһында теоретиктар тарафынан кәм тигәндә 30-лаған альтернатив гравитация теорияһы эшләнгән. == ДСТ-ның тәжрибәләр менән иҫбатланыуы == === Хисаплама системаларының тиҙләнеше менән бәйле эффекттар === Был эффекттарҙың тәүгеһе — ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе, уның арҡаһында теләһә ниндәй сәғәт тә гравитацион соҡорҙа ни тиклем тәрәнерәктә булһа, шул тиклем яйыраҡ йөрөй. Был эффект Хафеле — Китинг тәжрибәһендә<ref>{{Cite journal|author=J. Hafele, R. Keating.|date=14 июля 1972|title=Around the world atomic clocks: predicted relativistic time gains|journal=Science|volume=177|issue=4044|pages=166—168|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/177/4044/166|doi=10.1126/science.177.4044.166|accessdate=18 сентября 2006}}</ref>, Gravity Probe A тәжрибәһендә<ref>{{Cite journal|author=R. F. C. Vessot et al.|title=Test of Relativistic Gravitation with a Space-Borne Hydrogen Maser|journal=Physical Review Letters|year=1980|volume=45|issue=26|pages=2081—2084|url=http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevLett.45.2081|doi=10.1103/PhysRevLett.45.2081|accessdate=9 ноября 2009}}</ref> һәм даими GPS-та раҫлана. Уның менән бәйле эффект — [[яҡтылыҡ]]тың гравитацион ҡыҙыл тайпылышы. Был эффект, [[яҡтылыҡ]] гравитацион соҡорҙан тышҡа таралғанда, локаль сәғәткә ҡарата яҡтылыҡ йышлығының кәмей барыуын аңлата. Гравитацион ҡыҙыл тайпылыш йондоҙҙарҙың һәм Ҡояштың спектрҙарында табыла һәм Ерҙәге шарттарҙа Паунд менән Ребка тәжрибәһендә раҫлана<ref>{{Cite journal|author=R. V. Pound, G. A. Rebka Jr.|date=1 ноября 1959|title=Gravitational Red-Shift in Nuclear Resonance|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=3|issue=9|pages=439—441|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v3/i9/p439_1|accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=R. V. Pound, G. A. Rebka Jr.|date=1 апреля 1960|title=Apparent weight of photons|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=4|issue=7|pages=337—341|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v4/i7/p337_1|accessdate=}}</ref><ref><span class="citation" contenteditable="false">''Р. В. Паунд.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1960/12/b/ О весе фотонов] (рус.) // Успехи физических наук. — 1960. — Т. 72, № 12. — С. 673—683.</span></ref><ref>{{Cite journal|author=R. V. Pound, J. L. Snider.|date=2 ноября 1964|title=Effect of Gravity on Nuclear Resonance|journal=Physical Review Letters|volume=13|issue=18|pages=539—540|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v13/i18/p539_1|accessdate=}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ваҡыттың гравитацион әкренәйеүе һәм арауыҡтың кәкрәйеүе үҙ артынан Шапиро эффектын эйәртә (сигналдың гравитацион тотҡарланыуы булараҡ билдәле). Ошо эффект арҡаһында тартылыш ҡырында сигналдар, был ҡыр булмаған шарттан айырмалы, оҙағыраҡ бара. Был күренеш Ҡояш системаһы планеталарын һәм Ҡояш артынан үтеүсе йыһан караптарын радиолокациялаған ваҡытта, шулай уҡ ҡуш пульсарҙарҙан сыҡҡан сигналдарҙы күҙәткән саҡта асыҡлана<ref>{{Cite journal|author=I. I. Shapiro.|date=28 декабря 1964|title=Fourth test of general relativity|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=13|issue=26|pages=789—791|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v13/i26/p789_1|accessdate=2006-09-18}}</ref><ref>{{Cite journal|author=I. I. Shapiro, Gordon H. Pettengill, Michael E. Ash, Melvin L. Stone, William B. Smith, Richard P. Ingalls, Richard A. Brockelman.|date=27 мая 1968|title=Fourth test of general relativity: preliminary results|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=20|issue=22|pages=1265—1269|url=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v20/i22/p1265_1|doi=10.1103/PhysRevLett.20.1265|accessdate=2006-09-18}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Яҡтылыҡтың гравитацион тайпылышы === [[Файл:1919_eclipse_negative.jpg|thumb|257x257px|ДСТ-ны тәүге тикшереү 1919 йылда Ҡояш тулыһынса тотолғанда мөмкин була. Артур Эддингтон йондоҙҙарҙың күҙгә күренгән тороштарының Ҡояш эргәһендә тап ДСТ-ға ярашлы үҙгәреүен күрһәтә.]] Яҡтылыҡ юлының үҙгәреүе тиҙләнешле хисаплама системаларының ниндәйенә лә хас. Шуға ҡарамаҫтан, күҙәтелгән траекторияның ентеклерәк һүрәтләнеше һәм гравитацион линзаланыу эффекттары арауыҡ-ваҡыт кәкрәйеүенә буйһона. Эйнштейн был эффект тураһында 1911 йылда белеп ҡала. Эвристик юл менән траекторияларҙың кәкрелеге дәүмәлен иҫәпләп сығарһа, ул классик механика тарафынан яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт итеүсе киҫәксәләр өсөн фараз ителгәнсә булып сыға. 1916 йылда Эйнштейн, үрҙә ҡаралғандан айырмалы, яҡтылыҡ таралыу йүнәлешенең мөйөшлө тайпылышы ДСТ-ла, Ньютон теорияһындағыға ҡарағанда, ғәмәлдә ике тапҡырға ҙурыраҡ булыуын таба<ref name="Ein1916"/>. Шулай итеп, был фараз ДСТ-ны тикшереүҙең тағы бер ысулы була. 1919 йылдан бирле был күренеш Ҡояш тотолғанда йондоҙҙарҙы астрономик күҙәтеүҙәр менән раҫлана, шулай уҡ эклиптика буйлап хәрәкәт итеүсе Ҡояш эргәһенән үткән квазарҙарҙы радиоинтерферометрик күҙәтеүҙәр аша юғары аныҡлыҡ менән тикшерелә<ref>{{Китап|автор=Hans C. Ohanian, Remo Ruffini.|заглавие=Gravitation and Spacetime|язык=en|издание=2nd|год=1994|издательство=W. W. Norton & Company|isbn=0-393-96501-5|часть=Section 4.3|pages=188—196}}</ref>. Шулай уҡ Юпитерҙың гравитацион ҡыры тарафынан яҡтылыҡтың тайпылдырылыуы ла күҙәтелә<ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Fomalont E. B.}}, {{nobr|Kopeikin S. M.}}|заглавие=The Measurement of the Light Deflection from Jupiter: Experimental Results|ссылка=|издание=Astrophysical Journal|год=2003|том=598|страницы=704-711|язык=en|doi=10.1086/378785|bibcode=2003ApJ...598..704F|arxiv=astro-ph/0302294|archiveurl=|archivedate=|ref=}}</ref>. Алыҫтағы бер массив объект күҙәтеүсене тағы ла алыҫыраҡ икенсе объект менән тоташтырған тура һыҙыҡ өҫтөндә ятҡанда йә уға терәлеп торғанда гравитацион линзаланыу<ref name="ReferenceA">''P. Schneider, J. Ehlers, and E. E. Falco'' Gravitational Lenses.</ref> барлыҡҡа килә. Был осраҡта яҡыныраҡ объект тарафынан яҡтылыҡ траекторияһының кәкрәйтелеүе алыҫыраҡ объект формаһының боҙолоп күренеүенә сәбәпсе була, ә күҙәтеү приборының сифаты насар булғанда, алыҫтағы объект ғәмәлдәгенән күпкә яҡтыраҡ булып күренә. Шуға был күренеш линзаланыу тип атала. Гравитацион линзаланыуҙың тәүге миҫалы булып 1979 йылда Д. Уолш һәм башҡа инглиз астрономдары тарафынан QSO 0957+16 A, B (z = 1,4) квазарының ике йәнәш сағылышын алыу тора. «Ике квазар ҙа ялтырлығын бергәләп үҙгәртеүен асыҡлағас, астрономдар был ғәмәлдә бер квазарҙың гравитацион линза эффекты арҡаһында икәү булып күренеүен аңлай. Тиҙҙән линзаның үҙен дә — Ер менән квазар араһында ятҡан бик алыҫ галактиканы ла (''z'' = 0,36) — табалар»<ref>''Сурдин В. ''</ref>. Бынан һуң гравитацион линзаланыуға эләккән бик күп алыҫ галактикалар һәм квазарҙар табыла. Мәҫәлән, Эйнштейн әүернәһе тип исемләнгән күренеш киң билдәле. Уның әүернә булып күренеүе галактиканың алыҫ квазарҙы дүртәү итеп күрһәтеүенән хасил була.<ref name="ReferenceA"/> Гравитацион линзаланыуҙың махсус бер төрө Эйнштейн ҡулсаһы йәки дуғаһы тип йөрөтөлә. Эйнштейн ҡулсаһы күҙәтелеүсе объект сферик симметриялы тартылыу ҡырына эйә булған икенсе объекттың нәҡ артында торғанда барлыҡҡа килә. Был осраҡта алыҫыраҡ объекттың яҡтыһы яҡыныраҡ объектты уратҡан ҡулса булып күренә. Алыҫ объект саҡ ҡына ситтәрәк торһа йәки тартылыу ҡыры сферик симметриялы булмаһа, дуға тип аталған өҙөк ҡулса яһала. Тағы ла бер күренеш: алдынан бик ыҡсым массив объект үтеп барғанда теләһә ҡайһы йондоҙҙоң да сағыулығы арта. Был эффектты микролинзаланыу тип атайҙар. === Ҡара упҡындар === {{төп мәҡәлә|Ҡара упҡын}} [[Файл:BlackHole.jpg|thumb|200x200px|Рәссам һүрәте: ҡара упҡын тирәләй әйләнеүсе ҡайнар плазманың аккрецион дискыһы.]] [[Ҡара упҡын]] — материя ла, мәғлүмәт тә ысҡынып сыға алмай торған өлкә. Бындай өлкәләр массив [[йондоҙҙар]]ҙың коллапсланыуы һөҙөмтәһендә хасил булалыр тип фараз ителә. Материя ҡара упҡынға эләгә ала (мәҫәлән, йондоҙҙар араһындағы мөхиттән), ләкин унан ысҡынып китә алмағас, ҡара упҡындың массаһы арта ғына бара. Ләкин Стивен Хокинг ҡара упҡындарҙың Хокинг нурланышы тип аталған нурланыш арҡаһында массаһын юғалтыуы ихтималлығын<ref>{{Cite journal|author=[[Стивен Хокинг|Stephen Hawking]].|title=Particle creation by black holes|journal=Communications in Mathematical Physics|volume=43|issue=3|pages=199—220|date=1975|url=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.cmp/1103899181|accessdate=2006-09-17}}</ref> күрһәтте. Хокинг нурланышы классик ДСТ-ны боҙмай торған квантлы эффект булып тора. Ҡара упҡын тип баһаланған объекттар күп, атап әйткәндә беҙҙең Галактиканың уртаһындағы Уҡсы A* радиосығанағы менән бәйле супермассив объект шулар иҫәбенә инә<ref>[http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php Информация о звёздах вблизи центра Галактики](недоступная ссылка с 21-05-2013 (1027 дней) — [//web.archive.org/web/*/http://www.mpe.mpg.de/ir/GC/index.php ''история''], ) Институт Макса Планка</ref>. Ғалимдарҙың күпселеге ошо һәм башҡа күп кенә астрономик күренештәрҙең ҡара упҡын икәнлегенә ныҡлы инана<ref><span class="citation" contenteditable="false">''А. М. Черепащук.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2003/4/a/ Поиски чёрных дыр] (рус.) // Успехи физических наук. — 2003. — Т. 173, № 4. — С. 345—384.</span></ref><ref>{{Cite journal|author=Mark J. Reid.|title=Is there a Supermassive Black Hole at the Center of the Milky Way?|journal=International Journal of Modern Physics D|volume=18|pages=889—910|date=2009|url=http://arxiv.org/abs/0808.2624|accessdate=2010-06-24}}</ref>, ләкин уларҙы фермион шарҙар, бозонлы йондоҙҙар һәм башҡа төрлө объекттар тип аңлатыусылар ҙа бар<ref>См.: [http://www.ng.ru/science/2002-11-13/11_blackhole.html Физика за горизонтом событий], а также обзор по бозонным звёздам:<br /> {{Cite journal|author=Franz E. Schunck, Eckehard W. Mielke.|title=General relativistic boson stars|journal=Classical and Quantum Gravity|volume=20|issue=20|pages=R301—R356|date=2003|url=http://stacks.iop.org/cq/20/R301|accessdate=2007-05-17}}</ref>. === Орбиталь эффекттар === Ньютондың күк механикаһы теорияһы фараздарына ДСТ гравитацион бәйлелектәге системаларҙың — Ҡояш системаһы, ҡуш йондоҙҙар һ. б. — динамикаһы йәһәтенән төҙәтмә индерә. ДСТ-ның беренсе эффекты шунан ғибәрәт: бөтә планеталар орбиталарының перигелийҙары прецессияланасаҡ, сөнки Ньютондың гравитацион потенциалы йомоҡ булмаған орбиталар формалашыуға килтереүсе бәләкәй релятивистик өҫтәмәгә эйә буласаҡ. Был фараз ДСТ-ны тәүге раҫлаусы булып тора, сөнки 1916 йылда Эйнштейн тарафынан сығарылған прецессия дәүмәле [[Меркурий]] перигелийының аномаль прецессияһы менән тулыһынса тап килә. Ошо рәүешле күк механикаһының ул саҡтағы проблемаһы хәл ителә<ref>''Богородский А. Ф.'' Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. 352 с.</ref>. Һуңғары перигелийҙың релятивистик прецессияһы Венерала ла, Ерҙә лә, Икар астероидында ла, ҡуш пульсарҙарҙа ла күҙәтелә<ref>{{Cite book|author=C. M. Will.|year=1979|title=General Relativity, an Einstein Century Survey|edition=S. W. Hawking and W. Israel|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|pages=Chapter 2}}</ref>. 1974 йылда тәүге тапҡыр PSR B1913+16 ҡуш пульсарын асҡан һәм тикшергән өсөн Р. Халс менән Д. Тейлор 1993 йылда Нобель премияһын ала<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1993/index.html Нобелевские лауреаты по физике за 1993 год]</ref>. [[Файл:PSR_1913+16_orbital_decay.png|thumb|222x222px| PSR B1913+16 пульсарынан импульстар килеү ваҡытының периодик менән сағыштырғанда (зәңгәр нөктәләр) һуңлауы һәм, ДСТ тарафынан күҙалланғанса, гравитацион тулҡындар нурландырыу менән бәйле эффект (ҡара һыҙыҡ)]]. Икенсе эффект — ҡуш йәки унан да күберәк есемдәр системаларының гравитацион нурланышы менән бәйле орбитаны үҙгәртеү. Йондоҙҙары яҡын урынлашҡан системаларҙа күҙәтелә торған был эффект әйләнеү ваҡытының ҡыҫҡарыуынан ғибәрәт. Ул бер-береһенә яҡын торған ҡуш йондоҙҙар һәм икеле йондоҙҙар эволюцияһында ҙур әһәмиәткә эйә<ref>''Масевич А. Г., Тутуков А. В.'' Эволюция звёзд: теория и наблюдения. — М<span contenteditable="false">.</span>: Наука, 1988. 280 с.</ref>. Эффект тәү тапҡыр үрҙә телгә алынған PSR B1913+16 системаһында күҙәтелә һәм 0,2 процентҡа тиклем теүәллек менән ДСТ фаразына тап килә. Тағы бер эффект — геодезик прецессия. Ул әйләнеүсе объект ҡотоптарының кәкрәйгән арауыҡ-ваҡытта параллель күсерелеү эффекттарына бәйләнгән прецессияһынан ғибәрәт. Был эффект Ньютондың тартылыу теорияһында бөтөнләй юҡ. Геодезик прецессия фаразы НАСА-ның «Грэвити Проуб Би» (Gravity Probe B) зонды ярҙамында үткәргән тәжрибәһендә тикшерелә. Зонд тарафынан алынған мәғлүмәттәрҙе тикшереүселәр етәксеһе Фрэнсис Эверитт Америка физика йәмғиәтенең 2007 йылдың 14 апрелендә үткән пленар ултырышында гироскоптар биргән мәғлүмәттәрҙе анализлау Эйнштейндың геодезик прецессияһын 1 проценттан ашыу аныҡлыҡ менән раҫлауын хәбәр итә<ref>См.</ref>. 2011 йылдың майында был мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү һөҙөмтәләре баҫыла<ref name="PRL-GPB">{{Cite news|url=http://prl.aps.org/accepted/L/ea070Y8dQ491d22a28828c95f660a57ac82e7d8c0|title=Physical Review Letters - Gravity Probe B: Final results of a space experiment to test general relativity|work=|author=|date=2011-05-01|accessdate=2011-05-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520054840/http://prl.aps.org/accepted/L/ea070Y8dQ491d22a28828c95f660a57ac82e7d8c0 |date=2012-05-20 }}</ref>: геодезик прецессия йылына −6601,8±18,3 миллисекунд mas тәшкил итә, ДСТ күҙаллап әйткән −6606,1 mas/йыл дәүмәленә бик яҡын. === Инерциялы хисаплама системаларының ылыҡтырылыуы === Инерциялы хисаплама системаларының әйләнеүсе есем тарафынан ылыҡтырылыуы шунан ғибәрәт: әйләнеүсе массив объект арауыҡ-ваҡытты үҙе әйләнгән яҡҡа «тарта». Күҙәтеүсегә яҡтылыҡтың объект китеп барған йүнәлеш менән сағыштырғанда уға ҡаршы йүнәлештә яйыраҡ хәрәкәт итеүе күренә. Инерциялы хисаплама системаларының ылыҡтырылыуы гироскоптың ваҡыттағы торошон да үҙгәртә. Ҡотоп орбитаһында йыһан карабы өсөн был эффекттың йүнәлеше үрҙә телгә алынған геодезик прецессияға перпендикуляр. === Алдан әйтеүҙәрҙең башҡалары === * Инерциялы һәм гравитациялы массаның эквивалентлығы: ирекле ҡолау — инерция буйынса хәрәкәт итеүҙең булыуы арҡаһында. ** Эквивалентлыҡ принцибы: хатта үҙенән-үҙе гравитацияланыусы объект та тышҡы тартылыу ҡырына һынауға алынған киҫәксә кеүек үк яуап бирә. * Гравитацион нурланыш: гравитация менән бәйләнгән теләһә ҡайһы системаның да орбиталь хәрәкәте (атап әйткәндә, ныҡ ҡыҫылған йондоҙҙарҙың тығыҙ бәйле парҙары — аҡ кәрләләр, нейтрон йондоҙҙар, ҡара упҡындар) ваҡытында, шулай уҡ нейтрон йондоҙҙарҙың һәм/йәки ҡара упҡындарҙың ҡушылыуы барғанда гравитацион тулҡындар бүленә тип көтөлә. ** Ныҡ ҡыҫылған тығыҙ бәйле йондоҙ парҙарының орбиталь әйләнеше йышлығының тиҙлеге үҫешен үлсәү юлы менән гравитацион нурланыш барлығына ситләтелгән дәлилдәр алынған. Эффект беренсе тапҡыр үрҙә телгә алынған PSR B1913+16 ҡуш пульсары системаһында күҙәтелгән һәм 0,2 процентҡаса аныҡлыҡ менән ДСТ фаразына тап килгән. ** Ҡуш пульсарҙар һәм башҡа ныҡ ҡыҫылған йондоҙҙарҙың ҡушылыуы Ерҙән дә күҙәтелә алырлыҡ көслө гравитацион тулҡындар хасил итә ала. 2015 йылдың көҙөндә LIGO обсерваторияһы детекторҙары гравитацион тулҡындар тота. Был хаҡта 2016 йылдың февралендә рәсми хәбәр бирелә. ** Гравитондар. Квант механикаһына ярашлы, гравитацион нурланыш гравитон тип аталған кванттарҙан торорға тейеш. ДСТ фаразына ярашлы, улар 2 спинлы массаһыҙ киҫәксәләр булырға тейеш. Тәжрибәләрҙә айырым гравитондарҙы табыу бик мәшәҡәтле, шунлыҡтан гравитация ҡырының кванттары әле булһа табылмаған (2015 йыл). == Космология == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы тартылыш теорияһы булараҡ сығарылһа ла, тиҙ арала уны тотош Ғаләмдең моделен эшләүҙә файҙаланып булыуы асыҡлана. Шулай итеп, физик космология барлыҡҡа килә. Физик космология Фридман Ғаләмен<ref name="Friedman_1924">''Friedmann A.'' 1922.</ref> өйрәнә, ул Эйнштейн тигеҙләмәләренең космологик сиселештәрен бирә. Был сиселештәр күҙаллауынса, Ғаләм даими динамикала булырға — киңәйергә, ҡыҫылырға йә башҡа төрлө даими тирбәлештәр яһарға тейеш. Эйнштейн башта динамик Ғаләм идеяһы менән килешә алмай. ДСТ сиселештәре статик Ғаләмде тасуирлаһын өсөн ул ҡыр тигеҙләмәләренә космологик даими дәүмәлде өҫтәй (ҡара: өҫтә). Ләкин барлыҡҡа килгән статик ғаләм тотороҡһоҙ булып сыға. Һуңыраҡ 1929 йылда [[Эдвин Хаббл]] раҫлауынса, алыҫ галактикалар яҡтылығының ҡыҙыл тайпылышы уларҙың беҙҙән беҙҙең галактикаға тиклемге алыҫлыҡҡа нисбәтле тиҙлек менән алыҫлашыуын күрһәтә<ref>{{Cite journal|author=[[Эдвин Пауэлл Хаббл|Edwin Hubble]].|title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA|volume=15|issue=3|pages=168—173|date=1929|url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168|format=PDF|accessdate=2006-09-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630010328/http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168 |date=2008-06-30 }}</ref><ref>{{Cite web|author=[[Эдвин Пауэлл Хаббл|Edwin Hubble]].|title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae|date=17 января 1929|url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/1996/hub_1929.html|accessdate=2006-11-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qIJc8MJ|archivedate=2011-08-11}}</ref>. Был Ғаләмдең ысынлап та тик тормауын һәм киңәйеүен дәлилләй. Хабблдың асышы Эйнштейн ҡарашының дөрөҫ түгеллеген күрһәтә. == ДСТ-ның проблемалары == === Энергия проблемаһы === Математик физика күҙлегенән энергия ваҡыттың бер төрлө булыуы арҡаһында һаҡлана торған дәүмәл булып тора,<ref>См., например: <span class="citation">''Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М.''&#x20;Механика. — Издание 4-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 215 с. </span></ref> ә махсус сағыштырмалыҡ теорияһынан айырмалы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында ваҡыт бер төрлө түгел,<ref group="~">Точно это утверждение формулируется как несуществование в общего вида пространстве-времени времениподобного поля векторов Киллинга.</ref> шунлыҡтан ДСТ-ла энергия һаҡланыу законы тик локаль рәүештә генә сағылдырыла ала. ДСТ-ла энергия-импульс һаҡланыуҙың локаль законы бар һәм ул Эйнштейн тигеҙләмәләренең эҙемтәһе булып тора: был — материя энергия-импульсының ковариантлы дивергенцияһы юғалыу: : <math>T^\mu_{\nu;\mu}=0\;,</math> бында нөктәле өтөр менән ковариантлы сығарылманы алыу күрһәтелә. Унан глобаль законға күсеп булмай, сөнки тензорлы (инвариантлы) һөҙөмтә алыу маҡсатында Риман арауығына скаляр ҡырҙан башҡа тензорлы ҡырҙарҙы интеграциялау математик йәһәттән мөмкин түгел. Ысынлап та, тигеҙләмәне түбәндәгесә биреп була: : <math>\frac{\partial}{\partial x^\mu}(\sqrt{-g}T^\mu_\nu)-\frac{1}{2}\sqrt{-g}\frac{\partial g_{\mu\sigma}}{\partial x^\nu}T^\mu_\sigma=0\;.</math> Икенсе быуын нулгә тигеҙ булған кәкрәйгән арауыҡта был тигеҙләмә ниндәй ҙә булһа һаҡланыу законын сағылдырмай. Күп физиктар быны ДСТ-ның ҙур етешһеҙлеге тип һанай. Икенсе яҡтан шуныһы асыҡ: аҙағынаса эҙмә-эҙлекле булыр өсөн тулы энергияға материя энергияһынан тыш гравитацион ҡырҙың үҙенең энергияһын да индерергә кәрәк. Был осраҡта һаҡланыу законы ошолай яҙылыр ине: : <math>\frac{\partial}{\partial x^\mu}\sqrt{-g}(T^\mu_\nu+t^\mu_\nu)=0\;,</math> бында <math>t^\mu_\nu</math> дәүмәле гравитацион ҡырҙың энергия-импульсы булып тора. ДСТ-ла <math>t^\mu_\nu</math> дәүмәле тензор түгел, ә ялған тензор — координаталарҙың һыҙыҡлы әүерелеше булғанда ғына тензорға әйләнә торған дәүмәл. Тимәк, ДСТ-ла гравитацион ҡыр энергияһы локалләшә алмай (көсһөҙ эквивалентлыҡ принцибынан сығыуынса). Төрлө авторҙар төрлө ялған тензорҙар индерә. Ләкин ошо күплек үҙе үк сиселештең юҡлығына ишаралай. .<ref>Для негравитационных вечных двигателей это утверждение следует из гипотезы Шиффа, верной в ОТО, см., например,<br /> <span class="citation">''Уилл К.''&#x20;2.5. </span></ref> === ДСТ һәм квант физикаһы === Хәҙерге күҙлектән ҡарағанда ДСТ-ның төп проблемаһы уның өсөн квант-ҡыр моделен ҡануни ысул менән төҙөп булмауҙан ғибәрәт. Теләһә ҡайһы физик моделде лә ҡануни квантлаштырыу шунан тора: квантһыҙ моделдә Эйлер — Лагранж тигеҙләмәләре төҙөлә һәм системаның лагранжианы сығарыла, унан гамильтониан ''H'' айырып алына. Шунан гамильтонианды квантлайҙар. Бының асылы шунда: артабан Шрёдингер тибындағы тигеҙләмә төҙөү өсөн ваҡыт параметрын алыу күҙҙә тотола: : <math>\hat H |\Phi\rangle = i \hbar {\partial \over \partial t} |\Phi\rangle,</math> бында <math>\hat H</math> — квантлы гамильтониан, тигеҙләмә артабан <math>|\Phi\rangle</math> тулҡын функцияһын табыу өсөн сиселә. ДСТ өсөн был программаның ҡатмарлылығы түбәндәгеләрҙән ғибәрәт: беренсенән, классик гамильтониандан квантлы гамильтонианға күсеү ябай түгел, сөнки динамикалы алмаш дәүмәлдәр операторҙары үҙ-ара аралашмай; икенсенән, гравитацион ҡыр классик фазалы арауыҡ структураһы бәйләнештәре өсөн ҡатмарлы булған ҡырҙар төрөнә ҡарай, ә уларҙы туранан-тура квантлау мөмкин түгел; өсөнсөнән, ДСТ-ла ваҡыттың асыҡ күренеп торған йүнәлеше юҡ, был уны айырып алыу ауырлығын һәм һөҙөмтәне интерпретациялау проблемаһын тыуҙыра. Шулай ҙа гравитацион ҡырҙы квантлау программаһы XX быуаттың 50-се йылдарына М. П. Бронштейн<ref>''Бронштейн М. П.'' Квантование гравитационных волн / ЖЭТФ, 6 (1936) 195.</ref>, П. А. М. Дирак<ref>Часть «Лекции по квантовой механике» книги ''Дирак П. ''</ref>, Брайс Девитт<ref name="DeWitt">''B. DeWitt.''</ref> һәм башҡа физиктар тарафынан уңышлы хәл ителә. Баҡһаң, гравитацион ҡыр (һәр хәлдә көсһөҙө) квантһыҙ массаһыҙ 2 спинлы ҡыр тип тә ҡарала ала икән. 1960-сы йылдарҙа Р. Фейнман<ref>''Feynman, Richard P.'' Quantum theory of gravitation // Acta Physica Polonica, 24 (1963) 697—722.</ref>, Брайс Девитт<ref name="DeWitt" /> һәм башҡа физиктар тарафынан гравитацион ҡырҙы икенсел квантлау ынтылышы яһалғанда өҫтәмә проблемалар тыуа. Бындай юғары спинлы ҡыр өс үлсәмле арауыҡта бер нисек тә яңынан нормаға килтерелә алмай булып сыға. == Сағыштырмалыҡ теорияһының фәлсәфәүи яҡтары == [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] хәҙерге заман физикаһының фәлсәфәүи мәсьәләләренә ҙур әһәмиәт бирә. Сағыштырмалыҡ теорияһының фәлсәфәүи нигеҙен күҙәтелеүсәнлек (күҙәтелә алмай торған объекттарҙың төшөнсәләре менән файҙаланыу тыйыла), ябайлыҡ{{sfn|Теория относительности и философия|1974|с=37}}<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.A2.D0.B5.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D1.81.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B8_.D0.B8_.D1.84.D0.B8.D0.BB.D0.BE.D1.81.D0.BE.D1.84.D0.B8.D1.8F.E2.80.941974.E2.80.94.E2.80.9437_114-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.A2.D0.B5.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D1.81.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B8_.D0.B8_.D1.84.D0.B8.D0.BB.D0.BE.D1.81.D0.BE.D1.84.D0.B8.D1.8F.E2.80.941974.E2.80.94.E2.80.9437_114-0"></span> (теорияның бөтә эҙемтәләрен мөмкин тиклем әҙерәк фараздарҙан сығарырға), берҙәмлек (ғилемдең һәм ул тасуирлаған объекттың берҙәмлеге идеяһы тәбиғәт закондарын дөйөмләштергәндә, физика үҫешендә айырым осраҡтарға ҡағылышлы закондарҙан дөйөмөрәктәргә күскәндә тормошҡа аша) гносеологик принциптары, методологик гипотеза-дедукция принцибы (гипотезалар тәҡдим ителә, шул иҫәптән математик формала, һәм улар нигеҙендә тәжрибә үткәреү юлы менән тикшерелә торғани эҙемтәләр сығарыла), динамик детерминизмдың онтологик принцибы (йомоҡ физик системаның әлеге торошо уның артабанғы торошон билдәләй) һәм ярашлылыҡ принцибы (яңы физика теорияһы закондары төп тасуирлаусы параметрҙың яңы теорияға ингән тейешле ҡиммәте булғанда иҫке теория закондарына күсә). Махсус сағыштырмалыҡ теорияһын сығарғанда Эйнштейн, күҙәтелеүсәнлек принцибына нигеҙләнеп, эфир төшөнсәһен һәм Майкельсон тәжрибәһе һөҙөмтәләренең [[Хендрик Антон Лоренц|Лоренц]] тарафынан уға таянып эшләнгән интерпретацияһын инҡар итә. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын сығарғанда Эйнштейн, ябайлыҡ принцибын файҙаланып, сағыштырмалыҡ принцибын инерциялы булмаған хисаплама системаларына ҡарата дөйөмләштерә. Берҙәмлек принцибын тормошҡа ашырып, махсус сағыштырмалыҡ теорияһы арауыҡ һәм ваҡыт төшөнсәләрен бер асылға берләштерә (Минковскийҙың дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыты), физика, механика һәм электродинамиканың төрлө тармаҡтары закондарына берҙәм лоренц-инвариантлы форма бирә, ә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы материя менән арауыҡ-ваҡыт геометрияһы араһындағы бәйләнеште аса (ул дөйөм ковариантлы гравитацион тигеҙләмәләр аша бирелә). Гипотеза-дедукция ысулының әһәмиәте айырыуса дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын эшләгәндә күренә. ОСТ нигеҙендә гравитацияның геометрик тәбиғәте һәм арауыҡ-ваҡыттың геометрик үҙенсәлектәренең материя менән үҙ-ара бәйлелеге тураһындағы гипотезалар ята. Ярашлылыҡ принцибы дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы өсөн ҙур эвристик әһәмиәткә эйә. Ньютон физикаһындағы гравитацион ҡыр өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләренең Пуассон тигеҙләмәләренә күсеү талабынан <math>\Delta \Phi = 4 \pi G \rho</math> (бында <math>\Phi \ll c^2</math> и <math>v \ll c</math>) Эйнштейн тигеҙләмәләренең уң өлөшөндәге һанлы коэффициентты табып була<ref>''Вайнберг С.'' Гравитация и космология. — М.: Мир, 1975. — С. 167—171.</ref>. Сағыштырмалыҡ теорияһын сығарғанда Эйнштейнға Юм, Мах, [[Кант]] хеҙмәттәре ҙур йоғонто яһай. Юмдың логик һәм эмпирик хәҡиҡәттәрҙе бүлеп ҡарау тураһындағы идеяһы Эйнштейнды арауыҡ-ваҡыт һәм сәбәплелек тураһындағы ҡараштарға тәнҡитле анализ яһауға дәртләндерә. Махтың Ньютон биргән арауыҡ һәм ваҡыт төшөнсәләрен тәнҡитләүе Эйнштейндың махсус сағыштырмалыҡ теорияһын эшләгәндә абсолют арауыҡ һәм ваҡыт төшөнсәләренән баш тартыуына йоғонто яһай. Канттың тәжрибәгә ҡарата логик категорияларҙың үҙ аллы әһәмиәткә эйәлеге тураһындағы фекере Эйнштейн тарафынан дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын эшләгәндә ҡулланыла. == Тармаҡ баҫмалары == Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм гравитация буйынса мәҡәләләр дөйөм физика йүнәлешендәге күп һанлы ғилми журналдарҙа баҫыла. Улар араһында — «Успехи физических наук», Reviews of Modern Physics, Physics Reports; Рәсәйҙең «Журнал экспериментальной и теоретической физики» һәм АҠШ-тың Physical Review D журналдары һәм улар эргәһендәге «Письма в Журнал экспериментальной и теоретической физики» менән Physical Review Letters тигән баҫмалар. Махсус журналдар ҙа бар: * Living Reviews in Relativity — гравитация тармағындағы берҙән-бер күҙәтеү журналы. Электрон формала Германияның Потсдам ҡалаһындағы Макс Планк йәмғиәтенең Гравитацион физика институты (Альберт Эйнштейн исемендәге институт) тарафынан сығарыла. * Classical and Quantum Gravity — Англияның Физика институты нәшер итә. * General Relativity and Gravitation — Халыҡ-ара дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм гравитация йәмғиәте тарафынан 1970 йылдан алып нәшер ителә. * «Гравитация и космология» — кварталға бер Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университетының Гравитация һәм космология уҡыу-ғилми институты тарафынан сығарыла. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group=~}} ; Сығанаҡтар {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Вейль Г.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Пространство. Время. Материя. Лекции по общей теории относительности|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=изд-во УРСС научной и учебной литературы|год=2004|том=|страницы=|столбцы=|страниц=455|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Дирак П. А. М.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Общая теория относительности|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Dirak1978.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Атомиздат|год=1978|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Фок В. А.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Теория пространства, времени и тяготения|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Fok1961ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=2-е изд|место=М.|издательство=ГИФМЛ|год=1961|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Толмен Р.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Относительность, термодинамика и космология|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Tolmen1974ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Пенроуз Р.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Структура пространства-времени|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Penrouz1972ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1972|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/MiznerTornUiler_t1_1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=1|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/MiznerTornUiler_t2_1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=2|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/MiznerTornUiler_t3_1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=3|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=[[Стивен Уильям Хокинг|Хокинг С.]], Эллис Дж.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Крупномасштабная структура пространства-времени|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/HawkingEllis1977ru.djvu|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1977|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=Хокинг, Элллис}} * {{Китап|автор=Визгин В. П.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915)|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1981|том=|страницы=|столбцы=|страниц=352|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Визгин В. П.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Единые теории в 1-й трети ХХ века|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1985|том=|страницы=|столбцы=|страниц=304|серия=|isbn=|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Фейнман Р. Ф., Мориниго Ф. Б., Вагнер У. Г.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Фейнмановские лекции по гравитации|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Пер. с англ. А.&nbsp;Ф.&nbsp;Захарова|издание=|место=М.|издательство=Янус К|год=2000|том=|страницы=|столбцы=|страниц=296|серия=|isbn=5-8037-0049-5|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Вайнберг С.|часть=|ссылка часть=|заглавие=Гравитация и космология|оригинал=|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vajnberg1975ru.djvu|викитека=|ответственный=Пер. с англ. В.&nbsp;М.&nbsp;Дубовика и Э.&nbsp;А.&nbsp;Тагирова, под ред. Я.&nbsp;А.&nbsp;Смородинского|издание=|место=[[Волгоград]]|издательство=Платон|год=2000|том=|страницы=|столбцы=|страниц=696|серия=|isbn=5-8010-0306-1|тираж=|ref=}} * {{Китап|автор=Чудинов Э. М.|заглавие=Теория относительности и философия|место=М.|издательство=Политиздат|год=1974|страниц=304|ref=Теория относительности и философия}} * {{Китап|автор=Паули В.|заглавие=Теория относительности|место=М.|издательство=Наука|год=1983|страниц=336|ref=Паули}} * {{Китап|автор=Вейль Г.|заглавие=Математическое мышление|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=400|isbn=5-02-013910-6|ref=Вейль}} * {{Китап|автор={{nobr|Kopeikin S.}}, {{nobr|Efroimsky M.}}, {{nobr|Kaplan G.}}|заглавие=Relativistic Celestial Mechanics of the Solar System|ссылка=http://books.google.com/books?id=RfR2GawB-xcC|издательство=Wiley|год=2011|страниц=860|язык=en|isbn=9783527408566|ref=KEK}} * {{Китап|заглавие=General Relativity and Gravitation: A Centennial Perspective|ответственный=Abhay Ashtekar, Beverly Berger, James Isenberg, Malcolm MacCallum|место=|издательство=Cambridge University Press|год=2015|allpages=696|isbn=9781107037311}} ** {{Мәҡәлә|автор=George F. R. Ellis|заглавие=100 Years of General Relativity|язык=en|издание=General Relativity and Gravitation: A Centennial Perspective|год=2015|arxiv=1509.01772}} == Һылтанмалар == * [http://www.relativity.ru/faq/#general Вопросы и ответы по общей теории относительности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051028191343/http://relativity.ru/faq/#general |date=2005-10-28 }} * [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/relativity.htm Мир математических уравнений] EqWorld, гравитация һәм сағыштырмалыҡ теорияһы буйынса китаптар (djvu форматында). * [http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2006-3/index.html Обзор по экспериментальной проверке теории относительности с данными на октябрь 2005 года из Living Reviews in Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524062009/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2006-3/index.html |date=2007-05-24 }}{{Ref-en}}(англ.). arXiv<span>:</span>[[arxiv:gr-qc/0510072|gr-qc/0510072]] * [http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2005-5/index.html Обзор по тестам Лоренц-инвариантности СТО и ОТО из Living Reviews in Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217050844/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2005-5/index.html |date=2006-02-17 }}{{Ref-en}}(англ.) * [http://webcommunity.ru/1047/ Общая теория относительности — пространственно-временной континуум]{{Ref-ru}}(рус.) — Просто о сложном. * [http://sfiz.ru/list.php?c=teorotnosit Раздел по теории относительности] «Вся Физика» * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2699.html Статья в «Физической энциклопедии»] * [http://video.yandex.ru/users/johncoxon/view/75/ «Незаконченная симфония Эйнштейна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330093902/http://video.yandex.ru/users/johncoxon/view/75 |date=2009-03-30 }} — BBC History фильмы, сағыштырмалыҡ теорияһын сығарыуҙың йөҙ йыллыҡ юбилейына арналған, "Яндекс. Видео"ла. * «Эйнштейн и Эддингтон» ({{Lang-en|Einstein and Eddington}}) 2008 йыл. Режиссёры: Филип Мартин. [[Категория:Гравитация теориялары]] [[Категория:Альберт Эйнштейн]] [[Категория:Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|*]] gr516jh826k16r3j7iq478iuskvvbbm 0 103762 1309103 1306636 2026-11-07T15:23:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309103 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Венгрия тарихы''' — илдең венгр халҡының ата-бабалары [[мадьярҙар]]ҙың [[IX быуат|IX]]—[[X быуат|X быуаттарҙа]] бөгөнгө Венгрия биләмәләренә күсеп ултырған осорҙан алып бөгөнгө көнгәсә тарихы. == Венгрҙарҙың Дунайға күсенеүе == [[Файл:kalandozasok.jpg|thumb|left|450px|X быуатта венгрҙарҙың Европа илдәренә һөжүмдәре. Ҡыҙыл төҫ менән венгрҙар күсеп ултырған биләмәләр күрһәтелгән.]] Бөгөнгө тарих фәне венгрҙарҙың ата-бабалары ''[[мадьярҙар]]ҙы'' — ''[[Уғырҙар|уғыр халҡы]]'' тип ҡарай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ғалимдар ([[Дьюла Немет|Немет]], Зәкиев) уларҙы [[Волга]]нан көнсығыштағы [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Урал далаларын]] һәм [[Тарихи Башҡортостан|Тарихи Башҡортостан биләмәләрен]] төбәк иткән [[Төрки халыҡтар|төрки]] һәм уғыр ҡәбиләләренең союзы (ҡушылмаһы) тип иҫәпләй. [[Хазар ҡағанлығы]]нан тар-мар ителеү мадьярҙарҙы [[Днепр]] буйы далаларына күсенергә мәжбүр итә. Артабан улар боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһе (конфедерацияһы) составында Урта [[Дунай]]ға баҫып инә, һәм был юлда [[Бөйөк Моравия]]ны ҡыйратыуҙары ла ихтимал. Венгрия тарихының был осоро ''«Дунайҙа тыуған ерҙәр яулап алыу дәүере»'' тип аталып йөрөтөлә. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең славяндар тарафынан үҙләштерелгән төрлө урынына VII—X быуаттарҙа [[Бөйөк Моравия|Дунай Моравияһынан]] күп һанлы славян күсмәндәренең ағылып килеүе дауам итә, был хәл Көнсығыш Европала славян халҡының бергә тупланыуына һәм [[Древнерусская народность|Боронғо урыҫ халыҡтарының]] формалашыуының тамамланыуына килтерә<ref name="СедовИаи99">''[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]'' [https://www.academia.edu/31006567/Седов_В._Древнерусская_народность._Историко-археологическое_исследование_Staroruské_národnosti._Historický_a_archeologický_výzkum_Old_Russian_nationality._Historical_and_archaeological_research Древнерусская народность. Историко-археологическое исследование (Миграция славян из Дунайского региона)]. М., 1999.</ref>. X—XI быуаттарҙа Үҙәк Европала сәскә атҡан иртә урта быуат археологияһы ({{Iw|культура Биело-Брдо|||Bijelo Brdo culture}}), 900-сө йылдар тирәһендә ерҙәрҙе баҫып алған һәм Карпат бассейны ерҙәренә килеп төпләнгән венгрҙар мәҙәниәте менән венгрҙар яулап алғанға тиклем хәҙерге Венгрия, Словакия, Румыния, Сербия и Хорватия биләмәләрендә йәшәгән халыҡ мәҙәниәтенең ҡушылыуынан ғибәрәт<ref>''Barford P. M.'' (2001). The Early Slavs: Culture and Society in Early Medieval Eastern Europe. Cornell University Press. ISBN 0-8014-3977-9.</ref>. Археолог [[Седов, Валентин Васильевич|Валентин Седов]] фекеренсә, Биело-Брдо мәҙәниәтенең төп территорияһына хәҙерге Венгрия, Көньяҡ Словакия һәм серб Воеводинаһының бер өлөшө ингән була<ref>''Valentin Vasiljevič Sedov''. Sloveni u ranom srednjem veku, Novi Sad, 2013, pages 419-421.</ref>. Мадьярҙар Дунайҙа тәүге тапҡыр 862 йылда Бөйөк Моравия кенәзе [[Ростислава]]тың союздашы сифатында күренә башлай, сөнки Ростиславҡа ҡаршы көнсығыш франкалар короле [[Людовик II Немецкий]] һәм болгар кенәзе [[Борис I]] бергәләшеп ҡорал күтәргән була. 881 йылда венгрҙар, Ростиславтың вариҫы [[Святополк I (Бөйөк Моравия кенәзе)|Святополктың]] союздаштары булараҡ, Венаға тиклем барып етә; әммә был барымта ғына була, мадьяр ғәскәренең төп өлөшө Ҡара диңгеҙҙең төньяғындағы далала күсмә тормош менән йәшәүен дауам итә. 894 йылда Византия дипломаттары венгрҙарҙы Византия менән берлектә Болгарияға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Византия караптары Левенте командалыҡ иткән мадьяр ғәскәренә Дунай аша сығырға ярҙам итә, һәм венгрҙар, Болгарияның баш ҡалаһына тиклем барып етеп, илде талай, өҫтәүенә ҡыҙҙарҙы һәм ҡатындарҙы әсирлеккә алып ҡоллоҡҡа һата. Яуап урынына болгар батшаһы [[Симеон I]] бәшнәктәр менән союз ҡора. Болгарҙар 896 йылда бәшнәктәр менән бергә далаға инә һәм венгр ғәскәрен ҡырып һала, Ә ҡатындарын һәм балаларын ҡыуып алып китә. Ошо хәлдән һуң венгрҙар, үҙҙәренең күсенеп йөрөгән ерҙәрен ҡалдырып, Урта Дунай уйһыулығына йүнәлә, унда бер өлөшө Болгарияға, икенсе өлөшө Бөйөк Моравияға ҡараған ерҙәргә барып төпләнә,тиҙҙән унда [[Венгерское княжество|үҙ кенәзлеген]] ойоштора. Был осорҙа мадьярҙар ҡәбиләһе союзына [[Арпады|Арпадтар]] династияһына нигеҙ һалған [[Арпад]] (889—907) етәкселек итә һәм 904 йылға тиклем был биләмәләрҙә Кусан менән бергә хакимлыҡ итә. Бөйөк Моравияның һуңғы кенәзе [[Моймир II]] венгрҙар менән оҙайлы һуғыш алып бара, ләкин уңышҡа өлгәшмәй һәм 906 йылдар тирәһендә һуғышта һәләк була. Венгрҙар Германия, Италия һәм Европаның башҡа илдәренә йыш ҡына барымта менән бара башлай. == Венгр кенәзлеге == {{төп мәҡәлә|Венгр кенәзлеге}} [[Файл:Kalandozasok.jpg|thumb|[[Венгерские завоевания в Европе|Походы венгров в Европе]]]] Х быуаттың беренсе яртыһында бер урындан икенсе урынға еңел генә күсеп йөрөй алған, ауыр кейемле рыцар ғәскәренән бик еңел генә ҡасып ҡотолорға һәләтле мадьяр кавалерияһы континенталь Европаны тотошо менән тиерлек талай. 899 йылда мадьярҙар, Брент йылғаһы янындағы һуғышта итальян короле Беренгарий Беренсене еңеп, Италияға тәүге уңышлы барымтаһы менән сыға. 900 йылда мадьяр атлылары Баварияны, 901 йылда Италия менән Каринтияны, 904-се йылда тағы ла Италияны, 907 - 911 йылдарҙа Саксония, Бавария, Тюрингия, Швабияны; 920—924 йылдарҙа — Италияны талай. 922 йылда венгрҙар сираттағы барымтала Апулияға барып етә, 924 йылдың 24 мартында [[Италия (средневековое королевство)|Италия короллегенең]] баш ҡалаһы Павияны яндыра, 926 йылда Римға барып етәләр. 924—927 йылдарҙа венгр атлылары Бургундия, Прованс, Бавария һәм Италияны талап үтә; 933 йылда мадьярҙар Константинополгә барып етә, 935 йылда ҡайтанан Бургундия, Аквитания һәм Италияға барымта менән бара. 937 йылда улар, [[Бургундское королевство|Арелата]] ерҙәрен үтеп, тағы ла Италияға бәреп инә; 938 йылда Саксонияны, 942—943 һәм 947 йылдарҙа Италияны талап үтә. 941 һәм 944 йылдарҙа мадьярҙар Көньяҡ Франция аша Испанияға бәреп инә, 944 йылда унда ғәрәптәр менән һуғышып ала. Венгрҙар бөтә ерҙә лә байлыҡ йыя, болгарҙар һәм бөшөнөктөр менән алып барған һуғыштар мәлен ҡатындары һәләк булған венгрҙар яңы ғаиләләр ҡора. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, шул осорҙа мадьярҙар славян илдәренә (Чехия, Польша, Киев Русына) бөтөнләй һөжүм итмәй, хатта Хорватия венгҙарҙың һөжүмен уңышлы рәүештә кире ҡаға, аҙаҡ уның мөһим союздашына әйләнә. В период, когда во главе союза Мадьяр ҡәбиләләре башында [[Арпад]]тың улы, кенәз [[Жольт]] (Золтан, 907—947) торғанда, венгрҙар Көнбайыш Европа өсөн тик талаусы ғына була. Әммә барымталарҙың ҡайһы берҙәре уңышһфыҙ тамамланған мәлдәр ҙә була.(933 йылда — герман короле [[Генрих I Птицелов|Генриха I Птицеловатан]], Унстру йылғаһы буйында [[Битва при Риаде|Риадтағы һуғышта]] , 941 йылда — Рим янында, һәм башҡа урындарҙа), ләкин тотош алғанда Европаның феодаль короллектәре мадьярҙарҙың һөжүменә ҡаршы тора алмай. Золтандың вариҫы — Вал ([[Файс]], 947—952) шул уҡ сәйәсәтте алға һөрә: 950—951 йылдарҙа венгрҙар ҡайтанан Италия, Бургундия, Аквитанияны талай башлай. Уның ағаһы [[Такшонь (князь)|Такшонь]] (952—972) 954 йылда Бавария, Франкония, Лотарингины ҡаҡ таҡтаға таяндырып сыға. Әммә 955 йылда мадьярҙар [[Битва на реке Лех|Лех йылғаһындағы һуғышта]] немецтарҙан бик ауыр еңелеү кисерә. Шунан алып венгрҙарҙың көнбайышҡа хәрби походттары бермә-бер һирәгәйә, тиҙҙән бөтөнләй туҡтап ҡала. Такшонь Балканға барымта менән бара, 959 йылда уның ғәскәрҙәре Константинополде ҡамай, 965 йылда болгар батшаһы [[Пётр I (царь Болгарии)|Петр]], Болгария биләмәләре аша венгрҙарҙы Византияға үткәрергә вәғәҙә биреп, улар менән союз төҙөй. Такшонды урыҫ кенәзе [[Святослав Игоревич|Святослава I]]-нең Византияға ҡаршы һуғышында әүҙем рәүештә хуплай, ләкин 971 йылда урыҫтар, мадьярҙар һәм болгарҙарҙың берлектәге хәрби һөжүме уңыш килтермәй. Такшонь үҙәк власты нығыта, ә үҙенең вариҫы Гезаны Трансильвания хакимы Дьюла II — [[Шарольттың]] ҡыҙына өйләндерә. Арыу уҡ көс йыйған союздаш христиан империялары — Германия һәм Византия араһында Венгрия ҡоршалып ҡалғанлыҡтан, кенәз [[Геза]] (972—997) христианлыҡты ҡабул итеүҙең яҡшыраҡ булыуын аңлай. Шуға ҡарамаҫтан Геза, аралашсыһыҙ, Рим папаһының уны суҡындырыуына өлгәшә (974 йылда), әммә мәжүси аллаларын да таныуҙы дауам итә. Ул венгрҙарҙың күршеләрҙе барып талауын тыя, феодалдарҙы көс ҡулланып буйһондора. Шулай итеп дәүләтендә тәртип урынлаштыра. Ул немец рыцарь-швабтары командалыҡ иткән һәм составында тик сит ил кешеләренән (варягтар, хорваттар, болгарҙар) торған ауыр кавалерия булдыра. Германиялағы боланан файҙаланып, Түбәнге Австрияны баҫып алырға тырышыуы барып сыҡмай (983—991). == Венгр короллегенең барлыҡҡа килеүе һәм сәскә атыуы == {{main|Венгрия короллеге}} [[Файл:Europe mediterranean 1097.jpg|thumb|[[1097 йыл]]да Европа картаһында Венгр короллеге (Болгария, Хорватия, Польша, Киев Русе һәм Изге Рим империяһы)]] [[1000 йыл]]да ҡәбилә кенәзе [[Иштван I Святой|Вайк]] католик динен, Иштван (Стефан) исемен һәм король титулын ҡабул итә. [[Иштван I Святой|Иштван I]] (1000—1038) мадьяр ҡәбиләләре союзын урта быуаттағы Европа короллегенә әйләндерә, илде [[Комитат (административная единица)|комитаттарға]] бүлә, комитаттар башында король чиновниктары — ишпандар тора. Ул бик тырышып католик динен индерә, Трансильваниялағы боланы баҫтыра, закондар йыйынтығы сығара, ҡоллокто бөтөрә, [[Словакия|Словакия]] өсөн Польша менән барған һуғышты еңә. Уның ағаһының улы [[Пётр Орсеоло|Петер Орсеоло]] (1038—1041, 1044—1046), венециан юлбашсыһының улы, илгә немецтарҙы һәм итальяндарҙы килтереп тултыра, шуға ла күпселек венгрҙар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Юғары ҡатлам вәкилдәрен ҡаты язаға тарттырып, мәжүсиҙәр һәм ярлы крәҫтиәндәргә таянған бай вельможа [[Самуил Аба|Шамуэль Аба]] (1041—1044) Петер Орсеолаға ҡаршы баш күтәрә һәм уның тәхетен баҫып ала. Әммә ул ҡөҙрәтле герман короле [[Генрих III (император Священной Римской империи)|Генрих III Ҡараны]] (1042—1044 йылдарҙа) еңә алмай. Еңелгәндән һуң Шамуэль Абаны тәхетенән бәреп төшөрәләр һәм язаға тарттыралар. Петер Орсеоло, ярҙам өсөн рәхмәт йөҙөнән, үҙен Германияның (1045 йыл) вассалы тип таный. Был хәл венгрҙарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, улар илгә уның [[Киев]]та [[Ярослав Владимирович Мудрый|Ярослав Мудрыйҙың]] һарайында йәшәгән өс улын Иштван Беренсенең ике туған ағаһы [[Вазул]]ды (Василийҙы), [[Андраш I|Андрашты]], [[Бела I|Беланы]] һәм [[Левенте (венгерский князь)|Левентены]] саҡырып ала. Ярославтың ҡыҙы — [[Анастасия Ярославна|Анастасияға]] өйләнгән [[Андраш I]] (1046—1060) Венгрия короле була. Андраш мәжүсилеккә кире әйләнеп ҡайтмай, ләкин тиҙҙән Германия менән һуғыш башлай. Ул, короллектең өстән бер өлөшөн ҡустыһы Белаға бүлеп бирә һәм уның менән немецтарға ҡаршы уңышлы һуғыша. Әммә артабан Андраш һәм Бела яҡлылар араһында һуғыш башлана, Германия һәм Чехия менән союздаш булған Бела еңеп сыға. [[Бела I]] (1060—1063) король тәхетенә ултыра; Андраштың улы — Шаламон әсәһе менән Германияға ҡаса һәм өс йылдан һуң герман ғәскәре ярҙамында тәхеткә ултыра (1063). Беланың улдары — Геза, Ламперт һәм Ласло уға буйһонорға мәжбүр була. [[Шаламон]] (1063—1074) яңы король тип таныла. 1067 йылда ул, Беланың ҡыҙы — [[Елена (королева Хорватии)|Илонаға]] өйләнгән хорват баны [[Дмитар Звонимир|Дмитара Звонимирҙы]] Венецияға ҡаршы ҡуйып, Венеция менән уңышлы һуғыша. 1068 йылда Шаламон Керлеш янында иленә баҫып ингән бәшәнәктәрҙе тар-мар итә, 1071 йылда Византия менән һуғыш барышында уның ғәскәрҙәре Белградты яулап ала. Ләкин оҙаҡламай король һәм уның ике туған ағай-ҡустылары араһында талаш-тартыш башлана. 1069 йылда Шаламон еңә: Ламперт Польшаға, Ласло Русҡа ҡаса. 1074 йылда Шаламон Карцага янындағы һуғышта Гезаны еңә, ләкин Ласло үҙе менән поляктарҙы һәм чехтарҙы алып килә һәм Модьороде янындағы һуғышта королде еңә. Шаламон тәхетенән бәреп төшөрөлә һәм бәшәнәктәргә ҡаса, ғүмеренең аҙағынаса ул күсмәндәр менән бергә дала буйлап күсенеп йөрөй һәм власты ҡайтанан үҙ ҡулына алыу буйынса тырышлыҡтары уңыш килтермәй. [[Геза I]] (1074—1077) ысын күлдән христианин була, Византия менән мөнәсәбәтте ҡайтанан тергеҙә; император [[Михаил VII Дука|Михаил VII]] 1075 йылда уға ҡасҡан сағында Шаламон тарафынан юғалтылғаны урынына [[Корона святого Иштвана|яңы бик матур итеп эшләнгән таж]] бүләк и тә. Гезанан һуң тәхет вариҫы булып уның ҡустыһы — [[Ласло I Святой|Ласло I]] (1077—1095) ҡала, Ласлоны үтә тәҡүәле булғаны өсөн Изге йән тип атайҙар: Рим папаһы хатта уны [[Первый крестовый поход|Беренсе тәре походы]] башына ҡуйырға ла йыйына, был ниәттең тормошҡа ашыуына тик королдең үлеме генә ҡамасаулай. Ласло ил менән уңышлы идара итә, ул ҡыуылған Шаламондың тәхетте юғалтыуы менән ризалашыуына өлгәшә, бер нисә тапҡыр ҡыпсаҡтарҙың һәм бәшәнәктәрҙең һөжүмен кире ҡаға, папаның император [[Генрих IV (император Священной Римской империи)|Генрихом IV]] менән көрәшеүен хуплай. 1089 йылда Дмитар Звонимир Ласло I вафатынан һуң уның тол ҡатыны Илонаның бер туған ҡустыһы хорват тәхетенә дәғүәләшә башлай, Славонияны баҫып ала, аҙаҡ килеп Хорватия тәхетенә Геза Беренсенең улы [[Альмош (принц)|Альмошты]] ултырта. Ласло вафатынан һуң Гезаның икенсе улы Кальман тәхет вариҫы булып ҡала. [[Кальман I Книжник|Кальман Книжник]] (1095—1116) (дини әҙәбиәтте ныҡ яратҡанға күрә шундай атама ала) фәнде һәм сәнғәтте ҡурсалай, ике закондар йыйынтығын баҫтырып сығара, рәсми рәүештә сихырсыларға ҡаршы процестарҙы тыя («De strigis vero quae non sunt, nulla amplius quaestio fiat» — «О ведьмах, каковых на самом деле не существует, не должно быть никаких судебных расследований»). Кальман [[Первый крестовый поход|тәре йөрөтөүселәр]] уның биләмәләре аша үткәндә венгр ерҙәрен талай башлаған ҙур бер отрядты ҡырып һала, бының менән ул башҡа тәре йөрөтөүселәрҙең тәртип һаҡлауына өлгәшә, Вегрияны бөлгөнлөккә төшөүҙән ҡотҡара. 1099 йылда Кальман Киев Русындағы үҙ-ара талашҡа барып ҡыҫыла, ул бөйөк кенәз [[Святополк Изяславич|Святополка Икенсене]] яғында сығыш яһай, ләкин армияһы Перемышель янында галичтарҙан һәм ҡыпсаҡтарҙан еңелә. Уның ҡарауы 1102 йылда Кальман [[Королевство Хорватия|Хорватияны]] Венгр короллегенә буйһондороп ҡуя, ә 1105 йылға венециандарҙан [[Далмация|Далмацияны]] кире ҡайтарып ала. Бөтәһенә ҡарағанда ла Кальманға оҙаҡ ваҡыт тәхеткә дәғүә иткән ҡустыһы Альмош уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра. Маҡсатына өлгәшеү өсөн Альмош йә немецтарҙы, йә чехтарҙы, йә булмаһа поляктарҙы ярҙамға саҡыра; аҙаҡ килеп король приказы буйынса Альмош һәм уның улы Бела һуҡырайтыла. Кальмандың улы [[Иштван II|Иштвана Икенсенең]] (1116—1131) хакимлыҡ иткән осоро уңышһыҙлыҡтарға тулы була: Иштван Чехия (1116), Венеция (1116—1125) менән һуғыштарҙа еңелә, Волыньға һөжүме лә (1121—1123) уңыш килтермәй, Византия менән һуғышта ла (1127—1129) еңелә. Вафатынан һуң тәхеткә Альмош ағаһының ул күҙҙәрен һуҡырайтҡан улы Бела ултыра. [[Бела II|Бела II Һуҡыр]] (1131—1141) власты ҡатыны [[Илона Сербская|Илона]] (Елена Сербская) һәм уның ағаһы [[Белош Вуканович|Белош]] менән бергә тота, Белошты баш командующий итеп тәғәйенләй. Уларға бер нисә йыл буйы тәхеттең тағы ла бер дәғүәсеһе — [[Владимир Всеволодович Мономах|Владимир II Мономахтың]] ейәне [[Борис Коломанович|Борис Коломанович]] менән һуғышырға тура килә. Борис күрше дәүләт хакимдары ярҙамында бер нисә йыл рәттән Венгрияға һөжүм итә, ләкин уңышҡа өлгәшмәй. Бела Икенсе хакимлыҡ иткәндә венгрҙар Далмацияның бер өлөшөн (1136) ҡайтарып ала һәм Боснияны (1137) Венгрияға ҡуша. 1139 йылда венгрҙар Бөйөк Киев кенәзе [[Ярополк Владимирович|Ярополк Икенсе]]нең [[Всеволод Ольгович|Всеволод Ольгович]] менән һуғышында ҡатнаша, һәм Черниговты ҡамауҙа тотҡанда уға ярҙам итә. [[Бела II|Бела Икенсенең]] улы [[Геза II]] ла (1141—1162) Борис Коломанович менән һуғышырға тейеш була. Геза Икенсенең ҡатыны — Киев кенәзе [[Мстислав Владимирович Великий|Мстислав I Бөйөктөң]] ҡыҙы — Евфросинья (Фружин королеваһы); Геза II уның ағаһы Волынь кенәзе [[Изяслав Мстиславич|Изяслав Икенсегә]] [[Юрий Владимирович Долгорукий|Юрием Долгорукий]] менән Киев өсөн оҙайлы һуғышында һәр саҡ ярҙам итә. 1151 йылда был һуғыш Изяславтың еңеүе менән тамамлана; 1152 йылда Изяслав менән Геза Сан йылғаһында Долгорукийҙың союздашы Галицкий кенәзе [[Владимир Володаревич|Владимирконы]]тар-мар итә. Артабан венгр короле өсөн Византия менән низағ төп проблема булып ҡала, сөнки 1150-се йылдарҙа Борис Коломанович шунда күсенгән була. Геза II, үҙ сиратында, Византия императоры [[Мануил I Комнин|Мануил Беренсегә]] ҡаршы эшләү өсөн, уның ике туған ағаһы [[Андроник I Комнин|Андроника Комнинға]] ярҙам итә. Аҙаҡ килеп Борис венгрҙар менән һуғышта һәләк була, һәм 1155 йылда Венгрия менән Византия араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә. Артабан Геза II Германия менән союзға инә, һәм 1158 йылда венгр отряды [[Фридрих I Барбаросса|Фридрих I Барбаростың]] ғәскәре менән Миланды ҡамауҙа тотоуҙа ҡатнаша. Геза хакимлығының аҙағында королдең ҡустылары — [[Ласло II|Ласло]] менән [[Иштван IV|Иштван]] уның вариҫы [[Иштван III|Иштвану Өсөнсөнө]] тәхеткә ултыртмау өсөн ҡулдарынан килгәндең барыһын да эшләргә тырыша. Гезаның вафатынан һуң власты тартып алалар — тәүҙә [[Ласло II]] (1162—1163), уның вафатынан һуң — [[Иштван IV]] (1163). Икеһе лә үҙҙәрен Византияның вассалдары тип таный. Ләкин 1163 йылдың июнендә Иштван III герман императоры [[Фридрих I Барбаросса|Фридрих I Барбароссаның]] ярҙамы менән барыбер тәхеткә ултыра, ә Византияның Венгрияға һөжүме шул йылда уҡ туҡтатыла. Әммә Гезы Икенсенең васыяты буйынса Хорватия менән Далмация Гезаның кесе улы [[Бела III|Белаға]] күсергә тейеш була. Император [[Мануил I Комнин|Мануил]] Иштван Дүртенсене тәхеткә ултырта алмаясағын аңлағас, ул [[Иштван III|Иштван Өсөнсөнән]] (1162—1172) король тәхетенә алмашҡа сик буйындағы Серемшег өлкәһен биреүен, шулай уҡ Беланың Константинополгә аманат итеп тапшырылыуын талап итә. Бела Византияға тапшырылғас та Мануил Иштваном Өсөнсөгә ҡаршы һуғыш башлай, лозунгыһы — Беланың хоҡуҡтарын яҡлау. Шулай итеп, 1167 йылда Хорватия менән Далмация ғәмәлдә Византия контроле аҫтына эләгә. Константинополь һарайында тәрбиәләнгән Бела теле, ғәҙәттәре һәм йолалары буйынса ысын византиялы була, хатта исемен Алексей тип үҙгәртә, моғайын, православие диненә күскәндер. 1172 йылда [[Иштван III]] вафатынан һуң (бәлки, үҙ үлеме менән дә үлмәгәндер), ҡустыһы, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ тәхеткә [[Бела III]] (1172—1196) күтәрелә. Яңы королгә Византия мәҙәниәте менән сағыштырғанда Венгрияның артталығы оҡшамай, шуға ла илдә мәғарифты үҫтереүҙе хуплай, венгрҙарҙы Италия, Франция, Англияға уҡырға ебәрә; ул тәхеттә ултырғанда короллек сәскә ата, ҡаҙна тула, король власы бик нығый. 1180 йылда Мануил вафатынан һуң Бела III Хорватияны Венгрия ҡарамағына ҡайтара, ә Византиялағы түңкәрелештәр осоронда унан Браничев һәм Белград ҡалаларын да тартып ала. Артабан ул ҡыҙы Маргитты (Маргаританы) яңы император [[Исаак II Ангел|Исаак Икенсегә]] кейәүгә бирә һәм империя (1185 йылда) менән дуҫлаша. 1188 йылда венгрҙар, вариҫтар араһында власть өсөн көрәш барыуынан файҙаланып, [[Галиция кенәзлеге]]н баҫып ала, ләкин венгрҙарҙың оятһыҙ рәүештә талауына ризалашмайынса Галиция халҡы ихтилалға күтәрелә, король улы [[Андраш II]] Галичтан ҡасып китергә мәжбүр була, ә бит уны Бела III Галич кенәзе итеп ҡуйырға теләгән була. Әммә дөйөм алғанда уның ҡөҙрәте бик киң була, Венгрия Европаның иң көслө феодал дәүләтенә әүерелә. Бела Өсөнсөнөң вафатынан һуң уның ике улы араһында тәхет өсөн һуғыш башлана: король [[Имре (король Венгрии)|Имрегә]] (1196—1204) ҡаршы уның ҡустыһы [[Андраш II]] ҡорал күтәрә. Венгрҙарҙың күбеһенә дин әһелдәренең һүҙенә ҡолаҡ һалыусан Имреға ҡарағанда күңелсәк, еңел холоҡлы Андраш нығыраҡ оҡшай. 1197 йылда Андраш король ғәскәрен еңә һәм ағаһының уға Хорватия менән Далмацияны биреүенә өлгәшә. Ләкин 1199 йылда Имре уны еңә, һәм Андраш, Австрияға ҡасып, Бабенбергтарҙан үҙен яҡлауын үтенә. 1200 йылда был ағалы-ҡустылы икәү тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм берен-бере вариҫ итеп таный. 1201 году Имре Сербияны үҙенә буйһондора, 1202—1203 йылдарҙа Болгария менән һуғыша, аҙаҡ килеп үҙен Сербияның да, Болгарияның да короле тип иғлан итә, болгар батшаһы [[Калоян (царь Болгарии)|Калоян]] менән һуғышта еңелә. 1204 йылда тәхет өсөн һуғыш тағы ла башлана. Имре һуғышты бик ҡыйыу аҙымы менән туҡтата: бер үҙе генә ҡустыһының хәрби лагерына килә һәм уның ҡорал һалыуын талап итә. Был ҡыйыулыҡтан таң ҡалған Андраш ағаһының һүҙенә ҡаршы төшөргә ҡыймай һәм королдең уны төрмәгә алып китеүе менән ризалаша. Шулай итеп, улар тағы ла татыулаша, ләкин тиҙҙән Имре ҡапыл вафат була. Андраш уның кесе йәштәге улының [[Ласло Өсөнсөнөң]] (1204—1205) бағымсыһы була һәм тиҙ арала бөтә власты үҙ ҡулына ала. Имреның тол ҡатыны [[Констанция Арагонская]] Венға ҡаса, ләкин бында Ласло III ҡаты ауырыуҙан һуң ҡапыл үлеп ҡала. Тәре йөрөтөүсе ҡушаматын йөрөткән [[Андраш II]] (1205—1235) король тәхетенә ултыра. Ул үҙе яҡлыларға мул итеп король ерҙәрен тарата һәм авантюр тышҡы сәйәсәт алып бара; ул король булғанда үҙәк власть ныҡ ҡаҡшай. Андраш II күп йылдар буйы Карпат тауҙары аръяғына, [[Галиция-Волынь кенәзлеге]]нә үҙенең ғәскәрен даими ебәрә, унда ҡөҙрәтле кенәз [[Роман Мстиславич|Роман Мстиславич]] (1205 йыл) һәләк булғандан һуң хаким булырға теләүселәр үҙ-ара ыҙғыша, хатта Андраш үҙен «Галиция һәм Лодомерия короле» тип иғлан итә («Лодомерия» тип баш ҡалаһы Владимир-волынскийҙа булған Волынь ккенәзлеге атала). Әммә бер генә поход та уңыш килтермәй. Андраш Галич өсөн көсөн сарыф иткән арала, Венгрия менән уның ҡатыны [[Гертруда Меранская]] идара итә, королева . Ул үҙенең һөйәрҙәренә ер тарата; ә улары, бер ниндәй яза бирелмәгәнлектән, төрлө енәйәттәр ҡыла башлай;Велможалар уларҙың был енәйәти ҡылыҡтарына күҙ йомоп ҡалырға теләмәй бола күтәрә һәм королеваны йыртҡыстарса үлтерә (1213 г.), Андраш тик боланы башлаусыға ғына яза бирә, ә башҡаларын ғәфү итә, был хәлгә уның улы һәм вариҫы [[Бела IV|Беланың]] асыуы ҡабара. Андраш, [[Пятый крестовый поход|Бишенсе тәре походы]] (1217—1221 гг.) башлығы булып Палестинаға китеүҙе өҫтөн күрә. Венгрҙар Палестинала уңышҡа өлгәшмәй, после нескольких рейдов по мосолманской биләмәләренә бер нисә тарҡыр барғандан һуң Андраш Венгрияға ҡайта, Болгарияның батшалар династияһынан булған Асениға бәхәсле Браничев һәм Белград ҡалаларын ҡайтарып бирә, тик венгр армияһы Болгария аша ирекле рәүештә үтеп йөрөй ала. Король юҡта Венгрияла анархия урынлаша, феодалдар ғәмәлдән буйһоноуҙан баш тарта, ҡаҙна урлана. Андраш Икенсенең кесе улы [[Коломан (князь галицкий)|Кальманды]] (Коломан) [[Мстислав Мстиславич Удатный|Мстислав Удатный]] 1219 йылда Галичтан ҡыуып сығара. 1222 йылда Андраш был вынужден подписатьбынан ете йыл элек Англияла нәшер ителгән «[[Золотая булла (1222)|Алтын буллаға]]» — «[[Великая хартия вольностей|Бөйөк ирек хартияһының]]» аналогына ҡул ҡуйырға мәжбүр була. «[[Золотая булла (1222)|Алтын булла]]» юғары ҡатламдарға һәм руханиҙарға хоҡуҡтар бирә һәм, феодалдарҙың хоҡуҡтары ҡыҫырыҡланған осраҡта, рәсми рәүештә уларға королгә ҡаршы сығыш яһау мөмкинлеген бирә. Андраш II, Барцашагта (Трансильванияла) тораҡ пунктын булыдырыу өсөн ер бүлеп биреп,[[Тевтонский орден|Тевтон ордены]] рыцарҙарына таянырға тырышып ҡарай, әммә бер нисә йылдан уларҙы короллектән ҡыуып сығара, һәм улар 1226 йылда Балтиҡ буйына төпләнә. Шул уҡ ваҡытта Андраш Икенсенең Хорватия һәм Далмацияға идара итеүгә ҡуйылған улы һәм вариҫы [[Бела IV|Бела]] баш-баштаҡланған магнаттарҙан ерҙәрен тартып ала башлай. Андраш II [[Бела IV|Белны]] хакимлыҡ итеүҙән алып ташлай һәм уның урынына [[Коломан (князь галицкий)|Кальманды]] тәғәйенләй, ә [[Бела IV|Белаға]] идара итеү өсөн Трансильванияны бирә. Өсөнсө улын [[Андраш (князь галицкий)|Кесе Андрашты]] король бер нисә йыл ныҡышмалы рәүештә [[Галицкое княжество|Галичҡа]] күренекле вазифаға тәғәйенләргә теләй, әммә [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] венгр ғәскәрҙәрен Галичтан ҡыуып сығара. Кесе Андраш ошо һуғыш барышында һәләк була, а короллекте 1235 йылда Андраш Икенсенең өлкән улы — [[Бела IV]] (1235—1270)мираҫ итеп ала. == Монголдарҙың баҫып инеүе ([[XIII быуат]]) һәм уның эҙемтәләре == {{main|Венгрияға монголдарҙың баҫып инеүе}} [[Файл:MongolsInHungary1285.jpg|thumb|[[Монголдарҙың Венгрияны яулап алыуы]]]] [[Батый|Батый хандың]] көнбайышҡа табан 1236 йылда башланған походы, күбеһенсә, ҡыпсаҡ урҙаһын тамырынан бөтөрөү теләге менән тыуа, сөнки монголдар көньяҡ урыҫ далаларында ҡыпсаҡтарҙы ҡырып һалғандан һуң урҙаның ҡалдыҡтары Венгрия биләмәләренә килеп йәшеренгән була. 1241 йылдың яҙында, Галич-Волынь кенәзлеген талағандан һуң, монгол армияһы бер нисә отряд менән Карпат тауҙары аша сыға. Батый хан Венгрияға төньяҡтан, «[[Верецкий перевал|Урыҫ ҡапҡалары]]» аша, [[Бури (внук Чагатая)|Бури]] һәм [[Кадан]] — Молдавия аша Трансильванияға, ә Бучек — көньяҡтан Валахия аша бәреп инә. [[Субэдэй|Субиҙәй]] командалыҡ иткән төп көстәр Кадан юлы буйлап бара (монгол ғәскәренең ҙур ғына өлөшө бер юлы Польша биләмәһенә инә һәм әллә ни ҡаршылыҡҡа осрамай уның аша үтә). 1241 йыдың 12 мартында венгрҙарҙың алдынғы частары тар-мар ителгән мәлдә Бела IV Пешт янында ғәскәр йыя. 14 мартта королдең ҡыпсаҡ урҙаһы менән союзға инеүенә риза булмаған бер нисә венгр бароны төп хан Котянды һәм башҡа юғары ҡатламға ҡараған ҡыпсаҡтарҙы үлтерә. Шунан һуң ҡыпсаҡтар, Беланы ҡалдырып, Болгарияға юл тота. Батый хандың кесе ҡустыһы — Шибан 15 мартта венгр короле лагерына сыға. Бела IV тәүҙә оборона тактикаһын ҡуллана, ләкин монголдар уларҙан һан буйынса ике тапҡырға кәмерәк булыуҙарын һәм Батый хан армияһының байтаҡ өлөшөн яңы ғына хәрби хеҙмәткә алынған урыҫ егеттәре булыуын белеп ҡалғас, ул монголдарға ҡаршы ҡылыс күтәрергә батырсылыҡ итә. Монголдар бер нисә көн артҡа сигенә, Карпатҡа тиклемге юлдың яртыһын тиерлек үтәләр, шунан 1241 йылдың 11 апрелендә Батый хан ҡапыл Беланың армияһына һөжүм итә һәм Шайо йылғаһы буйындағы һуғышты еңеү менән тамамлай. Бела IV Австрияға, герцог Фридрих II Һуғышсанға ҡаса, ярҙам итһен өсөн Фридрихҡа үҙенең ҡаҙнаһын һәм көнбайыштағы өс комитатты (Мошон һәм Шопрон ҡалалары) бирә. Монголдар Венгрияның Дунайҙан көньяҡҡа табан ятҡан территорияһын тулыһынса баҫып ала, үҙҙәренең наместниктарын ҡуя һәм көнбайыш биләмәләргә барымта менән сыға, хатта Венаға тиклем барып етәләр. Ләкин чех короле Вацлав I Беркүҙле һәм Австрия герцогы Фридрих Һуғышсан монголдарҙың барлыҡ һөжүмдәрен дә уңышлы рәүештә кире ҡаға; Кадан үҙ отряды менән, Хорватия һәм Далмацияны үтеп, Адриатик диңгеҙгә тиклем барып етһә лә, монголдар Венгрияла ныҡлап төпләнеп өлгөрмәй. 1241 йылдың декабрендә монгол ҡағаны Үгәҙәй вафат була; монгол йолаһы буйынса, яңы ҡағанды һайлап ҡуйғанға тиклемге осорҙа бөтә хәрби хәрәкәттәр ҙә туҡтатылырға һәм Монголияға ҡоролтайға йыйылырға тейештәр. Тәхеткә Батый ханға дошман Ғәйуҡ ханды һайлау күҙаллана. Ошо шарттарҙы иҫәпкә алып, монголдар Вегриянан китергә ҡарар итә һәм 1242 йылда Сербия һәм Болгария аша көньяҡ урыҫ далаларына сигенә башлайҙар. Монгол армияһы киткәндән һуң Венгрия емереклектәрҙә ятып ҡала; юлсы ил буйлап 15 көн тирәһе барһа ла бер кешене осратмауы ихтимал була; аслыҡ шул тиклем халыҡты ҡыра, хатта кеше итен һатыусылар ҙа була. Төрлө эпидемиялар тарала, бөтә ерҙә бүре өйөрҙәре сабып йөрөй, уларҙың ауылды ҡамап алған саҡтары ла була. Бела IV ил хужалығын аяҡҡа баҫтырыу өсөн бөтә көсөн һала, бушап ҡалған ерҙәргә (төньяҡта) немецтарҙы һәм көньяҡ-көнсығышҡа влахтарҙы саҡыра, илгә йәһүдтәрҙе индерә, ә ҡыпсаҡтарға (кумандар) Дунай менән Тиса араһында күсмә тормош менән йәшәү өсөн ерҙәр биреп кенә ҡалмай, ә уларҙың урҙаһын венгр армияһының бер өлөшөнә әйләндерә. Венгрия тиҙ арала аяҡҡа баҫа һәм ҡайтанан көслө һәм ҡеүәтле короллеккә әүерелә. == Ҡайтанан аяҡҡа баҫыу == Монголдар китеп дүрт йыл үткәндән һуң [[Бела IV|Бела IV]] хакимлығындағы Венгрия элекке хәленә тиерлек ҡайта. 1242 йылда Бела Австрия герцогы Фридриха Һуғышсандан көнбайыштағы өс комитатты, Эстерг ҡалаһы менән бергә ҡайтанан тартып ала, 1243—1244 йылдарҙа венециандар менән һуғышы бик үк уңышлы булмай, уларға [[Задар]]ҙы бирергә тура килә. 1245—1250 йылдарҙа ул ҡыҙы [[Анна Венгерская|Аннаны]] Чернигов һәм Галич тәхеттәре вариҫы — элекке Новгород кенәзе [[Ростислав Михайлович|Ростислав Михайловичҡа]] кейәүгә бирә, һәм 1245—1250 йылдарҙа тағы ла [[Галицкое княжество|Галич]] өсөн династия көрәшендә ҡатнаша. Был юлы Бела Галич кенәзлегенә венгр принцын түгел, ә үҙенең кешеһен — Ростиславты ултыртырға тырыша. Әммә бер-бер артлы еңелеүҙәр арҡаһында король һуғышты туҡтата һәм [[Даниил Галицкий|Даниил Галицкий]] менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй. Кейәүе Ростислав Михайлович өсөн Бела IV төньяҡ Сербияла (үҙәге Белградта урынлашҡан) айырым наместниклыҡ — яңы банат [[Мачва]] ойоштора. [[Ростислав Михайлович|Бан Ростислав]] бик оҙаҡ был өлкәгә хакимлыҡ итә, ҡыҙы Елизаветны (Эржебет) йәш кенә болгар батшаһы [[Михаил I Асень|Михаил I Асенгә]] кейәүгә бирә, шунан һуң Болгар эштәренә лә ҡыҫыла башлай. Австрия герцогы [[Фридрих II |Фридрих Һуғышсан]] вафатынан һуң Бабенбергтарҙың династияһы тағы ла Австрияла осраша. Бела IV Австрины баҫып алырға теләй; Бабенбергтарҙың мираҫы өсөн көрәш башлана, унда Чехия һәм Венгрия королдәре, Галич-Волынь кенәзе Даниил Романович һәм Рим курияһы ҡатнаша. 1254 йылда Бела IV [[Штирия (герцогство)|Штирияла]] үҙенең власын урынлаштырыуға өлгәшә, ләкин артабанғы йылдарҙа көрәш ҡайтанан башлана. Венгрҙар 1260 йылдың 12 июлендә союздаштары [[половцы|ҡыпсаҡтар]] менән бергә [[Битва при Кресенбрунне|Кресенбрундағы һуғышта]] еңелә. Һөҙөмтәлә Бела Штирияны тотоп ҡала алмай, Австриянан һуң ул да чех короле [[Пржемысл Отакар II|Пржемысл Отакар Икенсенең]] биләмәһенә әйләнә (1261 йыл). Бела Дүртенсенең хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылдарында өлкән улы Иштван менән низағ килеп тыуа, Иштван тәүҙә уға Трансильванияны биреүен талап итә һәм быға өлгәшә, аҙаҡ Дунай йылғаһы буйлап короллектең бер өлөшөн уға бүлеп биреүен талап итә. Вафаты алдынан Бела короллек менән хакимлыҡ итеүҙе законлы вариҫ Иштванға түгел, ә ҡыҙы, бан Ростиславтың ҡатыны Анна Венгерскаяға тапшыра; әммә уның кейәүе Пржемысл Отакар II Аннаның регентлыҡҡа хоҡуғын яҡлай алмай. Яңы король Иштван V (1270—1272) 1270 йылда Польша короле Болеслав V Стыдливый менән союзға инә, ә 1271 йылдың 21 майында Иштван чех армияһын еңә Пржемыслдың тыныслыҡ килешеүен төҙөүгә ризалашыуына өлгәшә. Ләкин 1272 йылда Иштван V йәш кенә көйө вафат була, ә илдә оҙаҡҡа һуҙылған бола башлана. [[Иштван V|Иштван Бишенсенең]] кесе йәштәге улы [[Ласло IV]] (1272—1290) өсөн Иштвандың тол ҡатыны, куман, хан [[Котян Сутоевич|Котяндың]] ҡыҙы [[Елизавета Куманская|Эржебет]] ил менән идаралыҡты үҙ ҡулына ала. Йәш принц, бан Ростиславтың улы [[Бела Ростиславич|Беланың]] тәхетте тартып алыу буйынса тырышлығы тормошҡа ашмай, сөнки Эржебет яҡлылар был хәлдең булмауы өсөн барыһын да эшләй. Артабан илдә феодалдарҙың болалары башлана, бер яҡта [[Чак (дворянский род)|Чактар]] ырыуы (кланы) тора, икенсе яҡта — кланы Кёсеги һәм Гуткеледтарҙың кландары. Күп йылдарға һуҙылғанһәм илде бөлгөнлөккә төшөргән үҙ-ара талаш-тартыш башлана. 1277 йылда магнаттарҙың илгә идара итеү эшенә ҡыҫылыуынан ҡотолорға теләп, Эржебет 15-йәшлек [[Ласло IV|Ласлоны]] бәлиғ булған тип иғлан итә, феодал анархиянан ҡотолорға теләгән бар кеше был ҡарарҙы хуплай. Ласло IV Австрия герцогы [[Рудольф I (король Германии)|Рудольф I Габсбург]] менән союз килешеүе төҙөй, һәм улар бергәләп 1278 йылда [[Битва на Моравском поле|Сухих Крут янындағы һуғышта]] чех армияһын еңә, ҡөҙрәтле [[Пржемысл Отакар II|Пржемысл II]] һәләк була, Ласло Дүртенсенең абруйы юғарыраҡ күтәрелә. Ләкин венгр магнаттары королдең көсәйеп китеүенән, айырыуса уның кумандарға таяныуынан ҡурҡалар; Венгрияға килгән папа легаты Филипп королде мәжүсилектә ғәйепләй, кумандарҙы суҡындырыуҙы талап итә. Был король һәм әсәһе яғынан туғандары араһында конфликт тыуҙыра: Ласло IV ғәмәлдә папаның талабын үтәүҙән баш тарта, быға яуап итеп легат королде сиркәүҙән айыра һәм бөтә Венгрияға интердикт һала. Королгә кумандарға ҡаршы сығырға тура килә, 1282 йылға ул кумандарҙы еңә һәм уға буйһонорға мәжбүр итә, ләкин кумандар менән һуғыштың король власының көсһөҙләнүенә килтереүенә лә ышана. Шунан йәш король, куман урҙаһы яғына сыға, тирмәлә йәшәп, кумандар кеүек кейенә башлай; венгрҙар Ласло Дүртенсене Кун (йәғни куман, Ҡыпсаҡ) тигән исем менән йөрөтә. Ул хәҙер христиан йолаларын бик еңел боҙа, еңел холоҡло ҡыпсаҡ ҡыҙҙары менән аралаша, законлы ҡатынын монастырға урынлаштыра. 1285 йылда [[Золотая Орда|Алтын Урҙанан]] полководецтар Нуғай һәм [[Тула-Буга|Тулабуға]] командалығындағы армия венгр ерҙәренә баҫып инә; улар Пештаға тиклем барып етә һәм көнсығыш Венгрияны аяуһыҙ талай. 1287 йылда папа [[Николай IV]] хатта Ласлоға ҡаршы тәре походын ойоштороу, венгр королен тәхетенән ҡолатып, уның урынына Ласлоның һеңлеһе [[Мария Венгерская (королева Неаполя)|Марияның]] һәм Неаполь короле [[Карл II Анжуйский|Карл II Сатандың]] улын [[Карл Мартелл Анжуйский|Карл Мартелл Анжуйскийҙы]] тәхеткә ултырыу тураһында һүҙ алып бара башлай. 1290 йылда Ласло Дүртенсене үҙ тирмәһендә ялланған үлтереүселәр - өс куман тарафынан үлтерелә; уның балалары булмай, шулай итеп, [[Арпады|Арпадтарҙың]] династияһы йәшәүҙән туҡтай. Тәхеткә [[Иштван V|Иштвана Бишенсенең]] ейәне, венециялы Томазина Морозиниҙың улы [[Андраш III]] (1290—1301) ултыра. Әммә Андраш Өсөнсө лә тыныс ҡына хакимлыҡ итә алмай: уның атаһы [[Иштван Постум]] законлы рәүештә тыумаған, ғәмәлдә уның атаһы палатин Денеш (Дионисий) булған, тип баралар. Шул сәбәпле [[Карл Мартелл Анжуйский|Карл Мартелланан]] тыш Рудольф I Габсбургтың улы [[Альбрехт I (король Германии)|Альбрехт]], хатта Ласло Дүртенсенең ҡустыһымын тип ялған Андраш Славонский ҙа тәхеткә дәғүәләшеүен белдерә. [[Андраш III]] хакимлыҡ иткән осорон боласылар менән көрәшеп үткәрә, Альбрехты еңә һәм уның ҡыҙы [[Агнесса Австрийская|Агнессаға өйләнә]], ләкин магнаттарҙың үҙһүҙлеген еңә алмай. 1301 йылда Андраш Өсөнсөнең ҡапыл ғына вафатынан һуң [[Арпады|Арпадтар]] мираҫы өсөн көрәш башлана. Чех короле [[Вацлав II|Вацлав Икенсенең]] улы — Чехияның буласаҡ короле [[Вацлав III]] (Ласло Чех, 1301—1305 йылдарҙа Венгрия короле, ул Андраш Өсөнсөнөң ҡыҙына йәрәшә); Түбәнге Бавария герцогы [[Оттон III (герцог Баварии)|Оттон Виттельсбах]] (Отто, йылдарҙа Венгрия короле), Бела Дүртенсенең ейәне, шулай уҡ 1295 йылда вафат булған Карл Мартелланың улы [[Карл Роберт|Карл-Роберт]] (Карой I), ул 1301 йылда уҡ [[Эстергом]]да король тажын кейә, ләкин тәхетте яулап ала алмай. Венгр магнаттарының күбеһе Чехия дәғүәсеһе яҡлы була, әммә германия короле Альбрехт Габсбург [[Бонифаций VIII|папа Бонифаций VIII]] һәм ҡөҙрәтле хорват магнаты [[Павел I Шубич|Павел Шубич]] Карой яҡлы була. 1305 йылда [[Вацлав III|Ласло Чех]] тәхеттән [[Оттон III (герцог Баварии)|Отто]] файҙаһына баш тарта, ул Бела V исеме менн таж кейә. Уға ҡаршы [[Карл Роберт|Карой]] хәрби хәрәкәттәр башлай һәм уңышҡа өлгәшә; абруйлы Трансильвания воеводаһы Ласло Кан 1307 йылда Оттоны әсирлеккә ала һәм илдән сығып китрегә мәжбүр итә. 19 йәшлек Карой I тәхеткә берҙән-бер генә дәғүәсе булып сыға һәм 1308 йылда король була һәм [[Анжу-Сицилийский дом|Анжуйский династияһына]] нигеҙ һала. Әммә эре магнаттар — Ласло Кан һәм [[Матуш Чак|Матэ Чак]] йәш королгә буйһонмай; бөтә Венгрия буйлап феодалдар бойондороҡһоҙ хаким булараҡ идара итә. [[Карл Роберт|Карой I]] (1308—1342) король власын тергеҙеү өсөн бик күп йылдарын сарыф итә. Тик смерть Матэ Чактың үлеме (1321) һәм [[Младен II Шубич|Младен Шубичты]] (1322) хакимлыҡтан алып ташлау ғына королгә Венгрияны берләштереү мөмкинлекген бирә; 1323 йылда ул үҙенең резиденцияһын [[Тимишоара|Темешваранан]] [[Вишеград (Венгрия)|Вишеградҡа]] күсерә. Карой I, алтын рудниктарының табышына таянып, ил иҡтисадын тергеҙә, финанс һәм таможя реформаларын уңышлы үткәрә. Әммә иң тәүге сиратта Босния, Сербия һәм Валахияны буйһондороуға ҡоролғануның тышҡы сәйәсәте уңышҡа өлгәшмәй: ул 1330 йылда валаш хакимы [[Басараб I Основатель|Басараб Беренсенән]], 1336 йылда серб короле [[Стефан Урош IV Душан|Стефан Душандан]] еңелә, һөҙөмтәлә Белградты юғалта. [[Карл Роберт|Карой I]] һәм [[Елизавета Польская|Эржебет]]тың (Польша короле [[Владислав I Локетек|Владислав Локотканың]] ҡыҙы Елизаветаның һәм [[Казимир III|Казимир III]] Бөйөктөң) — [[Людовик I Великий|Лайоштың]]улы (Людовик) Беренсе, 1342—1382 йылдарҙа король титулын йөрөтә. Ғәҙәттә ул хакимлыҡ иткән осорҙа Венгрияның хәрби-сәйәси ҡеүәте ныҡ сәскә атҡан осор тип иҫәпләнелә. [[Людовик I Великий|Лайош I]] дәүерендә [[Балканский полуостров|Балҡан ярымутрауындағы]] күп кенә дәүләттәр венгр королен үҙҙәренең сюзерены тип таный. 1347 йылда Лайош, [[Джованна I|Джованны Беренсенең]] приказы буйынса үлтерелгән кесе ҡустыһы [[Андрей Венгерский (герцог Калабрийский)|Андраштың]] үлеме өсөн үс алыу ниәтендә, Италияға ҙур поход менән бара. Венгр армияһы прошла через Верона, Романья аша, Рим эргәһенән үтә һәм 1348 йылдың февралендә Неаполгә барып инә. Лайош [[Неаполитанское королевство|Неаполитан короллеге]] ҡалаларына үҙенең наместниктарын тәғәйенләй, ләкин ул ваҡытта Европаны ялмап алған [[Чёрная смерть|чума эпидемияһы]] арҡаһында, ул уны армияһын был илдән алып китергә мәжбүр була. 1349 йылда венгрҙар Трансильвания воеводаһы Иштван Лацкфи командалығында тағы ла Көньяҡ Италияға һөжүм итә; короллекте Джованна һәм Лайош яҡлылар араһында барған ҡаты һуғыш ялмап ала. 1350 йылда Лайош үҙе Италия ярҙарына ғәскәре менән барып төшә һәм Неаполгә юллана, ләкин папа [[Климент VI|Климент Алтынсының]] ҡурсалауы Джованнаға үҙенә уңайлы тыныслыҡ килешеүе төҙөү мөмкинлеген бирә, шулай итеп, венгрҙар Неаполитан короллеген ташлап китергә мәжбүр була. Һаман да халҡы аҙ булған илдәр иҫәбенә ҡарағанға, чума эпидемияһы Венгрияны урап үтә: һөҙөмтәлә Көнбайыш Европа илдәре XIV быуаттың икенсе яртыһында бөлә, ә Чехия, Венгрия, Польша һәм Литва күтәрелеш кисерә. Италияға походтар венгрҙар араһында мәҙәниәтте үҫтереүгә булышлыҡ итә; Лайош мәғарифты хуплай, мәктәптәр, ә 1367 йылда академия аса. Ул крәҫтиәндәргә һәм ҡалала йәшәүселәргә ярҙам итә, барщинаны оброк менән алмаштыра, Вишеград урынына [[Буда|Буданы]] баш ҡала итә. Лайош та Галич Русына хәрби походтар менән бара, әммә аҙаҡ килеп был илде әсәһе буйынса бабаһы, Польша короле [[Казимир III|Казимир Өсөнсөгә]] бирә. 1353 йылда ул урҙа татарҙарының баҫып инеүен кире ҡаға, уларҙы Молдавиянан ҡыуып сығара. Лайош Балҡанға унлаған поход ойоштора. [[Венецианская республика|Венецияға]] ҡаршы ул [[Генуэзская республика|Генуя]] менән союз килешеүе төҙөй, далматин ҡалалары өсөн һуғыш башлай, ләкин Далмацияла ғына туҡталып ҡалмай, ә Төньяҡ Италияға ла сыға. 1358 йыл башына Далмацияның бар ҡалалары ла тип әйтерлек Венгрия власын таный, шул уҡ йылда Босния баны [[Твртко I]] Лайош Беренсегә үҙ ирке менән буйһона. [[Дубровницкая республика|Дубровник]] Венгрия протекторатына күсә, ошо ваҡыттан алып ҡала ныҡлап аяҡҡа баҫа, һәм был 1526 йылға тиклем дауам итә. Польша короле [[Казимир III|Казимир Өсөнсөнөң]] һеңлеһе [[Елизавета Польская|Эржебеттың]] улы булараҡ, законлы вариҫы булмаған Лайош 1370 йылда Польша тажын да кейә. Поляк-венгр унияһы (1370—1382) данға ҡарағанда проблемаларҙы күберәк алып килә; поляктар уның, идара эшен үҙ тирәһен венгр аҡһөйәктәре менән уратып алған әсәһе [[Елизавета Польская|Эржебетҡа]] (Эльжбет) тапшырып, Польшала әллә ни булмауына ризаһыҙлыҡ белдерә; Польшала анархия хөкөм һөрә, шул замандан шляхтаның көсләнеп китеүе башлана ла инде. Лайоштың да улдары булмай, шуға күрә Венгрия менән Польшаны ҡыҙҙары — [[Мария (королева Венгрии)|Марияға]] һәм [[Ядвига (королева Польши)|Ядвигаға]] ҡалдыра. [[Мария (королева Венгрии)|Мария]] (1382—1387) өсөн уның әсәһе [[Елизавета Боснийская|Эржебет]], Босния баны [[Стефан II Котроманич|Стефан II Котороманичтың]] ҡыҙы идара итә. Мария герман императоры [[Карл IV (император Священной Римской империи)|Карл IV Люксембургтың]] улы [[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Сигизмундҡа]] йәрәшелгән була. Әммә дошманлашҡан партия 1385 йылда Неаполитан короле [[Карл III (король Неаполя)|Карл Өсөнсөнө]] Карой II (1385—1386) исеме аҫтында венгр тәхетенә ултыртыуға өлгәшә. Карой II ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа ике короллекте берләштерә, ләкин 1386 йылдың февралендә заговор һөҙөмтәһендә үлтерелә, үлтереште [[Елизавета Боснийская|Эржебет]] ойоштора. Тол ҡалған королеваға, үҙ сиратында, хорваттар ҡаршы сыға, улар Карой Икенсенең Неаполь короле булған улы Владиславтың венгр тәхетенә дәғүәләшеүен хуплай. 1387 йылда хорваттар [[Елизавета Боснийская|Эржебетты]] һәм [[Мария (королева Венгрии)|Марияны]] әсир итеп ала, шул ваҡыт [[Елизавета Боснийская|Эржебет]] үлтерелә, ә [[Мария (королева Венгрии)|Марияны]] Сигизмунд Люксембург ҡотҡара, ул Венгрияға үҙ ғәскәрҙәрен индерә һәм король була ([[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Жигмонд]], 1387—1437). [[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Жигмонд]] хакимлыҡ иткәндә феодалдар яңынан көсәйә, хорваттар [[Владислав (король Неаполя)|Владислав Неаполитанский]] һәм Босния короле Твртко I ярҙамы менән ҡатламдарға бүленә. 1395 йылда Жигмонд хорваттарҙы еңә, шунан һуң Венгрияның көньяҡ вассалдары ерҙәренә ваҡыт-ваҡыт барымта менән ингән төрөктәргә ҡаршы тәре походын башлай. Әммә 1396 йылдың 25 сентябрендә төрөктәр [[Баязид I|Баязит I]] етәкселегендә [[Битва при Никополе (1396)|Никополь һуғышында]] тәре йөрөтөүселәрҙе ҡырып ҡала. Шунан һуң Венгрияла феодаль анархия көсәйә, хорваттар тағы ла контролдән сыға, Владислав 1403 йылда Загребта венгр тажын кейә. Һуғыш 1409 йылда тамамлана: Жигмонд тәхетен һаҡлап ҡала, ә 1410 йылда «Изге Рим империяһы» императоры тажын кейеүгә өлгәшә. Артабан ул герман эштәре менән күп шөғөлләнә, шулай уҡ Чехияла [[Гуситы|гуситарға]] ҡаршы күп көрәшә. Әммә венгрҙар Жигмондтың император титулы менән ныҡ ғорурлана һәм башҡаса уны тәхетенән төшөрөргә тырышмай. Уның ҡарауы венгрҙарға көньяҡтан Македония, Болгария һәм Албанияны буйһондорған һәм Босния, Валахия, Сербияға бөлдөргөс барымталары менән йыш ҡына ингән төрөктәр янай башлай, улар Венгрияның көньяҡ провинцияларына ла йышыраҡ инә башлай. Жигмондтың кейәүе һәм вариҫы [[Альбрехт II (король Германии)|Альберт]] әллә ни оҙаҡ хакимлыҡ итмәй (1438—1439), улы [[Ладислав Постум|Ласло Бишенсене]] ҡалдырып вафат була. Ләкин һуғышсан партия тәхеткә Польшаның йәш короле [[Владислав III Варненьчик|Владислав Өсөнсөнө]] саҡыра һәм 1440 йылда Уласло I исеме аҫтында уға король тажын кейҙерә, улар йәш король Белградты ҡамауға алған төрөктәргә ҡаршы уңышлы һуғыш асыр, тип өмөтләнә. Ике көслө магнат Миклош Уйлаки һәм Валахиянан сыҡҡан кеше улы [[Хуньяди, Янош|Янош Хуньяди]] Уласло Беренсенең төп союздаштары була; Уласло I, уларға таянып, [[Ладислав Постум|Ласло Габсбург]] яҡлыларҙы еңә, артабан төрөктәргә ҡаршы яңы тәре походының башына тора (1443—1444). Кампания тәүҙә уңышлы башлана, төрөктәр, Албания һәм Сербияның бойондороҡһоҙлоғон таныуға ризалашып, тыныслыҡ килешеүе төҙөргә мәжбүр була. Ләкин һуғыш яҡлылар Болгарияны азат итеүҙе талап итә, Иерусалимға тиклем барып етергә өмөтләнә. Улар йәш королде, тыныслыҡ килешеүен боҙоп, поход башлауына күндерә. 1444 йылда солтан [[Морат II]] [[Битва при Варне|Варна янындағы һуғышта]] тәре йөрөтөүселәрҙе ҡырып һала, Уласло һуғышта һәләк була, төрөктәр ҡайтанан барымта яуҙарын башлай. [[Файл:John Hunyadi - Johannes de Thurocz - Chronica Hungarorum, Brno 1488.jpg|left|300px|thumb|upright|[[Хуньяди, Янош|Янош Хуньяди]]]] Уласло яҡлылар үҙенең туғаны [[Ладислав Постум|Ласло Бишенсенең]] дәғүәләрен хуплаған герман императоры [[Фридрих III (император Священной Римской империи)|Фридрих III Габсбург]] менән компромисҡа бара. Ул Венгрия короле (1444—1457), ә [[Хуньяди, Янош|Янош Хуньяди]] — регент (1446—1452) булып таныла. Кесе йәштәге [[Ладислав Постум|Ласло V]] 1453 йылға тиклем Австрияла йәшәй, ғәмәлдә [[Фридрих III (император Священной Римской империи)|Фридрих Өсөнсөнөң]] тулһынса ҡарамағында була, ә төрөк барымта һуғыштары менән көсһөҙләнә барған Венгрия ике батшалыҡ араһында йәшәүен дауам итә. Ласло V партияһына бөтә Словакияны үҙенә буйһондорған, гусит Чехияһы союздашы,чех полководецы [[Ян Искра|Ян Гишкра]] ярҙам ҡулы һуҙа. 1453 йылда Ласло V аҙаҡ килеп Венгрия короле була, уның дәүерендә [[Хуньяди, Янош|Яноша Хуньядиға]] ҡаршы булған словен графы [[Циллеи, Ульрик|Ульрик Циллеи]] хакимлыҡ итә. Хуньяди, төрөктәрҙең баҫып инеүен кире ҡағып, көньяҡта хакимлыҡ итә. 1456 йылда ул нанёс төрөк солтаны [[Мехмед II|Мәхмәду II Яулап алыусыны]] [[Осада Белграда (1456)|в сражении под Белград янындағы һуғышта]] еңә (был һуғыш Венгр короллегенең түңкәрелеүен 80 йыл алға күсергән тип иҫәпләнелә). Әммә тиҙҙән Янош Хуньяди чума сиренән үлә. Уның өлкән улы Ласло Хуньяди Ульрик Циллеины үлтерә, ә үҙе [[Ладислав Постум|Ласло V]] ҡулынан үлә. Хуньядиҙың тол ҡатыны һәм еҙнәһе [[Михай Силадьи]] бола күтәрә; Ласло V, Хуньяди ғаиләһенең үс алыуынан ҡурҡып, Яноштың кесе улы, 14 йәшлек [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш Хуньядины]] аманат итеп алып, Прагаға ҡаса. Ләкин 1457 йылдың ноябрендә Ласло V үҙе лә үлеп ҡала (эпидемиянан). Уның династияһы өҙөлә, Венгрия тәхете буш тороп ҡала. Янош Хуньядиның даны ваҡ дворяндарҙы һәм ҡала халҡын "уята", 1458 йылдың ғинуарында [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш]] король итеп иғлан ителә Ул хакимлыҡ иткәндә Венгр короллеге һуңғы тапҡыр сәскә атыу осорон кисерә. [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш I Хуньяди]] (1458—1490) Корвин (Ворон) ҡушаматын ала, сөнки уның гербын шул ҡош һүрәте биҙәй. Матьяш тынғыһыҙ яугир, яҡшы хаким һәм белемле меценат була. Хакимлыҡ итеүенең тәүге йылдары үҙ-ара ыҙғыш һәм бер-береһе менән дошманлашҡан феодалдар төркөмдәре менән көрәшеп үткәрә, барондар башлығы Михай Силадьи һәм архиепископ Эстергома, мәғрифәтсе һәм гуманист, хорват [[Витез, Янош|Янош Витез]] уға ҡаршы сығыш яһай. Янош Витез еңеп сыға һәм канцлер була; уның союздашы, чех короле-гусит [[Йиржи из Подебрад|Йиржи Подебрад]] ҡыҙы Каталинаны Матьяшҡа кейәүгә бирә. Матьяш һәм Витездың берлектәге тырышлығы менән регуляр ғәскәр — «Ҡара армия» булдырыла. Матьяш Корвин төрөктәрҙең һөжүмен уңышлы итеп кире ҡағып тора, ә төрөктәр 1459 йылға Сербияны, ә 1463 йылға Боснияны яулап ала. 1464 йылда Матьяш төрөктәрҙең төп босний ҡәлғәһе — [[Яйце]]ны тартып ала, ләкин папа [[Пий II|Пия Икенсенең]] үлеме Османдарға ҡаршы дөйөм Европа тәре походын ойоштороуға булған өмөттө шул йылда уҡ юҡҡа сығара. [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш]] төрөктәр менән көрәштә яңы стартегия — Дунайҙа үҙ эсенә күрше христиан илдәрен дә алған көслө монархия булдырыуҙы тәҡдим итә. Шуға ла Корвин тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлеше итеп көнбайышты билдәләй. Ҡатыны Каталина 1464 йылда вафат булғанға күрә, Чехия һәм Венгрия араһындағы союз бер ни тиклем йомшара. 1466 йылда Матьяш [[Йиржи из Подебрад|Йиржи Подебрадаға]] ҡаршы [[Богемская война (1466—1478)|Богем һуғышын (1466—1478)]] башлай. Һуғыш барышында [[Моравия]] һәм [[Силезия]] Венгрияға ҡушыла; Подебрадтың вариҫы, Польша короле [[Казимир IV|Казимира Дүртенсенең]] улы [[Уласло II|Владислав Ягеллон]] тик Чехия менән [[Лужица|Лужицаны]] һаҡлап ҡала ала. 1482 йылда Матьяш герман императоры Фридрих Өсөнсөгә ҡаршы һуғыш башлай һәм 1485 йылда Венаны ала, шулай итеп, Габсбургтар быуындан-быуынға күсеп килгән мираҫынан яҙа. Австрия, Штирия һәми Каринтия Корвиндың ҡул аҫтына күсә. Һарай шағиры «Chronica Hungarorum» [[Туроци, Янош|Яноша Турочи]] венгрҙарҙы һундарҙың вариҫтары, ә Корвинды «икенсе Аттила» тиа атай. Венгрия Матьяш I король булғанда бығаса күрелмәгән мәҙәни үҫешкә өлгәшә, ғәйәт ҙур король китапханаһы Европалағы иң ҙур китапханаға әйләнә. 1476 йылда Матьяш неаполитан короле [[Фердинанд I (король Неаполя)|Ферранте Беренсенең]] ҡыҙы [[Беатриса Арагонская|Беатрисаға]] өйләнә; Беатриса халыҡ араһында бик популяр була, королдең мәғрифәтселек эшмәкәрлеген хуплай. Беатрисаның үтенесе буйынса Матьяш Италияға генерал Балашты ебәрә, ул 1481 йылда күптән түгел генә Мәхмәд II тарафынан баҫып алынған Отранто ҡалаһын яулап ала. Әммә Беатриса менән никахта уларҙың улдары булмай, һөҙөмтәлә Матьяш тәхетте үҙенең закондан тыш тыуған улы [[Янош Корвин|Яношу Корвинға]] ҡалдырырға ҡарар итә. Ләкин магнаттар уға таж кейҙерергә теләмәйенсә Чехия короле [[Уласло II|Владислав Ягеллон]] кандидатураһын күрһәтә. 1490 йылда Янош Корвин ғәскәре Чонт тауы янында ҡырыла, шуға ла ул, магнаттарҙың ҡарары менән килешеп, Славония герцогы титулын ала. == Венгрияның түбән тәгәрәүе (1490—1526) == [[1490 йыл]]да венгр тәхетенә чех короле Владислав II Ягеллон [[Уласло II]] исеме аҫтында ултыртыла (1490—1516); Уласло II һәм уның улы [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] идара иткәндә Чехия менән Венгрия 36 йыл шәхси унияға берләшә. Уласлоның тәхеткә ултырыуы менән Матьяш Хуньяди яулап алған бөтә уңыштар юҡҡа сығарыла: император Фридрих Өсөнсөнөң улы, [[Максимилиан I (император Священной Римской империи)|Максимилиан Габсбург]], бер ниндәй ауырлыҡһыҙ Австрияны яулап ала, ә Силезия менән Моравия венгр-чех унияһы һөҙөмтәһендә Чехия менән берләшә. Венгрия короле булғас, [[Уласло II]] [[Буда|Будаға]] күсенә һәм шул мәлдән алып чех эштәре менән бөтөнләй шөғөлләнмәй; ләкин король власы Чехияла ғына түгел, ә Венгрияла ла көсһөҙләнә. Яңы король бер ҡасан да король советы ҡарарҙарына ҡаршы төшмәй, шуға ла венгрҙар араһында ул «Владислав Добже» (или «Владислав Бене») ҡушаматын ала, сөнки һәр тәҡдимгә тик «Яҡшы!» тип яуап бирер була. Дворяндарҙың талабы буйынса Матьяштың тол ҡатыны [[Беатриса Арагонская|Беатриса]] Уласло Икенсегә кейәүгә сыға. Канцлер, карьераһы Матьяш дәүерендә ябай чиновниктан үҫә башлаған Эстергом архиепискобы [[Бакоц, Тамаш|Тамаш Бакоц]] абруйлы, ҡарарҙар ҡабул иткәндә йоғонто яһай алырлыҡ кешегә әүерелә. Бер һүҙ менән әйткәндә, Уласло II хакимлығы осоро [[Сигизмунд (император Священной Римской империи)|Жигмонд]] дәүеренән һуңғы осорҙағы иң тыныс йылдар булғандыр. Матьяш Корвин вафатынан һуң төрөктәр дәртләнеп китә, Венгрияға регуляр рәүештә барымта талауына сыға. [[Уласло II]] бөтә мәсьәләләр буйынса ла дворяндар ихтыярына буйһона, шуға ла ул хакимлыҡ иткәндә бер генә бола ла, заговор ҙа килеп тыумай. Феодалдар күп кенә прогрессив яңы ҡарарҙарҙың ғәмәлдән сығарылыуына өлгәшә. Бөтә Европала үҙәкләштерелгән монархиялар ойошторолған дәүерҙә, венгр дворяндары тап ошо осорҙа хәрби һалымды бөтөрөүгә өлгәшә. Был, әлбиттә, ялланған (йәғни регуляр) армияны бөтөрөүгә килтерә; дворяндар мәнфәғәтен күҙәтеп, король милке булмаған ҡалалар һәм ауылдарға урындағы феодалдарға натураль десятина түләү йөкмәтелеүе тураһында декрет сығарыла. XV быуат аҙағына венгр дворяндары дәүләт советында ғына түгел, ә король судында ла һан буйынса өҫтөнлөктө ала. Аҙаҡ килеп, Уласло II хакимлыҡ иткәндә крәҫтиәнде крепостнойға әйләндереү һәм барщинаны ҡырҡа күтәреүҙе күҙҙә тотҡан байтаҡ закондар ҡабул ителә. Ул ваҡытта Көнбайыш Европала ауыл хужалығы продукттарына хаҡтарҙың күтәрелеүе венгр иҡтисадының үҫешенә булышлыҡ итә, әммә экспорттың үҫешенән алынған табыш менән тик юғары ҡатлам кешеләре генә файҙалана ала. Был ҡатламдар эсендә лә: эре магнаттар һәм венгр дворянлығының төп массаһы араһында көрәш көсәйә. [[1498 йыл]]да дәүләт йыйылышы үҙҙәренең шәхси ғәскәрен тотоу йөкмәтелгән һәм ошо хоҡуҡҡа эйә булған 41 эре ер биләүсенең исемлеген раҫлай. [[1503]]—[[1504 йыл]]дарҙа палатин тәғәйенләү тураһындағы мәсьәлә буйынса, ә [[1504 йыл]]да мәрхүм булған Янош Корвин мираҫы өсөн дворяндар һәм магнат араһында көрәш көсәйә. Бәхәстә дворяндар еңеп сыға, һәм улар мираҫҡа кандидат итеп [[Янош I Запольяи|Янош Запольяины]] билдәләй, Янош Запольяи, сығышы буйынса хорват, Трансильвания воеводаһы, тиҙҙән «дворяндар партияһы» лидеры була. [[1505 йыл]]да дворяндар, Уласло Икенсенең теләгенә ҡаршы килеп (әсәһе буйынса Габсбург), король тажын теләһә ниндәй сит ил кешеһенә мираҫ итеп тапшырыуҙы тыйыусы законды ҡабул итә, тимәк, Ягеллондарҙың венгр-чех династияһы бөтһә, тәхетте австриялы Габсбургтарға тапшырыу тыйыла. [[1506 йыл]]да Уласло II Австрия хакимы [[Максимилиан I (император Священной Римской империи)|Максимилиан I]] менән ярашлы килешеү төҙөй, быға ҡарата венгр дворяндарының асыуы ҡабара, шул уҡ йылда королдең өсөнсө ҡатыны [[Анна де Фуа|Анны де Фуаның]] улы — [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|вариҫтың]] тыуыуы ғына был хәлде йомшартып ебәрә. [[1512 йыл]]да ғосман тәхетенә [[Селим I|Сәлим I Яуыз (Грозный)]] ултыра, ул агрессив сәйәсәтте көсәйтә, төрөктәр Венгрияның көньяҡтағы өлкәләрен даими рәүештә талай. [[1513 йыл]]да папа [[Лев X]] элекке крепостноой крәҫтиән, [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш Корвин]] хакимлыҡ иткәндә күтәрелеп ҡалған һәм Эстергомда эре ер хужаһына әйләнгән епископ [[Бакоц, Тамаш|Тамаш Бакоциға]] төрөктәргә ҡаршы яңы тәре походын ойоштороуҙы йөкмәтә. Тамаш Бакоц ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 40 меңлек [[Куруцы|куруцтарҙан]] (тәре йөрөтөүселәр) торған ғәскәр йыя, ғәскәр башына сығышы менән Трансильвания секейҙарынан булған ваҡ дворян Дьёрдь Дожа ҡуйыла. Уғата ҙур креҫтиән армияһының ойошторолоуына борсолған венгр феодалдары, уларҙың контролдән сығыуҙарынан ҡурҡып, [[1514 йыл]]дың майында королдең тәре походынан баш тартыуына өлгәшә. Асыуланған куруцтар (баш күтәреүселәр) феодалдарға ҡаршы [[Восстание Дьёрдя Дожи|хәрби хәрәкәттәр башлай]], [[1514 йыл]]дың йәйендә ихтилал Венгрияның бик ҙур өлөшөнә тарала. 15 июлдә дворян армияһы етәкселәре — [[Иштван Батори]] һәм [[Янош I Запольяи|Янош Запольяи]] баш күтәреүселәрҙе еңә, Дьёрдь Дожа әсир итеп алына, 20 июлдә бығаса күрелмәгән ҡанһыҙлыҡ менән язаға тарттырыла: утта ҡыҙҙырылған тәхеткә ултыртыла һәм башына утта ҡыҙҙырылған таж кейҙерелә. Ихтилал көҙгә тиклем баҫтырыла, феодалдар 50 меңгә тиклем боласыны ҡыра. [[1514 йыл]]дың октябрь — ноябрендә венгр крәҫтиәндәренең хәлен тағы ла нығыраҡ насарайтҡан закондар ҡабул ителә: ҡатламдарға бүленеү, крәҫтиәндәрҙе мәңгегә ергә бәйләү, аҙна һайын барщинаға эшләү һәм башҡалар раҫлана. Шулай итеп, венгр милләтенең тамырына балта сабыла. [[Уласло Икенсенең]] улы — 10 йәшлек [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] (1516—1526) тәүге йылдарҙа үҙенең бабаһы Польша короле [[Сигизмунд I|Сигизмунд I Ягеллон]] ҡарамағында идара итә. [[1515 йыл]]да уҡ уны принцесса [[Мария Австрийская|Мария Австрийскаяға]] (дочери испан короле [[Филипп I Красивый|Филипп I Красивыйҙың]] ҡыҙы) өйләндерәләр, ә уның һеңлеһе [[Анна Ягеллонка (королева Чехии)|Анна]] Австрия тәхете вариҫы [[Фердинанд I (император Священной Римской империи)|Фердинанда Беренсегә]] кейәүгә сыға. Әммә үҙенең аҡыллы һәм талантлы ҡатынының ярҙам итеүенә ҡарамаҫтан, Лайош II феодаль анархияһы ҡулына ала алмай. [[1521 йыл]]да солтан [[Сулейман I|Сөләймән I Кануни]] Белградты баҫып ала. [[1522 йыл]]да [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] бәлиғ булды, тип иғлан ителә. Ул, Европа королдәренең Ғосмандарға ҡаршы бергәләп сығыш яһаясаҡтарына иҫәп тотоп, Рим папаһына, Венецияның дожына, Польша, Англия һәм Австрияға мөрәжәғәт итә. Әммә венгр илселәрен бар ерҙә лә һалҡын ҡабул итәләр, Венгрияның үҙендә дворяндарҙың күбеһе Лайошҡа буйһонмай. == Төрөктәрҙең баҫып алыуы == {{main|Ғосман Венгрияһы}} [[Файл:Central europe 1683.png|thumb|300px|right|1683 йылда Венгри.]] 1526 йылдың 29 авгусында ғосман солтаны [[Сулейман I|Сөләймән Беренсенең]] башында бөйөк вәзир [[Паргалы Ибрагим-паша|Ибраһим паша]] торған 50 меңлек армияһы [[Битва при Мохаче (1526)|Мохач янындағы һуғышта]] 25 меңлек венгр ғәскәрен ҡырып һала: төп сәбәбе — феодаль анархияның барлыҡҡа килеүе, күп кенә венгр дворяндары королдең йыйылырға саҡырыуына иғтибар итмәй, феодалдар һаман да крәҫтиәндәргә ҡорал биреүҙән ҡурҡа. [[Людовик II (король Венгрии и Чехии)|Лайош II]] ҡасып барған сағында һаҙлыҡта батып үлә, 12 көндән һуң Сөләймән бер ниндәй һуғышһыҙ төрөктәргә бирелгән баш ҡалаға килеп инә. Төрөктәр [[Пешт (Будапешт)|Пешта]] һәм [[Балатон]]ға тиклем ятҡан ерҙәрҙе тулыһынса талай, тәүге йылда ғына 200 кешене әсир итеп алалар. Тол ҡалған королева [[Мария Австрийская|Мария]] [[Братислава|Пожонға]] ҡаса; 1526 йылдың сентябрендә [[Фердинанд I (император Священной Римской империи)|Фердинанд I Габсбург]] чех короле итеп һайлана, ләкин 11 ноябрҙә Секешфехерварҙағы сеймда [[Янош Запольяи]] венгр короле тип иғлан ителә. Әммә [[Фердинанд I (император Священной Римской империи)|Фердинанд]], күп кенә вельможаларҙы аҡсаға һатып алып, [[1526 йыл]]дың 17 декабрендә Венгрия короле итеп һайлана. Әле төрөктәр ҡулына эләкмәгән Венгрия территорияһында Фердинанд һәм Янош Запольяи яҡлылар араһында [[Венгерская гражданская война (1527—1538)|күп йыллыҡ һуғыш]] башлана, ә венгр феодалдары, даими рәүештә бер лагерҙан икенсеһенә күсеп, тик үҙ мәнфәғәте өсөн генә яна. 1527—1528 йылдарҙа төрөктәр Дунайҙағы бөтә венгр ҡәлғәләрен дә үҙ ҡулдарына ала, Босния, Хорватия, Славонияны тулыһынса үҙенә буйһондора. [[Разграбление Рима (1527)|Римды талағандан һуң]] 1527 йылда Габсбургтарҙың ғәскәре Венгрияға күсерелә һәм Янош Запольяины бер нисә тапҡыр еңә. 1528 йылдың ғинуарында Запольяи, Истанбулда төҙөлгән килешеүгә ярашлы, солтан Сөләймәндең ҡул аҫтына инә. 1528 йылдың мартында Габсбургтар ғәскәре Запольяины тағы ла еңә, уға Польшаға ҡасырға тура килә. Быға яуап итеп, Сөләймән I 1529 йылда тағы ла похордҡа сыға, 1529 йылдың авгусында төрөктәр һәм Запольяи яҡлы венгрҙар Буданы баҫып ала һәм Яношты ҡайтанан тәхеткә ултырта. Фердинандҡа ҡаршы Сөләймән артабан Австрияға юллана, 1529 йылдың сентябрь — октябрендә төрөктәр [[Осада Вены (1529)|Венаны ҡамай]], ҡаланы баҫып ала алмай, ләкин Янош Запольяиға ярҙам итәләр. Австрия һәм Төркиә араһында барған һөйләшеүҙәр уңышҡа өлгәшмәй, 1532—1533 йылдарҙа Венгрия территорияһында төрөктәр һәм австриялылар араһында [[Австро-турецкая война (1529—1533)|яңы һуғыш]] бара; Фердинандтың ҡустыһы, император [[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V]] Австрияла бик оҫта оборона тота һәм төрөктәрҙе Германияның үҙәгенә үткәрмәй. 1533 йылдың 23 июлендә Истанбулда беренсе австро-төрөк тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Венгрияның ҙур өлөшө Янош Запольяи ҡул аҫтында ҡала, әммә төрөктөргә вассал буйһоноуында була, ә Венгрияның көнбайыштағы һәм төньяҡ-көнбайыштағы ерҙәре солтанға йыл һайын 30 мең дукат түләргә йөкләмә алған Австрияға күсә. [[1530]]—[[1534 йыл]]дарҙа ғәмәлдә [[Паргалы Ибрагим-паша|Ибраһимпашаның]] дуҫы һәм [[Сулейман I|Сөләймәндең]] ышаныслы кешеһе, (дож [[Гритти, Андреа|Андреа Гриттиҙың]] законһыҙ никахта тыуған улы) [[Гритти, Альвизе|Альвизе Луиджи Гритти]] Венгрияың регенты була. Гритти Сөләймән һәм Запольяи араһында аралашсы ролен башҡара, ләкин төрлө авантюраларға бирелә, Запольяи власын ҡаҡшатырға тырышып ҡарай, ә [[1534 йыл]]дың июлендә Трансильванияла уның яҡлы булған надьварад епискобы Имре Цибакты үлтерә. Ләкин трансильван магнаттары Молдавия господаре [[Пётр IV Рареш|Петр Рареш]] ярҙамында 1534 йылдың сентябрендә Гриттиның лагерына һөжүм итә, ул әсир итеп алына һәм язалап үлтерелә. Янош Запольяиның позициялары әкренләп йомшара бара, папа уны сиркәүҙән айыра; оҙаҡ ваҡыт Запольяиның вариҫтары булмай, әкренләп ул Фердинанд Габсбургты Венгрияла үҙенең вариҫы итеп танырға йыйына. [[1538 йыл]]дың 24 февралендә [[Орадя|Надьварадта]] Фердинанд һәм Запольяи яҡлылар араһында тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Фердинанд тәхеткә дәғүә итеүсе берҙән-бер кеше тип таныла, ә Запольяиның башҡа вариҫтары мул итеп бүләкләнергә тейеш була. Ләкин Янош Запольяи 1539 йылда поляк короле [[Сигизмунд I|Сигизмунд Беренсенең]] ҡыҙы [[Изабелла Ягеллонка|Изабеллаға]] өйләнә, 1540 йылдың 7 июлендә йәш королева ул таба, уға [[Янош II Запольяи|Янош Жигмонд]] исеме ҡушыла, ә 1540 йылдың 22 июлендә [[Янош I Запольяи|Янош Запольяи]], барондарын Надьварад тыныслыҡ килешеүе шарттарын үтәүҙән баш тартасаҡтары хаҡында ант иттереп, үлеп китә. Ҡөҙрәтле кәңәшсе һәм вафат булған король ҡаҙнаһының һуңғы хужаһы [[Мартинуцци, Дьёрдь|Дьёрдь Мартинуцци]] («брат Дьёрдь», варад епискобы) сабый [[Янош II Запольяи|Янош Жигмондтың]] Янош II исеме аҫтында король итеп һайланыуына өлгәшә, һәм яңы король Истанбул тарафынан да таныла. Фердинанд I [[Восточно-Венгерское королевство|Янош Жигмондтың биләмәләрен]] баҫып алырға ҡарар итә, Будаға ғәскәр ебәрә; [[Австро-турецкая война (1540—1547)|1540—1547 йылдарҙағы австро-төрөк һуғышы]] башлана, Сөләймән походҡа Янош Жигмондтың хоҡуҡтарын яҡлау лозунгыһы аҫтында сыға, 1541 йылдың авгусында ҡайтанан Буданы ала, [[1543 йыл]]да Эстергом, Секешфехервар, Тату, Печ һәм Шиклошты баҫып ала, артабан Дунай һәм Тиса араһындағы бер нисә ҡәлғә лә уның ҡул аҫтына инә. Шулай итеп, был һуғыш барышында Венгрия өс өлөшкә бүленә: үҙәк һәм көньяҡ райондар төрөк солтаны власы аҫтына эләгә, көнбайыш райондар Габсбургтар биләмәләре составына инә (Австрия контроле аҫтындағы ҡыҫҡартылған Венгр короллеге, баш ҡалаһы Пожон), көнсығыш райондар [[Восточно-Венгерское королевство|Янош Жигмондтың биләмәләре]], әкренләп [[Трансильвания (княжество)|Трансильвания кенәзлегенә]] әүерелгән яңы дәүләт. Буда [[Буда (эялет)| Венгрия вилайәтенең]] үҙәге, ул санджактарға бүленә. Буданың Бейлербейе паша титутылын йөрөтә һәм виләйәттең хәрби, административ һәм суд идарасыһы булып таныла. Ул элегерәк төҙөлгән күрше [[Босния (эялет)|Босния виләйәтенән]], шулай уҡ [[Темешвар (эялет)|икенсе бер эйялеттән]] ярҙамға ғәскәр саҡырырға хоҡуҡлы, уның үҙәге Темешварҙа урынлаша. Венгрҙарҙың бөтәһе лә баҫып алыусыларға ҡаршылыҡ күрһәтте, тип әйтеп булмай: көньяҡ-көнсығыштағы крәҫтиәндәр төрөктәрҙе урындағы феодалдарҙың көс етмәҫлек һалымдар һалып иҙеүенән азат итеүсе тип ҡабул итә. Төрөктәр ҙә венгр крәҫтиәндәре араһынан үҙҙәре яҡлыларҙы булдырырға тырыша һәм улар менән йомшаҡ һөйләшә, бигерәк тә ҡалаларға ярҙам итергә тырыша. Трансильванияның Османдарға түләгән яһағы әллә ни ҙур булмай, солтан ерҙәрендәге венгр крәҫтиәндәре лә әллә ни ҙур һалымдарҙан йонсомай. Венгр ерҙәрендә османдар христиан динен тотҡан кешеләрҙе эҙәрлекләмәй, әммә мосолманлыҡҡа күсеү һәр саҡ дәртләндерелә. Дини һуғыштар менән ялманған Европа уртаһында [[Трансильвания (княжество)|Трансильвания]] дөйөм алғанда дин иреген таныу хөкөм һөргән уникаль бер утрауға әйләнә. Бында католик, православие, протестантизм һәм униат сиркәүе үҙ-ара тыныс йәшәй, 1571 йылда Тырга-Мурешта үткән Трансильвания сеймында ла был раҫлана. Осман протектораты осоро Трансильвания өсөн мәҙәни үҫеш, сәскә атыу осорона әйләнә, ул [[Битва при Мохаче (1526)|Мохач янындағы һуғыштан]] һуң уҡ башлана; шул мәлдә [[Матьяш I (король Венгрии)|король Матьяш]] культы ла барлыҡҡа килә, уның авторитарлығы хәҙер инде фатиха биреү кеүек ҡабул ителә. [[1566 йыл]]да Венгрия ҡайтанан Османдар һәм Габсбургтар араһында һуғыш яланына әйләнә. Һөҙөмтәлә ҡартайған солтан Сөләймән Кануни Венгрияға поход менән килә. Сигетвар ҡәлғәһе яулана, ләкин төрөктәрҙең был еңеүе солтан Сөләймәндең үлеме менән төҫһөҙләнеп ҡала. 1570 йылда [[Янош II Запольяи|Янош Жигмонд]] һәм [[Максимилиан II (император Священной Римской империи)|Максимилиан II]] [[Шпейерский договор|Шпейерҙа килешеүгә]] ҡул ҡуя, уның буйынса Янош Жигмонд венгр тажынан баш тарта, бындай аҙымы өсөн уны Габсбургтар Трансильванияның (Венгрия составындағы вассал кенәзлеге булараҡ) кенәзе тип таный һәм princeps Transsylvaniae et partium regni Hungariae dominus («Трансильвания кенәзе һәм Венгрияның бер өлөшөнөң хакимы») титулын бирә. Был структура Янош Жигмонд үлгәндән һуң да һаҡлана, ә бит уның менән Запольяи династияһы тамамланған була. [[Янош II Запольяи|Янош Икенсе]] кенәзлекте үҙенең ҡаҙна хужаһы [[Бекеш, Каспар|Каспар Бекешҡа]] ҡалдырырға теләй, ләкин Трансильванияның юғары ҡатламы [[Стефан Баторий|Иштван Баториҙы]] кенәз тип иғлан итә (1571—1576), шунан һуң Трансильвания кенәздәрен һайлап ҡуйыу практикаһы ҡулланыла башлай, бик һирәк осраҡта ғына тәхет атаһынан улына күсә. Габсбургтар власы аҫтында артта ҡалған [[Король Венгрияһы]] Австрия дәүләтенең состав өлөшө булараҡ көн итә, баш ҡалаһы [[Братислава|Пресбургта (Пожонда)]] урынлаша. Венгр короле итеп һайланыу менән Фердинанд I үҙенең хөкүмәтен (губерниум) булдыра, палатин уның башлығы була; әгәр был пост буш торһа, идара итеү эше архиепископтарҙың йәки епископтарҙың береһенә йөкмәтелә. Баттяни, Батори, Эрдеди, Надашди, Зриньи ғаиләләре һәм башҡа венгр ырыуҙары [[Братислава|Пожонда]] юғары вазифалар биләй йәки, комитатҡа етәкселек итеп, урта дворяндарҙың күп һанлы төркөмдәрен үҙ командаһында тота. Улар ҙур ғына шәхси армия армии һәм гүзәл һарайҙарҙы тота. [[Королевская Венгрия|Король Венгрияһының]] ҡатламдары Габсбургтар алдынан үҙҙәренең хоҡуҡтарын бик тырышып яҡлай, һәм венгрҙарҙың Австрия составында автономияһы ысын мәғәнәһендә автономия булыуға өлгәшә. [[XVI быуат]]та Венгрияла, бигеррәк тә Трансильванияла, [[кальвинизм]] бик тиҙ тарала, [[Реформация]] тулыһынса тантана итмәһә лә, ул католик сиркәүен бер ни тиклем ҡыҫырыҡлай. Венгр йөмғиәтен тулҡынландырған һорауҙарға ыңғай яуаптар бирә алғанға күрә протестанизм халыҡ араһында уғата ҙур популярлыҡ яулай. Католик сиркәүе аңлатыуынса, гонаһтары өсөн венгрҙарға төрөктәр күктән ебәрелгән яза; протестант концепцияһы буйынса, венгрҙар аллаһ тарафынан һайланған халыҡ булараҡ ҡаты һынауҙарға дусар була: үҙҙәренең динен һаҡлап, венгрҙар сит ил кешеләре власынан ҡотоласаҡ. Протестант дине тәғлимәте төрлө кимәлдәге белем биреү учреждениелары системаһына айырыуса иғтибар бүлә; хаттаиң бәләкәй трансильван ауылындағы иң ярлы приход мәктәптәрендә бына тигән мәктәп уҡытыусыларын осратырға була; [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш]] осоронда һүрәтле ҡулдан яҙылған дәреслек ғәҙәти китап тип иҫәпләнә, ул бик ҡиммәт тора, ә йөҙ йыл үтеү менән Гомерҙың нәшер ителгән китабын бер килограмм ит хаҡына һатып алырға була. [[Файл:Egri no.jpg|thumb|200px| [[Эгерҙы ҡамауҙа тотоу]] (1552 йыл)]] Тағы ла өс [[австро-төрөк һуғыштары]] (1551—1562, [[Австро-төрөк һуғышы (1566—1568)|1566—1568]], 1592—1606) Венгрияла осман биләмәләренең бер ни тиклем артыуына килтерҙе. Австрияның 1590-сы йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәренең уңышын, католик фанаттарының төрөктәрҙән яулап алынған ерҙәрҙә йәшәгән халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙырыуы арҡаһында, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә юҡҡа сығара. Император [[Рудольф II]] [[1604 йыл]]да еретиктарға ҡаршы йүнәлтелгән элекке закондарҙы тергеҙә; яуап урынына Трансильванияла магнат-кальвинист [[Иштван Бочкаи]] етәкселегендә ҡеүәтле ихтилал башлана, элек османдарға ҡаршы һуғышҡан [[гайдуктар]] уның яҡлы булып сығыш яһай. 1605 йылда Бочкаи [[Королевская Венгрия|Венгр короллегенә]] бәреп инә, уның отрядтары [[Штирия|Штирияға]] тиклем барып етә. Рудольф Икенсенең ҡустыһы императорҙың Венгриялағы наместнигы [[Матвей (император Священной Римской империи)|Маттиас]] ғәмәлдә императорға ҡаршы сығыш яһай, Венгрияла власты үҙ ҡулына ала һәм венгр протестантары менән ярашырға ашыға. [[1606 йыл]]дың 23 июнендә Венала Маттиас килешеү буйынса венгр дворяндары һәм ҡалаларының дин тотоуҙа ирекле булыуҙарын таный һәм Бочкаиға Венгрияның таулы ерҙә урынлашҡан ете [[Комитат (административная единица)|комитатын]] бирә. Австрия менән Төркиә араһындағы [[Житваторокский мир|Ситваторок (Живаторок) тыныслыҡ килешеүе]] буйынса бер тапҡыр бирелә торған 200 мең форинтлыҡ компенсация өсөн император яһаҡ түләүҙән азат ителә. Шул ваҡыт Иштван Бочкаи вафат була, Трансильванияла власты [[Жигмонд Ракоци]] баҫып ала. Маттиас асыҡтан-асыҡ Рудольфҡа ҡаршы сығыш яһай, 1608 йылда [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матьяш II]] (1608—1618) исеме аҫтында Венгрия короле тип таныла, ә 1612 йылда ҡустыһын Австрия тәхетенән төшөрөп, Габсбург биләмәләрен ҡайтанан берләштерә. Маттиасҡа венгр тажы өсөн бик ҡиммәт түләргә тура килә — венгрҙарҙың Ягеллондар заманынан алып булған өҫтөнлөктәре ҡайтанан тергеҙелә: монарх булмаған саҡта палатин уның вазифаларын үтәргә тейеш, сеймдарҙан ризалыҡ алмай тороп королдең һуғыш иғлан итергә хоҡуғы юҡ, крепостной гарнизондарҙан ул венгрҙарҙан башҡа бөтә офицерҙарҙы алырға тейеш. Шул уҡ йылда Трансильванияла власты күңел асырға яратҡан һәм хөр фекерле [[Габриель Батори|Габор Батори]] баҫып ала, ул 1610—1611 йылдарҙа ваҡытлыса булһа ла Валахияны яулап ала. [[1613 йыл]]да шәхесе һәм ҡаҙаныштары йыш ҡына [[Матьяш I (король Венгрии)|Матьяш Хуньяди]] образы менән йәнәш ҡуйылған [[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]] (1613—1629) кенәз була. [[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]], «венгр Макиавеллиһы», ихлас кальвинист, Османдар яҡлы, регуляр армия булдыра, магнаттарҙың баш-баштаҡлығын аяуһыҙ рәүештә баҫа, анархияны бөтөрә; яһаҡ йыйыуҙа бер кемде лә йәлләп тормай, кенәз ҡаҙнаһын тулыландыра. Ул дин тотоуҙа иректе сикләмәй, иезуит Дьёрдем Кальдиҙың Библияны тәржемә итеүен хуплай, был маҡсатҡа аҡса бүлә, православие динендәге румындарға үҙҙәренең епискобын булдырыуҙарына рөхсәт бирә һәм анабаптистарҙы йәшерә. [[Тридцатилетняя война|Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа]] ҡушылып, ул [[1619 йыл]]да [[Нитра|Словакияны]], шунан һуң [[Братислава|Пожонды]] баҫып ала, [[1619 йыл]]дың ноябрь — декабрендә, баш күтәргән чехтар менән союздаш булып, хатта [[Вена|Венаны]] ҡамауҙа тота. [[1620 йыл]]дың ғинуарында [[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]] Пожондағы дәүләт йыйылышында Венгрия кенәзе итеп һайлана (1620—1622); шул уҡ йыйылыш лютерандар, кальвинистар һәм католиктарҙың хоҡуҡтарын тигеҙләү, иезуиттарҙы ҡыуыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Әммә Бетлен христиан Венгрияһының ике өлөшөндә лә власты ҡулында тота алмай: Габсбургтарҙың еңеүҙәре сәбәпле, ул [[1622 йыл]]дың 6 ғинуарында почётлы [[Никольсбургский мир|Микулов (Никольсбург) тыныслыҡ килешеүе]] төҙөргә мәжбүр була. Был килешеү буйынса Бетлен, венгр тажынан баш тартҡан осраҡта, ете бәхәсле комитатты һәм Герман империяһы герцогы титулын ала; ошо уҡ документта Габсбургтарҙың [[Трансильвания (княжество)|Трансильвания]] өсөн дәғүәләшеүе тураһында бер һүҙ ҙә булмай. Бетлен тағы ла бер нисә тапҡыр Австрияға һуғыш аса, ләкин элекке уңышын ул ҡабатлай алмай. Әммә сәйәси даирәлә ул ҙур урын биләй, [[Трансильвания (княжество)|Трансильванияның]] мәҙәни йәһәттән сәскә атыуына бөтә Европа ғәжәпләнә. Көнбайыш илдәрҙең беренең илсеһе, [[1621 йыл]]да [[Алба-Юлия|Дьюлафехерварҙағы]] кенәз һарайында булғандан һуң, үҙенең ғәжәпләнеүен йәшерә алмайынса: "Бында наҙанлыҡтың эҙе лә юҡ таһа!" — тип ҡысҡырып ебәрә. Кенәз һарайын итальян архитекторҙары һәм скульпторҙары мөһабәт алым ҡулланып эшләй; улар уны фрескалар, ҡалҡыу биҙәкле түшәм, фламанд һәм итальян гобелендары менән биҙәй. Бүлмәләрендәге экзотик йыһаздар, унда үткәрелеп килгән бал кисәләре, театр спектаклдәре, музыкаль концерттар менән бер рәттән һарайҙа эшләгәндәрҙең һәр кемгә иғтибарлы була белеүе ул замандағы нәзәкәтлелек тураһындағы иң юғары талаптарға яуап бирә. [[1629 йыл]]да [[Бетлен, Габор|Габор Бетлен]] вафат була, уның тол ҡатыны [[Екатерина Бранденбургская|Каталина Бранденбургская]] власты ҡулында тота алмай. Бетлен үлгәндән һуң ете комитат та ҡайтанан Габсбургтарға ҡайтарып бирелә. [[1630 йыл]]да трансильван феодалдары кенәз итеп [[Дьёрдь I Ракоци|Дьёрдя Ракоци Беренсене]] һайлай (1630—1648), ул идара иткән йылдар [[Трансильвания (княжество)|Трансильванияның]] «алтын быуатының» һуңғы этабы тип иҫәпләнелә, унда элеккесә венгрҙар хакимлыҡ итә. [[Дьёрдь I Ракоци|Дьёрдь Ракоци I]] лә бойондороҡһоҙ тышҡы сәйәсәт алып бара, Молдавия һәм Валахиялағы бәхәстәргә ҡыҫыла, ә [[1643 йыл]]да Швеция менән союздаш килешеүе төҙөй һәм Австрияға ҡаршы һуғышты ҡайтанан башлай, урындағы халыҡ ярҙамы менән тағы ла бөтә Словакияны яулап ала, [[1645 йыл]]да трансильвандар шведтар менән берлектә [[Брно]]ны ҡамауҙа тота. Әммә Дьёрдь Ракоци I Истанбул баҫымы аҫтында шул йылда уҡ [[Фердинанд III (император Священной Римской империи)|Фердинандом III]] менән сепаратив Линцск тыныслыҡ килешеүе (декабрь, [[1645 йыл]]) төҙөй, уға ете комитат беркетелә һәм империя кенәзе титулы бирелә. [[Дьёрдь I Ракоци|Дьёрдя Ракоци Беренсенең]] улы һәм вариҫы [[Дьёрдь II Ракоци|Дьёрдь Ракоци II]] (1648—1660) антигабсбург сәйәсәтен дауам итә, төрөктөрҙең власынан да ҡотолорға теләй, Валахияны һәм Молдованы үҙенә буйһондора; был кенәзлектәргә йоғонто яһау өсөн көрәштә уға тәүҙә [[Хмельницкий, Богдан Михайлович|Богдан Хмельницкий]] менән бәрелешергә тура килә, [[1653 йыл]]дың майында үҙенең союздашы [[Матей Басараб|Матей Басарабҡа]] уның улы [[Хмельницкий, Тимофей Богданович|Тимоша Хмельницкийҙы]] [[Битва под Финтой|Финта янындағы һуғышта]] еңергә ярҙам итә. Тиҙҙән Дьёрдь Ракоци II шведтарҙың Речь Посполитийға баҫып инеүенән файҙаланып ҡалырға ҡарар итә һәм, [[Стефан Баторий|Стефан Батория]] кеүек, үҙенә Польша тәхетен тартып алырға теләй. Трансильвандар Польшаға шведтар һәм запорожецтар менән бергә баҫып инә, ләкин поляктар уларға ҡаршы татарҙарҙы ебәрә, ә солтан [[Мәхмәд IV]] Дьёрдь Ракоци Икенсенән кенәз власын тартып ала; [[1658]]—[[1662 йыл]]дарҙа төрөктәр һәм татарҙар Трансильванияны талап сыға. Кенәзлектең иҡтисади сәскә атыуы тамамлана, [[1660 йыл]]дың июнендә Дьёрдь Ракоци II төрөктәр менән һуғышта үлемесле яралана, уның арҡалашы [[Кемени, Иоанн|Янош Кемени]] власты ҡулында тота алмай, [[1661 йыл]]да төрөктәр Трансильванияла үҙҙәрен тыңлап ҡына торған [[Михай I Апафи|Михая Апафины]] кенәз итеп ҡуя (1661—1690). [[1663 йыл]]да яңы [[Австро-турецкая война (1663—1664)|австро-төрөк һуғышы]] башлана. [[1664 йыл]]дың 10 авгусында Австрия һәм Төркиә араһында төҙөлгән [[Вашварский мир|Вашвар килешеүе]] буйынса осман ғәскәрҙәре Трансильваниянан сығарыла, ләкин ул солтандың юғары власы аҫтында ҡала, Трансильванияның бер нисә ҡәлғәһендә — Нове-Замки (Эршекуйвар), Орадя (Надьварад), Зеринвар (Уйзриньивар) — төрөк гарнизондары урынлаша, әИстанбулға ебәрелә торған яһаҡтың ҙурлығы ҡырҡа арта. Ғосман империяһындағы көрсөк венгр провинцияларының хәлен насарайта. Шуға ҡарамаҫтан төньяҡ Венгрияла 1670-се йылдарҙа [[Куруцы|куруцтарҙың]] яңы ихтилалдары Австрияға ҡаршы башлана. Боласыларға [[Людовик XIV]] ярҙам итә. Тәүге ихтилал [[1672 йыл]]да башлана, әммә куруцтарҙы тиҙ арала ҡыйратып ташлайҙар; [[1678 йыл]]да баш күтәреүселәргә дворянин [[Тёкёли, Имре|Имре Тёкёли]] етәкселек итә, улар Корлоль Венгрияһының ҙур ғына өлөшөн биләүгә өлгәшә. Бер ни тиклем ваҡыт ул Истанбул һәм Вена араһында йөрөй, ләкин [[1682 йыл]]да [[Мехмед IV|Мехмедом IV]] менән союз килешеүе төҙөй, шул сәбәпле төрөктәр Венаға поход менән йүнәлә, һөҙөмтәлә Венгрияла ғосмандарҙың хакимлыҡ итеүе тамамлана. == Венгр Халыҡ Республикаһы ([[1949]]—[[1989]]) == === Власҡа коммунистарҙың килеүе === [[1947 йыл]]дың [[31 август|31 авгусындағы]] парламент һайлауында ''Венгрия Коммунистар партияһы'' (КПВ) күпселек тауыш йыя. [[1948 йыл]]да ''Венгрия Социаль-демократик партияһында'' етәкслек алмашына, партияның рәсми идеологияһы итеп ''ленинизм'' иғлан ителә, коммунистик булмаған ағымдар вәкилдәренең СДПВ-ла етәксе вазифалар биләүселәре уның сафынан сығарыла. 13 июндә СДПВ менән Коммунистар партияһы ''Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһына'' (ВПТ-ға) берләшә (''Magyar Dolgozók Pártja'', ''MDP'', ''ВПТ''). Дәүләт йыйылышындағы урындарҙың яртыһынан күберәге яңы партияныҡы булып сыға, ВПТ-ның генераль секретары итеп КПВ лидеры ''Матьяш Ракоши'' һайлана. === Советлашыу === 1949 йылда конституция ҡабул ителә һәм ''Венгр Халыҡ Республикаһы'' иғлан ителә. Дәүләт йыйылышы формаль рәүештә закон сығарыу органы булып ҡала, ул күп мандатлы, ә 1966 йылдан — бер мандатлы округтар буйынса һайлана. Хөкүмәт ''Министрҙар советы'' итеп үҙгәртелә, президент вазифаһы бөтөрөлә, уның функциялары Дәүләт йыйылышы тарафынан һайланған ''Президент советына'' (''Elnöki Tanács'') күсә. Тиҙҙән Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһынан башҡалары тыйыла. Демократия ВПТ диктатураһы менән алмаштырыла. === Венгр ихтилалы һәм советлашыуҙан ҡотолоуға ынтылыш === {{төп мәҡәлә|1956 йылғы мадьяр ихтилалы}} [[1956 йыл]]дың [[21 июль|21 июлендә]] Матьяш Ракоши оставкаға ебәрелә, уның урынын ''Эрнё Герё'' ала. [[23 октябрь|23 октябрҙә]] [[Будапешт]]а күмәк кеше ҡатнашлығындағы коммунистарға ҡаршы демонстрация башлана. Йыйылыусылар баш ҡаланың үҙәк майҙанындағы [[Сталин]] һәйкәлен һүтә һәм уны киҫәктәргә вата, яҡындағы биналарҙы баҫып алырға ынтыла. Был халыҡ сыуалышы шул уҡ көндә ихилалға үҫешә. 24 октябрҙә ''Имре Надь'' Венгрия Министрҙар советы рәйесе вазифаһына тәғәйенләнә. Хөкүмәттең яңы составы утты туҡтатыу, Венгр Халыҡ Армияһын һәм Дәүләт именлеге идаралығын таратыу, гонвед ойоштороу, ВПТ эшмәкәрлеген бөтөрөү, шулай уҡ [[СССР|совет]] ғәскәрҙәрен Венгриянан сығарыу тураһында [[СССР|Советтар Союзы]] менән һөйләшеүҙәр башланыуы хаҡында иғлан итә. 30 октябрҙә күп партиялы система тергеҙелә, 31 октябрҙә коммунистарға ҡаршы кәйефтә булған демонстранттарҙың хәрби өлөшөнән ''Милли гвардия'' (''Nemzetőrség'') ойошторола. 3 ноябрҙә ВПТ, ПНСХ, НКП и СДПВ вәкилдәренән яңы хөкүмәт төҙөлә. ВПТ-ның йәмәғәт биналарын, министрлыҡтарҙы һәм район комитеттарын һаҡлаған әүҙем ағзаларына үҙҙәрендәге ҡоралды һис киҫекмәҫтән тапшырыу хаҡында венгр хөкүмәтенең фарманы бирелә. 4 ноябрҙә Будапештҡа [[СССР|Совет Армияһы]] индерелә һәм 7 ноябргә милли гвардияның ҡаршылығы баҫтырыла, венгр хөкүмәте ҡулға алына.<ref>Джоанна Гранвилл (Johanna Granville), ''Первый Домино'' [http://books.google.com/books?id=RkaWTipqnecC&printsec=frontcover&dq=%22johanna+granville%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES ''The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956''], Texas A & M University Press, 2004. ISBN 1585442984.</ref> Премьер-министр Имре Надь үлем язаһына хөкүм ителә. 7 ноябрҙә [[СССР|совет]] ҡарашлы Революцион эшсе-крәҫтиән хөкүмәте (''Forradalmi Munkás-Paraszt Kormány'') төҙөлә, элекке хөкүмәттең бөтө ҡараҙары ла юҡҡа сығарыла. Был ихтилал һөҙөмтәһендә Венгрия хеҙмәтсәндәр партияһы (ВПТ) бөтөрөлә, һәм уның ағзаларынан икенсе берҙән-бер законға нигеҙләнгән ойошма — ''Венгрия социалистик эшселәр партияһы'' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''Венгерская социалистическая рабочая партия'', ''Magyar Szocialista Munkáspárt'', ''MSZMP'', ''ВСРП'') ойошторола. Уның генераль секретары итеп ''Янош Кадар'' һайлана. Ул был вазифала [[1988 йыл]]ға, үны ''Карой Гросс'' алмаштырғансы була. == Өсөнсө Венгр Республикаһы == [[1989 йыл]]да ВСРП-ла етәкселек алмашына, партия идеологияһы итеп ''социал-демократия'' иғлан ителә, уның атамаһы ''Венгр социалистик партияһы'' итеп үҙгәртелә (''Венгерская социалистическая партия'', ''Magyar Szocialista Párt'', ''MSZP'', ''ВСП''). Бер партиялы система бөтөрөлә: либераль партия - ''Ирекле депутаттар альянсы'' (''Альянс свободных демократов, АСД''), консерватив партиялар - ''Венгр демократик форумы'' (''Венгерский демократический форум, ВДФ''), ''Бойондороҡһоҙ ваҡ милекселәр партияһы'' (''Партия независимых мелких хозяев, ПНМХ''), ''Христиан-демократик халыҡ партияһы'' (''Христианско-демократическая народная партия, ХДНП''), ''Венгр граждандар союзы'' (''Венгерский гражданский союз, ВГС'', венгр телендәге аббревиатураһы ''«Фидес»'' менән нығыраҡ билдәле). Венгрия яңынан ''«Венгр Республикаһы»'' итеп иғлан ителә - был ил тарихындағы өсөнсө демократик дәүләт. Тышҡы [[сәйәсәт]] үҙгәртелә — [[Европа]]ға ҡайтыуға йүнәлеш алына, ил биләмәләренән Совет Армияһы частарын сығарыу башлана, ул [[1991 йыл]]да тамамлана. [[1999 йыл]]дан Венгрия — [[НАТО]], ә [[2004 йыл]]дың [[1 май]]ынан  — [[Европа берләшмәһе]] (Европейский союз, ЕС) ағзаһы. [[1990 йыл]]дың мартында [[1947 йыл]]дан һуң тәүге тапҡыр күп партиялылыҡ шарттарында Дәүләт йыйылышына һайлау үткәрелә. Уның һөҙөмтәһе буйынса беренсе урынды консерватив партия - ''Венгр демократик форумы'' ала, һәм хөкүмәтте уның вәкиле ''Йожеф Антал'' етәкләй. Был кабинеттың һәм уның яҡлылар эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре итеп ''баҙар иҡтисады һәм хосуси милекселек'' ''иғлан ителә'', ''хосусилаштырыу'' (приватизация — дәүләт һәм муниципаль милекте һатып йәки бушлай хосуси милеккә биреү) ''үткәрелә''. Әммә үҙгәртеп ҡороуҙар иҡтисади ауырлыҡтарға алып килә: эшһеҙлек арта, халыҡтың йәшәү кимәле түбәнәйә, илдең төп аҡса берәмеге ''форинт'' [[девальвация]]ға дусар була, [[Халыҡ-ара валюта фонды]] менән проблемалар тыуа. [[1994 йыл]]ғы парламент һайлауында Венгр социалистик партияһы (ВСП) беренсе урынды ала, һәм ул Ирекле депутаттар альянсы менән берлектә ''Дьюла Хорн'' етәкселегендә хөкүмәт төҙөй. [[1995]]-[[1996]] йылдарҙа Венгрияла иҡтисад программаһы тормошҡа ашырыла. Авторы — финанстар министры Лайош (Ласло) Бокрош исеме менән ул «Бокрош планы» булараҡ билдәлелек ала һәм форинттың девальвацияһын, социаль түләүҙәрҙе ҡыҫҡартыуҙы, сит илдәрҙән тауар индереүгә (импортҡа) һалым кертеүҙе күҙ уңында тота. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар һәм әҙәбиәт == * [http://www.europa.km.ru/hungaria/history1.htm История Венгрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605063536/http://www.europa.km.ru/hungaria/history1.htm |date=2009-06-05 }} * [https://web.archive.org/web/20150924022555/http://www.globalaffairs.ru/number/n_5966 Я.Шимов. Австрия и Венгрия: идентичность на развалинах] * [http://horthy.narod.ru/ Венгерская история. Правление Миклоша Хорти] * [http://www.airwar.ru/history/av2ww/axis/koshice/koshice.html Инцидент в Кошице 26.06.1941 — повод для вступления Венгрии во Вторую мировую войну] * [http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/04.html Пушкаш А. И. Соучастие Венгрии в нападении на [[СССР]]] * Статья Тамаша Крауса [http://scepsis.ru/library/id_931.html «О венгерских рабочих советах 1956 года»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901064158/http://militera.lib.ru/h/sb_crusade_in_rossia/04.html |date=2016-09-01 }} * [http://vengriya.org/istoriya-vengrii/noveishaya-istoriya-vengrii.html Новейшая история Венгрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527113750/http://vengriya.org/istoriya-vengrii/noveishaya-istoriya-vengrii.html |date=2009-05-27 }} * [https://web.archive.org/web/20141217082036/http://www.hungarianhistory.com/ История Венгрии]{{ref-en}} * [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s3_25_4.pdf Юрасов М. К. Русско-Венгерские отношения начала XII в. ] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2006. № 3 (25). С. 47-56. * Асташин Н.А. Миклош Хорти: адмирал в своем лабиринте // До и после Версаля. М.: «Индрик», 2009, [http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2009_Do_i_posle_Versal'a.pdf с. 374-393.] ISBN 978-5-91674-059-2 {{Европа по темам|тарихы|тарих|цвет=Венгрия}} [[Категория:Венгрия тарихы]] pg89cehus1gj7axy3x9h7p660how4gm 0 104832 1309118 1306450 2026-11-07T16:29:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309118 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Иван Сергеевич Вишневский | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = 280px | Описание изображения = | Позиция = Һаҡсы | Рост = 183 | Вес = 96 | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2005—2008|{{Канада флагы}} [[Руэн-Норанда Хаскис]] |2008—2009|{{АҠШ флагы}} [[Пеория Ривермен]] |2009|{{АҠШ флагы}} [[Даллас Старз]] |2009—2010|{{АҠШ флагы}} [[Техас Старз]] |2010|{{АҠШ флагы}} [[Чикаго Вулвз]] |2010—2011|{{АҠШ флагы}} [[Рокфорд АйсХогс]] |2011—2013|{{Флаг России}} [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]] |2013—2016|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2016—2017|{{Флаг России}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]] |2017—2018|{{Флаг России}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] |2018—2019|{{Флаг России}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] |2019—2020|{{Флаг России}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]] |2020—2021|{{Флаг России}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]] |2021|{{Флаг Словакии}} [[Попрад (хоккей клубы)|Попрад]]}} | Клубы (тренер) = {{хоккейная карьера |2023—2024|{{Флаг России}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]}} | Гражданство = {{Флагификация|Россия}} | Дата рождения = 18.02.1988 | Место рождения = [[СССР]], {{ТУ|Барнаул}} | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2006|2006 йылда]] 1-се раундта 27-се һан аҫтында [[Даллас Старз|«Даллас Старз»]] клубы менән һайлана'' | Карьера = 2005—2021 | Награды и премии = | Медали = }} '''Вишневский Иван Сергеевич''' ([[18 февраль]] [[1988 йыл]], [[Барнаул]]) — [[Рәсәй]] хоккейсыһы, ҡапҡасы. [[Барнаул]]дан «Мотор» клубы тәрбиәләнеүсеһе. Тәүге тренеры: Гостьев Сергей Викторович. 2019/2020 йылдар миҙгелендә [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған Мәскәүҙән [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак»]] хоккей клубының уйынсыһы була. == Карьера == === Клубта карьераһы === Иван Вишневский үҙенең профессиональ карьераһын 2005 йылда [[Квебек баш юниор хоккей лигаһы|QMJHL]] лигаһы «Руэн-Норанда Хаскис» клубында башлай. Клуб уны [[Канада хоккей лигаһы]]ның драфтында дөйөм 68-се һан аҫтында һайлай, ә быға тиклем ул [[Лада (хоккейный клуб)|«Лада»]] командаһының фарм-клубы өсөн уйнай. Киләһе йылда [[МХЛ драфты 2006|МХЛ драфтында]] беренсе раундта дөйөм 27-се һан аҫтында [[Даллас Старз|«Даллас Старз»]] командаһы менән һайлана<ref>{{cite news|title=2006 NHL Draft History - Round 1|url=http://www.mynhldraft.com/2006/round1/|accessdate=1 октября 2011|date=24 июня 2006|publisher=mynhldraft.com}}</ref>. «Хаскис» составында Иван өс миҙгел дауамында сығыш яһай, шул ваҡыт эсендә 197 осрашыуҙа 166 (51+115) мәрәй йыя. 2007 йылдың 18 июлендә Вишневский «Даллас» менән өс йыллыҡ контракт төҙөй<ref>{{cite news|title=Stars Sign Ivan Vishnevskiy|url=http://stars.nhl.com/club/news.htm?id=449988|accessdate=1 октября 2011|date=18 июля 2007|publisher=stars.nhl.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302074311/http://stars.nhl.com/club/news.htm?id=449988|archivedate=2012-03-02}}</ref>. «Старз» составында 2009 йылдың 7 апрелендә [[Миннесота Уайлд|«Миннесота Уайлд»]] командаһына ҡаршы уйында [[Милли хоккей лигаһы]]нда тәүге осрашыуын уҙғара<ref>{{cite news|title=Gaborik goal sparks Wild to 3-1 win over Stars|url=http://sports.yahoo.com/nhl/recap?gid=2009040730|accessdate=1 октября 2011|date=8 апреля 2009|publisher=sports.yahoo.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612030720/http://sports.yahoo.com/nhl/recap?gid=2009040730 |date=2015-06-12 }}</ref>. Ике көн үткәс [[Колорадо Эвеланш|«Колорадо Эвеланш»]] клубына ҡаршы уйында һөҙөмтәле пас биреп лигала үҙенең тәүге мәрәйен йыя<ref>{{cite news|title=Вишневский набрал первое очко в НХЛ в игре с «Колорадо»|url=http://www.championat.com/hockey/news-203985.html|accessdate=1 октября 2011|date=10 апреля 2009|publisher=championat.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063810/http://www.championat.com/hockey/news-203985.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Бөтәһе шул миҙгелдә Иван «йондоҙҙар» составында 3 осрашыу уҙғара һәм ике мәрәй йыя, әммә миҙгелдең күп өлөшөндә ул [[Америка хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Пеория Ривермен|«Пеория Ривермен»]] клубы составында уйнай. 2009/2010 йылдар миҙгелен Вишневский «Далластың» яңы фарм-клубы [[Техас Старз|«Техас Старз»]] составында башлай. 2009 йылдың 21 декабрендә [[Сан-Хосе Шаркс|«Сан-Хосе Шаркс»]] командаһына ҡаршы уйында Иван яңғылыш үҙенең буш ҡапҡаһын шайбаны индерә, бынан һуң ул яңынан АХЛ-ға ебәрелә<ref>{{cite news|title=Dallas Stars Ivan Vishnevskiy Own Goal vs Sharks 12/21/09|url=http://www.freetechie.com/blog/dallas-stars-ivan-vishnevskiy-own-goal-vs-sharks-122109/|accessdate=1 октября 2011|date=23 декабря 2009|publisher=freetechie.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303165145/http://www.freetechie.com/blog/dallas-stars-ivan-vishnevskiy-own-goal-vs-sharks-122109/ |date=2016-03-03 }}</ref><ref>{{cite news|title=Stars send D Ivan Vishnevskiy back to AHL 2 days after his own-goal against San Jose|url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=510975|accessdate=1 октября 2011|date=23 декабря 2009|publisher=nhl.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020003821/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=510975|archivedate=2012-10-20}}</ref>. «Техасҡа» ҡайтҡас ул һаҡсылар араһында клубтың иң мәргән уйынсыһы була. Тик 2010 йылдың 9 февралендә «Даллас» Иванды [[Атланта Трэшерз|«Атланта Трэшерз»]] клубына Кари Лехтоненға алмаштыра<ref>{{cite news|title=Stars Trade for Kari Lehtonen|url=http://stars.nhl.com/club/news.htm?id=517010|accessdate=1 октября 2011|date=9 февраля 2010|publisher=stars.nhl.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726194647/http://stars.nhl.com/club/news.htm?id=517010|archivedate=2011-07-26}}</ref>. Миҙгелдең аҙағын Иван яңы командаһының фарм-клубы [[Чикаго Вулвз|«Чикаго Вулвз»]] составында үткәрә һәм 42 уйында 18 (2+16) мәрәй йыя. 2010 йылдың 1 июлендә Вишневскийҙы тағы ла алмаштыралар — хәҙер ул яңы ғына Стенли кубогын еңгән [[Чикаго Блэкхокс|«Чикаго Блэкхокс»]] клубына эләгә<ref>{{cite news|title=Blackhawks continue to trade away players as Andrew Ladd sent to Thrashers|url=http://www.thehockeynews.com/articles/34353-Blackhawks-continue-to-trade-away-players-as-Andrew-Ladd-sent-to-Thrashers.html|accessdate=1 октября 2011|date=1 июля 2010|publisher=thehockeynews.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313032355/http://www.thehockeynews.com/articles/34353-Blackhawks-continue-to-trade-away-players-as-Andrew-Ladd-sent-to-Thrashers.html |date=2012-03-13 }}</ref>. Әммә Иван «Блэкхокс» өсөн уйнарға бер мөмкинселектә алмай һәм 2010/2011 йылдар миҙгелен тулыһынса Америка хоккей лигаһында [[Рокфорд Айсхогс|«Рокфорд Айсхогс»]] составында уҙғара. Ул 46 уйында 15 (5+10) мәрәй йыя. 2011 йылдың 17 май көнөндә Вишневский тыуған иленә ҡайтырға уйлай һәм Мәскәү өлкәһенән [[Атлант (хоккей клубы)|«Атлант»]] менән килешеү төҙөй<ref>{{cite news|title=В «Атланте» — Вишневский|url=http://atlant-mo.ru/news/news-atlant/20110517162303.html|accessdate=1 октября 2011|date=17 мая 2011|publisher=atlant-mo.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111004162557/http://www.atlant-mo.ru/news/news-atlant/20110517162303.html |date=2011-10-04 }}</ref>. Иван Мытищинан команда өсөн ике миҙгел уйнай, шул ваҡыт эсендә 121 уйында 28 (8+20) мәрәй йыя. 2013 йылдың 1 май көнөндә Өфөнөң [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] командаһына күсә<ref>{{cite news|title=Вишневский переходит в «Салават»|url=http://hcsalavat.ru/news/news_from_the_camp_of_the_team_1367399032/|accessdate=1 мая 2013|date=1 мая 2013|publisher=atlant-mo.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504083202/http://hcsalavat.ru/news/news_from_the_camp_of_the_team_1367399032|archivedate=2013-05-04}}</ref>. Тәүге миҙгелдә Иван командаһы менән конференция финалына етәләр, Рәсәй чемпионатының көмөш һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдары менән бүләкләнә. Киләһе миҙгелдә «Салауат Юлаев» Конференция сирекфиналында Гагарин кубогы өсөн көрәштә төшөп ҡала. 2015/2016 йылдар миҙгелендә Вишневский тағы ла командаһы менән конференция финалында еңелә һәм ике йыл элек кеүек КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарының бронза миҙалдарын еңә. Миҙгел тамамланғас 4 майҙа Иван [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]] хоккей клубына күсә<ref>[http://www.hctorpedo.ru/11697-ivan-vishnevskiy-pereehal-iz-ufy-v-nizhniy-novgorod.html Иван Вишневский переехал из Уфы в Нижний Новгород] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509020539/http://www.hctorpedo.ru/11697-ivan-vishnevskiy-pereehal-iz-ufy-v-nizhniy-novgorod.html |date=2016-05-09 }}</ref>. Уның яңы клубы даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай һәм плей-оффтың беренсе раундында көрәштән төшөп ҡала. 2017 йылдың 2 май көнөндә Иван Силәбенән «Трактор» хоккей клубы менән бер йылға килешеү төҙөй<ref>[https://www.championat.com/hockey/news-2788980-zaschitnik-vishnevskij-i-napadajuschij-polygalov-stali-igrokami-traktora.html Защитник Вишневский и нападающий Полыгалов стали игроками «Трактора»]</ref>. «Трактор» Көнсығыш конференцияһында даими миҙгелдә өсөнсө урынды яулай, ә шунан плей-оффта конференция финалына етә һәм КХЛ бронзма миҙалдарын яулай. Иван бөтәһе 72 уйында 24 (8+16) мәрәй йыя. 2018/2019 йылдар миҙгеле алдынан Иван Екатеринбургтан «Автомобилист» хоккей клубының составын тулыландыра. Был команда тәүге тапҡыр Көнсығыш конференцияһында даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса беренсе урынды яулай, ә плей-оффта сирекфиналда «Салауат Юлаев» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Иван был миҙгелдә барыһы 57 осрашыуҙа 29 мәрәй йыя. 2019 йылдың декабрендә «Автомобилист» Иван менән килешеүҙе өҙә, һәм 20 декабрҙә Вишневский Мәскәүҙән «Спартак» хоккей клубының составын тулыландыра<ref>[https://spartak.ru/news/transfers/ivan-vishnevskiy-stal-igrokom-spartaka/ ИВАН ВИШНЕВСКИЙ СТАЛ ИГРОКОМ «СПАРТАКА»]</ref>. 2019/2020 йылдар миҙгелендә Иван «Спартак» өсөн 17 осрашыуҙа 6 (1+5) мәрәй йыя, ә командаһы Гагарин кубогының тәүге раундында Мәскәүҙән «Динамоға» отола. 2020 йылдың 1 майында «Спартак» Иван Вишневский менән хушлашыуы тураһында иғлан итә<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1085222409.html «Спартак» объявил об уходе Даугавиньша, Карсумса, Виклунда и еще 4 игроков]</ref>. 2020 йылдың 20 июлендә Иван Вишневский Түбәнге Каманан «Нефтехимик» менән пробалы контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1087130479.html «Нефтехимик» подписал пробный контракт с Иваном Вишневским]</ref>. Әммә был клуб өсөн Иван бер осрашыу ҙа уҙғармай һәм 2020 йылдың 30 ноябрендә [[Юғары хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]] хоккей клубы менән миҙгел аҙағына тиклем килешеү төҙөй<ref>[https://hclada.ru/news/lada/vishnevskiy_prisoedinilsya_k_lade/ Хоккейный клуб «Лада» заключил договор сроком до конца сезона с защитником Иваном Вишневским]</ref>. ЮХЛ даими чемпионатының 17 уйынында Вишневский команданың капитаны була, 4 (1+3) мәрәй йыя, файҙалыҡ күрһәткесе — «-5». «Лада» Петров кубогы өсөн плей-офф уйындарына эләкмәй, шуға Иван Вишневский 2021 йылдың 16 февралендә Словакиянан «Попрад» хоккей клубына күсә<ref>[https://hkpoprad.sk/ivan-vishnevsky-poslednou-popradskou-akviziciou-v-sezone/ Экс-защитник «Салавата» Вишневский перешел в словацкий «Попрад»] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Словакия чемпионатында һаҡсы 16 осрашыуҙа ҡатнаша, ике гол керетә һәм ете мәрәй йыя. Вишневский командаһы менән бергә финалға тиклем етәләр һәм көмөш миҙалдарҙы яулай. Шулай итеп Иван Вишневский профессиональ хоккейсы карьераһын тамамлай. === Тренер карьераһы === 2021/22 йылдар миҙгелендә Иван Вишневский тыуған Барнаул ҡалаһында [[ЮХЛ беренселеге]]ндә сығыш яһаған [[Динамо-Алтай (хоккей клубы)|«Динамо-Алтай»]] хоккей клубында тренер-селекционер вазифаһын башҡара<ref>[https://altaisport.ru/post/27272 Главный по кадрам. Как бывший барнаульский НХЛовец Иван Вишневский оказался в «Динамо-Алтай»]</ref>. 2023 йылдың 19 декабрендә Вишневский Бөтә Рәсәй хоккей лигаһында сығыш яһаған «Тамбов» хоккей клубында баш тренер ярҙамсыһы тип раҫлана<ref>[https://vk.com/wall-150588537_32533 Вишневский Иван Сергеевич вошёл в состав тренерского штаба ХК «Тамбов»]</ref>. === Рәсәй йыйылма командаһында карьераһы === Иван Вишневский Рәсәй милли йыйылма командаһында тәүге уйынын 2011 йылдың 10 ноябрендә уҙғара. Ул көндө Рәсәй командаһы Карьяла кубогында Швеция йыйылма командаһын 2:1 иҫәбе менән ота. Бөтәһе Рәсәй йыйылма командаһында ул Еврохоккейтурҙың төрлө этаптарында, Еврочеллендж һәм дуҫтарса уйындарҙа 14 осрашыу үткәрә. == Ҡаҙаныштар == * Канада хоккей лигаһының тәүге миҙгел үткәргән уйынсыларҙан торған символик составҡа керә — 2006. * Америка хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша — 2010. * Карьяла кубогы еңеүсеһе — 2011. * Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2013/14. * КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2013/14, [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]], [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]. * Рәсәй чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2015/16. * Словакия чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2020/21. == Статистика == : ''Һуңғы яңыртыу: 21 май 2024'' {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} {| class="wikitable" cellpadding=2 |- !colspan=3| !colspan=6|Даими миҙгел !colspan=6|Плей-офф |- !Миҙгел||Команда||Лига||У||Г||П||М||+/-||Штр||У||Г||П||М||+/-||Штр |- align=center ||2003/04||Лада-2||[[Шайба менән хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы|Беренсе лига]]||16||0||0||0||--||10||—||—||—||—||—||— |- align=center ||2004/05||Лада-2||Беренсе лига||50||39||32||71||--||||—||—||—||—||—||— |- align=center ||2005/06||[[Руэн-Норанда Хаскис]]||[[Квебек баш юниорҙар хоккей лигаһы|QMJHL]]||54||13||35||48||1||57||5||2||1||3||-1||2 |- align=center ||2006/07||Руэн-Норанда Хаскис||QMJHL||60||14||37||51||9||90||16||5||8||13||-3||8 |- align=center ||2007/08||Руэн-Норанда Хаскис||QMJHL||45||17||28||45||18||50||17||0||6||6||7||16 |- align=center ||2008/09||[[Пеория Ривермен]]||[[АХЛ]]||67||6||13||19||-5||28||5||0||2||2||1||2 |- align=center |2008/09||[[Даллас Старз]]||[[МХЛ]]||3||0||2||2||1||2||—||—||—||—||—||— |- align=center ||2009/10||[[Техас Старз]]||АХЛ||51||8||16||24||4||18||—||—||—||—||—||— |- align=center ||2009/10||Даллас Старз||МХЛ||2||0||0||0||-2||0||—||—||—||—||—||— |- align=center ||2009/10||[[Чикаго Вулвз]]||АХЛ||28||2||10||12||4||10||14||0||6||6||0||4 |- align=center ||2010/11||[[Рокфорд Айсхогс]]||АХЛ||46||5||10||15||0||26||—||—||—||—||—||— |- align=center ||[[КХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]||[[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]||[[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]||54||3||9||12||-11||26||12||0||2||2||2||4 |- align=center ||[[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]||Атлант||КХЛ||51||4||9||13||-5||14||5||1||0||1||-7||4 |- align=center ||[[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||КХЛ||42||4||3||7||1||14||18||3||2||5||-6||6 |- align=center ||[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]||Салауат Юлаев||КХЛ||47||9||8||17||-6||10||5||2||1||3||1||0 |- align=center ||[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]||Салауат Юлаев||КХЛ||56||4||10||14||-1||24||19||3||3||6||-8||6 |- align=center ||[[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]||[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]||КХЛ||28||2||6||8||18||4||1||0||0||0||0||0 |- align=center ||[[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]||[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]||КХЛ||56||5||12||17||9||24||16||3||4||7||3||8 |- align=center ||[[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]||[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]||КХЛ||49||3||24||27||1||18||8||0||2||2||-1||2 |- align=center ||[[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]||Автомобилист||КХЛ||20||1||2||3||-6||14||colspan="6"|''Команданан китә'' |- align=center ||2019/20||[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]||КХЛ||12||1||3||4||-6||6||5||0||2||2||1||0 |- align=center ||[[ЮХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]]||[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]||[[ЮХЛ]]||14||1||3||4||-5||14||colspan="6"|''Плей-оффҡа эләкмәйҙәр'' |- align=center ||[[Словакия экстралигаһы 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]]||[[Попрад (хоккей клубы)|Попрад]]||[[Словакия экстралигаһы|Словакия]]||11||1||3||4||-3||2||5||1||2||3||0||6 |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе Беренсе лигала'''||66||39||32||71||--||10||—||—||—||—||—||— |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе QMJHL-да'''||159||44||100||144||28||197||38||7||15||22||3||26 |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе АХЛ-да'''||192||21||49||70||3||82||19||0||8||8||1||6 |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе МХЛ-да'''||5||0||2||2||-1||2||—||—||—||—||—||— |- align=center !colspan=3|'''Бөтәһе КХЛ-да'''||415||36||86||122||-20||168||89||12||16||28||-15||30 |} == Ғаиләһе == Әсәһе: Галина Вишневская. Ҡатыны: Кристина Вишневская (Миллер). 2013 йылда ғаилә ҡоралар. 2015 йылдың 23 ноябрендә уларҙың Александр исемле улдары тыуа<ref>{{cite news|title=Поздравляем Ивана Вишневского!|url=http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/pozdravlyaem-ivana-vishnevskogo/|accessdate=23 ноября 2015|date=24 ноября 2015|publisher=hcsalavat.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305032902/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/pozdravlyaem-ivana-vishnevskogo/ |date=2016-03-05 }}</ref>. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20160304223550/http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8473582 МХЛ рәсми сайтында профиле] * [http://www.khl.ru/players/14691/ КХЛ рәсми сайтында профиле] * {{Eliteprospects|11890|Иван Вишневский}} * {{hockeydb|89564|Иван Вишневский}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:Хоккей һаҡсылары]] [[Категория:Даллас Старз хоккейсылары]] [[Категория:Атлант командаһының уйынсылары]] [[Категория:Рокфорд АйсХогс хоккейсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккей һаҡсылары]] [[Категория:Чикаго Вулвз хоккейсылары]] [[Категория:Техас Старз хоккейсылары]] [[Категория:Пеория Ривермен уйынсылары]] [[Категория:Руэн-Норанда Хаскис уйынсылары]] [[Категория:АХЛ хоккейсылары]] [[Категория:QMJHL уйынсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] [[Категория:«Торпедо» Түбәнге Новгород хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Трактор» хоккейсылары]] [[Категория:«Автомобилист» командаһының уйынсылары]] [[Категория:«Спартак» Мәскәү хоккейсылары]] [[Категория:«Лада» хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Попрад» хоккейсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккей тренерҙары]] [[Категория:«Тамбов» хоккей тренерҙары]] 8hdljtnpgx3hqss7zdsf5gxw2iff8r1 0 107152 1309208 1255315 2026-11-07T23:32:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309208 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Даянова Тәскирә (Тәзкирә)<ref>паспорты буйынса Тәзкирә, әҫәрҙәре Тәскирә исеме менән нәшер ителә.</ref> Байрам ҡыҙы''' ([[10 ғинуар]] [[1948 йыл]]) — [[башҡорт]] балалар яҙыусыһы, уҡытыусы, 2008 йылдан [[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Мәсетле районы]]ның Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты (1989), [[Мәхмүт Ҡашғари]] исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр конкурсының Башҡортостан төбәк этабы еңеүсеһе (2014). == Биографияһы == Тәскирә Байрам ҡыҙы Даянова Башҡорт АССР-ының [[Асҡын районы]]ның [[Королев (Асҡын районы)|Королев]] ауылында тыуған. Ата-әсәһе үҙҙәренең тыуған яҡтарына — Мәсетле районы [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]] ауылына күсеп ҡайтҡанлыҡтан, Тәскирә башта Һөләймән башланғыс, артабан [[Ләмәҙтамаҡ]] урта мәктәбендә белем ала. 1966 йылда [[Өфө]]нөң 1-се педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлай (1973). 1971 йылдан алып 2003 йылға тиклем Мәсетле районының [[Йонос (Мәсетле районы)|Йонос]] урта мәктәбендә башланғыс синыф уҡытыусыһы, тәрбиәсе булып эшләй. == Әҙәби ижады == Мәктәптә эшләгән йылдарында бәләкәйҙәр өсөн тәрбиәүи темаларға арналған ваҡ күләмле әҫәрҙәргә ҡытлыҡ тоя һәм үҙе ижад итә башлай. [[1994 йыл]]да ''«Аҡһаҡ ҡарға бүләге»'' тигән тәүге әкиәт китабы баҫылып сыға. Бер үк ваҡытта драма түңәрәге өсөн пьесалар яҙа. Йонос урта мәктәбенең драма түңәрәге ул йылдарҙа район һәм республика кимәлендә үткәрелгән конкурстарҙа призлы урындар яулай. Уларҙың был уңыштарын «Башҡортостан» дәүләт телевидениеһы зәңгәр экрандан күрһәтә. Пьесалар балаларҙа илһөйәрлек сифаттары тәрбиәләй, геройҙары юғары әхләки принциплы, батыр һәм изге күңелле. Был пьесалар «Ҡанбаба» (2002) тигән китабында донъя күрә. 2002 йылда Мәҙәниәт министрлығы менән [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры|Милли йәштәр театры]] бергәләп ойошторған мәктәп йәшендәге балалар өсөн ябыҡ пьесалар конкурсында призлы урын яулай һәм 2003 йылда «Артыҡбикә» пьесаһы Милли йәштәр театрында сәхнәгә ҡуйыла. Тәскирә Даянова республика балалар баҫмалары [[Аманат (журнал)|«Аманат»]] һәм [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат»]], йәштәрҙең [[Шоңҡар (журнал)|«Шоңҡар»]] һәм әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси баҫма [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналдары]] менән хеҙмәттәшлек итә. 1989 йылда әкиәттәре өсөн «Аманат», ә 2006 йылда — «Һуңғы шырпы» повесы «Ағиҙел» журналдарының лауреаты була. 2008 йылда Республика балалар өсөн пьесалар конкурсында «Айҙар+Дилә» пьесаһы 2-се урын яулай. Мәсетле районы администрацияһы ойошторған Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты. 2010 йылда «Изгелек уҡтыусыһы» тигән Өфө ҡала конкурсында «Балалар яҙыусыһы — үҫеп килгән быуынды рухи-әхләки яҡтан тәрбиәләүсе» номинацияһына лайыҡ була. «Ышан, урман!» (2007) китабында повестар, хикәйәләр һәм новеллалар тупланған. Уларҙа балалар тормошонда наркомания, социаль тигеҙһеҙлек, йәмғиәттә үҙ урыныңда табыу кеүек киҫкен мәсьәләр күтәрелә. Был әҫәрҙәр йәш уҡыусылар өсөн генә түгел, хатта ололар өсөн дә бик ҡыҙыҡлы һәм актуаль. 2009 йылда Тәскирә Даянованың ололар өсөн «Һуңғы шырпы» тигән китабы донъя күрҙе. Китапҡа ингән повесть һәм хикәйәләрҙә ҡатын-ҡыҙ яҙмыштары бәйән ителә. Хәҙерге буталсыҡ һәм ауыр заманда кешеләр тормошта үҙ урынын эҙләгәндә әҫәр геройҙары бәҫтәрен төшөрмәй, насар юлға баҫмай үҙ юлдарын табырға тырыша. Күңелдәрендәге изгелек, мәрхәмәт тойғолары уларҙы алға әйҙәүсе маяҡ булып тора. 2018 йылда [[Китап (нәшриәт)|Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә]] «Ағинәй юлы» исемле яны китабы нәшер ителдее. Китапҡа хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр һәм үҫмерҙәр өсөн повестар ингән<ref>[https://vk.com/taz.dayanova?w=wall-51808645_170 «Бәйләнештә» социаль селтәренең «Тәскирә Даянова ижады» төркөмөндәге иғлан]</ref>. == Ғәиләһе == Тормош иптәше Рим Әхмәҙулла улы менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. * Зөлфиә Даянова — [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]] «Тамыр» телеканалының өлкән мөхәррире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре; * Азамат Даянов — Рәсәй дәүләт телерадиоканалының Башҡортостан телеоператоры; * Айсыуаҡ Даянов — Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәре, Сорғот ҡалаһы. == Китаптары == {{Hider|title = Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. — Өфө: Китап, 1994. — 45 бит.|title-style = text-align: left; color: black; |content-style = color: black; text-align: left; |hidden=1 |content = : Йөкмәткәһе: :* Батыргәрәй :* Ҡыңғырау сәскә :* Аҡһаҡ ҡарға бүләге :* Азат менән Ел бабай :* Аҡсәскә :* Аҡ болот :* Япраҡтар ниңә һарғая? :* Маҡтансыҡ Роза менән баҫалҡы Гөлйемеш :* Һунарсы Мәргән табышы :* Арыҫлан егет йөрәге :* Азат мажаралары :* Аҡҡош йыры }} {{Hider|title = Ҡанбаба : Пьесалар. — Өфө: Китап, 2002. — 104 бит. — 2000 экз. — ISBN 5-295-02939-5|title-style = text-align: left; color: black; |content-style = color: black; text-align: left; |hidden=1 |content = : Йөкмәткеһе: :* Ҡанбаба :* Васыятҡа – хыянат :* Артыҡбикә :* Замана балалары :* Зифа :* Үгәй ҡыҙ }} {{Hider|title = Ышан, урман! : Повесть, хикәйәләр, пьесалар. — Өфө : Китап, 2007. — 152 бит — 3000 экз. — ISBN 978-5-295-04314-7|title-style = text-align: left; color: black; |content-style = color: black; text-align: left; |hidden=1 |content = :Йөкмәткеһе: :*Ышан, урман! (повесть) :*Бәпембә (хикәйә) :*Упҡын күҙле ҡыҙ (хикәйә) :*Һомай (романтик новелла) :*Джоконда (хикәйә) :*Рухтар аманаты (пьеса) :*Заманымда ҡалам (пьеса) }} {{Hider|title = Һуңғы шырпы : Повестар, хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2011. — 187 бит. — ISBN 978-5-295-05351-1 |title-style = text-align: left; color: black; |content-style = color: black; text-align: left; |hidden=1 |content = :Йөкмәткеһе: ::*Повестар: ::*Һуңғы шырпы ::*Ҡуш өйәңке :*Хикәйәләр: ::*Кил һин… Кил… ::*Өмөтөңдән яҙма ::*Зәңгәр һаҡал ::*Мөғжизәгә ышанам ::*Яуап тотоу }} {{Hider|title = Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0|title-style = text-align: left; color: black; |content-style = color: black; text-align: left; |hidden=1 |content = :Йөкмәткеһе: :*Хикәйәт: Ағинәй юлы :*Әкиәттәр: ::*Илбәк батыр мажаралары: :::*Һыу ҡапланы :::*Юханы юҡ итеү :::*Убыр менән алыш :::*Иблесте эҙләү :::*Иблестән ҡотолоу ::*Йылан мөгөҙө ::*Таштимер менән Етеҙ болан ::*Йүнбайҙың хазинаһы ::*Арыҫлан егет йөрәге ::*Һунарсы Мәргән табышы ::*Аҡҡош йыры ::*Аҡсәскә Батыргәрәй ::*Аҡ болот ::*Аҡһаҡ ҡарға бүләге ::*Азат мажаралары ::*Азат менән Ел бабай ::*Маҡтансыҡ рауза менән баҫалҡы гөлйемеш ::*Япраҡтар ни өсөн һарғая? ::*Ҡыңғырау сәскәһе ::*Гөлнурҙың гөлдәре ::*Ҡыҙыҡһыныусан себеш :*Йәмил тураһында хикәйәләр: ::*Йәмилдең асышы ::*Йомортҡа тын аламы? ::*Ҡусҡарҙың күҙе ҡайҙа? ::*Еләктә ::*Кишер ни өсөн ҡаты? :*Повестар: ::*Ҡояшлы иртә ::*Һин барҙа юғалмам }} == Әҫәрҙәре == {| class="wikitable" |- ! Әҫәр исеме !!Әҫәр статусы!! Нәшер ителеү мәғлүмәте |- | Ышан, урман||повесть|| 1) Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. <br> |- | Һуңғы шырпы||повесть|| 1) Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. <br> |- | Ҡуш өйәңке||повесть || 1) Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. <br> |- | Текст|| || Текст |- | Текст|| || Текст |- | Текст|| || Текст |- |Артыҡбикә||пьеса||Ҡанбаба: пьесалар. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 2002. – 104 бит. |- |Васыятҡа – хыянат||пьеса||Ҡанбаба: пьесалар. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 2002. – 104 бит. |- |Замана балалары||пьеса||Ҡанбаба: пьесалар. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 2002. – 104 бит. |- |Зифа||пьеса||Ҡанбаба: пьесалар. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 2002. – 104 бит. |- |Ҡанбаба||пьеса||Ҡанбаба: пьесалар. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 2002. – 104 бит. |- |Үгәй ҡыҙ||пьеса||Ҡанбаба: пьесалар. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 2002. – 104 бит. |- | Рухтар аманаты ||хикәйә|| Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. |- | Заманымда ҡалам||хикәйә|| Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. |- | Текст|| || Текст |- | Һомай || Романтик новелла || Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. |- | Текст|| || Текст |- | Бәпембә|| хикәйә|| Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. |- | Упҡын күҙле ҡыҙ ||хикәйә|| Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. |- | Джоконда|| хикәйә|| Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. |- | Кил һин… Кил… ||хикәйә|| Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. |- | Өмөтөңдән яҙма||хикәйә|| Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. |- | Зәңгәр һаҡал||хикәйә|| Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. |- | Мөғжизәгә ышанам||хикәйә|| Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. |- | Яуап тотоу ||хикәйә|| Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. |- | Текст|| || Текст |- | Ағинәй юлы || хикәйәт || Ағинәй юлы: хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. – Өфө: Китап, 2018. – 124 бит. |- | Текст|| || Текст |- | Азат мажаралары||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Азат менән Ел бабай||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Аҡсәскә||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Аҡҡош йыры||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Аҡһаҡ ҡарға бүләге||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br> 2) Ағинәй юлы: хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. – Өфө: Китап, 2018. – 124 бит. |- | Аҡ болот||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br> 2 ) <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Арыҫлан егет йөрәге||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Батыргәрәй||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br> 2) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Ҡыңғырау сәскә||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Маҡтансыҡ Роза менән баҫалҡы Гөлйемеш||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br>Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Һунарсы Мәргән табышы||әкиәт || 1) Аҡһаҡ ҡарға бүләге : Әкиәттәр. – Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1994. – 48 бит. <br> 2) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Текст||әкиәт || 1) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Текст||әкиәт || 1) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Текст||әкиәт || 1) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Текст||әкиәт || 1) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Текст||әкиәт || 1) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |- | Текст||әкиәт || 1) Ағинәй юлы : хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. — Өфө : Китап, 2018. — 124 бит. — ISBN 978-5-295-06939-0 |} <!-- Әҫәрҙәр исемлеге Ышан, урман! Повесть, хикәйәләр, пьесалар. – Өфө: Китап, 2007. – 152 бит. Йөкмәткеһе: Ышан, урман! (Повесть) Бәпембә (Хикәйә) Упҡын күҙле ҡыҙ (Хикәйә) Һомай (Романтик новелла) Джоконда (Хикәйә) Рухтар аманаты (Пьеса) Заманымда ҡалам (Пьеса) Һуңғы шырпы: повестар, хикәйәләр. – Өфө: Китап, 2011. – 188 бит. Йөкмәткеһе: Повестар: Һуңғы шырпы Ҡуш өйәңке Хикәйәләр: Кил һин… Кил… Өмөтөңдән яҙма Зәңгәр һаҡал Мөғжизәгә ышанам Яуап тотоу Ағинәй юлы: хикәйәт, әкиәттәр, хикәйәләр, повестар. – Өфө: Китап, 2018. – 124 бит. Йөкмәткеһе: Хикәйәт: Ағинәй юлы Әкиәттәр: Илбәк батыр мажаралары: Һыу ҡапланы Юханы юҡ итеү Убыр менән алыш Иблесте эҙләү Иблестән ҡотолоу Йылан мөгөҙө Таштимер менән Етеҙ болан Йүнбайҙың хазинаһы Арыҫлан егет йөрәге Һунарсы Мәргән табышы Аҡҡош йыры Аҡсәскә Батыргәрәй Аҡ болот Аҡһаҡ ҡарға бүләге Азат мажаралары Азат менән Ел бабай Маҡтансыҡ рауза менән баҫалҡы гөлйемеш Япраҡтар ни өсөн һарғая? Ҡыңғырау сәскәһе Гөлнурҙың гөлдәре Ҡыҙыҡһыныусан себеш Йәмил тураһында хикәйәләр: Йәмилдең асышы Йомортҡа тын аламы? Ҡусҡарҙың күҙе ҡайҙа? Еләктә Кишер ни өсөн ҡаты? Повестар: Ҡояшлы иртә Һин барҙа юғалмам ЖУРНАЛДАР ҺӘМ ГӘЗИТТӘР: Джоконда. Хикәйә. “Шоңҡар” журналы, 2006, №5 Һуңғы шырпы. Повесть. “Ағиҙел” журналы, 2006, № 6 Зәңгәр һаҡал. Хикәйә. “Шоңҡар” журналы, 2009, № 19 Йәмилдең асышы. Хикәйә. “Аҡбуҙат” журналы, 2009, № 4 Йомортҡа тын аламы? Хикәйә. “Аҡбуҙат” журналы, 2011, № 9 Ҡыҙылъяр. Повесть. “Шоңҡар” журналы, 2012, № 1 Яуап тотоу. Хикәйә. “Йәшлек” гәзите, 2011, № 22 Ҡуш өйәңке. Повесть. “Шоңҡар” журналы, 2011 Фәрештәм минең. Хикәйә. “Ағиҙел” журналы, 2013,№ 1 Ҡара донъя, аҡ донъя. Повесть. “Ағиҙел” журналы, 2014,№ 12 Ташлама, һөйөклөм, китмә! Хикәйә. “Башҡортостан ҡыҙы” журналы, 2015, № 8 Ҡояшлы иртә. Повесть. “Аманат” журналы, 2015,№ 7-8 Һин барҙа юғалмам. Повесть. “Аманат” журналы, 2017, № 2-3 Тик һин генә. Хикәйә. “Ватандаш” журналы, 2017,№ 9 Яҙмышым булманың. Повесть. “Шоңҡар” журналы, 2017, № 11-12 Дилә. Хикәйә. “Йәшлек” гә --> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты (1989 йыл); * «Аманат» журналы лауреаты (1989 йыл) — әкиәттәр өсөн; * «Ағиҙел» журналы лауреаты (2006 йыл) — «Һуңғы шырпы» повесы өсөн; * Республика балалар өсөн пьесалар конкурсында лауреаты (2008 йыл, 2-се урын) — «Айҙар+Дилә» пьесаһы өсөн; * Өфө ҡалаһының «Изгелек уҡтыусыһы» исемле премияның «Балалар яҙыусыһы — үҫеп килгән быуынды рухи-әхләки яҡтан тәрбиәләүсе» номинацияһы лауреаты (2010 йыл); * [[Төрксой]], Евразия яҙыусылар берлеге, «Ағиҙел» журналы үткәргән [[Мәхмүт Ҡашғари]] исемендәге халыҡ-ара төрки телле хикәйәләр конкурсының Башҡортостан төбәк этабы лауреаты (2014, 1-се урын) — «Фәрештәм минең» исемле хикәйәһе өсөн; * «Аманат» журналының Мифтахетдин Аҡмулла примияһы (2017) — 2017 йылдың 2-3-сө һанында сыҡҡан «Һин барҙа юғалмам» повесы өсөн. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9 == Һылтанмалар == ;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә * [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3516#Resource-6412 башҡорт телендәге әҫәрҙәре] ; башҡа сығанаҡтар * [https://vk.com/aylin48 «Бәйләнештә» социаль селтәрендә шәхси сәхифәһе] * [https://vk.com/taz.dayanova «Бәйләнештә» социаль селтәрендә «Тәскирә Даянова ижады» төркөмө] * [[Башҡортостан ҡыҙы|«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]], 2018 йыл, ғинуар һаны. Тәскирә Даянова тураһында мәҡәлә. [http://башкортостанкызы.рф/1342-izhady-ayyma-shishmly.html Ижады һайыҡмаҫ шишмәләй]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (авторы [[Гөлсирә Шафиҡова]]) ; әҫәрҙәренең баҫма яҙмалары * [[Башҡортостан ҡыҙы|«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]. Тәскирә Даянова. [http://http://башкортостанкызы.рф/category-29/673-tskir-dayanova-hikye-tashlama-yklm-kitm.html Ташлама, һөйөклөм, китмә!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209065204/http://http/ |date=2010-02-09 }} хикәйәһе. * [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]]. Тәскирә Даянова. [http://agidel-rb.ru/nomera/2014/122/tskir-dayanova.html Ҡара донъя, аҡ донъя.] Бер мөхәббәт ҡиссаһы. * 2013 йыл. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]]. 1-се һан. Тәскирә Даянова. [http://agidel-rb.ru/nomera/2013/011/tskir_dayanova.html Фәрештәм минең] хикәйәһе. * [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат» журналы]]. Тәскирә Даянова. [https://web.archive.org/web/20190818171419/http://akbuzatrb-ufa.ru/index.php?newsid=35 Йомортҡа тын аламы?] ; әҫәрҙәренең аудиояҙмалары * [[«Юлдаш» радиоһы]]. Тәскирә Даянова. «Мөғжизәгә ышанам» хикәйәһе. [http://yuldashfm.ru/ru/tskir-dayanovamogzhizg-yshanam «Китап доньяһы» тапшырыуы. Анонс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825045951/http://yuldashfm.ru/ru/tskir-dayanovamogzhizg-yshanam |date=2018-08-25 }}.<br> : 13-15.09.16 «Әҙәби уҡыуҙар» тапшырыуы. Алһыу Бәхтиева уҡый: [http://yuldashfm.ru/ru/tskir-dayanovamogzhizg-yshanam-hikynen-bashy Хикәйәнең башы.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://yuldashfm.ru/ru/tskir-dayanovamogzhizg-yshanam-hikynen-dauamy дауамы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://yuldashfm.ru/ru/tskir-dayanovamogzhizg-yshanam-hikynen-azagy аҙағы.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;әкиәттәр : 25.10.13 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/mp3_id/10322 «Ел бабай» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Фирҙәт Ғәлиев уҡый. : 14.03.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/48485 «Таштимер һәм Етеҙ болан» әкиәте. 1-се тапшырыу.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Фирҙәт Ғәлиев уҡый. : 15.03.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/48513 «Таштимер һәм Етеҙ болан» әкиәте. 2-се тапшырыу.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Фирҙәт Ғәлиев уҡый. : 28.04.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/51955 «Ҡыҙыҡһыныусан себеш» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <s>кем уҡый?</s> : 18.05.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/60678 «Маҡтансыҡ рауза менән гөлйемеш» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ләйсән Солтанғолова уҡый. : 03.06.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/61976 «Аҡ болот» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <s>кем уҡый?</s> : 14.09.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/65383 «Йылан мөгөҙө» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <s>кем уҡый?</s> : 03.10.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/66447 «Япраҡтар ни өсөн һарғая?» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <s>кем уҡый?</s> : 27.10.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/67299 «Кишер ниңә ҡаты?».]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Зилә Сәйешева уҡый. : 30.11.16 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/68140 «Йомортҡа тын аламы?» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Зилә Сәйешева уҡый. : 14.02.17 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/node/69964 «Аҡһаҡ ҡарға балаһы» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <s>кем уҡый?</s> : 31.05.17 [[«Юлдаш» радиоһы]]. «Иләү» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://yuldashfm.ru/ba/nim-ul-m «Аҡсәскә» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ләйсән Солтанғолова уҡый. ; әҫәрҙәренең видеояҙмалары * [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]. «Әкиәт китабы» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://tv-rb.ru/teleproekty/proekty-detskogo-telekanala-tamyr/akiyat-kitaby/243269/ «Арыҫлан егет йөрөге» әкиәте.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701081816/http://tv-rb.ru/teleproekty/proekty-detskogo-telekanala-tamyr/akiyat-kitaby/243269/ |date=2017-07-01 }} * [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]. «Әкиәт китабы» тапшырыуы. Тәскирә Даянова. [http://tv-rb.ru/teleproekty/proekty-detskogo-telekanala-tamyr/akiyat-kitaby/317395/ «Аҡсәскә» әкиәте.]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың балалар яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] cww5rlfkbnbajcqfu2whpsdtwzol4av 0 110976 1309203 1306458 2026-11-07T22:45:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309203 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет=кавказ |имя=Грузин теле |самоназвание={{unicode|ქართული ენა}} |страны=[[Грузия]], [[Рәсәй]], [[Төркиә]] |регионы= |официальный язык={{Флагификация|Грузия}}<br /> {{Флагификация|Южная Осетия}}<br /><small>(өлөшләтә танылған дәүләт)</small> |число носителей=более 4 млн.<ref name="eth.count">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/kat|title=Georgian |quote=Population 3,900,000 in Georgia (1993 UBS). Population total all countries: 4,237,010. Ethnic population: 3,980,000 (1993 UBS).|date=2015|work=[[:en:Ethnologue{{!}}Ethnologue]], 18th ed.|lang=en|accessdate=2015-06-02}}</ref><ref name=katzner.count> Kenneth Katzner, [https://books.google.ru/books?id=Lm8LFegafGIC&pg=PA118 The Languages of the World], ISBN 9781134532889, 2002, page 118{{ref-en}}"Georgian .. is spoken by about 4 million there"</ref> |регулирующая организация= |рейтинг= |статус= |категория=[[Картвель телдәре]] |классификация= [[Картвель телдәре|Картвель тел төркөмө]] |письмо=[[грузин яҙмаһы]] |ГОСТ 7.75-97=гру 158 |ISO1=ka |ISO2=geo (B); kat (T) |ISO3=kat }} '''Грузин теле''' (ქართული ენა ''картули эна'') — [[Грузия]]ның рәсми теле, [[Картвель телдәре|картвель төркөмө]] теле, грузин халҡының әҙәби һәм милли теле. Грузин теле фонетик принциплы грузин алфавиты яҙмаһына нигеҙләнгән. Һөйләшеүселәр һаны (1993 йыл мәғлүмәттәре) — Грузияла яҡынса 4 миллион кеше<ref name="eth.count"/><ref name=katzner.count/> һәм бер нисә йөҙ мең кеше башҡа илдәрҙә, күбеһенсә [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Төркиә]]лә. == Тарихы == Хронология буйынса яҙма грузин теленең үҫеше түбәндәге дәүерҙәргә бүленә: * боронғо: V—XI быуат; * урта: XII—XVIII быуат; * яңы: XIX быуаттан алып. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуңғы ике осорҙо айырмай, сөнки яңы грузин теленә тик лексиканың ғына бер аҙ үҙгәреүе хас. Боронғо грузин теле нигеҙендә картли һөйләше ята. Грузин тарихсыһы Леван Чилашвили, 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Некреси ауылында мәжүси ғибәҙәтханаларҙы өйрәнгәндә, ҡәбер ташының ярсығын таба (һуңыраҡ уны ''«некрес яҙыуы»'' тип атайҙар), тарихсылар билдәләүенсә, ул иң һуң булһа — б. э. III быуатына ҡарай.{{-1|<ref>''Levan Chilashvili'' «The Pre-Christian Georgian inscription from Nekresi». — Centre for Kartvelian Studies, Tbilisi State University. The Kartvelologist (Journal of Georgian Studies), no. 7. — Tbilisi, 2000. — ISBN 99928-816-1-5</ref><ref>''ზ. ჭუმბურიძე'' ჭუმბურიძე ზ. ნეკრესის წარწერების გამო. ალმანახი «მწიგნობარი 01», თბ., 2001 წ.(''Чумбуридзе З.'' Вследствие некресских надписей. // Альманах «Мцигнобари 01». — Тб., 2001.)</ref>}} Дональд Рейфилд раҫлауынса, грузин яҙыуының христианлыҡҡа тиклем барлыҡҡа килеүе икеле һәм археологик ҡомартҡылар менән дәлилләнмәй.<ref name="Donald Rayfield">''[[:en:Donald Rayfield|Rayfield D.]]'' The Literature of Georgia: A History (Caucasus World). </ref> Стивен Рапп билдәләүенсә, алфавиттың ул осорға ҡарауы шикле.{{-1|<ref name="Rapp">''Stephen H. Rapp''. Studies in medieval Georgian historiography: early texts and Eurasian contexts. Peeters Publishers, 2003. — ISBN 90-429-1318-5. — С. 19: «''Moreover, all surviving MSS written in Georgian postdate K’art’li’s fourth-century conversion to Christianity. Not a shred of dated evidence has come to light confirming the invention of a Georgian alphabet by King P’arnavaz in the third century ВС as is fabulously attested in the first text of K’C'<…> Cf. Chilashvili’s „Nekresi“ for the claim that a Geo. asomt’avruli burial inscription from Nekresi commemorates a Zoroastrian who died in the first/second century AD. Archaeological evidence confirms that a Zoroastrian temple once stood at Nekresi, but the date of the supposed grave marker is hopelessly circumstantial. Chilashvili reasons, on the basis of the first-/second-century date, that P’amavaz likely created the script in order to translate the Avesta (i.e.. sacred Zoroastrian writings) into Geo., thus turning on its head the argument that the Georgian script was deliberately fashioned by Christians in order to disseminate the New Testament. Though I accept eastern Georgia’s intimate connection to Iran, I cannot support Chilashvili’s dubious hypothesis. I find more palatable the idea that K’C actually refers to the introduction of a local form of written Aramaic during the reign of P’amavaz: Ceret’eli». Aramaic, «p. 243.»''</ref>}} 476—483 йылдар — беренсе әҙәби әҫәр — «Изге батшабикә Шушаниктың ыҙалары», авторы Якоб Цуртавели. 864 — датаһы аныҡ күрһәтелгән иң боронғо ҡулъяҙма («Мравалтави»). 1629 — грузин телендәге беренсе баҫма ([[Рим]]да). [[1709 йыл|1709]] — Грузиялағы грузин телендә беренсе баҫма («Инжил»). [[1819 йыл|1819]] — грузин телендәге беренсе матбуғат баҫмаһы («Сакартвелос газети»). Хәҙерге грузин әҙәби телен үҫтереүгә [[Чавчавадзе Илья Григорьевич|Илья Чавчавадзе]], [[Акакий Церетели]], Я. С. Гогебашвили, Важа Пшавела һиҙелерлек өлөш индергән. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет власы]] йылдарында Грузия ССР-ы Конституцияһының 156 статьяһында телдең дәүләт статусы асыҡ күрһәтелгән<ref>[http://www.rrc.ge/law/konst_1937_02_13_ru.htm?lawid=1385&lng_3=ru Конституция Грузинской Советской Социалистической Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407174603/http://www.rrc.ge/law/konst_1937_02_13_ru.htm?lawid=1385&lng_3=ru |date=2023-04-07 }}</ref>. Грузин телендә яҡынса 10<ref>{{Православная энциклопедия|468825|Институт рукописей имени Корнелия Кекелидзе|23|90-96|Л. Каджая}}</ref>-12 мең<ref>{{книга |автор=Valentina Calzolari, Michael E. Stone. |часть=|заглавие=Armenian Philology in the Modern Era: From Manuscript to Digital Text |ссылка=https://books.google.ru/books?id=ekz3AwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=BRILL |год=2014|volume= |pages=24|серия=|ref= Valentina Calzolari, Michael E. Stone}}</ref> урта быуат ҡулъяҙмалары һаҡланған. == Диалекттар == Грузин теле үҙ эсенә бер нисә диалектты ала: картли, кахетин, имеретин, пшав, рача, аджар, мохев, тушин һ. б. == Грамматика == Һүҙҙәр ете килеш менән үҙгәрә. Исемдәрҙең зат буйынса айырмалары юҡ. Бер эйәле алмаштан башҡа ике эйәле һәм өс эйәле алмаш менән ҡулланалар. === Морфология === ==== Исем ==== Груин телендәге бөтә исемдәр килеш буйынса ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә нигеҙенең аҙағы тартынҡыға бөткән исемдәр ҡараһа, икенсе төркөмгә — һуҙыңҡыға бөткәндәре. Һәр төркәм көслө һәм йомшаҡ килешкә айырыла. ==== Ҡылым ==== Грузин теле — агглютинатив тел. Ҡылымды төҙөр өсөн, бер-береһе менән билдәле префикс, суффикстар ҡушыла. Бер һүҙ эсендә һигеҙ морфемаға тиклем була ала. Миҫал: «აგეშენებინათ» («һеҙгә төҙөргә кәрәк булған») һүҙе түбәндәге морфемаларҙан тора, уларҙың һәр береһе ҡылымға ваҡыт һәм модаллек сифатын өҫтәй: ა-გ-ე-შენ-ებ-ინ-ა-თ. Грузин яҙыуы V быуаттың беренсе сирегендә барлыҡҡа килгән. <span>Иртә быуаттарҙа — мргловани </span><span>(а</span>''сомтаврули''<span>), </span>IX быуаттан<span> — </span>''нусхури''<span> (</span>''нусха-хуцури''<span>, </span>''хуцури''<span>, сиркәү); ә </span>[[XI быуат]]тан<span> — </span>''мхедрули''<span> (</span>''мхедрули-хели''<span>, с</span>''аэро''<span> йәки гражданлыҡ) яҙмалары ҡулланылған</span>. Заманса грузин алфавит 33 хәрефтән тора, һәр ҡайһыһы бер өнгә тиң: 5 һуҙынҡы һәм 28 тартыңҡы өн. {| class="prettytable background colour2" style="text-align: center;" !Хәреф ! bgcolor="#d0e5f5" | Атамаһы ! bgcolor="#d0e5f5" | Һанлы<br /> аңлатма ! bgcolor="#d0e5f5" | IPA ! bgcolor="#d0e5f5" | ISO 9984 ! bgcolor="#d0e5f5" | Романизация ! bgcolor="#d0e5f5" | Кириллицаға<br /> ярашлы !Мхедрули (მხედრული) !Нусхури (ⴌⴓⴑⴞⴓⴐⴈ) !Асомтаврули (ႠႱႭႫႧႠႥႰႳႪႨ) |- |ა | ანი | 1 | {{IPA|ɑ}} | A a | A a | А а |[[Файл:Mkhedruli_a.svg|12x12пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_a.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_a.svg|19x19пкс]] |- |ბ | ბანი | 2 | {{IPA|b}} | B b | B b | Б б |[[Файл:Mkhedruli_b.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_b.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_b.svg|17x17пкс]] |- |გ | განი | 3 | {{IPA|g}} | G g | G g | Г г |[[Файл:Mkhedruli_g.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_g.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_g.svg|20x20пкс]] |- |დ | დონი | 4 | {{IPA|d}} | D d | D d | Д д |[[Файл:Mkhedruli_d.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_d.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_d.svg|18x18пкс]] |- |ე | ენი | 5 | {{IPA|ɛ}} | E e | E e | Е е |[[Файл:Mkhedruli_e.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_e.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_e.svg|19x19пкс]] |- |ვ | ვინი | 6 | {{IPA|v}} | V v | V v | В в |[[Файл:Mkhedruli_v.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_v.svg|17x17пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_v.svg|17x17пкс]] |- |ზ | ზენი | 7 | {{IPA|z}} | Z z | Z z | З з |[[Файл:Mkhedruli_z.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_z.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_z.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#DFDFDF" | ჱ | bgcolor="#DFDFDF" | [[:ka:ჰე (ასო)|ჰე]] | bgcolor="#DFDFDF" | 8 | bgcolor="#DFDFDF" | {{IPA|ɛj}} | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Mkhedruli_he.svg|25x25пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Nuskhuri_he.svg|27x27пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Asomtavruli_he.svg|19x19пкс]] |- |თ | თანი | 9 | {{IPA|tʰ}} | T' t' | T t | Ҭ ҭ |[[Файл:Mkhedruli_t.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_t.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_t.svg|20x20пкс]] |- |ი | ინი | 10 | {{IPA|ɪ}} | I i | I i | И и |[[Файл:Mkhedruli_i.svg|10x10пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_i.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_i.svg|23x23пкс]] |- |კ | კანი | 20 | {{IPA|kʼ}} | K k | Kʼ kʼ | К к |[[Файл:Mkhedruli_k'.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_k'.svg|31x31пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_k'.svg|21x21пкс]] |- |ლ | ლასი | 30 | {{IPA|l}} | L l | L l | Л л |[[Файл:Mkhedruli_l.svg|22x22пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_l.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_l.svg|17x17пкс]] |- |მ | მანი | 40 | {{IPA|m}} | M m | M m | М м |[[Файл:Mkhedruli_m.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_m.svg|22x22пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_m.svg|17x17пкс]] |- |ნ | ნარი | 50 | {{IPA|n}} | N n | N n | Н н |[[Файл:Mkhedruli_n.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_n.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_n.svg|22x22пкс]] |- | bgcolor="#DFDFDF" | ჲ | bgcolor="#DFDFDF" | [[:fr:Hie (géorgien)|ჲე]] | bgcolor="#DFDFDF" | 60 | bgcolor="#DFDFDF" | {{IPA|j}} | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | Й й | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Mkhedruli_ie.svg|14x14пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Nuskhuri_ie.svg|18x18пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Asomtavruli_ie.svg|20x20пкс]] |- |ო | ონი | 70 | {{IPA|ɔ}} | O o | O o | О о |[[Файл:Mkhedruli_o.png|15x15пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_o.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_o.svg|18x18пкс]] |- |პ | პარი | 80 | {{IPA|pʼ}} | P p | Pʼ pʼ | П п |[[Файл:Mkhedruli_p'.png|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_p'.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_p'.svg|17x17пкс]] |- |ჟ | ჟანი | 90 | {{IPA|ʒ}} | Ž ž | Zh zh | Ж ж |[[Файл:Mkhedruli_zh.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_zh.svg|17x17пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_zh.svg|22x22пкс]] |- |რ | რაე | 100 | {{IPA|r}} | R r | R r | Р р |[[Файл:Mkhedruli_r.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_r.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_r.svg|17x17пкс]] |- |ს | სანი | 200 | {{IPA|s}} | S s | S s | С с |[[Файл:Mkhedruli_s.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_s.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_s.svg|18x18пкс]] |- |ტ | ტარი | 300 | {{IPA|tʼ}} | T t | Tʼ tʼ | Т т |[[Файл:Mkhedruli_t'.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_t'.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_t'.svg|19x19пкс]] |- | bgcolor="#DFDFDF" | ჳ | bgcolor="#DFDFDF" | [[:fr:Wie (géorgien)|ვიე]] | bgcolor="#DFDFDF" | 400 | bgcolor="#DFDFDF" | {{IPA|wi}} | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Mkhedruli_vie.svg|19x19пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Nuskhuri_vie.svg|27x27пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Asomtavruli_vie.svg|18x18пкс]] |- |უ | უნი | — | {{IPA|u}} | U u | U u | У у |[[Файл:Mkhedruli_u.png|17x17пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_u.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_u.svg|20x20пкс]] |- |ფ | ფარი | 500 | {{IPA|pʰ}} | P' p' | P p | Ҧ ҧ |[[Файл:Mkhedruli_p.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_p.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_p.svg|23x23пкс]] |- |ქ | ქანი | 600 | {{IPA|kʰ}} | K' k' | K k | Қ қ |[[Файл:Mkhedruli_k.svg|27x27пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_k.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_k.svg|22x22пкс]] |- |ღ | ღანი | 700 | {{IPA|ʁ}} | Ḡ ḡ | Gh gh | Ҕ ҕ (Г' г') |[[Файл:Mkhedruli_gh.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_gh.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_gh.svg|21x21пкс]] |- |ყ | ყარი | 800 | {{IPA|qʼ}} | Q q | Qʼ qʼ | Ҟ ҟ |[[Файл:Mkhedruli_q'.svg|19x19пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_q'.svg|22x22пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_q'.svg|21x21пкс]] |- |შ | შინი | 900 | {{IPA|ʃ}} | Š š | Sh sh | Ш ш |[[Файл:Mkhedruli_sh.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_sh.svg|22x22пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_sh.svg|22x22пкс]] |- |ჩ | ჩინი | 1000 | {{IPA|t͡ʃ}} | Č' č' | Ch ch | Ч ч |[[Файл:Mkhedruli_ch.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_ch.svg|32x32пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_ch.svg|22x22пкс]] |- |ც | ცანი | 2000 | {{IPA|t͡s}} | C' c' | Ts ts | Ц ц |[[Файл:Mkhedruli_ts.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_ts.svg|22x22пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_ts.svg|24x24пкс]] |- |ძ | ძილი | 3000 | {{IPA|d͡z}} | J j | Dz dz | Ӡ ӡ |[[Файл:Mkhedruli_dz.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_dz.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_dz.svg|16x16пкс]] |- |წ | წილი | 4000 | {{IPA|t͡sʼ}} | C c | Tsʼ tsʼ | Ҵ ҵ |[[Файл:Mkhedruli_ts'.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_ts'.svg|15x15пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_ts'.svg|29x29пкс]] |- |ჭ | ჭარი | 5000 | {{IPA|t͡ʃʼ}} | Č č | Chʼ chʼ | Ҷ ҷ |[[Файл:Mkhedruli_ch'.svg|25x25пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_ch'.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_ch'.svg|20x20пкс]] |- |ხ | ხანი | 6000 | {{IPA|χ}} | X x | Kh kh | Х х |[[Файл:Mkhedruli_kh.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_kh.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_kh.svg|22x22пкс]] |- | bgcolor="#DFDFDF" | ჴ | bgcolor="#DFDFDF" | [[:fr:Har (géorgien)|ჴარ]] | bgcolor="#DFDFDF" | 7000 | bgcolor="#DFDFDF" | {{IPA|q}} | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Mkhedruli_hari.svg|26x26пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Nuskhuri_hari.svg|18x18пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" |[[Файл:Asomtavruli_hari.svg|25x25пкс]] |- |ჯ | ჯანი | 8000 | {{IPA|d͡ʒ}} | J̌ ǰ | J j | Џ џ |[[Файл:Mkhedruli_j.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_j.svg|16x16пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_j.svg|18x18пкс]] |- |ჰ | ჰაე | 9000 | {{IPA|h}} | H h | H h | Ҳ ҳ |[[Файл:Mkhedruli_h.svg|18x18пкс]] |[[Файл:Nuskhuri_h.svg|17x17пкс]] |[[Файл:Asomtavruli_h.svg|17x17пкс]] |- | bgcolor="#DFDFDF" | ჵ | bgcolor="#DFDFDF" | [[:fr:Hoe (géorgien)|ჰოე]] | bgcolor="#DFDFDF" | 10000 | bgcolor="#DFDFDF" | {{IPA|hɔɛ}} | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" |[[Файл:Mkhedruli_hoe.svg|16x16пкс]] | bgcolor="#DFDFDF" | — | bgcolor="#DFDFDF" | [[Файл:Asomtavruli_hoe.svg|15x15пкс]] |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Лингвистик энциклопедик һүҙлек, М.,"Советская энциклопедия", 1990 == Һылтанмалар == * [http://slovarus.info/gru_1812.php Грузински-урыҫ һүҙлеге нико капанен Субсидии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312224047/http://slovarus.info/gru_1812.php |date=2007-03-12 }} * [http://meskhi.net/lexicon/ Топте һүҙлек грузин телен нико капанен Субсидии урыҫ тәржемә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718233138/http://meskhi.net/lexicon/ |date=2020-07-18 }} * [http://lexicon.ge/ Англо-рус теле, грузински-урыҫ теле, рус-грузин … ы теле, грузински-урыҫ, немец-рус һүҙлеге] * [http://itunes.apple.com/app/unikey/id435047880?mt=8 Ярҙам грузия клавиатуры өсөн iOS / iPhone/ iPad] {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://czudovo.info/lan.php?ln=ka Рус-грузин … ы теле, немец-грузия теле һәм англо-грузия теле һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220120102/http://czudovo.info/lan.php?ln=ka |date=2012-02-20 }} * [http://www.muhranoff.ru/38/ Ҡыҫҡаса русса-грузия теле һүҙлеге элементтары менән грамматики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106155903/http://www.muhranoff.ru/38/ |date=2016-11-06 }} * [http://www.qartuliena.ru/ Грузински-урыҫ, урыҫ-грузия теле һүҙлеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204015917/http://www.qartuliena.ru/ |date=2016-12-04 }} [[Категория:Грузия телдәре]] [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Кавказ халыҡтарының телдәре]] haycvwfl4odv3vxsdj4dyuhiuzlvkg0 3 111455 1309179 1287712 2026-11-07T20:56:48Z Таёжный лес 39277 /* Категория:Юйыласаҡ мәҡәләләр */ яңы бүлек 1309179 wikitext text/x-wiki == Статус бюрократа == Доброго времени суток! У нас [[Ҡатнашыусы:Comp1089]] числится бюрократом, но уже несколько лет не выполняет свои обязанности, в Википедию заходит очень редко, на наши обращения не реагирует. Надо бы снять флажок бюрократа и администратора. В будущем, если участник проявит активность, его восстановить будет не долго.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:58, 26 ноябрь 2016 (UTC) : [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], тем не менее, какая-то активность у него есть, и в этом году она даже отразилась в системных журналах - [[Махсус:Журналдар/Comp1089]]. Собственно, что мешает написать самому участнику? Сейчас максимальный срок неактивности, после которого автоматом снимают флаг - два года. См. [[meta:Admin_activity_review/ru]]. Но вы (сообщество) можете принять свое правило (вернее, дополнения к [[Википедия:Хакимдар]] и [[Википедия:Бейҙәр]]) о сроках неактивности, и на этом основании запросить у стюардов снятие флага (предупредив заранее самого участника). --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 20:09, 26 ноябрь 2016 (UTC) Комментирую: я снизил активность вынужденно, о причинах могу сказать в личной переписке. --<span style="font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue">[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]</span>_{шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]} <sup><span style="font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green">[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]</span></sub> 09:07, 5 ғинуар 2017 (UTC) : [[User:Comp1089|Вячеслав]], если спад активности вызван "не-википедийными" причинами, то Вам, конечно же, нет никакой нужды в этом отчитываться. В любом случае, стоило бы написать на личной странице о своём текущем статусе и уровне загруженности. Но неактивный админ и бюрократ - это неправильно, и если нет планов по возвращению в ближайшее время к активной работе, то лучше сдать флаги. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 16:09, 6 ғинуар 2017 (UTC) == Категории для дат рождения/смерти == {{closed}} По заявке [[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] я поменял [[Модуль:Infocards]]. В половине статей ссылки на категории стали красными. * Было [[:Категория:1 февраль көнө тыуғандар]] * Стало [[:Категория:1 февралдә тыуғандар‎]] <s> Исходили из того, что # Когда дата указана вместе с годом, используется именительный падеж - "1 февраль 1979" # Когда дата указана в формате "ДД ММММ", используется падежное окончание - "1 февралдә" Если всё в порядке, то нужно сделать ряд работ: </s> '''''Поскольку тема сложнее, я откатил часть изменений. Обсуждаем задачу в целом ниже, в разделе [[#Общее обсуждение]].''''' --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:19, 6 март 2017 (UTC) === Переименовать категории === Переименовать все категории (365 для родившихся, 365 для умерших и ещё 365 общих) * [[:Категория:1 февраль]] > [[:Категория:1 февралдә]] ** [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]] > [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]]. {{Эшләнде}} --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 10:23, 8 март 2017 (UTC) *** '''Категорию надо сделать [[:Категория:1 февралдә вафат булғандар‎]]''' **** Это новая вводная. С этим все согласны? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:15, 6 март 2017 (UTC) ***** Это по правилам языка так должно быть '''[[:Категория:1 февралдә вафат булғандар‎]]'''. Тут вопрос о согласии неуместен. --[[Ҡатнашыусы:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:З. ӘЙЛЕ|әңгәмә]]) 04:51, 6 март 2017 (UTC) ****** [[Модуль_буйынса_фекерләшеү:Infocards#Категории |мнения собираем тут]], где есть еще один вариант: [[:Категория:1 февралдә үлгәндәр‎]] --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 08:04, 6 март 2017 (UTC) ** [[:Категория:1 февраль көнө тыуғандар‎‎]] > [[:Категория:1 февралдә тыуғандар‎]] {{Эшләнде}} --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 14:20, 11 март 2017 (UTC) Как я понял, еще нужно поменять «Обозначение (Метка)» на Викидате. Как [https://www.wikidata.org/wiki/Q6614039#sitelinks-wikipedia этот] и [https://www.wikidata.org/wiki/Q8135171#sitelinks-wikipedia этот]. Вот бы еще знать как исправить Метку категории все дней сразу. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:01, 11 март 2017 (UTC) === Поправить шаблоны === Поправить * 12 навиг. шаблонов по месяцам вот так - https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡалып:Февраль_(Шаҡай)_категорияһы&diff=657066&oldid=460747 {{Эшләнде}} --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 14:21, 11 март 2017 (UTC) * Остальные календарные шаблоны. === Календарные статьи === ==== Переименовать календарные статьи (нет) ==== <s> И ещё переименовать 365 страниц для дат: * [[1 февраль]] > [[1 февралдә]] </s> * Добрый день, Павел! Я общаюсь с Вами первый раз. Спасибо за проделанную работу и практическую помощь БашВики. Надеюсь, это сотрудничество будет продолжено. По категориям типа [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]] > [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]] вы правильно сделали. Но в отношении даты рождения в шаблоне - я не понял. Теперь выходит: указанная цифрами дата 1.2.1949 - Тыуған көнө: 1 февралдә 1949. Это означает: день рождения: 1-го февраля вместо - день рождения: 1-ое февраля (именительный падеж). Может я неправильно понимаю? --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 04:23, 5 март 2017 (UTC) **Добрый день! Соглашусь с Айсаром, сейчас в категориях все выходит правильно, но в карточке выходит ошибка. Так же в категориях остается неправильный вариант, например: [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]], которую можно удалить только в шаблоне.--[[Ҡатнашыусы:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:З. ӘЙЛЕ|әңгәмә]]) 06:17, 5 март 2017 (UTC) *** Понял. Категории в карточках (и в статьях) сейчас исправлены - в частности, в указанной категории нет ни одной статьи. Все статьи уже переехали в в [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]] и ждут, когда будет принято решение об окончательном именовании категорий и когда уже будут переименованы сами страницы категорий. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:25, 6 март 2017 (UTC) * Не надо переименовать календарные статьи. Они так и остаются. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 14:49, 5 март 2017 (UTC) *::В именительном - [[1 января]] > [[1 ғинуар]], [[1 февраля]] > [[1 февраль]], [[1 марта]] > [[1 март]], [[1 апреля]] > [[1 апрель]], [[1 мая]] > [[1 май]], [[1 июня]] > [[1 июнь]], [[1 июля]] > [[1 июль]], [[1 августа]] > [[1 август]], [[1 сентября]] > [[1 сентябрь]], [[1 октября]] > [[1 октябрь]], [[1 ноября]] > [[1 ноябрь]], [[1 декабря]] > [[1 декабрь]] *::в родительном - 1 января > 1 ғинуарҙа, 1 февраль > 1 февралдә, 1 марта > 1 мартта, 1 апреля > 1 апрелдә, 1 мая > 1 майҙа, 1 июня > 1 июндә, 1 июля > 1 июлдә, 1 августа > 1 августа, 1 сентября > 1 сентябрҙә, 1 октября > 1 октябрҙа, 1 ноября > 1 ноябрҙа, 1 декабря > 1 декабрҙа ** Ясно. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:25, 6 март 2017 (UTC) ==== Ссылки на категории в календарных статьях ==== Вот что ещё нужно поправить во всех календарных статьях - [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=1_ғинуар&type=revision&diff=661198&oldid=660074 см. мою правку]. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 10:20, 13 март 2017 (UTC) : Я их уже правил. Видимо, этот пропустил. Такие ссылки на категории не во всех статьях есть. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 10:56, 13 март 2017 (UTC) :: Ну вот можно тогда заодно ботом проставить везде, где нету. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 13:29, 13 март 2017 (UTC) ::: {{Ok}}Этот пункт выполнил. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:36, 19 март 2017 (UTC) === Разобраться с другими шаблонами дат === ==== {{tl|Realmonth}} и {{tl|Ай}} (Месяц) ==== Сейчас у вас шаблоны {{tl|Realmonth}} и {{tl|Ай}} (Месяц) выводят одно и то же. * {{tl|Ай}} - правильный, он показывает названия месяцев в именительном падеже * {{tl|Realmonth}} должен показывать названия месяцев в том падеже, в котором они используются в написании дат в названиях категорий (в русском это родительный). *: Понятно, что исходно вам было проще поставить его тоже в именительном, но это неправильно - это приводит к дальнейшей путанице. Теперь нужно посмотреть, где используется шаблон "realmonth" (только в шаблонах, т.к. он напрямую из статей не вызывается) - https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Махсус:Бында_һылтанмалар/Ҡалып:Realmonth&namespace=10&hidelinks=1 - и везде, где на самом деле должен быть именительный падеж, заменить его на шаблон "месяц". Потом всё проверить и убедиться, что ничего не сломалось. После этого в {{tl|Realmonth}} поменять названия месяцев так же, как это сделано в [[Модуль:Infocards]]. ------ {{Ok}} Это вроде сделано тобой. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:39, 19 март 2017 (UTC) ------ {{u|Ryanag}}, процедура исправления ошибок в связке с {{tl|Realmonth}} описана здесь. Я много чего сделал, но, видимо не довел до конца. Буду разбираться. Буду благодарен за помощь. -----[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 07:35, 19 май 2017 (UTC) : Доброе, [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Павел]]. Я заново просмотрел все шаблоны, связанные с {{tl|Realmonth}} и исправил где надо в именительном на {{tl|Ай}}, где надо на {{tl|Realmonth}}. Визуально все вроде нормально. {{Эшләнде}}. ==== {{tl|Дата_Рождения}} и {{tl|Дата_Смерти}} ==== Далее, ещё два шаблона: * {{tl|Дата_Рождения}} (нужно объединить с {{tl|Тыуған_көнө}}, затем проверить и исправить двойные перенаправления *:{{Эшләнде}}. Основное {{tl|Тыуған_көнө}}, корректно связан с элементом [[d:Q6719459]] в викиданных. С {{tl|Дата_Рождения}} и со всех остальных вариантов сделал перенаправление, двойных перенаправлений нет. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:23, 20 май 2017 (UTC) *:*Тем не менее, какая та не стыковка, связанная с карточками персоналий есть. категории о рождении нет - [[Геродот]], [[Конфуций]]. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:39, 20 май 2017 (UTC) *:*: Поправил {{tl|Тыуған көнө}} - раскомментировал секцию категорий и поправил по аналогии с {{tl|Үлгән көнө}}. Проверяйте. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 12:51, 22 май 2017 (UTC) * {{tl|Дата_Смерти}} (нужно переименовать по аналогии с "Тыуған_көнө"), затем проверить и исправить двойные перенаправления *: {{Эшләнде}}. Основное {{tl|Үлгән_көнө}}, корректно связан с элементом [[d:Q14335730]] в викиданных. С {{tl|Дата_Смерти}} и со всех остальных вариантов сделал перенаправление, двойных перенаправлений нет. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:23, 20 май 2017 (UTC) *:* Тоже самое. В некоторых случаях появляется [[:Категория:Вафат булғандар]], при том эта категория уже создана. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:39, 20 май 2017 (UTC) *:*: Поправил {{tl|Тыуған көнө}} и {{tl|Үлгән көнө}}. В обоих была ошибка в категоризации. Вроде бы сейчас из [[:Категория:Вафат булғандар]] все статьи должны уйти. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 12:51, 22 май 2017 (UTC) *:*:*: Проверил. Вроде всё встало на свои места. Огромное спасибо. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 20:19, 22 май 2017 (UTC) В эти шаблоны я '''уже внёс''' исправления аналогичные [[Модуль:Infocards]], а корректное формирование имен категорий случится автоматически '''после''' исправления {{tl|Realmonth}}. ** В шаблоне {{tl|Realmonth}} февраль нужно поменять на февралдә, и тд., если я правильно понял? В нас еще попадаются названия месяцев в заглавной буквы, по аналогии с английским.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 06:02, 5 март 2017 (UTC) *** Пока эту тему откладываем, до решения принципиальных моментов. Я тут исправлю и напишу дополнительно по итогам. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:17, 6 март 2017 (UTC) {{-(}} Смотрю с ужасом на этот пункт. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:39, 19 март 2017 (UTC) : НЕ вижу ту ничего ужасного. Что пугает? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 11:24, 25 март 2017 (UTC) :: Не силен в шаблонах. Не зная четкой последвательности действий по объединению шаблонов не стал исполнять этот пункт. В [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?search=%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D3%A9+%D0%B2%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80&title=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81:%D0%AD%D2%99%D0%BB%D3%99%D2%AF&go=%D0%9A%D2%AF%D1%81%D0%B5%D2%AF&searchToken=6wqc47i6529xhqvdqa2bsv8gj 77 случаях] показывает категории «... көнө вафаттар», «... көнө тыуғандар». --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:17, 25 март 2017 (UTC) ------ {{Ok}} {{u|Ryanag}}, {{u|Рөстәм Нурыев}} - вроде бы я поправил, проверяйте. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 13:02, 22 май 2017 (UTC) === Категории по сведениям из Викиданных === Но, есть случаи (например [[Әл-Бохари|1]], [[Примаченко Мария Авксентьевна|2]]) когда категории по датам рождения и датам смерти устанавливается от сведений из Викиданных. Помоги понять как это настроить. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:46, 19 май 2017 (UTC) : Вижу, буду это отдельно смотреть. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 21:27, 19 май 2017 (UTC) :: Так там не только в Викиданных дело-то. У вас есть ещё два шаблона для дат рождения/смерти - {{tl|ДР+Хиджра}} и {{tl|ДС+Хиджра}}. Я их тоже поправил (в части категорий). Однако там ещё вызывается отсутствующий шаблон {{tl|Мусульманская дата}} (см. [[:ru:Шаблон:Мусульманская дата]]), который сам по себе тоже много чего вызывает. Тут я ничего не исправлял. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 17:02, 22 май 2017 (UTC) : Что касается за категоризацию оформление дат рождения/смерти в карточках, то за это в данном случае отвечают шаблоны {{tl|wikidata/p569}} и {{tl|wikidata/p570}}. :# Шаблон {{tl|wikidata/p569}} как бы вызывает [[модуль:Infocards]] с параметром "dateOfBirth" :# Шаблон {{tl|wikidata/p570}} как бы вызывает [[модуль:Infocards]] с параметром "dateOfDeath" : Но они сейчас дают неверный результат, при том, что в модуле только одно место, где формируется имя категории, и мы его исправили ещё в марте. Фактически, их код был взят из ру-вики, где они были как-то странно исправлены в июле 2016 года, так что фактически вызывается вовсе даже [[Модуль:Dates]] и [[Модуль:Wikidata/date]]. А их мы не исправляли. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:13, 22 май 2017 (UTC) ---- {{Ok}} {{u|Рөстәм Нурыев}} - Я как-то поправил модули [[Модуль:Dates]] и [[Модуль:Wikidata/date]], и вроде бы категории стали отображаться корректно. Но там много нелокализованных кусков, и вообще нужно проверять, что получилось. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:51, 22 май 2017 (UTC) : Вроде нормально, то что проверил. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 20:23, 22 май 2017 (UTC) === Проверить статьи, оставшиеся в старых категориях (в им. падеже) === Вероятно, часть статей так и осталась в старых категориях. Почему? Потому что: 1) там использованы шаблоны {{tl|ДатаРождения}} / {{tl|ДатаСмерти}} напрямую (или даты в карточке вызываются через них). Про это я писал в начале, с этими шаблонами нужно разобраться. 2) Используются какие-то "левые" или устаревшие карточки. Например, у вас две карточки для писателей - https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡалып:Яҙыусы и https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡалып:Яҙыусы2 - их надо объединить, при этом Яҙыусы2 - это перенаправление с карточки "Писатель", которая очень широко использовалась. Но правильная карточка - Яҙыусы. Но параметры у них разные. Т.е. нужно ботом пройти по всем включениям и везде заменить вызов карточки и имена параметров. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 22:14, 4 март 2017 (UTC) <s>: И сюда {{-(}} смотрю с ужасом. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:41, 19 март 2017 (UTC)</s> :Во всех статьях карточки '''Писатель''' переписал в карточки '''Яҙыусы'''. Из шаблона {{tl|Писатель}} перенаправил в {{tl|Яҙыусы}}, в шаблон {{tl|Яҙыусы2}} теперь статьи не ссылаются. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 20:18, 20 май 2017 (UTC) === Общее обсуждение (1) === Заявка [[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] касалась только слова '''көнө''' в словосочетании '''1 февраль көнө тыуғандар'''. В переводе на русский здесь получалось: Родившиеся '''в день''' 1 февраля, что когда-то неправильно было сделано. Поэтому со сделанной правкой согласен. Это касается и категории [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]] > [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]]. Далее: утверждения "Когда дата указана вместе с годом, используется именительный падеж - "1 февраль 1979"", "Когда дата указана в формате "ДД ММ ММ", используется падежное окончание - "1 февралдә"" - до меня не очень доходят. Почему это так? Чисто с технической стороны? С точки зрения грамматики и правописания - это не очень правильно получается. Теперь у всех лиц даты рождения и смерти красные, ответ на вопрос - логически неправильный: Тыуған ваҡыты: 14 мартта 1879. В обратном переводе на русский получилось: Дата (время) рождения - ''14-го'' марта, вместо именительного падежа ''14-ое'' марта. По-русски названия месяцев во всех падежах имеют одно и то же окончание, значение передается через число (1-ое, 1-го, 1-му... марта, а по-башкирски - наоборот: значение дается через слово март: ИП- 1 март, РП- 1 мартТЫ, ДП- 1 мартҠА и т.д. Поэтому здесь получается нестыковка, если прямо сказать, в грамматическом плане - неправильно. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 09:04, 5 март 2017 (UTC) * Всё не так. "Почему это так? Чисто с технической стороны?" - нипочему, это результат неправильного понимания мною ситуации. Заявка касалась двух вещей - слова "көнө" _и_ грамматической формы названий месяцев в категориях. Я исправил так, как понял (понял не сразу). Давайте теперь сделаем правильно. * Ситуация "Тыуған ваҡыты: 14 мартта 1879" - моя ошибка, так не планировалось. '''Я откатил всё, что касалось отображения дат в карточках. Оставил только изменения для категорий'''. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:13, 6 март 2017 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]], а получится сделать как в шаблоне {{tlx|МестоСмерти|Берлин|Берлинда}}? В этом случае и в карточке, и в категории правильно выходит. С датой то же самое нужно --[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 11:18, 5 март 2017 (UTC) ** Нет, так делать не нужно. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 23:44, 5 март 2017 (UTC) Доброе, [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]]. *Когда дата указана в формате "ДД ММММ", окончания в именительном падеже - [[1 января]] > [[1 ғинуар]], [[1 февраля]] > [[1 февраль]], [[1 марта]] > [[1 март]], [[1 апреля]] > [[1 апрель]], [[1 мая]] > [[1 май]], [[1 июня]] > [[1 июнь]], [[1 июля]] > [[1 июль]], [[1 августа]] > [[1 август]], [[1 сентября]] > [[1 сентябрь]], [[1 октября]] > [[1 октябрь]], [[1 ноября]] > [[1 ноябрь]], [[1 декабря]] > [[1 декабрь]] * Когда дата указана в формате "ДД ММММ", окончания в родительном падеже с таким окончанием - 1 января > 1 ғинуарҙа, 1 февраль > 1 февралдә, 1 марта > 1 мартта, 1 апреля > 1 апрелдә, 1 мая > 1 майҙа, 1 июня > 1 июндә, 1 июля > 1 июлдә, 1 августа > 1 августа, 1 сентября > 1 сентябрҙа, 1 октября > 1 октябрҙа, 1 ноября > 1 ноябрҙа, 1 декабря > 1 декабрҙа. * Когда дата указана вместе с годом, предложение (правильное) на башкирском языке строится в другой последовательности, чем на русском языке. Год пишется в начале предложения в творительном, потом день, потом месяц в родительном с другим окончанием — "родился 1 февраля 1979 года" > 1979 йылдың 1 февралендә тыуған/үлгән (вафат/һәләк булған). 1 января > 1 ғинуарында, 1 февраль > 1 февралендә, 1 марта > 1 мартында, 1 апреля > 1 апрелендә, 1 мая > 1 майында, 1 июня > 1 июнендә, 1 июля > 1 июлендә, 1 августа > 1 авгусында, 1 сентября > 1 сентябрында, 1 октября > 1 октябрында, 1 ноября > 1 ноябрында, 1 декабря > 1 декабрында. * Когда дата указана вместе с годом, но именительном падеже: Сегодня 1 февраля 1979 года > Бөгөн 1979 йылдың 1 феврале. То, [[1 января]] > [[1 ғинуары]], [[1 февраля]] > [[1 феврале]], [[1 марта]] > [[1 марты]], [[1 апреля]] > [[1 апреле]], [[1 мая]] > [[1 майы]], [[1 июня]] > [[1 июне]], [[1 июля]] > [[1 июле]], [[1 августа]] > [[1 авгусы]], [[1 сентября]] > [[1 сентябры]], [[1 октября]] > [[1 октябры]], [[1 ноября]] > [[1 ноябры]], [[1 декабря]] > [[1 декабры]]. Видимо, в свое время мы не стали усложнять себе жизнь и в датах рождения/смерти вставили доп. слово '''көнө''', что позволяло дату оставить в именительном падеже. Коряво, но, не расстрельная ошибка. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:27, 5 март 2017 (UTC) : Ок. Раз всё ещё сложнее, давайте начнём сначала. Я ниже написал отдельный раздел. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:13, 6 март 2017 (UTC) === Общее обсуждение (2) === Коллеги, раз всё неидеально, давайте начнём сначала. '''Я откатил всё, что касалось отображения дат в карточках. Оставил только изменения для категорий'''. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:13, 6 март 2017 (UTC) Вот модуль [[Модуль:Infocards]], который я поправил. Он используется и для того, чтобы отображать даты в карточках, и для того, чтобы добавлять категории по датам рождения/смерти. В нём верху страницы отображается документация с примерами работы этого модуля. Напишите, пожалуйста, какие примеры там сейчас выглядят неправильно (включая формируемые красные/синие ссылки). Прямо на странице обсуждения модуля [[Модуль буйынса фекерләшеү:Infocards]] я продублировал эти примеры - под каждым есть место для замечаний. Отметьте там, что правильно, а что нет. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 23:58, 5 март 2017 (UTC) : Свои замечания по поводу отображения дат в модуле написал. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:53, 6 март 2017 (UTC) : Написал [[Модуль буйынса фекерләшеү:Infocards#Карточка персоны|свое мнение по поводу отображения дат в самих карточках]]. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:53, 6 март 2017 (UTC) По категориям: выше в разделе [[#Переименовать категории]] предложен другой вариант именования категорий умерших - не "1 февралдә вафаттар‎", а "1 февралдә вафат булғандар‎". Напишите, пожалуйста, там, принимается ли этот новый вариант, или исходный. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:31, 6 март 2017 (UTC) ([[User:Рөстәм Нурыев|Рөстәм]], [[User:Ләйсән|Ләйсән]], [[User:Айсар|Айсар]], [[User:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]] - я ответил и кое-что исправил.) --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:34, 6 март 2017 (UTC) {{ecs}} == Викификатор == Доброго времени суток. Не работает викификатор в статьях, переведенных с помощью гугл-переводчика (н-р, здесь https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%B3%D0%BE_(%D1%85%D0%B8%D0%BA%D3%99%D0%B9%D3%99). Ну и лишние символы появляются — ''Жуков&nbsp;— Ҡыҙыл Армия яғында, ә Эго&nbsp;—баш күтәргән''. Сможете помочь?--[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 20:02, 21 июль 2017 (UTC) :: [[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] — Вижу, но не понимаю причины. не думаю, что проблема в переводе. Не понял про «лишние символы» — какие в этих примерах символы лишние? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 20:37, 21 июль 2017 (UTC) ::: [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]], я их убрала в посл. изменении - https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AD%D0%B3%D0%BE_(%D1%85%D0%B8%D0%BA%D3%99%D0%B9%D3%99)&action=history --[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 18:09, 22 июль 2017 (UTC) :::: Сейчас Викификатор там то работает нормально, то не работает. Какие-то наведенные ошибки. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 19:40, 23 июль 2017 (UTC) === Викификатор в Викиучебнике === Уважаемый [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]], помогите сделать/включить викификатор в [https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BA:%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 Викиучебнике], пожалуйста.--[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 05:41, 9 сентябрь 2017 (UTC) == ИЛИ == Здравствуй, Павел. Опять я с просьбой. Произвожу модернизацию [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев/Баш бит|главной страницы]]. В этом фрагменте нужен скрипт, умеющий определять по последней цифры года номер сегмента в основной статье конкретного дня. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 19:12, 25 ноябрь 2017 (UTC) * <nowiki>|content = {{:{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}|№}}</nowiki> ← , где № = 3, если последняя цифра года 0 или 5, № = 4, если - 1 или 6, № = 5, если 2 или 7, № = 6, если - 3 или 8, № = 7, если 4 или 9. *: {{re|Рөстәм Нурыев}} - мне кажется, вы что-то не совсем правильное придумали (судя по тому, что я вижу в статье [[26 ноябрь]]). Мне кажется, юбилеи текущего дня и текущего года нужно вытаскивать через Викиданные. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 01:29, 26 ноябрь 2017 (UTC) *:: Я исходил из тех знаний, которыми располагаю. Если есть примеры "вытаскивать через Викиданные", то можно попробовать (не только на главной странице, но и в самой статье о днях. Я на днях приступаю к созданию статей дня в ТываВики. Можно было бы там реализовать "с нуля"). Однако, призадумался: как же будет выглядеть раздел в главной странице, если в нем оооочень много юбиляров дня? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 03:09, 26 ноябрь 2017 (UTC) *::: И еще, в проекте «Юбиляры дня» показывается «красные ссылки» на недостающие статьи в Википедии. Этих людей, вероятно, нет и в Викидате. «Красные ссылки» с именем юбиляра — некий мотив, предложение поздравить (или вспомнить) его таким образом. С начала запуска проекта замысел сработал несколько раз, и есть надежда, что со временем сможем «раскрутить» проект. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 06:31, 26 ноябрь 2017 (UTC) *: Но вот тебе код, который будет работать: <code><nowiki>{{#switch:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-trunc({{CURRENTYEAR}}/10)*10}}|0|5=3|1|6=4|2|7=5|3|8=6|4|9=7}}</nowiki></code> *:: Спасибо. Отлично. работает. {{Рәхмәт}}. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 03:09, 26 ноябрь 2017 (UTC) *: Результат на сегодня: {{#switch:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-trunc({{CURRENTYEAR}}/10)*10}}|0|5=3|1|6=4|2|7=5|3|8=6|4|9=7}} --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 01:40, 26 ноябрь 2017 (UTC) == 50 000 == У нас 50 тысячная статья. Нужно заменить логотип вот на это [[:File:50 000 logo Bashkir Wikipedia.svg]]--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 10:20, 31 октябрь 2019 (UTC) : {{Re|ZUFAr}} Нужна ссылка на обсуждение, где было бы видно, что есть консенсус за временную смену логотипа. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 14:09, 31 октябрь 2019 (UTC) * есть консенсус [[Википедия:Ҡоролтай#50 меңенсе мәҡәлә|50 меңенсе мәҡәлә]] --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:50, 31 октябрь 2019 (UTC)--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:50, 31 октябрь 2019 (UTC) ** {{Re|ZUFAr}} На какой срок? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 15:52, 31 октябрь 2019 (UTC) ** Почему файл не на Викискладе? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 15:43, 31 октябрь 2019 (UTC) *** На 1 месяц. В викисклад файл загружен [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:50_000_logo_Bashkir_Wikipedia.svg] --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 16:49, 31 октябрь 2019 (UTC) **** См. [[phab:T237035]]. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:34, 31 октябрь 2019 (UTC) **** Включили. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 12:44, 1 ноябрь 2019 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:10, 4 ғинуар 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> == [[Ҡалып:Китап:История сёл и деревень Башкортостана]] == Помогите настроить этот шаблон <nowiki>Ҡалып:Китап:История сёл и деревень Башкортостана</nowiki>. Шаблон не открывает указаную страницу. [[Сорғолдо|Пример]] использования.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 09:37, 11 апрель 2022 (UTC) : @[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], я не понял, в чем проблема. На странице шаблон не используется, сам шаблон ни на какую страницу не ссылается в принципе (и не должен). [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 17:18, 12 апрель 2022 (UTC) :: [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] На странице [[Сорғолдо]] используется шаблон <nowiki>{{ИСДБ|страница =313 }}</nowiki>. Хотелось бы, что бы открылась 313-я страница вот этой [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ книги]. У нас идет конкурс «Деревни Башкортостана», каждая конкурсная статья ссылается на этот источник.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 17:53, 12 апрель 2022 (UTC) ::: @[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] - проверяй. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 22:52, 12 апрель 2022 (UTC) ::::То что нужно. Красота!{{Рәхмәт}}--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:52, 13 апрель 2022 (UTC) == Шаблон:Кости человека == Шаблон [[Ҡалып:Кеше һөйәктәре]] стал невидимый, помогите разобраться, что случилось?--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 06:46, 28 август 2022 (UTC) : @[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], ну ты же сам редактировал [[Модуль:Navbox]]. С какой целью? Явно это и повлияло. Откуда этот новый код? [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 13:12, 31 август 2022 (UTC) : Этот код из Рувики. Обновил этот модуль, потому что не все строчки показывал шаблон. Например, строка «Череп» была пустая, хотя в коде прописаны все косточки.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:33, 31 август 2022 (UTC) :: Откатил [[Модуль:Navbox]]. В Шаблоне [[Ҡалып:Кеше һөйәктәре]] есть невидимын сточки.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:13, 31 август 2022 (UTC) ::: Ну, очевидно, что не работает шаблон {{tl|Подгруппы навигационной таблицы}}. Почему - нужно разбираться. Но просто так менять модуль нельзя - там есть связанные куски в [[MediaWiki:Common.css]]. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:01, 31 август 2022 (UTC) == Использование переводов translatewiki.net == Павел, здравствуйте. Прошу помочь с редактированием системных сообщений на БашВики. У нижеуказанных сообщений есть переводы на сайте translatewiki.net и их надо бы удалить, как сегодняшний [[MediaWiki:Nstab-project]]. [[Ҡатнашыусы_менән_һөйләшеү:Bashkorttan/translatewiki_1|Список страниц]] Спасибо. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 00:09, 18 февраль 2024 (UTC) : Вроде бы все удалил [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 01:10, 18 февраль 2024 (UTC) ::Отлично. Прошелся по остальным системным сообщениям и собрал остальную часть для удаления. Больше удалений в таком количестве не будет надеюсь. ::[[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan/translatewiki 2|Оставшаяся часть для удаления]] [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 21:43, 18 февраль 2024 (UTC) ::Пропустил одно сообщение: ::https://ba.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Wm-codeofconduct https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Wm-codeofconduct/ba ::Посмотрите, пожалуйста, так же список. ::Спасибо. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 08:36, 19 февраль 2024 (UTC) ::: Такого нету. Просто перевод свежий, ещё не приехал. В течение недели появится. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 17:25, 19 февраль 2024 (UTC) ::: по списку пройду, но не быстро [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 17:26, 19 февраль 2024 (UTC) :::: [[MediaWiki:Deletereason-dropdown]] - обычно формируется локально (т.е. не обязано совпадать с дефолтным переводом), так как формируется на основе приоритетов и соглашений внутри сообщества (обычно на основе пунктов правил об удалении страниц). [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 10:06, 20 февраль 2024 (UTC) :::::Понял. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 17:58, 20 февраль 2024 (UTC) :::: [[MediaWiki:Destfilename]] - русский перевод неточен; "destination fileneme" - это именно что "будущее имя файла", то есть локальный перевод "Файлдың буласаҡ исеме" выглядит точнее, чем "Файлдың яңы исеме".<br>Если я прав, то нужно исправить в TWN, и уже потом удалять локальный код. Т.е. важно все-таки сверить переводы содержательно. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 10:16, 20 февраль 2024 (UTC) :::::Да, видимо ориентировались на русский. Обновил. :::::Ещё раз прошёлся по списку, обновил. На БашВики есть 10-15 летние устаревшие переводы системных сообщений. На translatewiki.net качество переводов намного лучше. :::::После вашего сообщения о том, что ''"(т.е. не обязано совпадать с дефолтным переводом)"'', думаю, эти можно оставить: :::::* https://ba.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Protect-dropdown :::::* https://ba.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Discussiontools-emptystate-link-userpage :::::[[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 18:13, 20 февраль 2024 (UTC) ::::Есть сообщения, по которым возникли сомнения? Могу помочь с проверкой. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 18:45, 29 февраль 2024 (UTC) ::::: Нет, просто времени на всё не хватает.<br>[[MediaWiki:Loginlanguagelinks]] я оставил локальным, и добавил туда ещё Башкирский. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 21:27, 3 март 2024 (UTC) ::: @[[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] - По списку все очистил, оставшиеся локальные сообщения пометил как "(-)" [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 20:29, 16 март 2024 (UTC) : Добавил локальное сообщение [[MediaWiki:Sharedupload-desc-here]] [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 19:22, 16 март 2024 (UTC) == Обновление системных сообщений == Не знаю, надо удалять или нет [[MediaWiki:Citethispage-content]]. Если не удаляем, то перевод сообщения тут: [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan/Citethispage-content]] [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 14:13, 24 февраль 2024 (UTC) : Спасибо, заменил на Ваш перевод. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:28, 24 февраль 2024 (UTC) == WikiEditor/modules/data.json == Где можно отредактировать файл data.json (WikiEditor/modules/data.json)? Файл содержит значения выпадающих списков (кнопка Изображения и медиафайлы - Добавить файл - поля Выравнивание и Форматирование) в викиредакторе. * По идее, всё это переводится тут: https://translatewiki.net/wiki/Special:Translate/ext-wikieditor?group=ext-wikieditor&language=ba&filter=&action=translate --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 21:41, 3 март 2024 (UTC) *: Я посмотрел - эти значения берутся расширением из основного языкового файла, если они там переведены.<br>Если переводы некорректны, то нужно на Фабрикаторе предлагать патч к яз. файлу. Но нужно понимать, что это не просто фразы, а команды, которые обрабатывает парсер. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 13:45, 21 март 2024 (UTC) == [[MediaWiki:Uploadtext]] == @[[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]], гляньте, пожалуйста, на [[MediaWiki:Uploadtext]] (ср. [[:ru:MediaWiki:Uploadtext]]).<br> Тут есть пара красных ссылок - нужно по ним создать страницы (в крайнем случае, хотя бы как заглушки с перенаправлением на русскую версию). [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:51, 9 март 2024 (UTC) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:17, 29 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 12:28, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:44, 19 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == [[:Категория:Юйыласаҡ_мәҡәләләр]] == Здравствуйте! Почистьте, пожалуйста, категорию, а то там запросы уже больше месяца висят. [[Ҡатнашыусы:Таёжный лес|Таёжный лес]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таёжный лес|фекер алышыу]]) 20:56, 7 ноябрь 2026 (UTC) 8qbwpr1c5ep22tczpxw9z1k5y4kml44 0 111530 1309282 1299553 2026-11-08T07:05:21Z ~2026-59227-90 49417 Мин Илдар Алтыншин үҙем турала яҙыуҙы төҙәттем 1309282 wikitext text/x-wiki [[Файл:Алтыншин Ғаяз Сәғит улы.jpg|thumb|upright|Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]] {{Ук}} {{фш|Алтыншин}} '''Алтыншин Ғаяз Сәғит улы''' ([[23 апрель]] [[1966 йыл]] — [[20 август]] [[2008 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (1995). == Биографияһы == Ғаяз Сәғит улы Алтыншин 1966 йылдың 23 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында тыуған. Атаһы Сәғит Ғиниәт улы Алтыншин [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Ете йыл армияла булғандан һуң, Иҫке Собханғол ауылында райсовет председателенең сауҙа буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Бер осорҙа мәктәптә рәсем һәм йыр дәрестәренән уҡыта. Кейекбай ауылында клуб мөдире булып та эшләй. Заманында республика кимәлендә билдәле биҙәүсе рассәм, профессиональ музыкант, фотограф һәм шахматсы була. Сәғит Ғиниәт улына Ленинград сәнғәт академияһынан студенттарҙы практикаға ла алып килгән ваҡыттары була. Әсәһе Алтыншина (Ҡарабаева) Хәҙисә Ғәйзулла ҡыҙына (1932) ауыр бала саҡ тура килә. Атаһы репрессияға эләккәс, дүрт класс ҡына белем алып өлгөргән 12 йәшлек ҡыҙға колхозда ер һөрөп, ағас ҡырҡып, пилорамда эшләп көн күрергә тура килә. Балаларының һәләтен бар яҡлап үҫтереп, эшһөйәр, тилбер, һөнәрмән итеп тәрбиәләй. Ғаяз ғаиләлә дүртенсе бала. Уҡырға бармаҫ элек үк өлкәндәр менән тиң шахмат уйнай, бала саҡтан бокс, самбо, дзюдо менән мауыға. Кинйә малайға рәссам, фотограф, Ауыл хужалығы институтының механика факультетын тамамлаған ағаһы Илдарҙың ҙур йоғонтоһо тойола. Уға оҡшап Ғаяз да инженер булырға хыяллана. Мәктәптә егетте атаһы кеүек рәссам булыр тип уйлайҙар. Ә ул имтихандарҙы еңел генә биреп, Өфө дәүләт сәнғәт институтының актёрҙар бүлегенә уҡырға инеп китә. Беренсе курстан уҡ спектаклдарҙә төп ролдәрҙе уға ышанып тапшыралар. Геройҙарҙы уйнарлыҡ актёр буласаҡ, — тиҙәр уның тураһында. Уҡыуы 1984—1986 йылдарҙа армияла хеҙмәт итеүе сәбәпле, өҙөлөп тора. 1989 йылда уҡыуын тамамлап, [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]на эшкә килә. 1989—2006 йылдар эсендә илленән артыҡ роль башҡара. Бер үк мәлдә Өфө сәнғәт институтында «Сәхнә хәрәкәте» предметы буйынса дәрестәр ҙә алып бара. Театрҙың халыҡ артисы [[Фидан Ғафаров]] «Ғаяз кеүек «Аттила», «Салауат Юлаев» ролен башҡарыусы актёр әлегә театрҙа юҡ», — ти. Ҡатыны Алтыншина Земфира Фатих ҡыҙы [[Сибай]] ҡалаһының «Сулпан» балалар театрында режиссёр һәм актриса. Зөһрә Фәйзуллинаның «Андыҙ барҙа ат үлмәҫ» («Девясил — это девять сил») һәм Сергей Белов менән Сергей Куваевтың «Бишкә тиклем һанайым» («Считаю до пяти») әҫәрҙәре буйынса спектакль ҡуйған. Улы Алтыншин Алик Ғаяз улы БДУ — ның Сибай институтында юридик факультетта өлкән уҡытыусы, шулай уҡ декан урынбаҫары булып эшләй. == Спектаклдәрҙә ролдәре == {{столбцы}} {{столбец}} [[Таһир Таһиров]] «Ғәлиә» — Йәш Заһир (1983)<br> [[Мостай Кәрим]] «Ярлыҡау» — Любомир Зух (1987)<br> [[Мирхәйҙәр Фәйзи]] «Аҫылйәр» — Малай (1988)<br> [[Дауыт Юлтый]] «Ҡарағол» — Һөйөндөк (1989)<br> [[Шамил Рәхмәтуллин]], «Алмағастар сәскә атҡанда» —<br> Россинат (1989)<br> Шамил Рәхмәтуллин, «Алмағастар сәскә атҡанда» —<br> Граф һәм Сиған (1989)<br> [[Хәкимйән Зарипов]] «Яуап көнө» — Зөлкәрнәй, Ханиф,<br> Фазыл (1991)<br> [[Ибраһим Абдуллин]] «Тиле йәшлек» — Аҡйегет (1992)<br> Мостай Кәрим, «Ай тотолған төндә» — Аҡйегет (1992)<br> [[Фәрит Богданов]] «Атылған йондоҙ» — Фәрхәт (1992)<br> [[Мөхәмәтша Буранғолов]] «Башҡорт туйы» — Юлдыбай (1990)<br> Флорид Бүләков, «Ҡанатланып ос һин, Толпарым!» —<br> Ғазинур (1990)<br> [[Наил Ғәйетбаев]], «Ыстағафирулла» — Даян (1991)<br> И.Иванов, Р.Усаев «„Хәсрәт“ Хәсән» — 2-се һаҡсы (1991)<br> [[Ғәзим Шафиҡов]] Г.Мөбәрәкова «Һәҙиә» — Ғөбәй (1991)<br> Туфан Миңнуллин «Диләфрүзгә дүрт кейәү» — Амур (1991)<br> Ильдар Юзеев «Аҡ ҡалфағым төшөрҙөм ҡулдан» —<br>Ратмир Зәкиевский (1991)<br> [[Нәжиб Асанбаев]] «Рәйсә + Фәйзи» — Сәлим (1992)<br> Фәтхи Бурнаш «Йәш йөрәктәр» — Хәйретдин (1993)<br> Эдуардо де Филиппо «Илай белмәгән ҡатын» -Риккардо (1993)<br> [[Мостай Кәрим]] «Киске табын» — Алпамыша (1994)<br> Флорид Бүләков, «Бибинур, ах, Бибинур» — Ир-егет (1994)<br> Фернан Кроммелинк «Иҫ китмәле мөгөҙлө шәп ир» —<br> Оскерканан егет (1995)<br> Рәил Байбулатов «Йәрем минең, әлиһәм» — Ринат (1995)<br> {{столбец}} [[Нәжиб Асанбаев]] «Яралы яҙмыш» — Баян (1996)<br> Баязит Бикбай «Ҡарлуғас» — Шатморат (1996)<br> [[Ҡол Дәүләт]] «Шартлап китһен донъяһы!» (1996) —<br> Лейтенант Үтәйғолов<br> Шамил Рәхмәтуллин «Әжәлгә дарыу бар, тиҙәр...» —<br> Басаров (1997)<br> З. Муллағәлиева «Ҡурай» — Аҡһаҡал 1997<br> Лопе де Вега «Бесән өҫтөндәге эт» — Теодор (1997)<br> [[Әнғәм Атнабаев]] «Законлы никах менән!» —<br> Фәсхетдин (1998)<br> А. Н. Островский «Таланттар һәм табыныусылар» — <br>Бакин (1998)<br> Сөләймән Латипов «Көнләш, Америка, көнләш» — <br>Мартинг Донг (1999)<br> Мостай Кәрим, «Айгөл иле» — Илдар 1999<br> [[Сәрүәр Сурина]] «Тылсымлы күл сере» — Алпан (1999)<br> Шамил Рәхмәтуллин, «Һандуғастар килгән беҙгә» —<br> Зинтык (2000)<br> Гөлшат Әхмәтҡужина «Әйҙәгеҙ танышайыҡ» —<br> Боҫҡон (2000)<br> [[Заһир Вәлитов]] «Аҡьял батыр» — Аҡьял (2000)<br> [[Рәлиф Кинйәбаев]], «Эх, Байтимер дуҫ!» —<br> Милиционер (2000)<br> [[Зәйнәб Биишева]], «Мөхәббәт һәм нәфрәт» — Ел (2001)<br> [[Айһылыу Йәғәфәрова]] «Ҡыпсаҡ ҡыҙы» — Айсыуак (2001)<br> [[Ғәзим Шафиҡов]] «Аттила» — Аттила (2002)<br> Мостай Кәрим, «Салауат» — Салауат (2003)<br> [[Илшат Йомағолов]] «Сәсәндәр». роль: Ир. 1-се<br> яугир (2005)<br> Йософ Болат «Мәһәре — байҙан» Ҡарасан (2006).<br> {{столбцы/конец}} == Төшкән кинофильмдары == * «Һарығолаҡ» нәфис фильмы (яҙыусы [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]] әҫәре буйынса). * «Ай ҡыҙы» исемле күп сериялы телевизион фильм([[Флорид Бүләков]]). * «Ауыл өҫтөндәге йәйғор» (Айҙар Аҡманов, 3өһра Буракаева, [[Булат Йосопов]], Салауат Вәхитов) == Аудиояҙмалар == * [[Файл:Юлдаш радио.png|thum|70px]] [[Юлдаш (радио)|Юлдаш радиоһы]] [http://yuldashfm.ru/mp3_id/4832 «Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғаяз Алтыншин тураһында хәтирәләр»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://muzofond.com/search/әлфиә БСТ-ла «Атылған йондоҙ» проекты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995) * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2004). == Хәтер == * Тәнзилә ҒИЛМАНОВА-КЕЙЕКБАЕВА (https://vk.com/id180176381): "Ғаяз Алтыншин тураһында «Атылған йондоҙ» радиотапшырыуын тыңлап, хәтирәләргә бирелеп ултырҙым. Авторы Зөлфиә Рәхмәтуллина. Зөлфиә бик ентекле, психоаналитик ихлас тапшырыу эшләгән, рәхмәт уға. Ғаяз был донъянан киткәнен мин сит илдә йәшәгәнгә күрә белмәй ҡалдым. Бик һәләтле актёр, көслө режиссёр ине! Ул саҡта беҙ барыбыҙ ҙа сәнғәт институтының ятағында йәшәгәс, бер-беребеҙҙе һәйбәт белә инек, аралашып йәшәнек. Беҙ Ғаяз менән «Ричард III»-нө ҡуйҙыҡ (дөрөҫөрәге ул ҡуйҙы) һәм икәү уйнаныҡ. Мин королева Аннаны уйнаным. Ул яҙма минең архивта һаҡлана. Шулай уҡ ул минең икенсе фильмымда ла уйнаны. Мин М.Кәримдең "Ашҡаҙар"ын ҡуйғайным ул саҡта. Репетициялар минең бүлмәмдә барҙы. Бик көслө һәм сағыу актёр булды ул…" * Зиләрә Юлтаева (Төхбәтова), [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] артисы (https://vk.com/id130829030 ): «Беҙ студент саҡтарҙа уның фанаткалары була торғайныҡ. Уның уйнаған спектакльдәрен бер ҙә ҡалдырмай, бер- нисә тапҡыр барып ҡарай инек. Шул тиклем талант эйәһенең ҡапыл китеп барыуына шаҡ ҡаттым. … Уның менән бер сәхнәлә уйнарға хыялланмаған актриса юҡтыр ул…» * Ильдар Абдуллин (https://vk.com/i.abdullin66): «Әйткәндәй, яҡын дуҫым-яҡташым һәм танылған оҫта, талантлы актёр-режиссёр, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғаяз Алтыншиндың олатаһының бер туғаны, халҡыбыҙҙың борондан килгән шөғөлө (кәсеп тиһәң дә була)- бөркөттәрҙе (шоңҡар-ҡарсығаларҙы) һунарға өйрәтеүсе — Айсолтан Алтыншин. Заманында уны „Айсолтан Бөркөтсө“ тип кенә йөрөтәләр… Айсолтан (Бөркөтсө) Алтыншин 1918—1920 йылдарҙағы ул саҡтағы Башҡортостан (Зәки Вәлиди…) хөкүмәтенең әүҙем һәм актив-тоғро арҡадашы ла булып тора… Айсолтан Алтыншин 1923 йылдан сит (Ҡырғыҙыстан, Ҡытай һәм Афганистан тауҙарында…) илгә сығып китә һәм төп шөғөлө (бөркөт өйрәтеү) менән көн итә… Дуҫым Ғаяздың да, олатаһы кеүек Мәсем һәм Баҙал Тауҙары ҡаяларында бөркөттәрҙе тотоп өйрәтеү теләк-хыялдары ла бар ине….. Һәм шулай уҡ, Ғаяз Дуҫым бер мәл (тағы ла, бер Дуҫым-Яҡташым Мәшһүр режиссёр Әнүәр ағай Нурмөхәмәтов менән бергә) һөйләшеп ултырғанда:-„Бабсаҡбей менән Күсәкбей“ тураһындағы тарихи эпосы хаҡында документаль фильм төшөрөү теләк-хыял-ниәттәрен дә әйткәйне….. Үкенес, әлбиттә…» == Һылтанмалар == * {{БГ}} [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/22579-aryolaty-aynyp.html Фәүзиә Латипова. "Һарығолаҡ"ты һағынып] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718114633/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/22579-aryolaty-aynyp.html |date=2018-07-18 }} 25.052016 * [http://kulturarb.ru/ba/cinematography/ Башҡортостандың мәҙәни донъяһы]сайтында мәҡәлә * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209191704/http://kulturarb.ru/ba/cinematography/ |date=2016-12-09 }} сайтында мәҡәлә * [http://bash.bashdram.ru/actors-old/actors-old М.Ғафури исемендәге Башҡорт Академия драма театры сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170430014012/http://bash.bashdram.ru/actors-old/actors-old |date=2017-04-30 }} * https://muzofond.com/search/%D3%99%D0%BB%D1%84%D0%B8%D3%99%20%D1%85%D1%83%D0%B6%D3%99%D1%85%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:Башҡортостан актёрҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] t053h90evfdtpl65yns0ayz17fmm5uj 0 112239 1309149 1075174 2026-11-07T19:00:33Z Таёжный лес 39277 фото загружено на Викисклад 1309149 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Сәғиҙә Хашим ҡыҙы Мөхәмәтдинова |оригинал имени = |изображение = |ширина = 180 px |описание изображения = |имя при рождении = |дата рождения = 25.09.1931 |дата смерти = 19.03.2018 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет районы}} {{ТУ|Йөйәк|Йөйәктә}} ауылы |гражданство = {{Флагификация|СССР}} <br> {{Флагификация|Российская Федерация}} |подданство = |место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Белорет}} ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |род деятельности = |награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Октябрьской Революции}} {{!!}} {{Орден «Знак Почёта»}} {{!}}} |сайт = |викисклад = }} {{фамилиялаш|Мөхәмәтдинов}} '''Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы''' ([[25 сентябрь]] [[1931 йыл]] — [[19 март]] [[2018 йыл]]) — хеҙмәт алдынғыһы. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]]ның шәхси келәймәгә эйә булған канатсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981), ике [[Ленин ордены|Ленин]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған металлургы (1982), [[Белорет]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2006). Милләте — башҡорт. == Биографияһы == Сәғиҙә Хашим ҡыҙы Мөхәмәтдинова 1931 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]]ның [[Йөйәк]] ауылында тыуған<ref>[https://www.bashinform.ru/news/767176-v-bashkirii-geroy-sotstruda-sagida-mukhametdinova-prinimaet-pozdravleniya/ В Башкирии Герой Соцтруда Сагида Мухаметдинова принимает поздравления. ИА «Башинформ», 25 сентября 2015 года]{{ref-ru}}{{V|25|02|2021}}</ref>. Атаһы Хашим Мөхәмәтдинов һуғышҡа тиклем Белорет районының «Металл өсөн» гәзите мөхәррире булып эшләй, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк була. 1947—1949 һәм 1951—1984 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатында канат ишеүсе машинист була. 1949—1951 йылдарҙа [[Донецк өлкәһе]] Харцыз ҡорос сым-канат заводында эшләй. Хеҙмәттәге фиҙакәрлеге өсөн [[СССР]] Юғары Советының 1981 йылдың 2 мартындағы Указы менән уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә<ref name="БЭ">[http://bashenc.online/ba/articles/86444/ Башҡорт энциклопедияһы — Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]</ref>. 1984—1995 йылдарҙа Белорет ҡалаһының 25-се техник училищеһында (1991 йылдан 25‑се юғары ПУ, 1995 йылдан — 25‑се һөнәрселек лицейы, 2010 йылдан Белорет металлургия колледжы составында)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/73468/ Башҡорт энциклопедияһы — Белорет һөнәрселек лицейы № 25]{{V|25|02|2021}}</ref> производствоға өйрәтеү мастеры булып эшләй. Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы 2018 йылдың 19 мартында Белорет ҡалаһында вафат була<ref>[http://beloreck-tv.ru/skonchalas-sagida-khashimovna-mukhamet/2018/03/20 Скончалась Сагида Хашимовна Мухаметдинова. Новости Белорецка на русском языке. БЕЛОРЕЦКАЯ ТЕЛЕКОМПАНИЯ. Официальный сайт. 20.03.2018]{{ref-ru}}{{V|21|03|2018}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Белорет ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (2006)<ref>http://www.beladmin.ru/ru/about/citizens/detail.php?id=19487 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160711194833/http://beladmin.ru/ru/about/citizens/detail.php?id=19487 |date=2016-07-11 }}</ref> * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған металлургы (1982) * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)<ref>http://www.archive.perm.ru/catalog/inventory-cases/931585-1228950/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ленин ордены (1981) * Октябрь Революцияһы ордены (1974) * Ленин ордены (1971) * «Почёт Билдәһе» ордены (1966) == Герой ваҡытлы матбуғатта == * [[Ҡатнашыусы:Мухамадеева|Мөхәмәҙиева Э.]] Хеҙмәт геройына — 85! [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]], 2016, 3 октябрь<ref>[http://ural-rb.ru/1799-hemt-geroyyna-85.html Хеҙмәт геройына — 85! «Урал» гәзите, 2016, 3 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031083452/http://ural-rb.ru/1799-hemt-geroyyna-85.html |date=2016-10-31 }}{{V|03|03|2017}}</ref>. == Хәтер == * Белорет ҡалаһындағы һөнәрселек лицейы бинаһына Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10283-m-kh-m-tdinova-s-i-khashim-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421093740/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10283-m-kh-m-tdinova-s-i-khashim-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|21|03|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|86444}}{{V|25|02|2021}} * [https://www.bashinform.ru/news/767176-v-bashkirii-geroy-sotstruda-sagida-mukhametdinova-prinimaet-pozdravleniya/ В Башкирии Герой Соцтруда Сагида Мухаметдинова принимает поздравления. ИА «Башинформ», 25 сентября 2015 года]{{ref-ru}}{{V|25|02|2021}} [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] r974o1ev1odhn8cwn9ri390ddihvu2e 0 112407 1309067 1284770 2026-11-07T12:46:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309067 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәшнәктәр''' (үҙ атамаһы — ''Becě­nek'', {{lang-ar|Pačanāk}}, {{lang-lat|Pacinac}}, {{lang-cu|пєчєнѣзи}}, {{lang-grc|Πατζινάκοι}}) — боронғо [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡ]] йәки ҡәбиләләр берләшмәһе. Бәшнәктәр [[төрки халыҡтар]]ҙың күбеһенең, шул иҫәптән [[башҡорттар]]ҙың, [[татарҙар]]ҙың һәм башҡаларҙың, этномәҙәни үҫешенә йоғонто яһаған<ref name="Иванов В. А."/>. == Этноним == Урта быуат ғәрәп ([[Гардизи]], [[Ибн Руста]], [[Ибн Фаҙлан]] һ.б.) һәм [[Византия]] (Константин Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәрендә) авторҙары хеҙмәттәрендә, Көнбайыш Европа һәм боронғо урыҫ йылъяҙмаларында телгә алына<ref name="Иванов В. А.">{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2985-b-shn-kt-r|автор=Иванов В. А.}}</ref>. Европа һәм грек сығанаҡтарында «пацинак» йәғни «пачинакит», ғәрәп — «беджнак» йәки «баджана» тип атала. С. А. Плетнёва фаразы буйынса, атамалары бәшнәк ҡәбиләләр берләшмәһенең гипотетик юлбашсыһы ''Бече'' (Beče) төрки исеменән барлыҡҡа килеүе мөмкин<ref>''Плетнёва С. А.'' Печенеги // Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «Природа») / Сост. канд. филос. наук С. С. Неретина; Под ред. д-ра ист. наук П. И. Пучкова; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина. — М.: Наука, 1988. — С. 35—46. — 176 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-02-023568-7</ref>. Шулай уҡ этноним ''bačanak'' (badža — «бажа; апаның йәки һеңленең ире; өлкән туған», {{lang-ru|свояк}}) төрки һүҙенән килеп сығыуы мөмкин<ref name="Щавелёв А. С."/>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] шундай уҡ үҙенсәлекте [[башҡорттар]]ҙың этнонимында таба: badža («бажа») һәм oγur («[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр/оғур ҡәбиләһе]]») — badž(a) (o)γur > badžγar > badžγur (уғыр бажалары). Баскаков буйынса [[Төркиҙәр|«төрк»]] этнонимы ''törxöm ~ türxem'' (кейәүҙәге ҡатындың ата-әсәләре һәм туғандары) [[Монголдар|монгол]] һүҙенән килеп сыҡҡан<ref>''[[Баскаков Николай Александрович|Баскаков Н. А.]]'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Тарих == [[Файл:Europe 814.jpg|thumb|right|250px|814 йылда [[Хазар ҡағанаты]]. Европа картаһы, 1905 йыл.]] Бәшнәктәр ҡәбиләләр берләшмәһе VII—VIII быуаттарҙа [[Урта Азия]]ла, [[Арал диңгеҙе]] буйы далаларында һәм [[Һырдаръя]] йылғаһының түбәнге ағымында формалашҡан тип фараз ителә. Бәлки башта [[уғыҙҙар]]ҙың бер өлөшөн тәшкил иткән. [[Византия]] императоры Константин Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәрендә бәшнәктәрҙең бер өлөшөнөң атамаһы [[ҡаңлы|ҡаңғар]] булған тигән мәғлүмәттәр бар<ref name="konstant">{{книга|автор=Константин Багрянородный.|часть=О народе пачинакитов|ссылка часть=http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Konst_Bagr_2/text37.phtml?id=6396|заглавие=Об управлении империей|ответственный=Под ред. Г. Г. Литаврина, А. П. Новосельцева|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=156—157|isbn=5-02-008637-1}}</ref>. Й. Мар­кварт «ҡаңғар» этнонимын Һырдаръяның түбәнге ағымының ''Ҡанғ'' атамаһы менән [[Орхон-Йәнәсәй яҙмалары|Орхон-Йәнәсәй төрки руник яҙмаларындағы]] «кен­ге­рес» этнонимына тап килтерә. В. В. Бар­толь­д һәм А. М. Щер­ба­к тарафынан хупланған Мар­квар­т гипотезаһы буйынса бәшнәктәр иң башта Һырдаръяның түбәнге ағымында һәм Арал диңгеҙенән төньяҡтараҡ урынлашҡан территорияларҙа йәшәгән тип әйтергә мөмкин. С. Г. Кляш­тор­ный «Ҡанғ йылғаһын» Һырдаръяның урта ағымындағы оазистарҙың ерҙәренә тап килтерә, был ерҙәр ярым күсмә уғыҙ һәм бәшнәк протектораты аҫтында булған. Кляшторный күҙәтеүе буйынса, VIII быуат башында уҡ бәшнәк ҡәбиләләре (кен­ге­ре­стар/ҡаңғарҙар) айырым халыҡ булараҡ оазистарҙың ултыраҡ халҡы менән сәйәси конфедерацияға ингән<ref name="Щавелёв А. С.">{{книга|ссылка=http://bigenc.ru/domestic_history/text/3137450|автор= Щавелёв|заглавие= Печенеги // Большая российская энциклопедия. Т. 26: Перу — Полуприцеп|место= М.|издательство= «Большая Российская энциклопедия»|год= 2014|страниц= 768|isbn= 978-5-85270-363-7}}</ref>. IX быуатта бәшнәктәрҙе Арал буйынан уғыҙҙар ҡыҫырыҡлап сығара, һәм уларҙың төп өлөшө [[Волга]] һәм [[Дон]] йылғаларының аръяғына, Киев Русе сиктәренә күсенә, ҡалғандары [[Яйыҡ]] йылғаһының урта, [[Илек (йылға)|Илек]] йылғаһының түбәнге ағымында, [[Һамар (Волга ҡушылдығы)|Һамар]] йылғаһы бассейнында урынлаша<ref name="Иванов В. А."/>. Үҙ сиратында бәшнәктәр [[Венгрҙар|мадъяр (венгр)]] күсмә ҡәбиләләрен көнбайышҡа китергә мәжбүр итә<ref name="Щавелёв А. С."/>. Уғыҙ һәм [[хазарҙар]]ҙан еңелеүҙәренә ҡарамаҫтан, бәшнәк ҡәбиләләре [[Хазар ҡағанаты]] контролдә тотҡан далаларҙа урынлаша, хазар торамаларҙың бер өлөшө емерелә. IX быуаттың 2-се яртыһында Төньяҡ [[Ҡара диңгеҙ]] буйына киләләр (бының тураһында 889 йылға ҡараған ''Ре­ги­но­н Прюм''дың латин хроникаһы хәбәр итә), һәм 990 йылдарҙа был ерҙәрҙән мадъярҙарҙы тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығаралар<ref name="Щавелёв А. С."/>. Яҡынса 882 йылда бәшнәк ҡәбиләләре [[Ҡырым]]ға килеп етә<ref>{{книга|автор=Андреев А. Р.|часть=Печенеги в Крыму. Тмутараканское княжество. Княжество Феодоро. Половцы в Крыму|ссылка часть=http://area.crimea.ua/books/istoriya_kryma/glava_6_pe4enegi_v_krymu_knyaj/|заглавие=История Крыма|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=Белый волк|год=2002|страницы=|страниц=|серия=|isbn=}}</ref>. [[Файл:63-manasses-chronicle.jpg|thumb|Святослав бәшнәк союздаштары менән Болгарияға үтеп инә (Константин Манасс хроникаһынан)]] IX һәм X быуат араһында Түбәнге [[Дунай]] буйында урынлаша. X быуатта бәшнәктәр Волга һәм Дунайҙың түбәнге ағымы араһында йәшәй. Был территорияла күбеһенсә Көнсығыш Европала геосәйәси юҫыҡты билдәләүсе ҙур этносәйәси берлек ойошҡан (ул урыҫ историографияһында «Пе­че­не­гия» атамаһын ала). Берлек 2 ҙур берләшмәгә бүленгән, улар араһында сик [[Днепр]] йылғаһы буйлап үткән. Бәшнәктәрҙең көнсығыш (һул яҡ яр буйы) берләшмәһе Херсонес (Ҡырым) һәм Хазар ҡағанаты менән, ә көнбайыш берләшмәһе — [[Беренсе Болгар батшалығы]] һәм [[Византия]] менән бәйләнеш тотҡан. Был осорҙа бәшнәктәр фактик рәүештә «варягтарҙан гректарға» юлының иң ҡатмарлы участогын — Днеп­рҙың түбәнге ағымын һәм Днепр тупһаларын контролдә тота<ref name="Щавелёв А. С."/>. Бәшнәк хәрби контингенттары ялланма ғәскәр булараҡ күп тапҡыр Византия императорҙары тарафынан Беренсе Болгар батшалығы һәм [[Боронғо Рус дәүләте]]нә, шулай уҡ Боронғо Рус дәүләте хакимдары тарафынан Византияға һәм Беренсе Болгар батшалығына ҡаршы көрәшкә йәлеп ителә. Бәшнәктәрҙең бер өлөшө Хазар ҡағанатына буйһона, йәнә бер төркөмө Волга аръяғына күсенә, бында уларҙың булыуын X быуатта ғәрәп сәйәхәтсеһе [[Ибн Фаҙлан]] билдәләп үтә<ref name="Щавелёв А. С."/>. Урта быуат авторҙарының барыһы тиерлек, X—XI быуаттарҙа бәшнәк этносәйәси берләшмәһенең сәйәси ҡоролошо ҡатмарлы булыуы тураһында билдәләп үтә. ''Кон­стан­ти­н VII Баг­ря­но­род­ный'' буйынса, бәшнәктәр үҙ башлыҡтары булған 8 фемаға бүленгән, ә һәр бер фе­ма — биш кесерәк берләшмәнән (кландарҙан йәки ырыуҙарҙан) торған. «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәренең мәғлүмәттәренә ярашлы, бәшнәктәрҙә власть бер нәҫелдең вәкилдәре ҡулында булған һәм ике туған ҡустыһана күскән (дөйөм төрки йолаһы буйынса, власть атаһынан улына күсмәгән, ә нәҫелдә хакимдан һуң өлкәнерәк булған ир-егеткә бирелгән, күренеүенсә, был осраҡта византия ҡарашы буйынса үҙгәртеп күрһәтелгән). Сығанаҡтар бәшнәктәрҙә «халыҡ йыйылышы» йәғни «ари­сто­кра­ти­я шураһы» булыуын, һәм шулай уҡ юлбашсы-хандарҙың һәм «аҡһаҡалдар»ҙың власы үҫеүен билдәләй. Шулай итеп «Бәшнәк иле» ({{lang-ru|«Пе­че­не­гия»}}) ҡәбиләләр конфедерацияһы булып торған, ул империяға тиклем үҫергә мөмкин булған, әммә яйлап һуғыштарҙа юҡ ителгән<ref name="Щавелёв А. С."/>. [[Файл:MadridSkylitzesFol173ra.jpg|thumb|300px|Бәшнәктәрҙең кенәз Святослав Игоревичты үлтереүе]] Бәшнәк ҡәбиләләре күп тапҡыр боронғо урыҫ йылъяҙмаһында теркәлә, ундағы бәшнәктәр хаҡында тәүге хәбәрҙәр шартлы рәүештә 915 йыл менән билдәләнә — был ваҡытта бәшнәктәр Киев кенәзе ''Игорь'' менән солох килешеүен төҙөй. 920 йылда Киев кенәзе Игорь бәшнәктәр менән һуғыша, ә 944 уларҙы Византияға походға барыу өсөн яллай. 968 йылда бәшнәк ҡәбиләләре Ки­евты ҡамауға ала. «По­вес­ть вре­мен­ных лет» әҫәрендә боронғо рус воеводаһы ''Претич'' һәм бәшнәк кенәзе араһында һөйләшеүҙәр һүрәтләнә. 972 йылдың яҙында бәшнәк ханы Куря византияларҙың ҡотортоуы буйынса кенәз Святослав Игоревичты үлтерә; риүәйәт буйынса кенәздең баш һөйәгенән хан өсөн һауыт эшләнә. Киев кенәзе ''Владимир Святославич'' хакимлығы осоронда бәшнәктәр күп тапҡыр Боронғо Рус дәүләтенә һөжүм итә. Уларҙан һаҡланыу өсөн киев кенәзе Боронғо Рус дәүләтенең көньяҡ сиктәрендә оборона һыҙыҡтарын («бе бо рать отъ пе­че­негъ») төҙөүҙе ойоштора. Улар Дес­на, Ос­тёр, Тру­беж, Су­ла, Стуг­на йылғалары буйҙарында төҙөлә. Бәшнәктәр менән бер туҡтауһыҙ һуғыштар боронғо урыҫ эпик традицияларында һаҡланған, улар йылъяҙмасылар өсөн сығанаҡ булған. Бәшнәктәр ''Яро­сла­в Вла­ди­ми­ро­ви­ч Муд­рый''ға ҡаршы ''Святополк Окаянный'' яғында, Владимир Святославичтың улдары араһындағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан. 1036 йылда киев кенәзе Яро­слав Муд­рый бәшнәктәрҙе тар-мар итә, бынан һуң уларҙың төп өлөшө, ҡыпсаҡтарҙың ҡыҫырыҡлауы һөҙөмтәһендә Византия һәм [[Венгрия]] сиктәренә күсенә<ref name="Щавелёв А. С."/>. XI быуатта бәшнәктәр [[Византия империяһы]]на даими рәүештә ҡурҡыныс менән янай, 1040 йылдар аҙағында ''Тирах хан'' етәкселегендә [[Дунай]]ҙы боҙ аша үтә, әммә византиялар уларҙың һөжүмен кире ҡағыуға ирешә. Шул уҡ ваҡытта бынан иртәрәк Тирах хандың көндәше Кеген византия императорына хеҙмәткә күсә, бәшнәктәрҙең бер өлөшө [[Болгария]] территорияһында урынлаша. Император ''Алек­сей I Ком­нин'' бәшнәктәр менән алты йыл дауамында барған һуғыштан һуң, 1091 йылда уларҙы еңеүгә өлгәшә. Уның уңышын император ''Ио­анн II Ком­нин'' нығыта, ул 1122 йылдағы алышта бәшнәктәрҙе тар-мар иткән<ref name="Щавелёв А. С."/>. [[Файл:Pechenegs c.1030.bg.svg|thumb|right|250px|Яҡынса 1030 йылдарҙа бәшнәктәр (картала — печенеги) биләгән территория]] XI быуат уртаһында бәшнәктәр күмәк рәүештә [[Венгрия]]ға күсә (уларҙың Венгрияға тәүге тапҡыр үтеп инеүе X быуатҡа ҡарай). Бәшнәк ҡәбиләләренең Венгрияға яуы һәм миграцияһы XII быуаттың 1-се сирегенә тиклем дауам итә. Мадъяр сығанаҡтарында «хеҙмәт итеүсе» бәшнәктәр XIII быуаттың 2-се яртыһына ҡәҙәр осрай<ref name="Щавелёв А. С."/>. Бәшнәктәрҙең бөр өлөшө ''ҡарабүректәр'' ({{lang-ru|черные клобуки}}) составына инеп, XI быуаттың 2-се яртыһынан киев кенәздәренең федераттары булып китә. 1116 йылда Дон йылғаһы буйында бәшнәк һәм торктар менән ҡыпсаҡтар араһында алыш була, бында һуңғылары еңеү яулай. Бәшнәктәр урыҫ йылъяҙмаларында һуңғы тапҡыр 1169 йылда ҡара бүректәр составында телгә алына. XVI быуатҡа ҡараған урыҫ йылъяҙмаларындағы 867 йылда Аскольд һәм Дирҙең бәшнәктәрҙе ҡыйратыуы, бәшнәк кенәздәрен суҡындырыу, урыҫ баһадирҙарының бәшнәктәрҙе еңеүе һәм бәшнәк кенәздәре менән төрлө килешеүҙәр төҙөү тураһындағы мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй һәм урта быуат әҙәби ижадының емеше булып тора<ref name="Щавелёв А. С."/>. XIII быуат аҙағына ҡарай бәшнәктәр тураһында мәғлүмәттәр сығанаҡтарҙан юҡ була<ref name="Щавелёв А. С."/>. == Мәҙәниәт == Телдәре тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Бәлки бәшнәк теле бер нисә боронғо төрки руник яҙма ҡомартҡыларында теркәлгәндер. Византия һәм башҡа яҙма сығанаҡтар буйынса бер нисә тиҫтә бәшнәк һүҙҙәре (башлыса шәхси исемдәр, топонимдар, этонимдар) һаҡланған. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] фекеренсә, бәшнәк теле төрки тел төркөмөнөң [[Уғыҙ телдәре|уғыҙ төркөмсәһенә]] ҡараған, шулай ҙа уның төрки телдәре классификцияһындағы урыны аныҡ билдәле түгел. «По­вес­ть вре­мен­ных лет» буйынса бәшнәктәрҙең теле [[Киев]] халҡына X быуаттан билдәле булған<ref name="Щавелёв А. С."/>. Бәшнәктәрҙең хужалыҡ итеү нигеҙендә күсмә малсылыҡ ятҡан<ref name="Иванов В. А."/>. Сығанаҡтарҙа бәшнәктәрҙең артабанғы йолалары теркәлгән: һаҡалды ҡырыу, ҡыҫҡартылған еңһеҙ кейем кейеү, мәйеттәрҙе яғыу (был йола тик яҙма сығанаҡтарҙа теркәлә һәм архелогик яҡтан раҫланмай), шәхси даландың контагиоз күсеүенә ышаныу, бәлки — ритуаль каннибализм. Ар­хео­ло­гик мәғлүмәттәр буйынса, бәшнәктәр мәйеттәрҙе йылҡы менән, йыш ҡына — ҡорал (ян, уҡ, ҡылыс) һәм биҙәүестәр менән бергә ерләгәндәр. Бәшнәк зыяраттары шул уҡ дәүерҙәге башҡа күсмә зыяраттарҙан ерләү йолаһы менән бер үк тиерлек, улар башлыса хронологик һәм территориаль яҡтан айырыла. Ҡәберҙәр өҫтөнә йә бәләкәй ҡурғандар өйөлгән, йә иртәрәк ваҡыттағы өйөлмәләргә өҫтәлмә ерләнеү урыны яһалған. Мәйеттәр ябай ҡәбер соҡорҙарына баштары менән көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Йыш ҡына ҡәбер соҡоронда ағас камера йәки ҡумта эшләнгән. 1108 йылда немец мис­сио­неры ''Бру­но Квер­фурт­ский'' бәшнәктәргә уларҙы христиан диненә суҡындырыу маҡсатында барған, әммә уның инициативаһы уңышһыҙ тамамлана. Шәреҡ авторҙары бәшнәктәр араһында ислам дине таралыуы хаҡында хәбәр итә, шулай уҡ уларға манихейлыҡ дине миссионерҙары барған<ref name="Щавелёв А. С."/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Гарустович Г. Н., Иванов В. А.'' Огузы и печенеги в Евразийских степях / Под ред. Л. Н. Скальдина. — Уфа: Гилем, 2001. — 212 с. — ISBN 5-7501-0233-5. * {{книга| автор =| заглавие= История башкирского народа: в 7 т.| ссылка = http://rihll.ru/library/255-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-2.html| ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| место= Уфа| издательство = Гилем| год= 2012| том= II| страниц= 400| серия=| isbn= 978-5-91608-100-8| тираж= | ref = История башкирского народа}} * ''Мавродина Р. М.'' Киевская Русь и кочевники (печенеги, торки, половцы): Историографический очерк / Отв. ред. В. М. Панеях. Ленингр. отд-ние Института истории СССР АН СССР. — Л.: Наука, 1983. — 88 с. — 12 500 экз. (обл.) * {{книга| автор = [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]], Султанова А. Н. |заглавие = История Башкортостана. Древность. Средневековье| ссылка = | ответственный = | место= Уфа| издательство = | год = 2009| том = | страниц = | страницы =| isbn = | ref = Мажитов Н. А., Султанова А. Н.}} * Печенеги (Антология) / Ред. В. Кукушкин. — М.: Ломоносовъ, 2013. — 192 с. — (История. География. Этнография). — ISBN 978-5-91678-089-5. * ''Плетнёва С. А.'' Печенеги // Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «Природа») / Сост. канд. филос. наук С. С. Неретина; Под ред. д-ра ист. наук П. И. Пучкова; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина. — М.: Наука, 1988. — С. 35—46. — 176 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-02-023568-7. (обл.) * ''Плет­не­ва С. А.'' Пе­че­не­ги, тор­ки, по­лов­цы // Сте­пи Ев­ра­зии в эпо­ху Сред­не­ве­ковья. — М., 1981. * ''Prit­sak O.'' The Pečenegs: a case of social and economic transformation // Archivum Eurasiae medii aevi. Lisse, 1975. * ''Ра­сов­ский Д. А.'' По­лов­цы. Чер­ные кло­бу­ки: пе­че­не­ги, тор­ки и бе­рен­деи на Ру­си и в Венг­рии (ра­бо­ты раз­ных лет). — М., 2012. * ''Щер­бак А. М.'' Пе­че­неж­ский язык // Язы­ки ми­ра. Тюрк­ские язы­ки. — М., 1997. {{refend}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2985-b-shn-kt-r|автор=Иванов В. А.}} * [https://web.archive.org/web/20161114205935/http://www.bashskazki.ru/page445.html Уҙаҡ-Туҙаҡ — балабәшнәк ярсығы] // Башҡорт халыҡ әкиәттәре. 2007—2014. [[Категория:Бәшнәктәр]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Юҡ булған халыҡтар]] r952jj442hc09ou5gdwjv6affiz53yf 0 113213 1309131 1295565 2026-11-07T17:29:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309131 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель |Имя = Михай Волонтир |Оригинал имени = {{lang-mo|Mihai Volontir}} |Изображение = Flickr - Ion Chibzii - One of last meetings of the author with outstanding Moldavian actor Mihai Volontir (the end of 80th years).jpg |Ширина = 270px |Описание изображения = |Имя при рождении = Михай Ермолаевич Волинтир |Место рождения = <br />Румыния короллеге, Бессарабия, Орхей жудецы, Глинжены ауылы |Место смерти = Кишинёв, [[Молдавия]] |Профессия = {{актёр|СССР|Молдавия|XX быуат|XXI быуат}},<br /> {{театраль режиссёр|Молдавия|XXI быуат}},<br /> {{йырсы|СССР|Молдавия|XXI быуат}} |Гражданство = {{Флагификация|Румыния}}→<br />{{USSR}}→<br />{{MOL}} |Годы активности = [[1957]]—[[2015]] |Псевдонимы = |Амплуа = |Театр = Василе Александри исемендәге милли театр |Роли = |Спектакли = |Награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Республики (Молдова)}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Народный артист СССР|1984}}{{!!}} {{Государственная премия РСФСР имени братьев Васильевых|1980}} {{!}}} |Подпись = }} '''Михай (Михаил) Ермолаевич Волонтир''' ({{lang-mo|Mihai Volontir}}; [[9 март]] [[1934 йыл]] — [[15 сентябрь]] [[2015 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Молдова]] [[театр]] һәм [[Кинематограф|кино]] актёры, театр режиссёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1984). ''Прапорщик Волентир'' һәм ''сиған Будулай'' ролдәре менән айырыуса билдәлелек ала. == Биографияһы == Михай Волонтир 1934 йылдың 9 мартында ул ваҡытта Румыния короллеге составына ингән Глинжены ауылында (хәҙерге [[Молдова]]ның Шолданешт районы) тыуған. Актёрҙың үҙе һөйләүенсә, ул, Орхей жудецының Олишканы коммунаһына яҡын ерҙә, урмансы Ермолай Васильевич Волинтир өйөндә тыуған. Һуңыраҡ сельсоветта документтарҙы алмаштырған саҡта, административ берәмектең атамаһын ғына түгел, фамилияһын да боҙоп яҙғандар. Глинжены ауылында Волинтир фамилиялы ғаиләләр Волонтир булып киткән<ref name="esp">[http://esp.md/2014/03/24/mixaj-volontir-ya-byl-schastliv-vo-vsex-svoix-rolyax/ Газета СП: Бельцы Новости]</ref>. 18 йәшендә Попоуцы ауылы мәктәбендә уҡыта. [[1955 йыл]]да Орхей педагогия училищеһын тамамлай һәм Резина районы Липчены ауылында клуб мөдире вазифаһында эш башлай<ref name="mkom">[http://www.mk.ru/culture/2015/09/15/proshhanie-budulaya-v-moldavii-skonchalsya-aktyor-mikhay-volontir.html В Молдавии скончался «Будулай» — знаменитый актёр Михай Волонтир] — «[//ru.wikipedia.org/wiki/Московский_Комсомолец Московский Комсомолец]»</ref>. [[1957 йыл]]да, республика үҙешмәкәр смотрынан һуң, Бельцтарҙағы Александри исемендәге Музыкаль-драма театрына актёрлыҡҡа өйрәнеү төркөмөнә саҡырыла (хәҙер Василе Александри исемендәге Милли театр), ә һуңынан ошо театрҙың актёры булып китә<ref name="mkom"/>. Театрҙа уның дебюты В. Александриҙың «Кирица в Яссах» исемле комедияһында фигурант роле була. Театрҙа ул 120-нән артыҡ төп роль уйнай<ref name="mkom"/>. Театр һәм эстрада сәхнәләрендә, кинофильмдарҙа, радио һәм телевидениела йырлай. Уның фонотекаһында хәҙерге ваҡытта шлягер булып танылған 50-нән артыҡ йыр бар<ref name="esp" />. [[1967 йыл]]да кинола төшә башлай. «Айырым иғтибарға лайыҡ зона» («Зона особого внимания») ([[1977 йыл|1977]]) фильмы киң билдәле, унда төп ролдәрҙе Михай Волонтир (''прапорщик Волентир'') һәм Борис Галкин (''лейтенант Тарасов'') башҡара. [[1981 йыл]]да экрандарға сыҡҡан «Яуап йөрөшө» («Ответный ход») фильм-дауамында төп ролде шул уҡ актёрҙар уйнай. Иң киң танылыуҙы Волонтирға күп сериялы «Сиған» ([[1979 йыл|1979]]) фильмы алып килә, был фильмда актёр ирек һәм бәхет артынан ил гиҙгән сиған Будулай ролен башҡара. Фильм тамашасыларҙа ҙур уңыш ҡаҙана һәм [[1985 йыл]]да фильмдың дауамы — ''«Будулайҙың ҡайтыуы» ''— донъя күрә. СССР кинематографистар Союзы ағзаһы<ref>[http://www.segodnya.ua/culture/stars/lyudi-skazhut-volontir-umer-a-ya-eshche-budu-zhit-otkroveniya-sovetskogo-seks-simvola-498692.html «Люди скажут: „Волонтир умер“, а я ещё буду жить» — откровения советского секс-символа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203105850/http://www.segodnya.ua/culture/stars/lyudi-skazhut-volontir-umer-a-ya-eshche-budu-zhit-otkroveniya-sovetskogo-seks-simvola-498692.html |date=2015-02-03 }}</ref>. Бөтә Союзда билдәле һәм данлыҡлы булыуына ҡарамаҫтан, Михай Волонтир бер ҡасан да үҙенең Бельцы ҡалаһын ташлап китмәй, Василе Александри исемендәге Милли театрҙа уйнауын һәм режиссура менән шөғөлләнеүен дауам итә. [[2009 йыл]]да унда Б. Хашдеуҙың «Май төнөндәге төш» («Сон в майскую ночь») пьесаһы буйынса музыкаль комедия сәхнәлештерә. [[2014 йыл]]да экрандарға М. Волонтирҙың тормошо һәм ижады тураһында беренсе документаль фильм сыға<ref>[http://point.md/ru/novosti/obschestvo/vishel-dokumentaljnij-filjm-ob-aktere-mihae-volontire Вышел документальный фильм об актёре Михае Волонтире]</ref> Молдавия ССР-ы Юғары Советының XII саҡырылышы (1990—1993) депутаты, Волонтирҙың депутатлыҡ осоронда, [[1991 йыл]]дың [[27 август|27 авгусында]], Молдова Республикаһы Бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул ителә. Национал-демократ. Молдова дәүләтселеге яҡлаусыһы булараҡ, Молдавия ССР-ы Юғары Советында (1990 йылдың апрелендә) «ҡәһәр һуҡҡан рус оккупанттарына» ҡаршы һәм «мәҙәниәтле молдова теле» яҡлы сығыштары арҡаһында билдәлелек яулай<ref>[http://fraza.ua/analitics/04.10.07/43037.html !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160301100356/http://fraza.ua/analitics/04.10.07/43037.html |date=2016-03-01 }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/culture/2015/09/15/a_7757081.shtml Умер Михай Волонтир] — [//ru.wikipedia.org/wiki/Газета. Ru Газета.]</ref><ref>http://president-pmr.org/material/96.html</ref>. Артабанғы тормошонда ул 90-сы йылдар дәүерен «юғалған йылдар» тип һанай<ref>[http://www.mk.ru/social/2015/09/15/lyubov-i-smert-mikhaya-volontira-moldavskie-budni-budulaya-byli-neprostymi.html Любовь и смерть Михая Волонтира: молдавские будни Будулая были непростыми] — «[//ru.wikipedia.org/wiki/Московский_Комсомолец Московский Комсомолец]»</ref>. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул диабетик ангиопатия һәм ретинопатия ауырыуҙары менән ҡатмарлашҡан шәкәр диабеты менән яфалана. 1990 йылдар аҙағынан алып бер нисә операция үткәрә. Операциялар [[Санкт-Петербург]]тың Хәрби-медицина академияһында эшләнә. Актёрға финанс ярҙамын Мәскәү Хөкүмәте, Молдова Республикаһы Хөкүмәте, Рәсәй эшҡыуарҙары, театр йәмәғәтселеге һәм элекке Союздың төрлө тарафтарынан уның ижадының тоғро табыныусылары<ref>{{Cite web|title=Михай Волонтир: Я еще живой!|url=http://www.kp.ru/daily/22665/21607/|publisher=ЗАО ИД «Комсомольская правда»|accessdate=2015-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|title=Михай Волонтир, перенёсший в Москве сложнейшую операцию, вернулся в родные Бельцы|url=http://fakty.ua/132646-mihaj-volontir-perenesshij-v-moskve-slozhnejshuyu-operaciyu-vernulsya-v-rodnye-belcy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203094720/http://fakty.ua/132646-mihaj-volontir-perenesshij-v-moskve-slozhnejshuyu-operaciyu-vernulsya-v-rodnye-belcy|archivedate=2015-02-03|author=Ольга Сметанская|publisher=Газета «ФАКТЫ и комментарии»|date=2011-10-05|accessdate=2015-04-09}}</ref> күрһәтә. Вафатынан алда ике айҙан ашыу Бельцы ҡалаһында стационарҙа, һуңынан Кишиневта Республика клиник дауаханаһында дауалана<ref>[http://top.rbc.ru/society/15/09/2015/55f7c3af9a794784e6d4020f В Молдавии умер исполнитель роли Будулая Михай Волонтир] — [//ru.wikipedia.org/wiki/РБК РБК]</ref>, шунда уҡ 2015 йылдың 15 сентябрендә вафат була<ref name="mkom"/><ref>[http://ria.ru/culture/20150915/1252396993.html Скончался актёр Михай Волонтир] [//ru.wikipedia.org/wiki/РИА-Новости РИА-Новости], 15 сентября 2015</ref><ref>[http://www.moldpres.md/ru/news/2015/09/15/15006070 Умер актёр Михай Волонтир.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925115814/http://www.moldpres.md/ru/news/2015/09/15/15006070 |date=2015-09-25 }}</ref><ref>[http://www.kp.md/daily/article/3304451/?geoid=1&geoid=1&geoid=1&cp=0 Будулай мечтал снять картину и сыграть в ней главную роль.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.kp.md/daily/article/3304451/?geoid=1&geoid=1&geoid=1&cp=0 КП Молдова Проститься с актёром Михаем Волонтиром в Кишиневе пришли тысячи людей.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнә. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Добындэ-Волонтир Ефросинья Алексеевна, Василе Александри исемендәге милли театр артисы. * Ҡыҙы — Стелла, дипломат, [[Франция|Францияла Молдова илселегендә]] эшләй. * Ейәнсәре — Кэтэлина. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Молдавия ССР-ының халыҡ артисы (1974) * СССР-ҙың халыҡ артисы (1984) * Молдавия ССР-ының дәүләт премияһы (1976) — «Дмитрий Кантемир» фильмында төп ролде башҡарғаны өсөн (1974) * РСФСР -ҙың бер туған Васильевтар дәүләт премияһы(1980) — «Айырыуса иғтибар зонаһында» фильмында прапорщик Волентир ролен башҡарғаны өсөн (1977) * Республика ордены (Молдавия) * Молдова киноһында XX быуаттағы иң яҡшы актёр (Молдавия Фәндәр академияһы, 2000) * «Почётлы доктор» («Doctor honoris causa») (Молдавия Фәндәр академияһы, 2009)<ref>[http://www.siesta.md/?l=ru&a=events&i=267 Актёр Михаил Волонтир стал «доктором»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408030215/http://siesta.md/?l=ru&a=events&i=267 |date=2023-04-08 }}</ref> * «Илдең атаҡлы шәхесе» премияһы (Молдованың театраль союзы (UNITEM), 2013) * «Молдова өсөн 10» премияһы «Актёрҙар һәм режиссёрҙар» һәм «Иң яратҡан молдаванин» номинацияларында, Publika TV «Молдова өсөн 10» кампанияһы сиктәрендә бирелгән (2013)<ref>[http://locals.md/2014/akteru-mihayu-volontiru-prisvoeno-zvanie-pochetnyiy-grazhdanin-kishineva/ Актёру Михаю Волонтиру присвоено звание «Почётный гражданин Кишинева» — Locals]</ref> * «Молдова Республикаһы мәҙәниәт ҡомартҡылары үҫешендә күрһәткән хеҙмәте өсөн» исеме * Иона Караджале исемендәге Халыҡ -ара конкурстарының Почёт грамоталары (режиссура һәм И. Караджаленың «Напасть» пьесаһындағы иң яҡшы ирҙәр роле өсөн) * Бельцы ҡалаһының почётлы гражданы (2001) * Шолданешт районының почётлы гражданы (2012) * Кишинёвтың почётлы гражданы (2014). == Ролдәре == * «Ябырылыу» («Напасть») И. Л. Караджале — ''Ион Небунул'' * «Эзоп» («Төлкө һәм йөҙөм») Г. Фигейредо — ''Эзоп'' * «Ханума» А. А. Цагарели — кенәз ''Пантиашвили'' * «Деспот воевода» («Воевода-деспот») В. Александри — ''Деспот-Водэ'' == Фильмографияһы == [[Файл:Stamp_of_Moldova_297.gif|справа|мини|293x293пкс|Михай Волонтир «Дмитрий Кантемир» фильмында ([[1973 йыл|1973]]) Молдова почта маркаһында]] {{Кол|2}} * 1967 — Ҡапҡа ҡарауылсыһы кәрәк (Нужен привратник) — ''Иван Турбинкэ'' * 1968 — Был мәл (Это мгновение) — ''Михай Адам'' * 1969 — Бер йәй өсөн ун ҡыш (Десять зим за одно лето) — ''Илиевас'' * 1969 — Мөхәббәт алдында бер үҙе (Один перед любовью) — ''Обадэ'' * {{Год в кино|1970}} — Текәлек (Крутизна) — ''Андрей Спиря'' * {{Год в кино|1972}} — Дүртенсе (Четвёртый) — ''Банар'' * 1972 — Был татлы һүҙ — азатлыҡ! (Это сладкое слово — свобода!) — ''Карлос Каро'' * {{Год в кино|1973}} — Күперҙәр (Мосты) — ''Петраке'' * 1973 — Дмитрий Кантемир — ''Дмитрий Кантемир'' (Владимир Костин тауышлы итә) * {{Год в кино|1974}} — Ирҙәр иртә саллана (Мужчины седеют рано) — ''Андрей Рэзлог'' (Юрий Соловьёв тауышлы итә) * {{Год в кино|1975}} — 44-нең авгусында… (В августе 44-го…) — ''Свирид'' (тамамланманы) * {{Год в кино|1976}} — Һыбыҙғы тауышы (Звук свирели) — ''Джабраил'' * 1976 — Төнгө ҡоштоң ҡысҡырыуына ышанма (Не верь крику ночной птицы) — ''Ион'' * {{Год в кино|1977}} — Иғтибар үҙәгендәге зонала (В зоне особого внимания) — ''прапорщик Волентир'' (Николай Губенко тауышлы итә) * 1977 — Фэт -Фрумос витязе тураһында хикәйәт (Сказание о храбром витязе Фэт-Фрумосе) — ''Птицелов'' * 1977 — Тормош тамыры (Корень жизни) — ''Лукьян Батыр'' * {{Год в кино|1978}} — Кентаврҙар (Кентавры) — ''Эваристо'' * 1978 — Йәшерен хеҙмәттең агенты (Агент секретной службы) — ''Игнат Валуцэ'' * {{Год в кино|1979}} Сиған (Цыган) — ''Будулай'' * 1979 — Яуапһыҙ мөхәббәт (Безответная любовь) — ''доктор'' * {{Год в кино|1980}} — Бугтан Вмслаға тиклем (от Буга до Вислы) — ''Пётр Петрович Вершигора'' (Павел Морозенко тауышлы итә) * {{Год в кино|1981}} — Яуап йөрөш (Ответный ход) — ''прапорщик Волентир'' * 1981 — Берҙән-бер ир (Единственный мужчина) — ''Михаил Михайлович'' * 1981 — Боланға һунар (Оленья охота) — ''Головин'' * {{Год в кино|1982}} — Бына был ирҙәр дуҫлығы (Эта мужская дружба) — ''Антон Греку'' * 1982 — 36-80 квадратындағы осраҡ (Случай в квадрате 36-80) — ''Сергей Николаевич Скиба'' * {{Год в кино|1983}} — Бәхетле бул, Юлия! (Будь счастлива, Юлия!) — ''Раду'' * 1983 — Ғәйепләү (Обвинение) — ''следователь Ярош'' * {{Год в кино|1984}} — Мин һинең өсөн яуаплы (Я за тебя отвечаю) * {{Год в кино|1985}} — Будулайҙың ҡайтыуы (Возвращение Будулая) — ''Будулай'' * {{Год в кино|1986}} — Албаҫты эҙҙәре (Следы оборотня) — ''Уго Винчеро'' * {{Год в кино|1988}} — Тоғро булып ҡалайыҡ (Верными останемс)я — ''Родригес'' * {{Год в кино|1989}} — Ишеккә туҡылдатыу (Стук в дверь) * {{Год в кино|1992}} — Ғәйепле микән мин… (Виновата ли я…) — ''Саня'' * {{Год в кино|2003}} — Чандра (Чандр)а — ''киномеханик'' {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == [[Категория:XX быуат актёрҙары]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:РСФСР-ҙың бер туған Васильевтар исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:XXI быуат йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:9 мартта тыуғандар]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]] [[Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] jyv4t3hqowskkng4088hr6sd6sul3uf 0 113610 1309075 1182458 2026-11-07T13:08:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309075 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tara_Moldovei_map.png|справа|мини|250x250пкс|Бөйөк Штефан осорондағы кенәзлектәр (ок. [[1500 йыл|1500]])]] '''Бөйөк Стефан III ''' (шулай уҡ ''Степан Бөйөк һәм Изге'', {{lang-ro|Ștefan cel Mare și Sfânt}}, Штефан чел Маре ши Сфынт; 1429<ref>Открытие молдавского историка Александра Никитича. Фильм «Молдавский господарь Святой Штефан Великий». 2004 год</ref> — [[2 июль]], 1504) — господарь, Молдова кенәзлегенең иң күренекле хакимдарының береһе. Ил менән 47 йыл идара итә. Был осорҙа ул Молдова кенәзлегенең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшә. [[Ғосман империяһы]], [[Польша]], [[Венгрия]] кеүек көслө көндәштәренә ҡаршы тора. Бөйөк Стефандың полководец, дипломат һәм сәйәсмәнлек һәләттәре арҡаһында Молдова кенәзлеге уҙаллылығын һаҡлай һәм Көнсығыш Европала мөһим сәйәси көс булып таныла. Валахия господаре Влад Цепештың союздашы була. == Тәхеткә килеү == Петр III Арон, Бөйөк Штефандың ике туғаны, тәхеткә ынтылып, бер туған ағаһын үлтерә. Петр Арон үҙенән элгәре ултырған хакимдар кеүек, кенәзлек тураһында әҙ уйлай, уның иҡтисади үҫешен, һаҡланыу торошон хәстәрләмәй<ref name="s64">{{Книга:Стати В.: История Молдовы|2002||страницы=64}}</ref>. Хатта сағыштырмаса ҙур булмаған [[Төркиә]] яһағы ла Молдова өсөн күтәрә алмаҫтай ауыр була. 1457 йылда Штефан Молдоваға алты меңлек ғәскәр менән инә. Уның төп көстәрен Валахия господаре Влад Цепеш бирә. Петр Арондың ғәскәре Должешть янындағы алышта [[12 апрель|12 апрелдә]] еңелә. Ул үҙе [[Польша]]ға ҡаса. Штефанды Молдова иле Йыйылышы тәбрикләй һәм митрополит Феоктист үҙ фатихаһын бирә<ref name="s65">{{Книга:Стати В.: История Молдовы|2002||страницы=65}}</ref><ref name="ir">{{книга|автор=Ожог И. А., Шаров И. М.|заглавие=Краткий курс лекций по истории румын|место=Кишинёв|год=1992}}</ref>. == Илде нығытыу == Тәхеткә ултырыу менән яңы хаким үҙ эшен илде нығытыуҙан башлай. Илдән ҡасҡан боярҙарға ул ерҙәрен, хоҡуҡтарын кире ҡайтарырға вәғәҙәләй. Ул бер нисә тапҡыр Польшаға хәрби поход яһай. Бәхәсле биләмәләрҙе тартып алыу менән янап, Польшаны килешеү төҙөргә мәжбүр итә. Штефан бер үк мәлдә төрөктәргә яһаҡ түләүҙе дауам итә. Яҙма сығанаҡтар раҫлауынса, кенәзлектә игенселек, малсылыҡ, йәҙәм үҫтереү һәм умартасылыҡ үҫешә. Шулай уҡ балыҡсылыҡ продукттары тураһында ла әйтелә. Молдова кенәзлеге ҡалаларында сит ил сауҙагәрҙәре менән сауҙа итеү ойошторола. Бөйөк сауҙа юлын тергеҙеү ҡалаларҙың иҡтисади -ҫешенә булышлыҡ итә. Штефан хакимлығы осоронда шулай уҡ һөнәрселек тә киң йәйелә. Металл эшкәртеү, ҡорал эшләү, көршәкселек, туҡыма туҡыу кеүек шөғөлдәр күбәйә. Господарь грамоталарында илдә мәғҙән сығарыу эштәре лә теркәлгән. Ятҡылыҡтар Молдова, Бистрица, [[Прут (йылға)|Прут]] йылғаһы буйҙарында була. Бөйөк Штефан бик ҡаты финанс сәйәсәте алып бара. Ул заманда ике серия тәңкәләр баҫыла: грошь (''грошь'') һәм ярым грошь (''жумэтате де грошь''), улар өсөн Сучаве тәңкә ихатаһында 1457—1476 һәм 1480—1504 йылдарҙа юғары пробалы [[көмөш]] ҡулланыла. Венециан документтар буйынса, Бөйөк Штефан ососронда молдова флоты Урта Ер диңгеҙендә була һәм Венеция менән Генуяға<ref>{{статья|автор=Gaina A.|заглавие=Astronomy, Geodesy and Map-Drawing in Moldova Since the Middle Ages Till the World War I|издание=Serbian Astronomical Journal|том=162|год=2001|страницы=122|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2000SerAJ.162..121G/0000122.000.html}}</ref> йөрөй. == Тышҡы сәйәсәт == [[Файл:Kingdom of Hungary against Moldavians flag in battle.jpg|справа|мини|250x250пкс|Венгрия ғәскәре менән алыш]] == Молдова тарихында Бөйөк Штефандың урыны == [[Файл:MD-2004-100lei-Ștefan-b.png|справа|мини|150x150пкс|Иҫтәлекле алтын тәңкә. Молдова, [[2004 йыл]]]] [[Файл:MD_1_leu_av.jpg|справа|мини|200x200пкс|1 лей банкнотаһы. Молдова Республикаһы]] Бөйөк Штефан 1504 йылдың 2 июлендә вафат була. Ул үҙе төҙөткән Путна монастырендә ерләнгән. Бөйөк Штефан хаким иткән осорҙа Молдова бик ныҡ үҫешә. Уның менән халыҡ-ара аренала иҫәпләшә башлайҙар. Туҡтамаҫ һуғыштар алып барылыуға ҡарамаҫтан Молдова иҡтисади яҡтан да алда бар. Штефан сәйәси аренала оҫта эш итеп, иле мәнфәғәтен яҡлап, уҙен бик яҡшы дипломат булараҡ иҫбатлай. Штефандың полководец булараҡ һәләте инҡар иткеһеҙ — ул Ғосман империяһы, Польша, Венгрия кеүек көслө илдәргә ҡаршы тора. Уның тарафынан яңы ҡәлғәләр төҙөлә — Сороки, [[Орхей|Иҫке Орхей]], [[Хотин ҡәлғәһе|Хотин]] һәм Четатя-Албэ. Бынан тыш ул молдова мәҙәниәтен ныҡ күтәрә. Добровец, Нямц, Бистрица, Воронец һәм башҡа монастырҙар төҙөй. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Шолданешт районының Кобыльня ауылында Штефан имәне тип аталған ағас үҫә. Легенда буйынса, был имән төбөндә хаким бер алыштан һуң ял иткән<ref>[http://www.moldovenii.md/ru/news/view/section/15/id/1281 Дуб Штефана чел Маре в селе Кобыля] {{Ref-ru}}</ref>. * Бөйөк Штефан хөрмәтенә советҡа ҡаршы булған Лучники ойошмаһы атала. * 2004 йылда Молдова президенты Владимир Воронин йылды Бөйөк Штефан III тип атай. [[2004 йыл]]да хакимдың үлеүенә 500 йыл була<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Президент объявил 2004 год в Молдове — годом Штефана чел Маре|ссылка=http://press.try.md/item.php?id=36349|издание=Новости-Молдова|год=24.12.2003}}</ref>. * Air Moldova авиапаркында [[2010 йыл]]дан Штефан хаким исемендә заманса Embraer 190 лайнеры бар<ref>[http://ru.interlic.md/2010-06-04/v-mae-passazhiropotok-air-moldova-vyros-na-14-16114.html В мае пассажиропоток Air Moldova вырос на 14 %] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911145939/http://ru.interlic.md/2010-06-04/v-mae-passazhiropotok-air-moldova-vyros-na-14-16114.html |date=2010-09-11 }} // Сайт [http://ru.interlic.md Interlic — Самые главные новости Молдовы], 04.06.2010</ref>. * Бөйөк Штефан Влад III Цепештың (Дракула) яҡын дуҫы һәм союздашы була (URL ''Матей Казаку''<nowiki> Дракула / Dracula: suivi du capitaine vampire (Тәржемәсе: В. Удовиченко) — М.: Этерна, 2011 й. </nowiki><nowiki>ISBN 978-5-480-00195-2, ISBN 2-84734-143-9)</nowiki> == Хәтер == === Әҙәбиәт === Бөйөк Штефандың тормошо һәм шул осор бик күп әҙәби әҫәрҙәрҙә сағыла: * «Закат солнца» («Apus de soare») (1909 й.) Барбу Штефанеску. * Трилогия «Братья Ждер» («Fraţii Jderi») (1935—1942 йй.) [[Михай Садовяну]]. * «Жизнь Штефана Великого» («Viața lui Ștefan cel Mare») (1934 й.) Михай Садовяну. === Кино === * «{{Тәржемәһеҙ 5|Братья Ждер (фильм)|3=ro|4=Frații Jderi (film)}}» (1974 йыл) Бөйөк Штефан ролендә — {{Тәржемәһеҙ 5|Георге Козоричи|3=ro|4=Gheorghe Cozorici}}. * «{{Тәржемәһеҙ 5|Штефан Великий — Васлуй 1475|3=ro|4=Ștefan cel Mare - Vaslui 1475}}» (1975) төп ролдә — Георге Козоричи. * «София» (2016 йыл). Бөйөк Штефан ролендә — Александр Балуев. === Һәйкәлдәр === 2014 йылдың сентябрендә Криуленала Бөйөк Штефанға икенсе мөһабәт һәйкәл асыла<ref>{{cite news|url=http://www.moldnews.md/rus/news/69486|title=В Криулень открыли монумент господарю Штефану чел Маре|date=2014-09-01|publisher=moldnews.md|accessdate=2014-09-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904134136/http://www.moldnews.md/rus/news/69486 |date=2014-09-04 }}</ref>.<center class="" style=""></gallery></center> === Филателия === <center class="" style=""></gallery></center> === Йырҙар === * Румынияның (1994 йылға тиклем Молдованыҡы ла) «Deşteaptă-te, române» гимнында Бөйөк Штефан даны телгә алына. * Молдованың Che-MD рок-төркөмө Бөйөк Штефан тураһында бер нисә йыр яҙа. Улар араһында [https://www.youtube.com/watch?v=5Pf64otRBNE Славэ Нямулуй Водэ] һәм [https://www.youtube.com/watch?v=OVQkJ2Ct-UI Воевод]. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәте == * {{Мәҡәлә|автор=Михай М.|заглавие=Штефан чел Маре. Между Гамлетом и Макиавелли|ссылка=http://www.ournet.md/~moldhistory/stefan_cel_mare.html|издание=Независимая Молдова}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Мосионжник, Леонид Авраамович|Мосионжник Л.]]|заглавие=Знамя Штефана|ссылка=http://www.nm.md/daily/article/2004/05/04/0702.html|издание=Независимая Молдова}} * {{Китап|автор=Ожог И. А., Шаров И. М.|заглавие=Краткий курс лекций по истории румын|ссылка=http://www.ournet.md/~moldhistory/book1_2.html#9|место=Кишинёв|год=1992}} * {{Китап|автор=[[Стати, Василий Николаевич|Василе Стати]]|заглавие=Штефан Великий, Господарь Молдовы|место=Кишинёв|издательство=F. E.-P. «Tipografia Centrală»|год=2004|isbn=9975-78-325-2}} * {{Китап|автор=[[Садовяну, Михаил|Михаил Садовяну]]|заглавие=Жизнь Штефана Великого (''Viaţa lui Ştefan cel Mare'')|место=Бухарест|издательство=Изд-во Литературы на иностранных языках|год=1957}} == Һылтанмалар == * http://www.stefancelmare.ro {{Ref-ro}} * http://efnord.eforie.ro/stefancm/default.html {{Ref-ro}} <span data-source="789" id="cx789" tabindex="0" contenteditable="false"></span> {| class="toccolours" style="border-collapse: collapse; margin: 0px auto;" tabindex="0" cellspacing="0" cellpadding="3" border="1" | width="30%" | Элек эшләүсе:<br /> '''[[Пётр III Арон]]''' | style="text-align: center;" width="40%" |'''[[Список правителей Молдавского княжества|Правитель Молдавского княжества]]'''<br /> [[1457]]—[[1504]] | width="30%" |Алмашҡа килеүсе:<br /> '''[[Богдан III Слепой]] (Богдан III Орб)''' |} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса изгеләр]] [[Категория:2 июлдә вафат булғандар]] 1nhsn5hrooo7iegyly82gjn1iytnzmh 0 113697 1309232 1052696 2026-11-08T01:45:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309232 wikitext text/x-wiki {{БМ|Дружный}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Дружный | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Үрәкүл ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Үрәкүл ауыл биләмәһе{{!}}Үрәкүл | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Дружный (Кунашакский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Дружный (Кунашакский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456735 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236870001 }} '''Дружный''' ({{lang-ru|Дружный}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Дружный (Кунашакский район) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (72 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] i24tmzf532k5i5v859s23n7ssm5h1bz 0 113704 1309054 1051613 2026-11-07T12:11:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309054 wikitext text/x-wiki {{БМ|Бүре (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Бүре | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Хәлит ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Бурино (Челябинская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бурино (Челябинская область) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456710 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236890005 }} '''Бүре''' ({{lang-ru|Бурино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә<ref name="ИБР">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 164| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}</ref>. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920<ref name="ИБР" /> |- | 344 || 359 || 507 || 720 |} {{ Население | Бурино (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Ғаттаров Герс Ғаттар улы]] — Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} rg8i5b7auauvlwtf0xndu54ixtlbl81 0 113768 1309297 1273894 2026-11-08T08:11:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309297 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ибраһим (мәғәнәләр)}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ибраһим | оригинальное название = | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55.867056 | lon_deg = 61.748153 --> | CoordAddon = source:yandexmaps | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Ҡоншаҡ районы | район в таблице = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡояш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡояш ауыл биләмәһе{{!}}Ҡояш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Ибрагимова (деревня) | тс }} | год переписи = {{ Население | Ибрагимова (деревня) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456732 | телефонный код = 35148 | цифровой идентификатор = 75236840003 }} '''Ибраһим''' ({{lang-ru|Ибрагимова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Ҡояш ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. == Халҡы == {{ Население | Ибрагимова (деревня) }} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (86 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Әхмәтов Низаметдин Шәмсетдин улы]] (1949) — СССР шағиры, диссидент. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] nuqeq7djuv8gvx576o0s5pu91ixiaqy 0 113810 1309213 1052469 2026-11-07T23:40:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309213 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = ауыл |русское название = Деево |оригинальное название = |изображение = |герб = |lat_deg = 55 |lat_min = 54 |lat_sec = 03 |lon_deg = 59 |lon_min = 24 |lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Наҙы-Петровск районы |район в таблице = Наҙы-Петровск районы{{!}}Наҙы-Петровск |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Ункурда ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Ункурда ауыл биләмәһе{{!}}Ункурда |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 348 |население = {{ Население | Деево (Челябинская область) | тс }} |год переписи = {{ Население | Деево (Челябинская область) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 456996 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 75244833004 |цифровой идентификатор 2 = 75644433111 |категория в Commons = |сайт = }} '''Деево''' ({{lang-ru|Деево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] ауылы. Ункурда ауыл биләмәһе составына керә. == География == Район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһынан 16 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 348 метр<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/566270/deyevo.html|title=Deyevo|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-14}}</ref>. == Халҡы == {{ Население | Деево (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (61 %) һәм урыҫтар (33 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] o1m988xebsvv6rxejlakxp7duayo66h 0 115017 1309202 1273844 2026-11-07T22:38:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309202 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Гәрәев}} {{Хоккейсы2 | Имя = Станислав Гәрәев | Оригинал имени = | Изображение = Станислав Гәрәев.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Позиция = Һаҡсы | Рост = 191 | Вес = 94 | Хват = Уң | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2011—2015|{{Россия|20px}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] |2013—2020|{{Россия|20px}} [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] |2015—2020|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2020—ә.в.|{{Россия|20px}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]}} | Гражданство = {{Флаг России|20px}} [[Рәсәй]] | Дата рождения = 13.08.1994 | Место рождения = {{МестоРождения|Иваново}}, [[Рәсәй]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''Һайланмай'' | Карьера = 2011—ә.в. | Награды и премии = | Медали = }} '''Гәрәев Станислав Урал улы''' ([[13 август]] [[1994 йыл]], [[Иваново]]) — [[Рәсәй]] [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], [[Һаҡсы (шайбалы хоккей)|һаҡсы]]. Өфө хоккейының тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Силәбе]]нең [[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор»]] хоккей клубының уйынсыһы. == Карьера == Станислав, Иваново ҡалаһында тыуһа ла, хоккей менән Өфөлә шөғөлләнә башлай. Ул Өфөләге Гәрәев фамилиялы хоккей династияһына бер нисек тә туған түгел. 2007 йылда «Салауат Юлаев-94» Владислав Третьяк исемендә почетлы кубокты еңә, шунда Өфө хоккейсыларына Мәскәүҙең «Русь» командаһы ғына ҡаршылыҡ күрһәтә. Станислав 5 уйында 3 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. 2008/09 йылдар миҙгелендә 1994 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегендә «Салауат Юлаев» үҙ төркөмөндә икенсе урынды яулай һәм финал уйындарына сыға алмай, ә Гәрәев 34 осрашыуҙа 12 (3+9) мәрәй йыя. Шулай уҡ ошо миҙгелдә ул Волга буйы федераль округы составында Рәсәй беренселегендә ҡатнаша, әммә унда команда миҙалдарға эләкмәй, ә Станислав 5 уйында бер мәрәй ҙә йыймай. 2008/2009 йылдар миҙгелендә Станислав командаһы менән Рәсәй беренселегенең Урал регионын икенсе урында тамамлай һәм финал уйындарында ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Ул 26 осрашыуҙа 11 (3+8) мәрәй йыя. Төмәндә үткән Рәсәй беренселегенең финал турнирында «Салауат Юлаев» үҫмерҙәре бер кемгә лә алдынғылыҡты бирмәй һәм Рәсәй чемпиондары исемен яулай. Бынан башҡа, Станислав Волга буйы федераль округы составында Рәсәй федераль округтар беренселеген еңә. Тимәк, бер миҙгелдә ике алтын миҙал еңә Станислав Гәрәев. Тағы ла ул бер йәшкә өлкәнерәк булған хоккейсылар менән дә ике осрашыу үткәреп өлгөрә һәм шунда бер гол керетә. 2010/11 миҙгеле Станислав өсөн спорт мәктәбендә һуңғы йылы була. «Салауат Юлаев-94» даими беренселекте регионда өсөнсө урында тамамлай. Шулай уҡ регион эсендә үткәрелгән плей-офф һөҙөмтәләре буйынса өсөнсө урынды яулай һәм финал уйындарға сыға. Станислав 31 осрашыуҙа 16 (6+10) мәрәй йыя. Өфө үҫмерҙәре финал уйындарында бронза миҙалы өсөн уйындарҙа Силәбе хоккейсыларына еңелә. === «Толпар» (2011—2015) === 2011 йылдың 28 май көнөндә [[Мытищи]] ҡалаһында КХЛ драфты үтә. Шунда икенсе раундта дөйөм 34-се һан аҫтында Станиславты «Салауат Юлаев» хоккей клубы һайлай<ref>{{cite web|author=Sports.ru|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/100245083.html|title=Станислав Гәрәев 34-се һан аҫтында һайлана|date=28 май 2011}}</ref>. Шул йылдың 8 сентябрендә ул [[ЙХЛ чемпионаты]]нда [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]] составында ул тәүге уйынын уҙғара — Станислав профессиональ хоккейсы карьераһын башлай. 1 октябрҙә беренсе мәрйен йыя, ә 20 октябрҙә тәүге шайбаһын керетә (8:2 [[Сибирские Снайперы|«Сибирские Снайперы»]]). Бөтәһе шул даими миҙгелдә ул 45 уйында 7 (2+5) мәрәй йыя, шайбаларының береһе командаһына еңеү килтерә — 17 йәшлек хоккейсы өсөн яҡшы күрһәткестәр. [[Харламов кубогы]] өсөн плей-офф уйындарында ул өс уйын ғына үткәрә, сөнки «Толпар» тәүге раундта уҡ серияла 0-3 иҫәбе менән [[Кузнецкие Медведи|«Кузнецкие Медведи»]] хоккей клубына еңелә. 2012/13 йылдар миҙгелендә Станислав 58 осрашыуҙа 20 (8+12) мәрәй йыя — ЙХЛ-да карьераһында иң яҡшы күрһәткесе була. 5 сентябрҙә [[Белые Тигры (хоккей клубы)|«Белые Тигры»]] командаһына ҡаршы осрашыуҙа 3 (2+1) мәрәй йыя, ул тәү тапҡыр бер уйында ике гол керетә. «Толпар» плей-оффта тәүге раундта [[Стальные Лисы|«Стальные Лисы»]] хоккей клубын 3-0 иҫәбе менән еңһә, артабан шулай уҡ [[Омские Ястребы|«Омские Ястребы»]] командаһына отола. Гәрәев бөтә алты уйында ла ҡатнаша, тик бер мәрәй ҙә йыймай. 2013/2014 йылдар миҙгелендә Станислав ЙХЛ даими чемпионатында 4 осрашыу ғына үткәрһә, киләһе миҙгелдә иһә бер уйында «Толпар» өсөн үткәрмәй, тик миҙгелгә составта ғына була. ЙХЛ чемпионатынан башҡа, Станислав Өфөлә 2014 йылдың йәйендә үткән [[Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы]]нда «Толпар» өсөн уйнай. Төркөм этабында турнир хужалары икенсе урынды алалар, шунан ярымфиналда [[Су-Сити Маскетирс|«Су-Сити Маскетирс»]] [[АҠШ]] командаһын еңә. Ә финалда иһә буллитар серияһында Мәскәүҙең [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]] хоккей клубына отола һәм көмөш миҙалдарҙы яулай. Станислав алты осрашыуҙа бер тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. === «Салауат Юлаев» һәм «Торос» (2013—ә.в.) === 2013 йылдың 8 сентябрендә Станислав [[Юғары хоккей лигаһы]]нда [[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]] составында тәүге уйынды үткәрә. Шул көндө [[Нефтекама]] командаһы [[Асыш кубогы (ЮХЛ)|Асыш кубогы]] өсөн уйында [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]] командаһын еңә. 3 ноябрҙә Гәрәев был лигала тәү тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. Шул миҙгелдә шул пас Станиславтың берҙән-бер мәрәйе була. «Торос» даими беренселекте беренсе урында тамамлай, ә плей-оффтың ярымфиналында шул уҡ «Һарыарҡа» өсөн төшөп ҡала. Станислав [[Братина кубогы]]нда 13 уйын үткәрә һәм бер мәрәй ҙә йыймай. 2014 йылдың йәйендә ул «Салауат Юлаев» менән миҙгелгә әҙерлек үтә. [[Башҡортостан Республикаһы Президенты Кубогы|Башҡортостан республикаһының кубогында]] клубта булһа ла, бер уйын да үткәрмәй. ЮХЛ даими чемпионатында ул бөтәһе 52 уйында 9 (5+4) мәрәй йыя. 11 сентябрҙә лигала тәүге шайбаһын керетә, ә 7 декабрҙә уның шайбаһы командаһына беренсегә еңеү килтерә. «Торос» даими миҙгелде ауыр үтә — тик һигеҙенсе урын ғына, ә баш тренер вазифаһында [[Сөләймәнов Руслан Мөхәмәтхәнәф улы|Руслан Сөләймәновты]] Константин Полозов алмаштыра. Братина кубогы өсөн плей-оффта «Торос» бер-бер артлы [[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]], [[Молот-Прикамье|«Молот-Прикамье»]] һәм «Һарыарҡа» командаларын еңә. Финалда [[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]] хоккей клубын 4-2 иҫәбе менән серияла еңә һәм өсөнсөгә Братина кубогын еңә. Станислав тәү тапҡыр профессиональ карьераһында шундай еңеүгә өлгәшә һәм Рәсәй чемпионатының алтын миҙалын ала. Бынан башҡа, ул плей-оффтың 19 уйынында 6 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә, ә уның командалағы мөһимлеге яңы кимәлгә сыға. Уның уйыны «Салауат Юлаев» яңы тренерҙарына күренмәй ҡалмай. [[КХЛ]] миҙгеле алдынан үткән Түбәнге Новгород өлкәһе губернаторы һәм LADA кубоктарында дөйөм алғанда ул биш уйын үткәрә. Әммә артабан уны кире Нефтекамаға ебәрәләр. «Торос» өсөн даими миҙгелдә ул 43 осрашыуҙа 15 (6+9) мәрәй йыя. Уның шайбалары дүрт тапҡыр Нефтекама клубына еңеү килтерә — һаҡсылар араһында был күрһәткес буйынса Станислав Гәрәев беренсе һәм бөтә уйынсылар араһында иң яҡшыларҙың береһе була. «Торос» даими миҙгелде өсөнсө урында тамамлай. Плей-оффтың беренсе раундында ете уйында саҡ-саҡ Түбәнге Тагилдан [[Спутник (хоккей клубы, Түбәнге Тагил)|«Спутник»]] хоккей клубын үтә. Ә артабан серияла 2-4 иҫәбе менән «Һарыарҡа» командаһына отола һәм тәү тапҡыр ЮХЛ-да ярымфиналға үтә алмай. Станислав Гәрәев 12 уйында 4 (1+3) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланғас, ул «Салауат Юлаев» менән ике йыллыҡ ике яҡлы яңы контракт төҙөй<ref>{{cite web|author=«Салауат Юлаев» рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/1039919890.html|title=«Салауат Юлаев» — «Торос». Яңы контракттар|date=1 май 2016}}</ref>. 2016/17 миҙгеле алдынан ул Башҡортостан кубогында һәм «Торос» өсөн Әлмәттәге турнирҙа ҡатнашып өлгөрә. 8 сентябрҙә Өфөлә Риганан [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|«Динамо»]] командаһына ҡаршы уйында Станиславтың КХЛ-да рәсми дебюты була. Ә 2 декабрҙә [[Минск]]иҙа «Салауат Юлаев» өсөн тәүге мәрәйен ала — ул һөҙөмтәле пас бирә. 18 ғинуарҙан алып 3 февралгә тиклем йәрәхәтләнгән уйынсылар исемлегендә була. 18 февралдә ул «Лада» командаһына ҡаршы уйында КХЛ-да үҙенең тәүге шайбаһын керетә, һәм ул гол Өфө клубына еңеү килтерә. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияһында алтынса урында тамамлай һәм плей-оффтың тәүге раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Станислав 2016/2017 йылдар миҙгелендә бөтәһе 55 уйында 3 (1+2) мәрәй йыя. 2017/2018 миҙгеленең даими чемпионатында Станислав 51 уйында ике һөҙөмтәле пас бирә, файҙалыҡ күрһәткесе «+5» була. «Салауат Юлаев» 2010 йылдан алып тәүгегә [[Чернышёв дивизионы]]нда беренсе урынды яулай. Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарында карьераһында тәүге шайбаһын керетә. Ул барыһы ете уйында ғына ҡатнаша, ә Өфө клубы конференция ярымфиналында туҡтап тороп ҡала. 28 апрелдә Станислав Гәрәев «Салауат Юлаев» менән тағы ике йылға яңы контракт төҙөй<ref>[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/stanislav-gareev-prodlil-soglashenie-s-klubom-/ Станислав Гареев продлил соглашение с клубом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004122356/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/stanislav-gareev-prodlil-soglashenie-s-klubom-/ |date=2022-10-04 }}</ref>. 2018/2019 йылдар миҙгелендә Гәрәев 51 уйында ҡатнаша, 4 һөҙөмтәле пас бирә, ә команда конференция финалына тиклем барып етә. 2019 йылдың 16 май көнөндә Станислав «Салауат Юлаев» менән 2020 йылға тиклем контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1074626515.html «Салават» продлил контракт с Гареевым на год]</ref>. 2019/2020 йылдар миҙгелендә Гәрәев 19 уйында бер гол керете, йәрәхәтләнгәндән дауаланған өсөн ул күп осрашыуҙа ҡатнаша алмай. === «Трактор» (2020 йылдан алып) === 2020 йылдың 6 май көнөндә «Салауат Юлаев» Гәрәевты «Трактор» клубына ҡапҡасы Владислав Сухачёвҡа алмаштыра<ref>[https://hctraktor.org/media/news/24054-traktor-proizvyel-obmen-s-salavatom-yulaevym/ «Трактор» обменял Сухачева в «Салават Юлаев» на Гареева]</ref>. Һаҡсы Силәбе командаһы менән ике йылға контракт төҙөй. === Рәсәй йыйылма командаһында === 2010 йылда Станислав тәү тапҡыр Рәсәй йыйылма командаһының формаһын кейә. Шунда ул Чехияла үткән юниорҙар араһында халыҡ-ара турнирҙа ҡатнашырға саҡырыла. Әммә бик уңышлы сыҡманы: Гәрәевтә ике уйында ноль мәрәй, ә Рәсәй өсөнсө генә була. 2010/11 йылдар миҙгелендә ул тағы ла шундай ике турнирҙа ҡатнаша, дөйөм алғанда, 7 уйында бер гол керетә, ә Рәсәй командаһы икенсе һәм беренсе урындарҙы ала. Шунан ул Чехияла үтәсәк Европа үҫмерҙәр олимпия фестиваленә саҡырыла. Шунда Рәсәй төркөмөндә Латвия һәм Швейцарияны ота, ә финалда Финляндиянан көслөрәк була. Станислав 3 осрашыуҙа бер мәрәй йыймаһа ла, алтын миҙал менән ҡайта. КХЛ драфтынан һуң, 2011 йылдың август айында ул престижлы Иван Глинка мемориалында ҡатнашыр өсөн Рәсәй юниорҙар командаһының киңәйтелгән составына эләгә. Унда Өфөнән тағы ла [[Василевский Андрей Андреевич|Андрей Василевский]] һәм Руслан Ибатуллин була<ref>[https://m.sports.ru/hockey/113604718.html Глинка мемориалына киңәйтелгән состав]</ref>. 8 августа турнирға һуңғы состав билдәләнде, һәм шунда Өфөнән бөтә өс хоккейсы ла эләгә<ref>{{cite web|author=РХФ|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/115025137.html|title=Окончательный состав на Мемориал Глинки|date=8 август 2011}}</ref>. Турнирҙа Рәсәй юниорҙары төркөмдә беренсе урынды яулай, тик ярымфиналда Канадаға 0:5 иҫәбе менән отолалар. Бронза өсөн уйында Финляндиянан көслөрәк булып сыҡты Рәсәй командаһы. Станислав бронза миҙалына турнирҙа бер голды һәм «+4» файҙалыҡ күрһәткесен өҫтәй. Глинка мемориалынан һуң уны [[Латвия]]лағы Сергей Жолток мемориалына саҡырыла<ref>[https://m.sports.ru/hockey/117859616.html Состав на Мемориал Сергея Жолтока]</ref>. Шунда Рәсәй уйынсылары ҡалған командаларҙан бер йә ике йәшкә бәләкәйерәк булһа ла, турнирҙы еңә, ә Станислав 3 осрашыуҙа 5 (1+4) мәрәй йыя. Канадала үткән Донъя Саҡырыу кубогында Рәсәй уңышһыҙ сығыш яһай — 5-се урын ғына, ә Гәрәев 4 уйында бер тапҡыр ҙа һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнашмай. 2012 йылдың февралендә ул Финляндияның өс ҡалаһында үткән Халыҡ-ара турнирҙа ҡатнаша. Рәсәй шунда Чехияны ғына еңә, ҡалғандарға еңелә һәм ярыштарҙа биш команданан дүртенсе генә була. Станислав 4 осрашыуҙа бер мәрәй ҙә алмай. 6 апрелдә Чехияла үтәсәк юниорҙар донъя чемпионатына Рәсәй йыйылма командаһының составы билдәләнде<ref>[https://m.sports.ru/hockey/139641709.html Донъя чемпионатына Рәсәй составы билдәләнде]</ref>. Шунда ике «Толпар» уйынсыһы — Станислав Гәрәев һәм Андрей Василевский эләкте. Рәсәй юниорҙары төркөм этабын икенсе урында тамамлай, ә турнирҙың сирекфиналында Канадаға еңелә. Бишенсе урын өсөн уйында Германия хоккейсыларынан көслөрәк булалар. Гәрәев бөтә алты уйында ла ҡатнаша, әммә бер мәрәйгә лә өлгәшмәй. Киләһе миҙгелдә бер йәшкә олораҡ хоккейсылар менән халыҡ-ара турнирға саҡырыла, шунда өс уйын үткәрә, ә Рәсәй өсөнсө урынды ала. Шунан башҡа Станислав Рәсәй йыйылма командалары өсөн уйнағаны юҡ. == Статистика == :''Һуңғы яңыртыу: 15 октябрь 2020 {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:65em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" bgcolor="#f9f9f9" | | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Даими миҙгел | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Плей-офф |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Миҙгел | Команда | Лига | У | Г | П | М | Штр | +/− | У | Г | П | М | Штр | +/− |- | [[ЙХЛ чемпионаты 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] | [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] | [[Йәштәр хоккей лигаһы|ЙХЛ]] | 45 | 2 | 5 | 7 | 10 | -1 | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | - 3 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЙХЛ чемпионаты 2012/2013|2012/13]] | Толпар | ЙХЛ | 58 | 8 | 12 | 20 | 28 | 11 | 6 | 0 | 0 | 0 | 6 | 0 |- | [[ЙХЛ чемпионаты 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | Толпар | ЙХЛ | 4 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЮХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] | [[Юғары хоккей лигаһы|ЮХЛ]] | 49 | 0 | 1 | 1 | 16 | 2 | 13 | 0 | 0 | 0 | 2 | -1 |- | [[Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2014|2014]] | Толпар | [[Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы|ДК]] | 4 | 0 | 0 | 0 | 4 | 0 | 2 | 0 | 1 | 1 | 6 | 0 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЮХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] | Торос | ЮХЛ | 52 | 5 | 4 | 9 | 14 | 4 | 19 | 0 | 6 | 6 | 4 | 4 |- | [[ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] | Торос | ЮХЛ | 43 | 6 | 9 | 15 | 18 | 14 | 12 | 1 | 3 | 4 | 2 | -1 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЮХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | Торос | ЮХЛ | 1 | 0 | 0 | 0 | 2 | -1 | 2 | 0 | 0 | 0 | 2 | -1 |- | [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] | [[КХЛ]] | 50 | 1 | 2 | 3 | 2 | 5 | 5 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] | Салауат Юлаев | КХЛ|| 51|| 0|| 2|| 2|| 6|| 5 | 7|| 1|| 1|| 2|| 2|| -2 |- | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] | Салауат Юлаев | КХЛ|| 37|| 0|| 3|| 3|| 12|| 5 | 14|| 0|| 1|| 1|| 2|| -2 |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] | Торос | ЮХЛ|| 3|| 1||0|| 1|| 0|| -2 | || || || || || |- | [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | Салауат Юлаев | КХЛ||19||1||0||1||2||0 | || || || || || |-bgcolor="#f0f0f0" | [[ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | Торос | ЮХЛ||15||5||3||8|| 0|| 1 |5||1||1||2||2||0 |- | [[КХЛ 2020/2021 йылдар миҙгелендә|2020/21]] | [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] | КХЛ|| || || || || || | || || || || || |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе ЮХЛ-да | 163 | 17 | 17 | 34 | 50 | 18 | 51 | 2 | 10 | 12 | 12 | 1 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе ЙХЛ-да | 107 | 10 | 17 | 27 | 38 | 10 | 9 | 0 | 0 | 0 | 6 | -3 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да | 158 | 2 | 7 | 9 | 24 | 15 | 26 | 1 | 2 | 3 | 4 | -4 |} === Халыҡ-ара карьераһы === {| BORDER="0" CELLPADDING="3" CELLSPACING="0" width=40% |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! Йыл ! Йыйылма команда ! Турнир ! Урын ! ALIGN="center" rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | ! У ! Г ! П ! М ! Штр ! +/- |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Европа үҫмерҙәр олимпия фестивале 2011|2011]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы|Рәсәй U18]] | [[Европа юниорҙар олимпия фестивале|ЕЮОФ]] | align="center" |[[Файл:Gold medal with cup.svg|16x16px]] | 3 | 0 | 0 | 0 | 2 | -1 |- ALIGN="center" | [[Иван Глинка мемориалы 2011|2011]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы|Рәсәй U18]] | [[Иван Глинка мемориалы|ИГМ]] | [[Файл:Bronze medal with cup.svg|16x16px]] | 5 | 1 | 0 | 1 | 4 | 4 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя саҡырыу кубогы 2011|2011]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы|Рәсәй U18]] | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя саҡырыу кубогы|ДСК]] | align="center" |'''5''' | 4 | 0 | 0 | 0 | 0 | — |- ALIGN="center" | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында донъя чемпионаты 2012|2012]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы|Рәсәй U18]] | [[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар араһында донъя чемпионаты|ЮДЧ]] | '''5''' | 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе ! 18 ! 1 ! 0 ! 1 ! 6 ! 3 |} == Ҡаҙаныштар == * 1994 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионы — 2009. * Европа үҫмерҙәр олимпия фестивале чемпионы — 2011. * Иван Глинка мемориалының бронза миҙалдары — 2011. * Братина кубогы һәм Рәсәй беренселегенең алтын миҙалдары — 2015. * КХЛ бронза миҙалдары — 2019. == Шәхси тормошо == 2018 йылдың 1 июнендә Станислав кәләше Екатерина Котовенко менән туйҙарын үткәрәләр<ref>[https://www.ufa.kp.ru/online/news/3133574/ «Салауат Юлаев» һаҡсыһы Станислав Гәрәев өйләнә]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [https://m.sports.ru/tags/100706975/ Sports.ru сайтында профиле] * {{eliteprospects|123079|Станислав Гәрәев}} * [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=16554 R-hockey.ru сайтында профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208060628/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=16554 |date=2011-12-08 }} {{2012 йылғы юниорҙар донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы}} [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:ЮХЛ уйынсылары]] [[Категория:Хоккей һаҡсылары]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:ЙХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Торос командаһының уйынсылары]] [[Категория:Толпар командаһының уйынсылары]] [[Категория:Братина кубогы еңеүселәре]] [[Категория:Рәсәй хоккей һаҡсылары]] [[Категория:«Трактор» хоккейсылары‎]] d5z8askh17j1la26z6cw5r2053e6hl6 0 115446 1309228 1052633 2026-11-08T01:26:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309228 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Дон балыҡ ҡурсаулығы |Национальное название = |Расположение = [[Дон]] дельтаһы |Площадь = 68 мең га |Координаты = 47.2/39.2 |Страна = Рәсәй |Регион = Ростов өлкәһе |Дата основания = 1819 |Управляющая организация = }} ''' Дон балыҡ ҡурсаулығы''' (рәсми атамаһы — '''Донда балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын''') — [[Дон]] дельтаһында урынлашҡан һаҡланыусы тәбиғәт объекты. == Тарихы == [[Дон]] балыҡ ҡурсаулығы [[1819 йыл]]дың 20 февралендә батша сенаты ҡарары менән булдырылған. Ул осорҙа уны төҙөү мохтажлығы [[казак]]тар ҡатламы мәнфәғәтенән килеп тыуа. Ҡиммәтле кәсеп балыҡтарына ыуылдырыҡ сәсеү өсөн Елизаветинская станицаһына һәм йылға буйлап үрҙәрәк урынлашҡан башҡа казак ауылдарына тиклем үрләргә мөмкинлек биреү өсөн эшләнә. Был дельтаның түбәнге өлөшөндә йәшәүсе ситтән килеүсе балыҡсыларҙың мәнфәғәтенә ҡаршы килә. Бынан тыш, ҡарар [[балыҡ]]тар фаунаһын һаҡлау буйынса саралар билдәләй. [[Дон]]да балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын ойоштороу [[Азов диңгеҙе|Аҙау диңгеҙе]]нең балыҡ популяцияһын тергеҙеү кеүек мөһим бурыстың үтәлеүенә лә булышлыҡ итә. [[Дон]] дельтаһында балыҡтың ҡиммәтле төрҙәрен тотоусыларҙы туплау һәм уларҙы һаҡлау өсөн шарттар тыуа. [[Ҡурсаулыҡ]]тың балыҡ хужалығындағы әһәмиәтле ролен һуңғараҡ [[Рәсәй империяһы]] тикшеренеүселәре лә, шулай уҡ совет ғалимдары ла дөрөҫләнеләр, шул арҡала ҡурсаулыҡ оҙаҡ ваҡыт йәшәй. [[Дон]]да Цимлянск ГЭС-ын төҙөгәс уның роле тағы ла арта<ref name="book">[http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000039/st018.shtml Природа донкого края] — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1978 — с. 208</ref>. == Географияһы == [[Ҡурсаулыҡ]] дельтаның аҫҡы яртыһында һәм уға сиктәш Таганрог ҡултығы акваторияһында урынлашҡан. [[Диңгеҙ]] буйлап сик Приморка ауылының көнсығыш сигенән [[Павел-Очаков мороно]]ноң төньяҡ өлөшөнә үтеп китә. Ҡоро ерҙән сик, Приморка ауылынан [[Таганрог ҡултығы]]ның төньяҡ яр буйы буйлап, Үле Донец йылғаһының уң яры буйлап Хапры тимер юл станцияһына тиклем бара. Артабан тура Бубнов йырынына тиклем (Дугино хуторы менән йәнәш), унан һуң Бубнов йырынының һул яры буйлап Кабачный йырыны айырылып киткән ергә тиклем дауам итә. Унан һуң Кабачный йырынының уң яҡ яры буйлап, Оло Кутерьма йылғаһындағы тамағына килә. Ул ерҙән сик тура Оло Кутерьма йылғаһының һул ярына күсә һәм «Казачка» тигән йылым менән балыҡ тотоу урынынан 400 метр алыҫлыҡта урынлашҡан билдәгә килә. Оло Кутерьма йылғаһының һул яғынан унан Каланча йылғаһы айырылып киткән ергә тиклем дауам итә. Унан һуң, тура Донск хуторының көньяҡ-көнбайыш сигенән Песчаный боғаҙының уң өлөшөнә килеп, көньяҡҡа — Песчаный боғаҙының һул яғына сыға. Сухой Кагальник йылғаһы тамағының уң яғы — Сухой һәм Мокрый Кагальник йылғаларынан Пешковск быуаһы- -Таганрог ҡултығының көньяҡ яры буйынан Павло-Очаковск морононоң төньяҡ өлөшө һыҙаттары буйлап килеп, тамамланып ҡуя. 70-се йылдарҙа ҡурсаулыҡ яҡынса 68 мең га майҙан биләгән. Шуның диңгеҙҙәге өлөшө 40 мең гектарҙан саҡ ҡына әҙерәк, ә йырын һәм ҡултыҡтарҙың дөйөм оҙонлоғо 400 км-ға етә. Ҡурсаулыҡтың сиктәре бер нисә тапҡыр үҙгәрә, башлыса биләмәһенең ҙурайыуы иҫәбенә. Совет осоронда сиктәре, [[1976 йыл]]да ҡул ҡуйылған [[Азов диңгеҙе|Аҙау диңгеҙе]] бассейнында балыҡ тотоу ҡағиҙәләре менән нығытылып ҡуйыла. Тыйылған аралыҡта бөтөнләй [[балыҡ]] тотоу эшмәкәрлеге тыйыла<ref name="book" />. == Фауна == Дон ҡурсаулығында көҙ һәм ҡыш осоронда һыла, [[ҡорман]] һәм башҡа кәсеп балыҡтарының ҙур популяцияһы туплана. Яҙ улар кәрәкле шарттар тыуыу менән ыуылдырыҡ сәсеү өсөн Дон ыуылдырыҡ сәсеү урынына күсәләр. Ҡурсаулыҡтың яр зонаһы, уның йырын һәм ҡултыҡтары һыла, [[ҡорман]] һәм [[һаҙан]]дың үрсеү урыны булып тора. Бынан тыш ҡурсаулыҡта селбәрәләр туҡлана, атап әйткәндә Дон ыуылдырыҡ сәсеү урынынан сыҡҡас тормош циклының башланғыс этабында<ref>Троцкий С. К. [http://aqualib.ru/books/item/f00/s00/z0000009/st018.shtml Рассказ об азовской и донской рыбе] — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1973 — с. 192</ref>. Балыҡтар фаунаһынан тыш ҡурсаулыҡта ҡиммәтле һәм һирәк осрай торған һыу һәм һаҙлыҡ ҡоштары оя ҡоралар:[[өйрәк]]тәр, [[ҡашҡабаш]] (таҙбаш), [[ала ҡаҙ]] (серый гусь), [[аҡҡош]]тар, колпица, каравайка һәм башҡа төрҙәре. Шулай уҡ ҡурсаулыҡ территорияһында ҡыр сусҡалары һәм [[мышы]]лар йәшәй<ref name="book" />. == Хоҡуҡ статусы == 33-сө Федераль законға ярашлы (№ 33-ФЗ 14.03.95), [[Дон]]да балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын(ДЗРП). Статусы буйынса айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһенә иҫәбенә инмәй. Балыҡ ҡурсаулығы статусы профилле башҡарма органдарҙың ([[Рәсәй Федерацияһы]]ның ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек Министерлығының балыҡсылыҡ буйынса Департаментының [[1996 йыл]] 1 июль бойороғо) законлы акттары менән нығытыла. Рәсәй Федерацияһының [[балыҡсылыҡ]] буйынса комитетының 139-сы һанлы бойороғо (01.07.94) («Аҙау диңгеҙе бассейнында балыҡ тотоу ҡағиҙәләре») һәм [[Украина]]ның Балыҡсылыҡ хужалығы Министерствоһының 177-се һанлы (19.10.95) бойороғо буйынса, [[ҡурсаулыҡ]]та йыл әйләнәһенә кәсеп тыйыла<ref>[http://www.rogojkinskoesp.ru/wp-content/uploads/2011/11/tom-II.-Obosnovaniya-Rogozhkinskoe-sp1.docx Генеральный план Рогожкинского сельского поселения Азовского района Ростовской области] Муниципальный контракт № 50 от 07.04.2008. Том II. Обоснование генерального плана. Пояснительная записка</ref>. == Һылтанмалар == * [http://veshki-bazar.ru/docs/priroda-dona/donskoj-rybnyj-zapovednik/Донской рыбный заповедник]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20241207020153/http://www.ownlib.ru/read-239466/sbornik/priroda-donskogo-kraia/page-32.html%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F библиотека OwnLib.ru] * [http://fanread.ru/book/7448245/?page=28 ПРИРОДА ДОНСКОГО КРАЯ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]] 2dkxe35395gzzla27eanlcnr7lvbzyi 0 115556 1309127 1255586 2026-11-07T17:07:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309127 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность|Страна=[[Рәсәй]]|Русское название=Волков-Реми йорто|lat_dir=N|lat_deg=47.211|lon_dir=E|lon_deg=38.9421|Ширина изображения=270px|Местоположение=Таганрог, Шмидт урамы, 16-сы йорт|Название местоположения=ҡала|Тип здания=Утар йорто|Архитектурный стиль=ампир|Начало строительства=[[1802]]|Окончание строительства=[[1802]]|region=RU|CoordScale=2000}} ''' Волков -Реми йорто'''— Таганрогтағы иҫке ике ҡатлы йорт. Федераль әһәмиәтле тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. == Тарих == Ике ҡатлы « Волкова-Рәми йорто» [[1802 йыл]]да ампир стилендә төҙөлгән. Йорт проектының авторы билдәһеҙ. Өй тирәһендә үҙ ваҡытында баҡса булған. Волковтар ХХ быуат башына тиклем был йортто биләгәндәр, унан һуң хаҡиҡый статский кәңәшсеһе, эре ер хужаһы Николай Александрович Реми йортто һатып алған<ref>[https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/ziteli/m-r/remi-nikolaj-aleksandrovic Реми Николай Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204085801/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/ziteli/m-r/remi-nikolaj-aleksandrovic |date=2017-02-04 }}</ref>. Йорттоң һүрәтен рәссам Л. Манцо (Таганрог, 19.11.[[1825]]) төшөрөп ҡалдырған. Төрлө вйылдарҙа йорттоң хужалары булып штабс-капитан кенәз П. С. Шахматов ([[1810]]—[[1820]]); коллегия надворный кәңәшсеһе Волковтың ҡатыны ([[1873]]—[[1898]]); дворянин. Н. А. Реми ([[1906]]—[[1915]]) торғандар. [[1865 йыл]]да йортта Коммерция суды булған. Октябрь революцияһынан һуң йорт хөкүмәткә тартып алынған һәм унда коммуналь фатирлы торлаҡ йорт яһағандар. 1970-се йылдарҙа был матур йортто Никахлашыу Һарайына бирергә ҡарар ителгән һәм [[1980 йыл]]дарҙа унда йәшәүсе кешеләрҙе сығарып ебәргәндәр. 1997 йылда йортта реставрация үткән. Уның алғы яғында Таганрогтың был өлөшөндәге урамдарҙың матурлығын йәмһеҙләп торған трансформатор подстанцияһы төҙөгәндәр.. Йорт Шмидт урамының бейек яр менән бөткән урынында тора. Йорттан әллә ҡайҙарға тиклем йәйрәп ятҡан диңгеҙ ҡултығы күренеп тора, ә ҡултыҡтан ҡарағанда йорттоң күренеше шулай уҡ бик матур. Йорт федераль әһәмиәтле тарих, мәҙәниәт һәм архитектура ҡомортҡаһы булып һанала<ref>''Григорян М. ''</ref><ref>{{Культурное наследие РФ 4|6110068000}}РФ мәҙәни мираҫы объекты [http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6110068000 № 6110068000]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}№ 6110068000</ref>. == Архитектур үҙенсәлектәре == Волков-Реми йортоноң алғы яғындағы колонналары диңгеҙ ҡултығына ҡарап тора, ә Шмидт урамына уның ҡабырға яғы сығып тора. Йорттоң ҡабырға яғына ионик капителле дүрт шыма колонналар баҫтырылған. Колонналар ваҡ тештәр формаһында биҙәкләнгән өсмөйөшлө фронтонды күтәреп торалар. Бындай биҙәктәр йорттоң дүрт кәрнизендә лә бар. Йорттоң икенсе ҡатындағы алғы яғында стеналар һәм баллюстрадалар менән тоташтырылған ике колонна тарфынан сикләнгән балкондар (лоджиялар). Балкон аҫтарындағы тәҙрәләр көмбәҙле арка формаһында эшләнгән. Йорттоң алғы стенаһындағы беренсе ҡаттың йөҙлөкһөҙ тәҙрәләре бишәү , урта тәҙрә ярым циркуль формаһында; икенсе ҡатта бөтәһе ете йөҙлөклө тәҙрә , урталағы өс тәҙрә бер-береһенә һыйындырып һалынған, уртала өҫкө өлөштә түңәрәкләнгән венеция тәҙрәһе. Йорттоң ике ҡаты араһында кәрнизе бар. == Хәҙерге торошо == Волков -Реми йортонда хәҙерге ваҡытта фирма «Бета-Ир»<ref>[http://www.beta-air.com/ ЗАО Бета-Ир"]</ref> һәм «Реми» фирмаларының офистары урынлашҡан. == Әҙәбиәте == * Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0 * Вторая жизнь «Дома с привидениями»: [Об особняке Волкова- Реми] // Город.- 1998.- 29янв.- с.1 * Цымбал А. Особняк Волкова-Реми… // Таганрогская правда.- 1991.- 27 нояб.-с.2 == Һылтанмалар == * [https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/smidta-ulica/dom-16 Шмидта улица‎, д. 16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015051938/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/smidta-ulica/dom-16 |date=2013-10-15 }}. Объекты культурного наследия федерального значения. * [http://tagfind.ru/taganrog/3172 Дом Волкова-Реми] * [https://web.archive.org/web/20220408041439/https://localway.ru/taganrog/poi/osobnyak_volkova_remi_300548 Особняк Волкова-Реми] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Таганрогтың утар-йорттары]] [[Категория:1802 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] lzdm6x6jwu7p9t26oa638jkl1p7vc3t 0 117666 1309100 1283134 2026-11-07T15:15:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309100 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Велимир Живоинович |оригинал имени = Велимир Живојиновић |годы активности = [[1955]] — 2016 }} '''Ве́лимир Ба́та Живои́нович''' ({{lang-sr|Велимир Бата Живојиновић}}; Велимир Бата Живојиновић; [[5 июнь]][[1933 йыл]] — [[22 май]] [[2016 йыл]]) — [[Сербия|серб]] актёры<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Черненко,_Мирон_Маркович Мирон Черненко]''. [http://chernenko.org/110.shtml Бата Живоинович — Актёр, без которого нельзя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224055955/http://chernenko.org/110.shtml |date=2025-02-24 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/Советский_экран Советский экран], [//ru.wikipedia.org/wiki/1974 1974], № 5.</ref>. Кинолағы карьераһы барышында 300-ләгән фильмда һәм телесериалда төшкән, шуларҙың 35 -тән ашыуы — партизандар тураһындағы фильмдар. Ҙур экранға тәүге тапҡыр «Песма са Кумбаре» фильмында (1955) сыға. == Биографияһы == Живоинович Нови-Сад ҡалаһында актёрлыҡ мәктәбен һәм Белград театр, кино һәм музыка академияһын тамамлай. [[1955 йыл]]дан бер аҙ ваҡыт театр сәхнәһендә эшләп ала, кинолағы дебюты 1955 йылда «Песма са Кумбаре» фильмында була. Бата Живоинович тигән исем аҫтында билдәлелек ала. Икенсе донъя һуғышы йылдарында фашизмға ҡаршы көрәшеүселәргә арналған хәрби «партизан» фильмдарында төшөү уға уңыш алып килә. Ул мөһабәт фактуралы ҡиәфәткә эйә партизан образын тыуҙыра һәм кинола партизандар, ҡаһармандар, Ватанды һаҡлаусылар образдары өсөн үҙе бер табыш була. Ошо ролдәренә ҡарап, уны халыҡ араһында «Югославияның баш партизаны» тип тә йөрөтәләр. Живоиновичтың иң уңышлы ижади осоро 60-сы — 80-се йылдарға тап килә. «Вальтер защищает Сараево» (1972) фильмындағы роле арҡаһында уны [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] бик яҡшы беләләр, "Expo 2010"да ошо образында сығыш яһай. Немец телендәге бер нисә фильмда төшә, әммә уларҙы әллә ни әһәмиәтле тип һанамай. Шулай уҡ тәүге осор төшкән фильмдарын да түбән баһалай. Сергей Бондарчукты үҙенә үрнәк итеп ҡуя. Бата Живоинович [[2002 йыл]]да Сербия социалистик партияһынан президентлыҡҡа кандидат була, ләкин Милошевич уға булышлыҡ күрһәтмәй. 1991 йылдан парламент ағзаһы. == Һайланма фильмографияһы == * [[1959]] — Поезд вне расписания / ''Vlak Bez Voznog Reda'' — Дуйе Брикета * [[1962]] — «Козара» / ''Козара'' — ''Шорга'' * [[1965]] — «Папоротник и огонь» / ''Tri'' — ''Милош Боянич'' * [[1965]] — «Верная Рука — друг индейцев» / ''Лавиринт смрти (Old Surehand 1. Teil)'' — ''Джим Поттер'' * [[1967]] — «Диверсанты» / ''Диверзанти'' — ''Корчагин'' * [[1967]] — «Скупщики перьев» / ''Скупљачи перја'' — ''Мирта'' * [[1968]] — «Брат доктора Гомера» / ''Брат доктора Хомера'' — ''Симон Петрович'' * [[1969]] — «Битва на Неретве» / ''Битка на Неретви'' — ''Столе'' * [[1969]] — «По следу Тигра» / ''Мост'' — ''майор Тигр'' * [[1972]] — «Мастер и Маргарита» / ''Мајстор и Маргарита'' — ''Коровьев'' * [[1972]] — «Вальтер защищает Сараево» / ''Валтер брани Сарајево'' — ''Вальтер'' * [[1973]] — «Сутьеска» / ''Сутјеска'' — ''Никола'' * [[1976]] — «Сторож пляжа в зимний сезон» / ''Чувар плаже у зимском периоду'' — ''отец Любиши'' * [[1977]] — «Пёс, который любил поезда» / ''Пас који је волео возове'' — ''Ковбой'' * [[1977]] — «Пришло время любить» / ''Луде године'' — ''доктор Неделкович'' * [[1979]] — «Партизанская эскадрилья» / ''Партизанска ескадрила'' — ''Вук'' * [[1983]] — «Балканский экспресс» / Balkan ekspres — ''Стойчич'' * [[1984]] — «Чудо невиданное» / ''Чудо невиђено'' — ''Отец Макарие'' * [[1985]] — «Здравствуйте, инспектор!» / ''Ћао, инспекторе'' — ''Боки'' * [[1988]] — «Коньяк» / ''Тајна манастирске ракије'' — ''Абдуллах'' * [[1996 йыл|1996]] — «Красивые деревни красиво горят» / ''Лепа села лепо горе'' — ''Гвозден'' * [[1997]] — «Некоторые птицы никогда не долетят» / ''Птице које не полете'' — ''дед'' * [[1998]] — «Бочка пороха» / ''Буре барута'' — ''водитель'' * [[1999]] — «Белый костюм» / ''Бело одело'' — ''Господин'' * [[2005]] — «Ивкова слава» / ''Ивкова слава'' — ''господин Мирко'' Һайланма телесериалдары: * [[1987 йыл|1987]]—[[1991 йыл|1991]] — «Лучшая жизнь» / ''Бољи живот'' — ''Александр Костич Мацола'' * [[1993 йыл|1993]]—[[1996 йыл|1996]] — «Счастливые люди» / ''Срећни људи'' — ''Аранджел Голубович'' == Бүләктәре == * «Көмөш арена», Пулалағы кинофестиваль, Югославия (1963) * «Алтын майҙан», Пула, Югославия (1965, 1967, 1972) * «Октябрь бүләге», Белград, Югославия (1972) * Мәскәү кинофестивалендә премия, СССР (1979) * «Славица» («Павле Вуисич»), Сербия (1993) * «Гәлсәр ҡыңғырау», «Стожары» кинофестивале, Киев, Украина (1999) * «Кинематографҡа индергән ҙур өлөш өсөн» С. Бондарчук исемендәге премия, «Алтын витязь» кинофестивале, Калуга, Рәсәй (2003) * «Александр Лифка», Палич, Сербия (2006) == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:5 июндә тыуғандар]] [[Категория:1933 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] m5nl2dm0y1m9srtenvbn8iy9hry7yu5 0 117802 1309231 1283184 2026-11-08T01:42:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309231 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Драган Николич''' ({{lang-sr|Драгослав (Драган) Николић}}; [[20 август]] [[1943 йыл]], [[Белград]] — [[11 март]] [[2016 йыл]], [[Белград]]) — [[Сербия]]ның театр һәм кино актёры. == Биография == Белградта Драма сәнғәте факультетын тамамлай. 1964 йылдан кинола уйнай. 1969 йылда «Оҫтахана 212» театр труппаһы ағзаһы булған. Мастер һәм Маргарита, Төбөндә һәм башҡалар спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе уйнай. Ағаһы — Живко Николич режиссёр һәм сценарист. Ҡатын — Милена Дравич актриса<ref>''Мирон Черненко''. [http://chernenko.org/191.shtml Эта многоликая Милена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127122155/http://chernenko.org/191.shtml |date=2024-11-27 }} // «Кино» (Рига), [[1980]], июль.</ref>. == Һайланма фильмографияһы == * [[1967]]: Kad budem mrtav i beo/ Когда я буду мёртвым и белым ([[Живоин Павлович]] реж.; иң яҡшы ир роле) * [[1968]]: Tri sata za ljubav/ Три часа на любовь * [[1969]]: Хороскоп/ Гороскоп (Боро Драшкович реж.) * [[1970]]: Бубе у глави * [[1972]]: Без речи/ Фильм без слов * [[1972]]: Дервиш и смрт/ Дервиш һәм үлем * [[1975]]: Двособна кафана * [[1978]]: Национална класа/ Милли классы (Горан Маркович реж.; Константин премияһы) * [[1980]]: Кто это там поет/ Ко то тамо пева (Слободан Шиян реж.) * [[1981]]: Бановић Страхиња/ Банович Страхиня * [[1981]]: Сезона мира у Паризу/ Сезон мира в Париже<ref>''Мирон Черненко''. [http://chernenko.org/211.shtml Драган Николич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127120843/http://chernenko.org/211.shtml |date=2024-11-27 }} / Советский экран, [[1982]], № 23</ref> * [[1983]]: Балкан экспрессы * [[1983]]: Чудо невиђено/ Чудо невиданное (Живко Николич реж.) * [[1985]]: Живот је леп/ Тормош матур (Бора Драшкович реж.; Октябрь премияһы) * [[1986]]: Обећана земља/ Земля обетованная (Велько Булайич реж.) * [[1989]]: Госпођа министарка/ Госпожа министерша * [[1989]]: Сабирни центар/ Сборный пункт (Горан Маркович реж.) * [[1995]]: Подземље/ Андерграунд ([[Эмир Кустурица]] реж.) * [[1995]]: Урнебесна трагедија (Горан Маркович реж.) * [[1998]]: Буре барута/ Пороховая бочка (Горан Паскалевич реж.) * [[1999]]: Бело одело/ Аҡ костюмы (Лазар Ристовски реж.) * [[2002]]: Лавиринт/ Лабиринт * [[2002]]: Зона Замфирова * [[2004]]: Пљачка Трећег рајха/ Ограбление Третьего рейха (Здравко Шотра реж.) * [[2005]]: Ивкова слава * [[2007]]: Четврти човек/ Дүртенсе * [[2008]]: Турнеја/ Турне (Горан Маркович реж.) * [[2009]]: Свети Георгије убива аждаху/ Изге Георгий йыланды үлтереүсе * [[2014]]: Монтевидео, видимо се! == Танылыу == Павле Вуйисич премияһы ([[2007]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == d9syy1yx1mabt7p7kn17b3xe478og8x 0 117871 1309283 1183200 2026-11-08T07:06:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309283 wikitext text/x-wiki {{Театр эшмәкәре | Имя = Аркадий Владимирович Зинов | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 27.02.1976 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]<br> {{ТУ|Өфө}} ҡалаһы | Профессия = {{балет артисы|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}} | Гражданство = {{Флагификация|СССР}}<br/>{{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} | Годы активности = 1994 йылдан алып | Театр = [[Башҡорт опера һәм балет театры]]<br>Красноярск опера һәм балет театры | Награды = [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2011), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2002) | imdb_id = }} '''Зинов Аркадий Владимирович''' ([[27 февраль]] [[1976 йыл]]) — балет артисы, мәҙәниәт һәм дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән [[Красноярск крайы]]ның мәҙәниәт министры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. == Биографияһы == Аркадий Владимирович Зинов 1976 йылдың 27 февралендә Өфөлә тыуған. [[1994 йыл]]да [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы|Өфө хореография училищеһын]] педагог [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы|Шамил Тереғолов]] класы буйынса тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның балет труппаһына ҡабул ителә. [[2003 йыл]]дан башлап Красноярск опера һәм балет театрында эшләй. Англия, Ҡытай, АҠШ буйлап гастролдәрҙә йөрөй. [[2007 йыл]]да А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһын тамамлап, «Хореография режиссураһы» һөнәре буйынса юғары белем ала. 2009 йылдан Красноярск хореография колледжының художество етәксеһе, артабан — директоры. 2018 йылдың октябрендә Аркадий Зинов Красноярск крайының мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнде<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1228105-narodnyy-artist-bashkortostana-stal-ministrom-kultury-krasnoyarskogo-kraya/ Известный артист балета из Башкирии стал министром культуры Красноярского края. ИА «Башинформ», 23 октября 2018 года]{{ref-ru}}{{V|23|10|2018}}</ref>. == Репертуарында == * 1991, дебют — ''Пастушок'', «Щелкунчик» П. И. Чайковский * ''Щелкунчик-принц'', «Щелкунчик» П. И. Чайковский * ''Дезире принц'', «Һылыуҡай» П. И. Чайковский * ''Майнц принц'', «Аҡҡош күле» П. И. Чайковский * ''граф Альберт'', «Жизель», А. Адана * ''Хужа'', «Хужа Насретдин» Л. З. Исмәғилева * ''Йомағол'', «[[Сыңрау торна]]», З. Ғ. Исмәғилев, Л. Б. Степанов == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[1997]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы * [[2000]] — «Арабеск» балет артистарының халыҡ-ара конкурстар лауреаты (Пермь) * [[2002]] — [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] * [[2011]] — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * http://www.ballet-krsk.ru/about/leaders/94/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309201029/http://www.ballet-krsk.ru/about/leaders/94/ |date=2014-03-09 }} * http://www.krasrab.com/archive/2014/01/21/01/view_article {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104003306/http://www.krasrab.com/archive/2014/01/21/01/view_article |date=2016-11-04 }} * https://web.archive.org/web/20220719074314/http://www.wiki/ * 02.ru/encyclopedia/Zinov_Arkadiy_Vladimirovich/t/5347 [[Категория:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет артистары]] [[Категория:Рәсәй балет артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса балет артистары]] [[Категория:Башҡорт хореография колледжын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] giujd7o6fxnzuiubks12k1fljza4bwf 0 118078 1309126 1062501 2026-11-07T17:05:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309126 wikitext text/x-wiki {{Аэропорт заголовок|Волгодонск}} {{Аэропорт фотография|Аэропорт Волгодонск.JPG|Аэровокзал бинаһы. Хәҙерге торошо}} {{Аэропорт данные| |namestate=Рәсәй |nameregion=Ростов өлкәһе |type=граждандар |ICAO=УРРЯ (URRQ) |IATA=VLK |altitude=+84 м |coordinates={{coord|47|40|56|N|42|04|31|E|type:airport}} |time=+4 |worktime=тәүлектең яҡты ваҡыты |operator= |site= }} {{Аэропорт ВПП шапка}} {{Аэропорт ВПП|09/27|2200х42|асфальт}} {{Аэропорт конец}} '''Волгодонск''' — [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһе Волгодонск ҡалаһының]] элекке аэропорты. [[Волгодонск]] ҡалаһынан туғыҙ саҡрым төньяҡ-көнбайышта, [[Цимлянск ҡалаһы]]ның төньяҡ ситендә урынлашҡан. В класлы "Волгодонск" аэродромы ошондай самолеттарҙы: [[Самолёт|төрлө вертолеттар, ТУ-134, Як −4 самолеттарын]] — ҡабул итә алған. «[[Волгодонск]]» аэропорты Цимлян районы территорияһында урынлашҡан. [[Волгодонск]] менән [[Дондағы Ростов]] араһында авиа бәйләнеш [[1971 йыл]]дың [[25 май]]ында башлана. Самолет Як-40 тәүлегенә өс тапҡыр [[Волгодонск|Волгодонскиға]] осҡан. В класлы аэродром проект буйынса ТУ-134 һәм Як-42 самолеттарын ҡабул итергә һәләтле булған. Атап әйткәндә, 70-се йылдарҙа ТУ-134 самолеты [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] даими рейстар башҡарған. Илдә башланған иҡтисади көрсөк ваҡытында осоштар туҡталып ҡала. 90-сы йылдар аҙағында осоштар яңынан башлана, әммә аэропорт реконструкциялауға мохтаж була, ә бының өсөн аҡса табылмай [[2010 йыл]]да "Волгодонск" аэродромы граждандар аэропорттары дәүләт реестрынан сығарылған, сөнки ул билдәләнгән тәртиптә сертификация үтә алмай. Шунлыҡтан дәүләт регистрация таныҡлығы көсөн юғалта һәм аэродромдың эксплуатацияға яраҡһыҙлығы таныла. Аэродром авиация эштәре алып барыусы аэродромдар разрядына күсерелә<ref>[http://www.donland.ru/search/info.asp?infoId=17615 О внесении предложений в Минтранс России по вопросу передачи федерального имущества аэропортов МВЛ (Волгодонск, Вёшенский) в собственность Ростовской области.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029074149/http://www.donland.ru/search/info.asp?infoId=17615 |date=2021-10-29 }}</ref>. [[2017 йыл]]да [[Дондағы Ростов]]та Көньяҡ аэропортын эксплуатацияға тапшырғандан һуң аэропорт «2030 йылға тиклем [[Ростов өлкәһе]] территорияһында бәләкәй авиацияны үҫтереү концепцияһы» планы буйынса реконструкцияланырға тейеш. Бындай эштән һуң аэропорт SSJ 100 һәм Boeing 737 (ауырлығы буйынса сикләүле) самолеттарын ҡабул итергә һәләтле буласаҡ. Әлеге ваҡытта аэродром пассажирҙар ташыуҙы тәьмин итеү өсөн яраҡлы түгел. Ул самолеттар ултыртыу майҙаны һәм авиация эштәре алып барыу өсөн файҙаланыла. == Перспективалары == [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһенең]] 2020 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫеше һәм Дон хөкүмәтенең 2030 йылға тиклем транспорт комплексының үҫеш стратегияһы "Ростов өлкәһендә бәләкәй авиацияны үҫтереү концепцияһы" сиктәрендә [[2017 йыл|2017 йылда]] Батайск янындағы Көньяҡ аэропорты сафҡа индерелгәндән һуң «[[Волгодонск]]» аэропортын реконструкциялау планлаштырылған<ref>{{Cite web|title=Волгодонску могут вернуть свой аэропорт {{!}} VDNEWS {{!}} Новости Волгодонска|url=http://www.vdnews.org/news/34022|publisher=www.vdnews.org|accessdate=2017-03-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323054113/http://www.vdnews.org/news/34022 |date=2017-03-23 }}</ref><ref>{{Cite web|title=В Волгодонске намерены восстановить аэропорт {{!}} ГТРК "Дон-ТР" — DONTR.RU|url=http://dontr.ru/vesti/ekonomika/v-volgodonske-namereny-vosstanovit-ae-roport/|publisher=dontr.ru|accessdate=2017-03-22}}</ref><ref>{{Cite web|title=Полоса забвения. Почему Волгодонск остался без аэропорта|url=http://www.rostov.aif.ru/society/details/na_konservacii_kak_volgodonsk_ostalsya_bez_krylev_i_kogda_oni_vyrastut|author=АиФ - Ростов|publisher=www.rostov.aif.ru|accessdate=2017-03-22}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == [http://rutube.ru/tracks/2289711.html?v=5aaa9f400d8fd96fe2bf1f52b0f276a8 Оживут ли аэропорты области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (телевизионный репортаж) dpf0lmysmzm1dfigcqc9wu89g7ntuzd 0 118109 1309090 1283132 2026-11-07T14:27:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309090 wikitext text/x-wiki {{БМ}} {{Канадский муниципалитет | название = Ванкувер | оригинальное название = Vancouver | тип = [[Ҡала]] | изображение = Vancouver photo montage.jpg | подпись = Ванкуверҙың үҙәк кварталдары | герб = Coa Vancouver.svg | герб-статья = Ванкувер гербы | флаг = | флаг-статья = Ванкувер флагы | пров = [[Британия Колумбияһы]] | область = | графство = | округ = | датаосн = | осн = | устав = [[1886]] | мэр = Грегори Робертсон | даты = | веб = http://vancouver.ca/ | регион для позкарты = Канада Британия Колумбияһы | язык = [[Инглиз теле|инглиз]]<br>[[Француз теле|француз]] | выс = | низ = | тел = 604 и 778 | пояс = -8 (-7 йәйен) | шир = 49.302293 | долг = -123.1073 | км² = 114,67 | като = | нас = 631 486;<br />''ҡала агломерацияһы сиктәрендә'':<br /> 2 463 431 | дата-нас = 2016 | плот = 5 492,6 чел./км²;<br />''ҡала агломерацияһы сиктәрендә'':<br /> 802,5 | этнохороним = ванкуверлы, внкуверлылар }} '''Ванку́вер''' ({{lang-en|Vancouver}}) — [[Канада]]ның көнбайыш яр буйындағы ҡала, [[Британия Колумбияһы]] провинцияһының иң ҙур һәм илдә ҙурлығы буйынса өсөнсө тораҡ пункт. 2010 йылда Ванкуверҙа [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]] уҙғарыла. [[The Economist]] британ баҫмаһының Economist Intelligence Unit (EIU) тикшеренеү төркөмө Ванкуверға өс тапҡыр ([[2005 йыл|2005]], [[2007 йыл|2007]], [[2009 йыл|2009]] йылдарҙа) «Ерҙең иң яҡшы ҡалаһы» исемен бирә<ref>[http://www.lenta.ru/news/2005/10/04/best/ Lenta.ru: Ванкувер получил звание «лучшего города Земли»]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2009/06/09/liveability/ Lenta.ru: Ванкувер признан самым комфортным городом мира]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2007/08/24/cities/ Lenta: Ванкувер назван самым комфортным в мире городом]</ref>. Ҡала халҡының иҫәбе — 631 486 кеше (2016 йылға ҡарата). Ҙур Ванкувер ([[:en:Greater Vancouver|Greater Vancouver]]) агломерацияһында 2 463 431 кеше (2016 йылға ҡарата) йәшәй — был Канадала ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала агломерацияһы. Ванкувер этник һәм лингвистик яҡтан илдең иң төрлө яҡлы ҡалаһы булып тора — халҡының 52% инглиз телен үҙенең туған теле тип иҫәпләмәй<ref name=pop2006-Van>{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=5915022&Geo2=CMA&Code2=933&Data=Count&SearchText=Vancouver&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |title=Census 2006 Community Profiles: Vancouver, City and CMA |publisher=Government of Canada |year=2006 |accessdate=26 апреля 2015 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104190749/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=5915022&Geo2=CMA&Code2=933&Data=Count&SearchText=Vancouver&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |date=2011-11-04 }}</ref>. == Тарихы == Археологик тикшеренеүҙәр буйынса, [[Индеецтар|төп халыҡтар]] хәҙер Ванкувер биләгән территорияла {{число|8000}} алып {{число|10000}} йыл элек йәшәй башлай. Бында '''Масквим''' (Musqueam Indian Band), '''Сквомиш''' (Squamish people) һәм '''Тслеил-Вотут''' (Tsleil-Waututh First Nation) ҡәбиләләренең торамалары булған. Буласаҡ мегаполис урынлашҡан ''Беррад ҡултығы'' яр буйҙарын 1791 йылда өйрәнеүсе тәүге европалы — испан диңгеҙсеһе ''Хосе-Мария Нарваес'' була. 1792 йылда бында инглиз капитаны ''Джордж Ванкувер'' була, аҙаҡ уның хөрмәтенә ҡаланы атайҙар. 1858 йылғы ''Фрэйзер'' йылғаһы үҙәнендәге [[:en:Fraser Canyon Gold Rush|«алтын биҙгәк»]], бында 25 меңдән ашыу мәғдән сығарыусыларҙың килеүенә килтерә. Һөҙөмтәлә ''Нью-Уэстминстер'' ҡалаһы нигеҙләнә, хәҙер ул Оло Ванкувер агломерацияһы составына инә. 1867 йылда иглиз диңгеҙсеһе ''Эдвард Стамп'' тарафынан асылған лесопилка тирәһендә, аҙаҡ Ванкувер исемен алған ''Гастаун'' ({{lang-en|Gastown}}) торамаһы формалаша башлай. Лесопилка хәҙерге ''Dunlevy Avenue'' урамының төньяҡ осонда урынлашҡан булған, уның хужалары алышынғас тарихҡа ''Hastings Mill'' исеме аҫтында инә. 1870 йылда колониаль хөкүмәт Гастаунды ''Гранвилль'' тип үҙгәртә. 1884 йылда Канада тымыҡ океан тимер юлының аҙаҡҡы пункты тип Гранвиль һайлана. 1886 йылда Гранвилдең исеме ''Ванкувер'' тип үҙгәртелә һәм уға ҡала статусы бирелә. 1887 йылда тимер юл һалынып бөтә һәм ҡалаға поездар йөрөй башлай. Был ҡаланың бик етеҙ үҫешенә этәргес булып тора. 1886 йылда ҡала халҡының һаны 1000 кеше, 1891 йылда — {{число|14000}} кеше, 1901 йылға ҡарай — {{число|26000}} кеше, 1911 йылға ҡарай — {{число|100000}} кеше була. == Физик-географик характеристика == [[Файл:Vanc scenery2006.jpg|thumb|right|Стэнли паркы]] [[Файл:Ванкувер канада.jpg|thumb|right|Ҡаланың үҙәк өлөшө]] <!-- Оло Ванкувер — так ещё называют город с его практически неограниченными муниципалитетами — расположен в устье реки Фрейзер на обоих берегах длинного залива Беррард. Множество величественных современных мостов соединяют различные части города через залив и реку с её рукавами. Деловая часть города сообщается с северными округами знаменитым [[Мост Лайонс-Гейт|мостом Лайонс-Гейт]] (длина 516 м). И, хотя при въезде на мост стоят 2 львиные скульптуры, мост назван в честь двух поразительных и неповторимых пиков Львиной горы, напоминающих головы морских львов и доминирующих над северной частью Ванкувера и всей долиной. Со всех сторон Ванкувер окружен горными вершинами покрытыми высокоствольными хвойными лесами: Береговым хребтом с севера и востока, высокой (3285 м) горой Бейкер с юга за американской границей и возвышающимся над лазурью пролива в хорошую погоду горным хребтом острова Ванкувер. Многие вершины круглый год одеты в белоснежные снеговые шапки, нарядно контрастирующие с ослепительной голубизной неба. Самый известный городской парк, [[парк Стэнли]] был заложен на выступающем в залив полуострове ещё в 1886 году (первый год существования города), когда вокруг поднимались густые первозданные леса. Сейчас парк Стэнли и его [[Ванкуверская морская дамба|набережная Seawall]] — любимое место отдыха горожан и туристов. Здесь находится большой океанариум с дрессированными дельфинами, бассейны с коллекциями рыб и земноводных, собрание ярких индейских тотемов, размещенных под открытым небом. Также популярными местами для отдыха являются парк королевы Елизаветы и расположенный недалеко от него [[Ботанический сад Ван Дусена]]. --> === Экосистемаһы === [[Файл:Vancouverpalms.jpg|thumb|right|Инглиз ҡултығы яр буйҙарындағы пальмалар]] Ванкуверҙың үҫемлектәр донъяһы башта уртаса дымлы урмандар менән күрһәтелгән, улар ылыҫлы ағастарҙан, сағандан, ольханан һәм шулай уҡ ҙур һаҙлыҡлы территорияларҙан тора<ref>{{cite web|title=Stanley Park History|url=http://vancouver.ca/Parks/parks/stanley/history.htm|publisher=City of Vancouver|year=2009|accessdate=2009-12-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619GCCf3J|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Ылыҫлы ағастар бигерәк тә [[Британия Колумбияһы]]ның яр буйы райондарында таралған<ref>{{cite web|title="Lower Mainland Ecoregion": Narrative Descriptions of Terrestrial Ecozones and Ecoregions of Canada (#196)|url=http://www.ec.gc.ca/soer-ree/English/Framework/Nardesc/Region.cfm?region=196|publisher=Environment Canada|accessdate=2009-12-04|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20040229043622/www.ec.gc.ca/soer-ree/English/Framework/Nardesc/Region.cfm?region=196|archivedate=2004-02-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127133028/http://www.ec.gc.ca/soer-ree/English/Framework/Nardesc/Region.cfm?region=196 |date=2007-01-27 }}</ref>. Бөтә Ванкувер буйлап үҫкән үҫемлектәр һәм ағастар ҡитғаның төрлө өлөштәренән һәм хатта Тымыҡ океан аша Көнсығыш Азиянан килтерелгән. Ҡалала пальмаларҙың төрлө төрҙәре һәм күп һанлы башҡа экзотик үҫемлектәр үҫә, улар араһында чили араукарияһы, япон сағаны, магнолия, азалия һәм рододендрон бар. Ҡайһы бер рододендрондар, ҡырыҫыраҡ климатлы райондарҙан килтерелгән башҡа төрҙәр кеүек, ғәйәт ҙур ҙурлыҡҡа тиклем үҫә. Күп кенә урамдар буйлап сакураның төрлө сорттары үҫә, уларҙы ҡалаға 1930-сы йылдарҙа Япония хөкүмәте бүләк итә<ref>{{cite web|title=History|url=http://www.vcbf.ca/history|publisher=Vancouver Cherry Blossom Festival|year=2009|accessdate=2009-11-30|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20081026111951/www.vcbf.ca/history|archivedate=2008-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503001521/http://www.vcbf.ca/history |date=2009-05-03 }}</ref>. === Климаты === [[Файл:Vancouver BC rain 02.jpg|thumb|right|Ванкуверҙа ямғырлы көн]] Ванкувер климаты уртаса, йылы. Йәйге айҙарҙан башҡа, яуым-төшөм күп була. Ҡыш йомшаҡ һәм ямғырлы. Ҡағиҙә булараҡ, йәйге айҙар сағыштырмаса ҡоро һәм йылы, июль-августта уртаса ҡоролоҡ күҙәтелә. Йылдың башҡа ваҡытында, бигерәк тә октябрҙән мартҡа ҡәҙәр яуым-төшөм күп була. Ричмондта Ванкувер аэропорты мәғлүмәттәре буйынса яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 1199 мм тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта яуым-төшөмдөң фактик кимәле рельеф үҙенсәлектәренә бәйле <!-- хотя фактически уровень осадков существенно зависит от конкретного района из-за особенностей рельефа: в деловом секторе он значительно выше. Зимой основная часть дней (опять же, по данным аэропорта Ванкувера) ознаменуется значительными осадками. Летние месяцы — более сухие и солнечные, с умеренной температурой, благодаря теплому морскому бризу. В июле и августе максимальная дневная температура составляет в среднем 22&nbsp;°C, доходя иногда до 30&nbsp;°C<ref>{{cite web|title=Canadian Climate Normals 1971-2000|url=http://www.climate.weatheroffice.gc.ca/climate_normals/results_e.html?stnID=889&lang=e&dCode=1&StationName=VANCOUVER&SearchType=Contains&province=ALL&provBut=&month1=0&month2=12|publisher=Environment Canada|date=2012-02-27|accessdate=2012-02-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/682XFBMTe|archivedate=2012-05-30}}</ref>. Наивысшая температура, когда-либо зарегистрированная — 34,4&nbsp;°C 30 июля 2009<ref>{{cite news|title=Hottest day ever recorded in Vancouver|url=http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/29/bc-heat-wave-forecast.html|accessdate=2009-07-29|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090731182327/http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/29/bc-heat-wave-forecast.html|archivedate=2009-07-31|deadlink=404}}</ref><ref>{{cite news|title=Temperature record broken in Lower Mainland — again|url=http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/30/bc-090730-heat-record.html|accessdate=2009-07-30|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090803160458/http://www.cbc.ca/canada/british-columbia/story/2009/07/30/bc-090730-heat-record.html|archivedate=2009-08-03|deadlink=404}}</ref>. Снег выпадает в среднем одиннадцать дней в году, три дня из них — более 60 мм<ref name = climateYVR>{{cite web|url=http://www.climate.weatheroffice.ec.gc.ca/climate_normals/results_e.html?Province=ALL&StationName=vancouver&SearchType=BeginsWith&LocateBy=Province&Proximity=25&ProximityFrom=City&StationNumber=&IDType=MSC&CityName=&ParkName=&LatitudeDegrees=&LatitudeMinutes=&LongitudeDegrees=&LongitudeMinutes=&NormalsClass=A&SelNormals=&StnId=889&|title=Canadian Climate Normals 1971-2000|publisher=Environment Canada|accessdate=2009-05-29}} {{недоступная ссылка|url=http://www.climate.weatheroffice.ec.gc.ca/climate_normals/results_e.html?Province=ALL&StationName=vancouver&SearchType=BeginsWith&LocateBy=Province&Proximity=25&ProximityFrom=City&StationNumber=&IDType=MSC&CityName=&ParkName=&LatitudeDegrees=&LatitudeMinutes=&LongitudeDegrees=&LongitudeMinutes=&NormalsClass=A&SelNormals=&StnId=889&}}</ref>. Зи́мы в Большом Ванкувере (Greater Vancouver) — на четвёртом месте по мягкости среди всей Канады, после близлежащих Виктории (Victoria), Нанаймо (Nanaimo) и Дункане (Данкан) (Duncan) (все они расположены на острове Ванкувер)<ref>{{cite web|title=Weather Winners — Mildest Winters|publisher=Environment Canada|url=http://www.on.ec.gc.ca/weather/winners/element.cfm?lang=e|accessdate=2007-01-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/619GD22QI|archivedate=2011-08-23}} {{недоступная ссылка|url=url=http://www.on.ec.gc.ca/weather/winners/element.cfm?lang=e}}</ref>. Нижняя планка температуры в Ванкувере опускается ниже 0&nbsp;°C в среднем 46 дней в году, а ниже −10&nbsp;°C — два дня в году. В среднем 4.5 дня в году температура остается ниже нуля по Цельсию и днем.--> {{Климат города | Ширина = 800px | Положение = right | Город_род = Ванкувер | Источник=[http://www.climate.weatheroffice.gc.ca/climate_normals/results_e.html?stnID=889&lang=e&dCode=1&StationName=VANCOUVER12 Environment Canada], [http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/britishcolumbia/vancouver.php World Climate Guide] | Янв_ср=3.3 | Янв_ср_осад=154 | Фев_ср=4.8 | Фев_ср_осад=123 | Мар_ср=6.6 | Мар_ср_осад=114 | Апр_ср=9.2 | Апр_ср_осад=84 | Май_ср=12.5 | Май_ср_осад=68 | Июн_ср=15.2 | Июн_ср_осад=55 | Июл_ср=17.5 | Июл_ср_осад=40 | Авг_ср=17.6 | Авг_ср_осад=39 | Сен_ср=14.6 | Сен_ср_осад=54 | Окт_ср=10.1 | Окт_ср_осад=113 | Ноя_ср=6.0 | Ноя_ср_осад=181 | Дек_ср=3.5 | Дек_ср_осад=176 | Год_ср=10.1 | Год_ср_осад=1199 | Янв_ср_мин=0.5 | Янв_ср_макс=6.1 | Фев_ср_мин=1.5 | Фев_ср_макс=8.0 | Мар_ср_мин=3.1 | Мар_ср_макс=10.1 | Апр_ср_мин=5.3 | Апр_ср_макс=13.1 | Май_ср_мин=8.4 | Май_ср_макс=16.5 | Июн_ср_мин=11.2 | Июн_ср_макс=19.2 | Июл_ср_мин=13.2 | Июл_ср_макс=21.7 | Авг_ср_мин=13.4 | Авг_ср_макс=21.9 | Сен_ср_мин=10.5 | Сен_ср_макс=18.7 | Окт_ср_мин=6.6 | Окт_ср_макс=13.5 | Ноя_ср_мин=3.1 | Ноя_ср_макс=9.0 | Дек_ср_мин=0.8 | Дек_ср_макс=6.2 | Год_ср_мин=6.5 | Год_ср_макс=13.7 | Янв_а_макс=15.3 | Янв_а_мин=-17.8 | Фев_а_макс=18.4 | Фев_а_мин=-16.1 | Мар_а_макс=19.4 | Мар_а_мин=-9.4 | Апр_а_макс=25.0 | Апр_а_мин=-3.3 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=0.6 | Июн_а_макс=30.6 | Июн_а_мин=3.9 | Июл_а_макс=31.9 | Июл_а_мин=6.7 | Авг_а_макс=33.3 | Авг_а_мин=6.1 | Сен_а_макс=29.3 | Сен_а_мин=0.0 | Окт_а_макс=23.7 | Окт_а_мин=-5.9 | Ноя_а_макс=18.4 | Ноя_а_мин=-14.3 | Дек_а_макс=14.9 | Дек_а_мин=-17.8 | Год_а_макс=33.3 | Год_а_мин=-17.8 | Янв_вода=8 | Фев_вода=8 | Мар_вода=8 | Апр_вода=10 | Май_вода=12 | Июн_вода=13 | Июл_вода=14 | Авг_вода=14 | Сен_вода=13 | Окт_вода=11 | Ноя_вода=9 | Дек_вода=8 | Год_вода=11 |}} == Халҡы == [[Файл:Chinese New Year 07 2.jpg|thumb|right|Ванкуверҙа [[Ҡытай календары|Ҡытай яңы йылы]], 2007 йыл]] Ванкуверҙың бик күп һанлы булмаған төп халҡы составында инглиз-канадалылар өҫтөнлөк итә. Ҡалала иммигранттар һаны йылдам арта бара, улар сығышы менән башлыса [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] илдәренән. Ванкуверҙа майҙаны буйынса ҙур ғына ҡытай кварталдары бар. Төньяҡта, тауҙарҙа барлыҡҡа килгән яңы фешенебель торлаҡ районы башлыса япон һәм ҡытай стилендә төҙөлгән, сөнки бында күп кенә байҙар [[Гонконг]]тан килеп урынлашҡан. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:95%;text-align:center;line-height:120%" |- ! colspan=17 | Йылдар буйынса Ванкувер халҡының иҫәбе (кеше)<ref>{{cite web|url=http://www.vpl.ca/branches/LibrarySquare/soc/pdfs/QF_Population_BC_Vancouver.pdf|title=City of Vancouver Population|publisher=Vancouver Public Library|format=PDF|accessdate=2009-12-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619GDUcF7|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614201558/http://www.vpl.ca/branches/LibrarySquare/soc/pdfs/QF_Population_BC_Vancouver.pdf |date=2007-06-14 }}</ref><ref>{{cite web|title=British Columbia Municipal and Regional District 2006 Census Total Population Results|publisher=BC Stats|url=http://www.bcstats.gov.bc.ca/data/cen06/mun_rd.asp|date=2006 Census|accessdate=2009-12-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619GE5Oaw|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615035019/http://www.bcstats.gov.bc.ca/data/cen06/mun_rd.asp |date=2011-06-15 }}</ref><ref>{{cite web|title=Population and dwelling counts, for Canada, census metropolitan areas, census agglomerations and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses|publisher=Statistics Canada|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=303&SR=1&S=51&O=A&RPP=9999&PR=0&CMA=933|date=2011 Census|accessdate=2012-03-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/682XH9ylc|archivedate=2012-05-30}}</ref> |- ! Йыл | 1891 | 1901 | 1911 | 1921 | 1931 | 1941 | 1951 | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2001 | 2006 | 2011 |- ! Ванкувер | 13,709 | 26,133 | 100,401 | 117,217 | 246,593 | 275,353 | 344,833 | 384,522 | 426,256 | 414,281 | 471,644 | 545,671 | 578,041 | 603,502 |- ! Ҙур Ванкувер | 21,887 | 42,926 | 164,020 | 232,597 | 347,709 | 393,898 | 562,462 | 790,741 | 1,028,334 | 1,169,831 | 1,602,590 | 1,986,965 | 2,116,581 | 2,313,328 |} == Иҡтисады == Ванкувер илдең иң ҙур сәнәғәт үҙәктәренең береһе булып тора<ref>http://vancouver.ca/aboutvan.htm «About Vancouver»</ref>. Ҡала порты — Канадалағы иң ҙуры һәм иң диверсифицирланғаны, уның сауҙа әйләнеше йылына 75 млрд. ашыу канада долларына барып етә<ref>http://www.portmetrovancouver.com/about/factsandstats.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210012845/http://www.portmetrovancouver.com/about/factsandstats.aspx |date=2010-02-10 }} «Facts and Stats»</ref>. Ванкуверҙа урман әҙерләүсе һәм файҙалы ҡаҙылмалар сығарыусы компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа программа обеспечениеһы, биотехнологиялар, һәм шулай уҡ йылдам үҫешә барған киноиндустрияның мөһим үҙәктәренең береһе булып бара<ref name="wn.com">http://wn.com/s/vancouvercity/index4.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131015805/http://wn.com/s/vancouvercity/index4.html |date=2010-01-31 }} «Economy»</ref>. Ванкуверҙың гүзәл урында урынлашыуы уны туризм өсөн төп урындарҙың береһенә әйләндерә. Туристар ҡала баҡсалары һәм парктары (Стэнли паркы, Королева Елизавета паркы, Ван Дусен ботаника баҡсаһы һ.б.) шулай уҡ ҡаланы уратҡан океан, тауҙар һәм урмандар буйлап йөрөйҙәр. Йыл һайын миллиондан ашыу кеше круиз караптарында Ванкувер аша үтә<ref name="wn.com"/>. == Транспорты == [[Файл:Vancouver Skytrain Rupert station train.jpg|thumb|250px|''SkyTrain'' ер өҫтө еңел метроһы]] [[Файл:Vakouver docks.jpg|thumb|250px|Ҡала порты панорамаһы]] Ванкувер үҫешкән ер өҫтө транспорт системаһына эйә, был системаға автобустар, троллейбустар, ҡала яны пассажир тимер юл линияһы (''West Coast Express''), ер өҫтө еңел метроһы (''SkyTrain'') һәм пассажир паромы (''SeaBus'') керә. Шулай ҙа Ванкувер йәмәғәт транспорты үҫешенең кимәле буйынса илдең башҡа ҡалаларынан ҡалыша. Ҡала һәм ҡала яны ер өҫтө траспортының ҙур өлөшө ''«Транслинк»'' дәүләт компанияһы тарафынан хеҙмәтләндерелә. ''SeaBus'' пассажир паромы ''Беррад ҡултығы'' аша яҡынса 15 минут эсендә үтеп, ҡала үҙәген ''Норт-Ванкувер (Төньяҡ Ванкувер)'' ҡалаһы менән тоташтыра. Паром маршруты һәр береһенә 400-әр кеше һыйҙырышлы ике судно менән хеҙмәтләндерелә, улар Британия Колумбияһында 1976 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ Ванкуверҙа ''SkyTrain'' поездары йөрөй, ул донъялағы еңел тиҙ йөрөшлө метролары араһында тулыһынса автоматлаштырылған иң оҙон транспорт системаһы булып тора. ''Ванкувер халыҡ-ара аэропорты'' (ИАТА коды: ''YVR'', ИКАО коды: ''CYVR'') Фрэйзер йылғаһы дельтаһы утрауында, ҡала үҙәгенән көньяҡҡа табан яҡынса 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Бихисап авиакомпаниялар Ванкуверҙан илдең башҡа калаларына, [[АҠШ]], [[Европа]], [[Азия]] һәм [[Океания]]ға көндәлек рейстар яһайҙар. {{Панорама|Vancouver dusk pano.jpg|x300px|Ҡала панорамаһы}} == Спорт == [[Файл:HarbourNight.jpg|thumb|250px|Harbour Centre]] === Канада футболы === * Бритиш Коламбия Лайонс (Канада футбол лигаһы — CFL) === Футбол === * Ванкувер Уайткэпс (MLS) === Хоккей === * Ванкувер Кэнакс (Милли хоккей лигаһы — NHL) * Ванкувер Джайантз (Көнбайыш хоккей лигаһы — WHL) 2010 йылдың 12-28 февралендә Ванкуверҙа [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]], ә шул уҡ йылдың 12-21 мартында Ҡышҡы [[Паралимпия уйындары]] уҙғарыла. == Туғандаш ҡалалар == {{кол}} * {{Украина}} [[Одесса]], [[Украина]] (1944)<ref>http://vancouver.ca/aboutvan.htm About Vancouver</ref> * {{Япония}} [[Йокогама]], [[Япония]] (1965) * {{Великобритания}} [[Эдинбург]], [[Бөйөк Британия]] (1978) * {{Флаг|Китай}} [[Гуанчжоу]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] (1985) * {{США}} [[Лос-Анджелес]], [[АҠШ]] (1986) * {{Южная Корея}} [[Сеул]], [[Корея Республикаһы]] (2007) * {{Россия}} [[Сочи]], [[Рәсәй Федерацияһы]] (2010) {{конец кол}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ванкувер (утрау)|Ванкувер утрауы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://vancouver.ca/ City of Vancouver]{{ref-en}} — ҡаланың рәсми сайты * [https://web.archive.org/web/20060719060517/http://www.gvrd.bc.ca/ Greater Vancouver Regional District]{{ref-en}} — региондың рәсми сайты * [http://twitter.com/CityofVancouver Twitter сайтында ҡаланың рәсми сайты]{{ref-en}} <!-- {{^}}{{Большой Ванкувер}} {{Британская Колумбия}} {{Достопримечательности Ванкувера}} {{^|0.5em}}{{Coord|49.25|-123.1|region:CA-BC_type:city(610000)|display=title}}--> {{Столицы зимних Олимпиад}} [[Категория:Ванкувер|*]] 8tl8pbtaaj5l58b1paf3p1ok8tmbrg0 0 118370 1309135 1182633 2026-11-07T17:48:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309135 wikitext text/x-wiki {{Улица Ростова-на-Дону |название = Ворошилов проспекты |статус = Проспект |на карте = |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 13 |lat_sec = 10 |lon_dir = E |lon_deg = 39 |lon_min = 43 |lon_sec =12 |region = RU |CoordScale = 2000 |фото = РНД-Ворошиловский_проспект.jpg |подпись = Оло Баҡса урамы яғына ҡарай проспект күренеше |район = Киров, Октябрь |прежние названия = Оло проспект, {{s|Оло Столыпин проспекты}} |протяжённость = 2,4 км самаһы |индекс = |телефоны = |на карте гугл = http://maps.google.com/?ie=UTF8&t=h&ll=47.225922,39.717464&spn=0.021013,0.038581&z=15 }} '''Ворошилов проспекты''' — [[Дондағы Ростов]] ҡалаһының үҙәк проспекттарының береһе. == Географияһы == Төньяҡта проспект Гагарин майҙанына терәлә, көньяҡ осо менән Дон аша һалынған [[Ворошилов күпере]]нә сыға. Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай йорттарҙың номерҙары арта бара. == Тарихы == Проспект [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре Климент Ефремович Ворошилов хөрмәтенә аталған. Элек урам '''Ҙур проспект''' тип аталған<ref>[http://rostgeneolog.narod.ru/rostovstreet.html Переименованные улицы Ростова-на-Дону]</ref>, ә [[1912 йыл]]да — '''Оло Столыпин проспекты''' тип<ref>[http://www.rosdon.ru/history/index4.php Старые и современные названия ростовских улиц.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416072604/http://rosdon.ru/history/index4.php |date=2017-04-16 }}</ref>, [[1958 йыл]]да Карл Маркс проспекты тип үҙгәртелә. Исеме Ворошиловтың шәхесенә йәбер башланғандан һуң үҙгәртелә. Был ваҡытта уның хөрмәтенә аталған күп урамдар һәм тораҡ пункттары исемдәрен алмаштыралар. [[1970 йыл]]да исемен яңынан Ворошилов проспекты тип үҙгәртәләр һәм бөгөнгө көнгә тиклем исеме башҡаса үҙгәртелмәне. [[1941]]—[[1942]] йылдарҙа проспектта Ростов һауа һөжүменә ҡаршы оборона дивизияһы районы штабы урынлаша, [[1943 йыл]]да ул Ростов һауа һөжүменә ҡаршы оборона корпусы районы тип үҙгәртелә<ref>[http://myfront.in.ua/krasnaya-armiya/divizii/divizionnye-rajony-pvo.html Дивизионные районы ПВО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628052354/http://myfront.in.ua/krasnaya-armiya/divizii/divizionnye-rajony-pvo.html |date=2013-06-28 }}</ref>. == Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар == * № 18/18 — «Рәсәй» страховкалау йәмғиәте йорто (1910-сы йылдар)<ref name="donland">{{Cite web|title=Ростов-на-Дону (объекты культурного наследия регионального значения)|url=http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=78746|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JcpwJXCT|archivedate=2013-09-14|publisher=Официальный портал Правительства Ростовской области|accessdate=2013-08-28}}</ref>. * № 20/17 — [[Ширман йорто|М. В. Ширман йорто]] * № 25/107 — В. М. Котляровтың табыш йорто * № 28, литер а — А. М. Гордондың килем йорто (XIX быуат аҙаҡтары) * № 29/83 — П. Д. Мухиндың табыш йорто, унда йәһүдтәрҙең шәхси уҡыу йорттары урынлашҡан була * № 33/93 — [[Шендеровтың табыш йорто| С. И. Шендеровтың табыш йорто]] * № 59/18 — ағалы-ҡустылы Ф. М. һәм М. М. Дутиковтарҙың мунса бинаһы * № 105 — Н. А. Семашко исемендәге 1-се ҡала дауаханаһы == Транспорт == Ворошиловский проспекты — [[Дондағы Ростов]]тың иң төп транспорт артерияһы, уның аша бик күп автобус маршруттары һәм бер троллейбус маршруты үтә. == Фотогалерея == <center class=""><gallery widths="200" heights="160"> Файл:Big Stolypinsky avenue.jpeg|Революцияға тиклемге открыткала Оло Столыпин проспекты Файл:Voroshilovsky avenue and Bolshaya Sadovaya street cross.jpg|Оло проспект һәм Оло Баҡсы урамы саты, XX быуат башы Файл:Cinema Burevestnik.jpg|Перекрёсток Ворошилов проспекты һәм Оло Баҡсы урамы саты, XXI быуат башы File:Доходный дом С. Шендерова. Ростов-на-Дону.jpg|С. Шендеровтың табыш йорто File:Don state technical university.JPG|Дон дәүләт техник университет File:Ростов-на-Дону. Ворошиловский проспект.jpg|Дондағы Ростовҡа ингән ерҙәге бина File:Отель "Европа", Ростов-на-Дону.jpg|"Европа" отеле </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Plan_of_Rostov-on-Don_1917.jpg Большой Столыпинский проспект на плане Ростова-на-Дону 1917 года] * [http://rostovwebcam.ru/cams/cam8.html Вороши́ловский проспект в реальном времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002113738/http://rostovwebcam.ru/cams/cam8.html |date=2012-10-02 }} [[Категория:Дондағы Ростов урамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса урамдар]] 0hfhxjo4j6edhs0aydd09zpk343sjvo 0 118810 1309265 1052961 2026-11-08T05:37:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309265 wikitext text/x-wiki {{Coord|display=title|49.6|40.67}}'''Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы (заказнигы)''' — [[Ростов өлкәһе]] Чертков районындағы элекке тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһы. [[1975 йыл|1975 йылда]] булдырылған һәм [[2005 йыл|2005 йылда]] ғәмәлдән сығарылған<ref name="Администрация Ростовской области. Распоряжение №301 от 07.11.2005 города Ростова-на-Дону">[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&backlink=1&&nd=144016820&&page=1&rdk=3#I0 Администрация Ростовской области. Распоряжение№ 301 от 07.11.2005 города Ростова-на-Дону]</ref>. == Тарих == [[1975 йыл|1975 йылдың]] [[18 декабрь|18 декабрендәге]] Өлкә башҡарма комитетының 1093-сө ҡарарына ярашлы рәүештә Журавский һунарсылыҡ заказнигы ойошторолған. Документтарға ярашлы рәүештә башта ҡурсаулыҡ 12 мең гектар майҙанды тәшкил итә<ref name="Журавский охотничий заказник">[http://www.zapoved.net/index.php/News/Регионы/Южный_округ/Ростовская_область/Чертковский_район/Журавский_заказник Журавский охотничий заказник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181203181951/http://www.zapoved.net/index.php/News/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%96%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%BA |date=2018-12-03 }}</ref>, һуңынан документтарҙа 13,7 мең гектар дөйөм майҙан күрһәтелә. Заказник айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре категорияһына ҡарай. [[Ростов өлкәһе]] хакимиәтенең 07.11.[[2005 йыл|2005 йылдағы]] 301-се ҡарарына ярашлы өлкә әһәмиәтендәге Журавский заказнигы ғәмәлдән сығарылған. == Тасуирлама == Журавский заказнигы биләмәһе эсенә Широкий, Кострыкино, Крутенький, Веденев, Тоҙло йырындары ингән. 13,7 мең гектар һаҡланған тәбиғәт территорияһының 3 гектарын һөрөнтө ерҙәр , 6,9 мең гектарын — көтөүлек һәм 3,8 гектарын — урман массивы биләгән. Заказник биләмәһе төньяҡта — [[Воронеж өлкәһе|Воронеж өлкәһенән]] алып Верхнедонский районына тиклем сикләнә. Көнсығыш сиге районындың Степной утары янында. Көньяҡ сиге — Степной утарынан алып Щедровский һунарсылыҡ хужалығына тиклем. Көнбайыш сиге [[Воронеж өлкәһе]]<nowiki/>нә тиклем һуҙылған. == Иҫкәрмә == {{примечания}} 0czh7cabi62vmwdkcjo5kl6rzr3lvc0 0 119023 1309165 1246337 2026-11-07T20:00:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309165 wikitext text/x-wiki {{Памятник |Русское название = "Герой-пионерҙарға" һәйкәл-стела |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = Һәйкәл 2010 йылда |Ширина изображения = 260 px |Современный статус = |Страна = [[Рәсәй]] |Название местоположения = ҡала |Местоположение = [[Каменск-Шахтинский]], <br>[[Ростов өлкәһе]] |lat_dir =N |lat_deg = |lon_dir = E|lon_deg = |region = RU |CoordScale = 2000 |Позиционная карта = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = А. Г. Деркунский |Архитектор = |Скульптор = |Строитель = |Основатель = |Начало строительства = 1967 |Окончание строительства = 1967 |Состояние = |Высота = |Материал = кирбес, бетон |Сайт = |Commons = }} '''Герой-пионерҙарға һәйкәл''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Каменск-Шахтинский ҡалаһында [[1967 йыл]]дың 2 ноябрендә Карл Маркс проспектындағы Пионерҙар скверына ингән урында «Герой-пионерҙарға» һәйкәл-стела асыла. == Тарихы һәм һүрәтләнеше == Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ([[1942 йыл]]дың 19 июленән [[1943 йыл]]дың 13 февраленә тиклем) Каменск [[Фашизм|фашистар]] ҡулында була. Гитлерсылар ҡалала башбаштаҡлыҡ ҡыла, урындағы халыҡты талай, үлтерә. Оккупация ете ай дауам итә. Ҡаланы немец илбаҫарҙарынан азат итеүҙә уҡыусылар ҙа ҡатнаша. Каменскийҙы азат итеү [[1943 йыл]]дың ғинуарында башлана, ҡалала ҡаты һуғыштар бара. [[1943 йыл]]дың 20 ғинуарында Ҡыҙыл Армияның алдынғы частары Каменскийға яҡынлаша. Балалар һәм өлкәндәр совет яугирҙарын ҡыуанып ҡаршы ала. Уҡыусылар ҡыҙылармеецтарға дошман һалдаттары, танкылары һәм орудиеһы урынлашҡан урындар тураһында һөйләй. Совет ғәскәрҙәре төркөмө һаны ҙур булмай, пехотаға ике танк ярҙам итә. Ҡыҙыл армия яугирҙары ҡалана азат итә алмай. Алыш тамамланыу менән [[Немецтар|немеецтар]] һәм полицайҙар каратель акциялары уҙғара. [[Фашизм|Фашистар]] рәттән бөтә үҫмерҙәрҙе, хатта 8-9 йәшлек малайҙарҙы ла ҡулға ала. [[Немецтар]] уларҙан ҡаты яза ҡулланып һорау ала, әммә ҙур һуғыштың бәләкәй геройҙары дошманға бер һүҙ ҙә әйтмәй, Тыуған еренә тоғро ҡала. Һорау алғандан һуң [[Фашизм|фашистар]] һәм полицайҙар малайҙарҙы хәҙерге 12-се гимназияның подвалында ата. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, уларҙы Новоселевская (хәҙер Щаденко) урамы ашаһындағы, хәҙерге Гагарин исемендәге парк территорияһындағы йортта аталар<ref>[http://vsegeroi.ru/node/562 Герои Пионеры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620011110/http://vsegeroi.ru/node/562 |date=2017-06-20 }}</ref>. Ҡырҡтан ашыу уҡыусы һәләк була, улар хөрмәт менән ерләнә. [[Файл:Kamensk Ul-Geroev-pionerov.jpg|220 px|left|thumb|Герой-пионерҙар урамының иҫтәлекле таҡтаташы]] Каменск-Шахтинский ҡалаһы немец баҫҡынсыларынан өс аҙнанан һуң азат ителә. [[1967 йыл]]дың 2 ноябрендә үҙәк ҡала скверында һәләк булған балаларҙың исемдәрен күрһәтеп, Герой-пионерҙарға һәйкәл асыла. Улар хөрмәтенә урамдарҙың береһенә, 1973 йылда Линейная урамына, Герой-пионерҙар урамы исеме бирелә. Һәйкәл авторы — Каменск рәссамы Анатолий Григорьевич Деркунский. Стелаға геройҙарҙың исемдәре — Бабков В., Блинов Г. Ф., Бервенев Г. П., Выриков А. П., Глуховской И. К., Герловский А. Ф., Донченко С. В., Дробовач И. П., Захарченко. Н., Иванов С. А., Крамаров В. Ф., Д. Крамаров . Ф., И. Кучеров, Красников М. Ф., З. Кочетова, Купреченков И. Д., Ланин О. В., Миньков Б. Г., Новойдврский И. П., Новиков Н., Панфилов И., Ю. Ревин , И, И. Руденко, М. Стахиев . А., Славин В. А., Сливин Б. А., Сучилин М. А., Хапричков Ю. И., Хитайленко В. С., Чепелев Н. М., Чепелев В. М., Чумаков Ю., Шачнев А. Г., Яковлев П. Д., Яровенко Ю. Д.<ref>[http://mognovse.ru/oir-sochinenie-ulica-geroev-pionerov.html Улица Героев Пионеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323053007/http://mognovse.ru/oir-sochinenie-ulica-geroev-pionerov.html |date=2017-03-23 }}</ref> яҙылған. [[1996 йыл]]да һәйкәл реконструкциялана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://kamensk-library.ru/памятник-пионерам-и-школьникам-город/ Памятник пионерам и школьникам города, погибшим от рук фашистских захватчиков в январе 1943 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416174917/http://kamensk-library.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC-%D0%B8-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4/ |date=2021-04-16 }} * [http://tagfind.ru/kamensk/4639 Достопримечательности города] * [http://wikimapia.org/14784131/ru/Памятная-стела-в-честь-героев-пионеров Памятная стела в честь героев-пионеров (Каменск-Ша́хтинский)] * [https://web.archive.org/web/20190822152720/https://localway.ru/kamensk-shakhtinskiy/poi/pamyatnik_geroyam_pioneram_331507 Памятник Героям-пионерам ] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] [[Категория:1967 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 7jhaut2aqdacbrkkk0ch9wvvmgmrt0r 0 119139 1309300 1308108 2026-11-08T08:31:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309300 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Иван Вазов | Төп исеме = | Рәсеме = BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG | Ҡултамғаһы = Вазов портреты. Авторы Уилл Сеймур Монро, 1914 йыл | Тыуған ваҡыттағы исеме = Иван Минчов Вазов |Псевдонимдары = Пейчин, Добринов, Ц-в, Д. Н-ров, Т. Габровски, Боянец, Белчин, Н-чев һәм башҡалар. | Тыуыу датаһы = [[9 июль]] [[1850]] | Тыуған урыны = Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы, элек {{ТыуғанУрыны|Ғосман империяһы|Ғосман империяһында}} | Вафат булыу датаһы = 22.09.1921 | Вафат булған урыны = {{ВафатБулыуУрыны|Болгария}}ның {{ВафатБулыуУрыны|София|Софияла}} ҡалаһы | Гражданлығы = {{Болгария}} | Эшмәкәрлек төрө = прозаик, шағир, драматург |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Болгар теле]] | Дебют = «Борът» шиғыры | Наградалары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Кирилла и Мефодия}} {{!}}} |Викикитапхана = }} '''Ива́н Ми́нчов Ва́зов''' ([[9 июль]] [[1850 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[1921 йыл]]) — киң билдәле [[Болгария|болгар]] [[шиғриәт|шағирҙарының]] береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, [[1897 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябренән]] [[1899 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була. == Биографияһы == [[Файл:Vazov Museum Sopot.jpg|left|thumb|200px|Иван Вазов тыуған йорт. Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы.]] Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге [[Греция]]) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа [[18-се быуат]] аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә. Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк [[рус әҙәбиәте]] менән таныша, шулай уҡ [[грек теле|грек]] һәм [[төрөк теле|төрөк телдәрен]] өйрәнә. 1866 йылда Пловдив гимназияһының 4-се синыфына уҡырға инә, бында [[француз теле]]н өйрәнә, Пьер Беранже һәм [[Виктор Гюго]] шиғриәте менән мауыға. Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була. Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡала<ref name=24chasa>[http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=190461 Вазов спи под камък от Витоша — 24chasa.bg]</ref>. 24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйыла<ref>[http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 Възпоменание за патриарха на българската литература Иван Вазов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919035705/http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 |date=2016-09-19 }}</ref>. == Ижады == Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. [[Румыния]]лағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға<ref>Гайдук — ХV—ХIХ быуаттарҙа [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан илдәрендә]] һәм [[Венгрия]]ла төрөк хакимлығына ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы.</ref> һәм воеводалар батырлығына дан йырлай. Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла. [[Файл:Ivan Vazov Alexandar Vladikov.jpg|мини|Иван Вазовтың һуңғы портреты. Авторы Александр Владиков.<br> 1920 йыл.]] «Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы [[1876 йыл]]дағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи»<ref>Офицерский чин в Османской империи у янычар, соответствующий командиру роты.</ref> Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була. Болгар йәмғиәте тормошон «Чичовцы» повесында Иван Вазов бөтөнләй икенсе юҫыҡтан асып бирә: Төркиә хакимлығы тамамланыуынан алдағы осорҙа йәшәүсе ябай болгарҙарының ғөрөф-ғәҙәте һәм образдары гротеск<ref>Әҙәбиәттә, сәнғәттә тормош күренешен ғәҙәттән тыш арттырып күрһәтеүгә ҡоролған алым һәм ошо алым менән ижад ителгән әҫәр</ref> һәм сатирик формалар менән матур итеп бирелгән, бынан тыш әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет һәм эпизодтар «Под игом» романында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар менән дә бәйле. «Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла. Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар. Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, [[эпос]]та һәм [[Драма (жанр)|драма жанрында]] ла уңышлы эшләй. Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне. Болгар әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрҙәре булараҡ Вазов-драматургтың «Хъшове», «Към пропаст» һәм «Борислав» исемле пьесалары тиҙ арала танылыу ала. Үҙен яҙыусы һәм шағир итеп танытҡан әҙиптең эпик һәм лирик әҫәрҙәре болгар әҙәбиәте үҫешендә билдәле бер этапты билдәләй, — Иван Вазовтың әҙәби-тарихи әһәмиәте нәҡ ошонда сағыла. Болгар телен лексик һәм эвфоник яҡтан, йәки аһәңлек<ref>Шиғри әҫәрҙә өн-ауаз ярашлығы</ref> яғынан байытыуы менән дә Иван Вазов милли әҙәбиәт тарихында һиҙелерлек урын биләй. == Библиография == {| class="wide sortable" |+ ! |Йыл ! |Исеме, тәржемә <!-- Первый или же наиболее распространенный перевод на русский; или просто перевод, если офиц. не переводилось --> ! |Исемдең оригиналы <!-- болг. --> ! |Жанр ! |Тип <!-- Название сборника, куда входит произведение. Или слово "(Сборник)", если описывается сам сборник --> ! |Тасуирлама |------ | [[1876]] | [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-185 Знамя и гусли]<ref>[http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов. Избранные произведения / М.: Детгиз. — предисл. А. Собкович. — (Школьная библиотека). — 1952.]</ref><small> # Сосна. Перевод П. Железнова # Бедная женщина # Гусли, настроенные на новый лад. Перевод Н. Чуковского # Мститель. Перевод А. Кудрейко # Доброволец. Перевод М. Павловой # Знамя. Перевод А. Кудрейко # Панагюрские повстанцы. Перевод Л. Белова # Свобода или смерть. Не переведено # «Радецкий». Перевод М. Павловой # Где Болгария? # Мамино дитя # Путешественник и гора Витош # 1875 год! # Мать крестьянина # Завет # Моим друзьям Г. и А. # Деды наши несчастные # В моей винтовке # Георгиевская # Сиркеджи-скелеси # Мысли о картине # Амнистия болгарам # Абдул Хамид</small> | [http://chitanka.info/book/506-prjaporets-i-gusla Пряпорец и гусла]<small> # Борът # Сиромахкиня # Новонагласената гусла (1875) # Отмъстител # Волентиринът (1875) # Пряпорец # Панагюрските въстаници (1875) # Свобода или смърт (1876) # „Радецки“ # Де е България? # Мамино чедо (1875) # Пътник и Витош планина (1874) # 1875 година!! (1875) # На една майка селянка (1875) # Завет (1875) # На приятелите ми Г. и А. (1875) # Дедите наши злочести (1876) # На пушката ми (1876) # На Гергьовден (1876) # Сиркеджи-скелеси (1876) # Мисли върху една картина (1876) # Амнистия за българите (1876) # Абдул Хамид (1876)</small> | Шиғырҙар | Йыйынтыҡ | Төрлө йылдар шиғырҙары йыйынтығы |------ | [[1892]] | | Великата Рилска пустиня | Проза | | |------ | [[1893]] | # Кардашев на охоте. Повесть | [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 1. Очерки из столичний животъ # [http://chitanka.info/text/3762-kardashev-na-lov Кардашев на лов] Повесть | Проза | Сборник | Рассказы. Очерки из столичной жизни. |------ | [[1895]] | | [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 2. Очерки из столичний животъ | Проза | Сборник | Рассказы. Очерки из столичной жизни. |------ | [[1894]] | [http://www.litmir.net/bd/?b=148240 Под игом]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''(пер. СПБ., журн. «Мир божий», 1896; Я. Слоним, В. Володин, М. Клягиина-Кондратьева, не п. 1970)'' | [http://chitanka.info/book/1773-pod-igoto Под игото] | Роман | Роман | Роман из болгарской жизни в преддверии Освобождения |------ | [[1900]] | Журналист ли? ''(не переведено)'' | [[:bg:Вестникар ли?|Вестникар ли?]] | Комедия | Пьеса | <!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --> |------ | [[1903]] | Искатели тёплых местечек ''(пер. М. Симаков)'' | [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=2791&Level=1 Службогонци] | Комедия | Пьеса | <!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --> |------ | [[1907]] | Святослав Тертер | [http://chitanka.info/book/1774-svetoslav-terter Светослав Тертер] | Роман | Роман | Исторический роман о Болгарии в конце XIII века |------ | [[1919]] | | [http://chitanka.info/book/498-ljuleka-mi-zamirisa Люлека ми замириса] | Поэзия | Сборник | Сборник стихов |------ | [[1881]] | Гусли | [http://chitanka.info/book/492-gusla Гусла] | Поэзия | Сборник | Сборник стихотворений, написанных в период 1880-1881 гг. |------ | [[1881]] | Митрофан и Дормидольский ''(перевод М. Симаков)'' | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&sectionID=5 Митрофан и Дормидолски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220056/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&sectionID=5 |date=2013-11-10 }} | Повесть | (Повесть) | Комедийная повесть |------ | [[1883]] | Отверженные ''(Перевод В. Дилевской и Н. Толстого, 1952)'' | [http://chitanka.info/text/3765-nemilinedragi Немили—недраги] (''Пловдив, журн. «Наука», 1883–1884'') | Повесть | (Повесть) | Полу-автобиографическая повесть, по словам автора, «точное описание жизни хэшей в Румынии» в начале 1870-х. Переработана в драму «Хэши» (1894) |------ | [[1884]] | Наша родня ''(перевод М. Симаков)'' | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&sectionID=5 Чичовци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220120/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&sectionID=5 |date=2013-11-10 }}. Галерия от типове и нрави български в турско време | Комедия | (Повесть) | Галерея типов и бытовых сцен из жизни Болгарии под властью турок |------ | [[1896]] | Новая земля. Роман из болгарской жизни за год до Освобождения | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&sectionID=5 Нова земя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220053/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&sectionID=5 |date=2013-11-10 }} Роман из живота на българите през първите години след Освобождението | Роман | (Роман) | Роман о жизни перед Освобождением от турецкого ига |------ | [[1903]] | Казаларская царица | Казаларската царица | Роман | (Роман) | |------ | [[1907]] | Иван Александр | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&sectionID=5 Иван Александър] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421220228/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&sectionID=5 |date=2015-04-21 }} | Повесть | - | Историческая повесть из жизни Второго Болгарского царства середины XIV века | |+ |} Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов): * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=12797&Level=1 Борислав] Драма * [http://chitanka.info/book/489-v-lonoto-na-rila В лоното на Рила] Путевые заметки * [http://chitanka.info/book/1775-v-nedrata-na-rodopite В недрата на Родопите] Путевые заметки * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=415413664&sectionID=5 В царството на самодивите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114925/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=415413664&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэзия, лирико-фантастическая поэма * [http://chitanka.info/book/490-v-chuzhbina В чужбина] Поезия * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=290538716&sectionID=5 Видул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124100/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=290538716&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/491-videno-i-chuto Видено и чуто] Рассказы, 1901 г. Из этого сборника на русском: * Дед Йоцо видит * Негостеприимное село * [http://chitanka.info/text/3768-gramada Грамада] «Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова. * [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf Громада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033423/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/text/4197-edna-odiseja-iz-deliorman Една одисея из Делиорман] Повесть *'''Епопея на забравените''' / [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-188 Эпопея забытых] : [http://chitanka.info/text/3849-levski Левски] : [http://chitanka.info/text/3850-benkovski Бенковски] : [http://chitanka.info/text/3851-kocho Кочо] : [https://web.archive.org/web/20161121043820/http://chitanka.info/text/3852-bratja-zhekovi Братя Жекови] : [http://chitanka.info/text/3853-kableshkov Каблешков]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3854-paisij Паисий]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3855-bratja-miladinovi Братя Миладинови]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3856-rakovski Раковски]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3857-karadzhata Караджата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121043715/http://chitanka.info/text/3857-karadzhata |date=2016-11-21 }} : [http://chitanka.info/text/3858-1876 1876] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121165652/http://chitanka.info/text/3858-1876 |date=2016-11-21 }} : [http://chitanka.info/text/3859-volov Волов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121170411/http://chitanka.info/text/3859-volov |date=2016-11-21 }} : [http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka Опълченците на Шипка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423141202/http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka |date=2017-04-23 }} На английском: * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10651&Level=2 Levski] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10652&Level=2 The Defence of Perushtitsa] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10653&Level=2 Paissy] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10654&Level=2 The volunteers at Shipka] * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&sectionID=5 Живописна България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150936/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&sectionID=5 |date=2012-01-03 }} Путевые заметки * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1977692038&sectionID=5 Загорка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123807/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1977692038&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма, тот же сюжет что и «Грамада» в другом варианте. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=628640605&sectionID=5 Зихра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191112/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=628640605&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Лирико-романтическая поэма * [http://chitanka.info/book/494-zvukove Звукове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030153/http://chitanka.info/book/494-zvukove |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/495-izbavlenie Избавление] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025058/http://chitanka.info/book/495-izbavlenie |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Русско-турецкую войну 1877—1878 г. [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-187 Избавление] * [http://chitanka.info/book/496-italija Италия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025926/http://chitanka.info/book/496-italija |date=2017-03-27 }} Поэзия * [https://web.archive.org/web/20170327030159/http://chitanka.info/book/497-kakvo-pee-planinata Какво пее планината] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=8693&Level=1 Към пропаст] Драма '''Легенди при Царевец''' Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы. В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=77663797&sectionID=5 Свети Димитрий Чудотворец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225070541/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=77663797&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=944216667&sectionID=5 Проклятие въз Иванка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225010341/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=944216667&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=193852644&sectionID=5 Балдуин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224214814/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=193852644&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1321356073&sectionID=5 Калояновий орел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231824/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1321356073&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=374689060&sectionID=5 Куманката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225021912/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=374689060&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1559767961&sectionID=5 Княгиня Ирина Комнен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140220/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1559767961&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=885487736&sectionID=5 Кир Тодор в Търново] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225064851/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=885487736&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1378992417&sectionID=5 Конецът на Ивана-Асеня II ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225101038/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1378992417&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1301097356&sectionID=5 Калиман II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225142053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1301097356&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1041131907&sectionID=5 Ивайлова брачна нощ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231933/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1041131907&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=805489786&sectionID=5 Мария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225115818/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=805489786&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Та же Мария Палеолог, жена Константина Тихого и Ивайло. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1941324000&sectionID=5 Бягството на Ивана-Асеня III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224233626/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1941324000&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1545245261&sectionID=5 Татарска царица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225020053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1545245261&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=2059297741&sectionID=5 Лобната скала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224212808/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=2059297741&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1295574625&sectionID=5 Чоки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225121105/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1295574625&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=274670889&sectionID=5 Момата на Къз-Хисар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225131739/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=274670889&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=88623789&sectionID=5 Велбъжд и Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225145839/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=88623789&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Параллель между сербско-болгарскими войнами в 1330 г. и 1885 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1322137214&sectionID=5 Сара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225022318/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1322137214&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=337854741&sectionID=5 Патриарх Евтимий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224200516/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=337854741&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Ученик Евтимия, Григорий Цамблак (он же митрополит Киевский), унес сохранившиеся болгарские летописы в Русь. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1355528170&sectionID=5 Жидов гроб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222172136/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1355528170&sectionID=5 |date=2014-02-22 }} Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106396201&sectionID=5 Сборът на духовете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084045/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106396201&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1778653190&sectionID=5 Литургията] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225065217/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1778653190&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про сохранению христианской веры. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1561151472&sectionID=5 Шишмановий бряст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225092324/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1561151472&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про восстановлению болгарской государственности. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106403536&sectionID=5 Минарето] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225130111/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106403536&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [https://web.archive.org/web/20170327030904/http://chitanka.info/book/499-majska-kitka Майска китка] Поэзия, 1880 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1837500803&sectionID=5 Моята съседка Гмитра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123833/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1837500803&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Юмористическая поэма * [https://web.archive.org/web/20170327030909/http://chitanka.info/book/500-ne-shte-zagine Не ще загине] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=17163&Level=1 Неотдавна] Повесть * [https://web.archive.org/web/20170327031751/http://chitanka.info/book/501-novi-ekove Нови екове] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=4310&Level=1 Нора] Повесть * [http://chitanka.info/book/502-pesni-za-makedonija Песни за Македония] Поэзия * [https://web.archive.org/web/20170327030919/http://chitanka.info/book/503-pod-gryma-na-pobedite Под гръма на победите] Поэзия * [https://web.archive.org/web/20170327025119/http://chitanka.info/book/504-pod-nasheto-nebe Под нашето небе] Поэзия [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-190 Под нашим небом] * [https://web.archive.org/web/20170327030204/http://chitanka.info/book/505-polja-i-gori Поля и гори] Поэзия [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf Поля и леса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033411/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [https://web.archive.org/web/20170930225549/http://chitanka.info/book/507-pystyr-svjat Пъстър свят] Рассказы На русском: * Болгарка * Павле Фертиг * От урала до «Ура» * Отвергнутый марш * Урок * Безвестный герой * Гост-краснобай на казенном пиру * [https://web.archive.org/web/20170125073044/http://chitanka.info/book/508-razkazi-18811901 Разкази 1881—1901] Рассказы На русском: * Вылко на войне * Придет ли? * Хаджи Ахилл * Кандидат в хаммам * Белимелец * В кривинах * Дед Нистор * Встреча * Упрямая голова * Gronde Maritza teinte de sang * Сцена * Пейзаж * [http://chitanka.info/book/509-razkazi-19011921 Разкази 1901—1921] Рассказы * [http://chitanka.info/book/510-svobodnite-mi-chasove Свободните ми часове] Поэзия * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1267585007&sectionID=5 Синайска роза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123851/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1267585007&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni Скитнишки песни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025416/http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/512-slivnitsa Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030100/http://chitanka.info/book/512-slivnitsa |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Сербско-Болгарскую войну 1885 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033429/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa Стихотворения за малки деца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327031429/http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa |date=2017-03-27 }} Поэзия про детей, 1883 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=29643044&sectionID=5 Трайко и Риза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103407/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=29643044&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija Тъгите на България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030942/http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija |date=2017-03-27 }} Поэзия, 1877 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf Печали Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033444/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki Утро в Банки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216141845/http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki |date=2016-12-16 }} Рассказы (Добродушни разкази), 1905 г. Из того же сборника на русском: * Апостол в опасности * Чистый путь * Подоженные снопы === Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә === В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет. * Събрани съчинения, т. 1-20, С. - 1955-57. * Неиздадени произведения, С. - 1968. === рус телендә === * Последний день XX века / {{lang-bg|Последният ден на XX век}}. — 1899 год. Перевод на русский: Е. Харитонов, журнал «Если», 1999, № 12 * Рассказы Вазова, перев. и вступит. ст. А. Сиротинина, СПБ., 1904 * На русский язык переведено и вышло отдельным изданием: Болгарское восстание накануне последней войны, Киев, 1884 * То же, изд. «Вятского т-ва», Вятка, 1904 * Иван Вазов. Сочинения в 6-ти томах. М.: Гослитиздат, 1956—1957. * Иван Вазов. Пёстрый мир. Юмор и сатира: Перевод с болг., сост. и вступ. ст. Н. Симакова; Прим. К. Державина; Ил. В. Сергеева. — М.: Правда, 1986. — 576 с., ил. Тираж 250 000 экз. Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах: * Журнал XIX века «Дело», 1886, VII; «Живописное обозрение», 1892, № 29 * «Мир божий», 1896, I-Х * «Русские ведомости», 1898, ЇЇ 8, 112 * «Русское богатство», 1900, IX; 1902, I * «Нива», 1902, № 19 * «Славянский век», 1902, № 48, 50; 1903, № 71, 75; 1904, № 81; «Север», 1902, № 21, 22; 1907, № 23 * «Волынь», 1903, № 126, 246 * «Исторический вестник», 1903, VII, IX * «Народное образование», 1908, X * сборник «Славянская муза», В. Уманова-Каплуновского, СПБ., 1904 === Вазов тураһында библиография === * Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71 * Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II * Уманов-Каплуновский В. Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V * Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III * Минчо-Делянов, Вазов, Величков, Михайловский, «Славянский мир», 1910, II * Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948 * 3лыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX-XX вв., М., 1959 * Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950 * Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946 * Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951 * Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966 * Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968 * Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Иван Вазов |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиөҙөмтә = :bg:Иван Вазов |Викикитапхана = :bg:Иван Вазов |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [[iarchive:IvanVazov|Іван Вазов. Кантата.]] * {{ВТ-ЭСБЕ|Вазов-Минчов}} * [http://literaturata.com/topic-t690.html Биография на Иван Вазов (болг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208191848/http://literaturata.com/topic-t690.html |date=2008-12-08 }} * [http://slovo.bg/showauthor.php3?ID=14&LangID=1 Иван Вазов (произведения на болгарском)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов (произведения на русском)] * {{ЛЭ}} Кара-Иванов. * [http://bgdiaspora.h3b.ru/12543 Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.] {{Библиоинформация}} [[Категория:Болгария шәхестәре]] [[Категория:9 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1850 йылда тыуғандар]] npeysbpr3x1m9sukn3x7dovr0a1vqq4 0 119167 1309317 1195061 2026-11-08T09:26:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309317 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Утар | русское название = Илларионов | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 49 |lat_min = 8 |lat_sec = 12.8 | lon_deg = 42 |lon_min = 0 |lon_sec = 8.01 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Ростов өлкәһе | регион в таблице = | вид района = | район = Боковский районы | район в таблице = Боковский районы{{!}}Боковский | вид поселения = Ауыл биләмәһе | поселение = Краснокутское ауыл биләмәһе (Боков районы) | поселение в таблице = Краснокутское ауыл биләмәһе (Боков районы){{!}}Краснокутское | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = |климат = | население = 269 | год переписи = [[2010]] | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 346256 | телефонный код = 86382 | цифровой идентификатор = 60207850003 | категория в Commons = | сайт = }} '''Илларионов''' — [[Ростов өлкәһе]]нең [[Боковский районы]]ндағы утар Краснокутский ауыл биләмәһе составына инә . == Географияһы == === Урам === * Магрицкий урамы. == Тарих == == Иҫтәлекле урын == * Казак һәйкәле<ref>[http://pohodd.ru/gal/main.php?g2_view=dynamicalbum.RandomAlbum&g2_albumId=330&g2_itemId=60102&g2_imageViewsIndex=1 Памятник казакам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250905054958/http://pohodd.ru/gal/main.php?g2_view=dynamicalbum.RandomAlbum&g2_albumId=330&g2_itemId=60102&g2_imageViewsIndex=1 |date=2025-09-05 }}</ref>. [[Ростов өлкәһе|Ростов өлкәһендә]] [[неолит]] осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Йылға буйҙарында нигеҙләнеүселәр башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә<ref>[http://donovedenie.ru/blog/ehpokha_neolita_v_rostovskoj_oblasti/2015-10-06-626 Эпоха неолита в Ростовской области]</ref>. Дала малсылыҡты үҫтереүселәр өсөн икһеҙ-сикһеҙ көтөүлек булған. Бында шул ваҡыттарҙан кешеләр ерләнгән бик күп ҡурғандар ҡалған. Был ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан һаҡлана. Боков районының Илларионов утарынан йыраҡ түгел бер нисә иҫтәлекле археологик ҡомартҡы урынлашҡан. Улар [[2002 йыл|2002 йылдың]] 25 июнендә ҡабул ителгән 73-сө «[[Рәсәй Федерацияһы]] халыҡтары мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһында» федераль[[2004 йыл|, 2004 йылдың]] 22 октябрендәге 178-се «[[Ростов өлкәһе]] мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) тураһындағы» өлкә һәм Ростов өлкәһе хакимиәте башлығының [[1997 йыл|1997 йылдың]] 21 февралендәге 51-се ҡарарына ярашлы, закон һаҡлауында. * Ҡурған «VI Илларионов». Илларионов утарынан көнбайышта 500 метр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. * Ҡурған «VIII Илларионов». Илларионов утарынан 1,75 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. * Ҡурған төркөмө «I Илларионов» (15 ҡурған). Илларионов утарынан яҡынса 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. * Ҡурған төркөмө «II Илларионов» (2 ҡурған). Илларионов утарынан 1,0 км өҫтәрәк, көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. * Ҡурған төркөмө «Илларионов III» (5 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығыштараҡ яҡынса 1,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан . * Ҡурған төркөмө «IV Илларионов» (2 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығышта 3,1 км өҫтәрәк урынлашҡан. * Ҡурған төркөмө «V Илларионов» (4 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығышта 4,0 км өҫтәрәк урынлашҡан<ref>[http://www.voopiik-don.ru/main/2009-06-01-10-22-43/104-2011-12-02-09-14-22/2019-------01022011 Список памятников археологии Боковского района, состоящих на государственной охране]</ref>. == Һылтанмалар == * [http://www.ru-zip.com/city/110874/ Почтовые индексы: Илларионов Хутор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083053/http://www.ru-zip.com/city/110874/ |date=2016-03-04 }} == Иҫкәрмә == {{примечания}} [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] k6xy48p5kzxrzodpzbdkaur8ljxqcem 0 119277 1309056 1051626 2026-11-07T12:12:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309056 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Бәжекәй | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min =28 |lat_sec = 13 | lon_deg = 60 |lon_min = 55|lon_sec =7 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Нөркә ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Нөркә ауыл биләмәһе{{!}}Нөркә | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = 16,5 | высота центра НП = | население = {{ Население | Бажикаева | тс }} | год переписи = {{ Население | Бажикаева | г }} | плотность = {{formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Бажикаева | ч }} / 16.5 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 456881 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | цифровой идентификатор 2 = 75606480106 | категория в Commons = | сайт = }} '''Бәжекәй''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына керә. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Күк Йүргәк улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900<ref name="БЭ2013" /> |- | 126 || 208 || 318 || 500 |} {{ Население | Бажикаева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] j3edaoy7w8j9rn8h5e34a46oaw1omoq 0 119667 1309094 1292226 2026-11-07T14:44:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309094 wikitext text/x-wiki {{Карточка трамвайной системы | название = Варшава трамвайы | оригинальное название = | логотип = | ширина лого = | изображение = Warsaw 07-13 img09 tram.jpg | ширина = | тип = | страна = {{Флагификация|Польша}} | расположение = [[Варшава]] | дата открытия = 1866 йылдың 11 декабре (конка), 1908 йылдың 26 марты (электр көсө) | дата закрытия = | владелец = Tramwaje Warszawskie | организатор = Варшава транспорт идаралығы | эксплуатант = Tramwaje Warszawskie | дневной пассажиропоток = | годовой пассажиропоток = | сайт = https://tw.waw.pl/ | имя сайта = tw.waw.pl | число маршрутов = 26<ref>[http://www.ztm.waw.pl/pokazmapy.php?i=16&l=1 Zarząd Transportu Miejskiego m.st. Warszawy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204193706/http://www.ztm.waw.pl/pokazmapy.php?i=16&l=1 |date=2016-12-04 }}</ref>. | число остановок = | длина сети = 254 км<ref>{{cite web|publisher=«Администрация города Варшава»|url=http://transport.um.warszawa.pl/sites/default/files/0198_uch_zal.pdf.pdf|title=Plan zrównoważonego rozwoju transportu zbiorowego dla m.st. Warszawy|accessdate=7 мая 2015|archiveurl=http://archive.is/8BdTD|archivedate=2016-11-02}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20161102070720/http://transport.um.warszawa.pl/sites/default/files/0198_uch_zal.pdf.pdf |date=2016-11-02 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=«Транспортное управление города Варшава»|url=http://www.ztm.waw.pl/?c=668&l=1|title=Plan zrównoważonego rozwoju transportu zbiorowego dla m.st. Warszawy|accessdate=7 мая 2015|archiveurl=http://archive.is/lGQHz|archivedate=2016-11-02}}</ref> (по состоянию на 2015 год) | длина маршрутов = 470 км | число вагонов = 832 | типы подвижного состава = | число депо = 4 | ширина колеи = 1435 мм | электрификация = | высота контактной сети = | средняя скорость = | максимальная скорость = | схема маршрутов = | формат схемы = | ширина схемы = | страница на Викискладе = Trams in Warsaw }} [[Файл:Warsaw_trams2.svg|мини|<center>Варшавала трамвай карталары системаһы ([[sharemap:public/Trams in Warsaw|анимированные строительство линии строительства карте]])</center>]] [[Файл:Warsaw_streetcar_network_before_1939.svg|мини|<center>1945 йылға тиклем Варшавала трамвай селтәре картаһы ([[sharemap:public/Warsaw streetcar network before 1939|интерактивная версия]])</center>]] '''Варшава трамвайы''' — [[Польша]]ның, 254 км юлдан, 470 км маршруттан, 876 трамвай вагондарынан һәм 26 юлдан торған трамвай селтәре. Система [[1866 йыл]]дың 11 декабрендә асылған. == Линия тарихы == [[Варшава]] трамвайы тарихы [[1866 йыл]]дың 11 декабрендә, [[Вена]] вокзалын ({{Lang-pl|Dworzec Wiedeński}}) [[Петербург]] ({{Lang-pl|Dworzec Petersburski}}) һәм Тересполь ({{Lang-pl|Dworzec Terespolski}}) вокзалдары менән бәйләүсе конка асылыу менән бергә башлана. [[1903 йыл]]да Млынарская урамында «Воля» трамвай депоһы сафҡа индерелә. [[1919 йыл]]дың 24 июлендә ҡала хакимиәте «Баш ҡала Варшаваның ҡала трамвайҙары» (пол. Tramwaje Miejskie m. st. Warszawy) предприятиеһын ойоштора. [[1921 йыл]]дың 31 декабрендә тәүге төнгө маршрут сафҡа индерелә: Ҡотҡарыусы майҙаны ({{Lang-pl|pl. Zbawiciela}}) — Teatralny pl. [[1925 йыл]]дың мартында Кавенчинская урамында (польск. Kawęczyńska ul.) «Прага» депоһы асыла. [http://1939%20йыл 1939 йыл]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}дың сентябренән 18 октябргә тиклем осорҙа һуғыш башланыу сәбәпле трамвайҙар йөрөмәй. [[1941 йыл]]дың 1 июлендә оккупанттар тарафынан [http://Варшава Варшава]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ҡалаһында транспорт предприятиеһы булдырыла ({{Lang-de|Städtische Verkehrsbetriebe Warschau}}), ул ҡала трамвай селтәрен эксплуатациялау менән шөғөлләнгән. [[1944 йыл]]дың 1 авгусынан ҡалала ғәмәлдә трамвай эшләүҙән туҡталды. [[1945 йыл]]дың 20 июнендә һуғыштан һуң беренсе трамвай маршруты № 1 файҙаланыуға индерелә, ул Кавенчиньск урамын Вятрачна урамы менән тоташтыра. Бер нисә аҙна үткәндән һуң Һул яр буйы Варшава буйынса тәүге трамвайҙар йөрөй башлай. 1945 йылда Варшавала трамвай юлдарының колея киңлеге 1525 мм-ҙан 1435 мм-ға үҙгәрә башлағас, шул ваҡытта «Жолибож» депоһы эшләй башлай. [[1948 йыл]]дың 18 майында «Раковец» депоһы бөтөрөлә. [[1955 йыл]]дың 10 сентябренән «Мокотув» депоһы эшләй башлай, шул ваҡытта «Пулавска» депоһы бөтөрөлә, ә [[1963 йыл]]дың 30 июненән «Пулноц» депоһы эшләй башлай, «Жолибож» депоһы бөтөрөлә. 1973 йылдың 11 сентябрендә Вилановҡа (Говорок — Спацеров — Гагарин — Черняковск) трамвай линияһы бөтөрөлә. [[1989 йыл]]ға тиклем ҡалала тик 28 трамвай юлы һаҡланып ҡалған. [http://1992%20йыл 1992 йыл]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}дың 1 авгусында 13 йыл төҙөлгән Вольский зыяраты — Гурчевская урамы линияһы асыла. [[1997 йыл]]дың 31 авгусында Яңы Бемовоға трамвай линияһы асыла. [[2005 йыл]]дың 21 декабрендә Силезский баш күтәреүселәре һәм Реймонт урамдары буйынса («P» махсус линияһы) беренсе тапҡыр трамвайҙар йөрөй башлай, ә [[2006 йыл]]дың 2 ғинуарынан был урамдар буйлап ғәҙәти маршруттар йөрөп тора. [[2007 йыл]]дың 16 июненән, Понятовский күпере һәм Иерусалим аллеяһы районында полотнола капиталь ремонт эштәре башланыу менән бәйле, трамвай хәрәкәтен ойоштороу үҙгәрә. Ошоноң менән бәйле ҡыйынлыҡтар 2007 йылдың 1 октябренә тиклем дауам итә. [[2008 йыл]]дың 26 мартында электр трамвайҙарының йөҙ йыллығы айҡанлы байрам саралары үтә. == Хәрәкәт итеү составы == Konstal 105Na, 123N — (517)*; Konstal 112N, 116N — (30)*; PESA 120N — (15)*; PESA 120Na — (186)*; PESA 128N — (45)*; PESA 134N — (30)*.<blockquote class="" style="">*ҡулланылған моделдәр һаны (2016 йылда)</blockquote> == Эксплуатант == Ҡаланың трамвай хужалығы менән ТОО «Трамваи Варшавские» («Warszawskie Tramwaje» Sp. Z OO) идаралыҡ итә. [[1994 йыл]]дың 1 мартында бюджет компанияһы итеп үҙгәртелә. [[2003 йыл]]дың 1 ғинуарынан коммерция компанияһы булып тора, уның хужаһы дәүләт. [[2008 йыл]]дың 6 авгусында компания ҡала транспорт идаралығы менән, 2008—2027 йылдар осоронда транспорт хеҙмәттәре күрһәтеү тураһында, оҙайлы килешеүгә ҡул ҡуйҙы<ref>[https://tw.waw.pl/przedmiot-dzialalnosci-2/ Tramwaje Warszawskie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514131808/https://tw.waw.pl/przedmiot-dzialalnosci-2/ |date=2021-05-14 }}</ref><ref>[http://wot.waw.pl/tramwaje-warszawskie-sp-z-o-o/ Warsaw Tourism Organization]</ref>. == Галерея == <gallery> Pesa 120N 3113, tram line 9, Warsaw, 2009.jpg| Warsaw 07-13 img22 View from StAnne Church tower.jpg| Tramwaj warszawski.jpg| Tramwaje Warszawskie - Informacja o trasie.jpg|Маршрут №10 116Na-1.jpg| Tramwaje Warszawskie - Kasownik.jpg|Компостер POL warsaw parada rownosci 020.jpg| Warszawa street.jpg| Tramwajewawa2.jpg| 116Na.jpg| Pętla tramwajowa Warszawa Os. Górczewska.jpg| Pesa 120N 3107, tram line 9, Warsaw, 2009.jpg| PL Warsaw PESA swing tram.jpg|PESA 120Na Tramway warsaw.jpg| 116Na-12.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:1876 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] sj38k06fgnrvunhmuzs77a1d6ag11hz 0 120224 1309183 1279533 2026-11-07T21:03:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309183 wikitext text/x-wiki {{Стадион |название = «Горняк» боҙло арена |полное название = |бывшие названия = |оригинальное название = |неофициальное название = |изображение = [[Файл:Горняк БА.jpeg|250px]] |размер = |комментарий = |lat_dir = N|lat_deg = 54.31434 |lon_dir = E|lon_deg = 59.37081 |region = |CoordScale =6000 |местоположение = {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]<br>[[File:Flag_of_Uchaly_(Bashkortostan).png|20px]] [[Учалы]] |заложен = май 2010 |построен = [[2010]] |реконструирован = |владелец = [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] |цена = |открыт = [[24 декабрь]] [[2010]] |закрыт = |разрушен = |архитектор = «Башкиргражданпроект» ЯАЙ |команда = [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] ([[ЮХЛ]]) |вместимость = 1 500 |габариты = 60х30 м. |покрытие = боҙ |Commons = }} '''«Горняк» боҙло арена''' — [[Башҡортостан]]дың [[Учалы]] ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 1500 урын, 2010 йылдың декабрендә асыла. [[ЮХЛ]]-да сығыш яһаған [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]] хоккей командаһының рәсми рәүештә өй аренаһы булып тора. == Тарихы == [[Файл:Горняк БА эстән.jpeg|thumb|left|250px|«Горняк» БА хоккей майҙансығы]] Учалыла боҙ һарайы 2010 йылдың май айында [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]] аҡсаһына төҙөлә. Был спорт ҡоролмаһының архитекторы итеп [[Өфө-Арена]]ны төҙөгән «Башкиргражданпроект» ЯАЙ була. Төҙөлөш эштәре шул уҡ йылда тамамлана һәм 24 декабрҙә боҙло арена асыла. 2012 йылдан башлап бында үҙенең рәсми уйындарын [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]] хоккей клубы үткәрә. 2016 һәм 2017 йылдарҙа был команда бында Региондар кубогын еңә. Ә 2014 йылда «Горняк» боҙло аренаһында [[ЙХЛ беренселеге]]нең Быуындар кубогы — лиганың иң яҡшы уйынсылары араһында осрашыу үтә. Уйынды номиналь хужалар — Көнсығыш конференцияһы командаһы еңә. 2017 йылдан башлап «Горняк» Юғары хоккей лигаһында уйнай башлай. == Характеристикалары == Боҙло аренаның дөйөм майҙаны — 8 210 м². Уның эсенә: * 1500 тамашасы өсөн урын булған ябыҡ каток * көрәш өсөн зал * дүрт юлға боулинг * фитнес-клуб * 60 урынға кафе * 70 кешелек спортбар * пресс-үҙәк * солярий керә<ref>[http://www.bgp.ru/sport05.php?p=1 Учалыла боҙ һарайы: «Башкиргражданпроект» ЯАЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516072421/http://www.bgp.ru/sport05.php?p=1 |date=2017-05-16 }}</ref>. == Спорт ваҡиғалары == * 2014 йылдың 18 ғинуарында ЙХЛ беренселегенең Быуындар кубогы өсөн осрашыуҙы Көнсығыш конференцияһы командаһы 4:1 еңә. * 2015 йылдың апрелендә «Горняк» Региондар кубогының финалына сыға һәм шунда «Россошь» хоккей клубына еңелә. * 2016 йылдың апрелендә «Горняк» икенсе тапҡыр финалға сыға, шунда шул уҡ «Россошь» хоккей клубынан реванш ала һәм тәү тапҡыр Региондар кубогын еңә. * 2016 йылдың 30 апрелендә ЙХЛ суперкубогы өсөн уйында Ярославлдән «Локо» командаһы урындағы «Горняк» командаһын еңә. * 2017 йылдың апрелендә «Горняк» икенсегә Региондар кубогын яулай һәм тәү тапҡыр МЙХЛ чемпионы була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Өфө-Арена]] * [[Стәрлетамаҡ-Арена]] * [[Салауат Юлаев спорт һарайы]] * [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]] * [[Салауат (спорт-концерт комплексы)]] * [[Нефтекама боҙ һарайы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gornyakarena.ru/ Боҙло аренаның рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522055131/http://www.gornyakarena.ru/ |date=2017-05-22 }} {{Башҡортостан спорт ҡоролмалары}} {{ЮХЛ боҙ ареналары}} [[Категория:Учалыла спорт]] [[Категория:Горняк (хоккей клубы, Учалы)]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ хоккей ареналары]] [[Категория:Рәсәйҙә ябыҡ стадиондар]] [[Категория:Башҡортостандың биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Рәсәй стадиондары]] [[Категория:Башҡортостанда ябыҡ хоккей ареналары]] gjwu9a686a5ltua1n7yeaf7rlt8owyx 0 121461 1309174 1266867 2026-11-07T20:49:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309174 wikitext text/x-wiki {{Военный деятель |имя = Алексей Степанович Головин |оригинал имени = |дата рождения = 1.01.1912 |дата смерти = 5.05.1981 |место рождения = [[Рәсәй империяһы]] {{ТУ|Өфө губернаһы|Өфө губернаһында}} [[Златоуст өйәҙе]] <ref>хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Салауат районы|Салауат районында}}</ref> [[Митюшинский]] ҡасабаһы |место смерти = [[СССР]], {{ВБУ|Волгоград|Волгоградта}} ҡалаһы |изображение = Golovin AlStp.jpg |ширина = 200px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР}} |годы службы = [[1936]]—[[1937]] <br> [[1941]]—[[1945]] |звание = {{СССР, Сержант}} |род войск = [[Ҡоро ер ғәскәрҙәре]] |командовал = айырым саңғы батальонының<br> отделение командиры |часть = Калинин фронтындағы 3-сө удар армияның 63-сө айырым саңғы батальоны |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Золотая Звезда}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{!}}} |связи = |в отставке = Дауахананың хужалыҡ эштәре мөдире | викисклад = }} '''Головин Алексей Степанович''' ([[1 ғинуар]] [[1912 йыл]] — [[5 май]] [[1981 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар бригадаһының айырым саңғысылар батальонының отделение командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/82975/ Башҡорт энциклопедияһы — Головин Алексей Степанович]{{V|31|03|2021}}</ref>. [[Салауат районы]]ның почётлы гражданы<ref>[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/district/honorary/ Администрация муниципального района Салаватский район. Официальный сайт. Почётные граждане: Головин Алексей Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423063926/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/district/honorary/ |date=2021-04-23 }}{{ref-ru}}{{V|31|03|2021}}</ref>. [[1943 йыл]]дан [[ВКП(б)]] ағзаһы. == Биографияһы == Алексей Степанович Головин 1912 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) [[Митюшинский]] ҡасабаһында (сығанаҡтарҙа ''[[Митюшино]] ауылы'' тип тә атала) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте рус. Туғыҙ йәшенән батраклыҡта йөрөй, мал көтә. Бер аҙ үҫкәс, атаһына балта эштәрендә ярҙам итә, [[Йүрүҙән]] йылғаһынан һал ағыҙа, белем алыу мөмкинлеге булмай. [[1930 йыл]]да колхозда эшләй, уҡырға һәм яҙырға үҙ аллы өйрәнә<ref name="autogenerated1">[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/281674/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818001401/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/281674/ |date=2016-08-18 }} Головин Алексей Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818001401/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/281674/ |date=2016-08-18 }}</ref>. Армияға башланғыс белем менән бара, хәрби хеҙмәт ваҡытында алты айлыҡ кесе командирҙар курсында уҡый. [[1937 йыл]]да запасҡа ҡайтарылғандан һуң артабан йәшәргә хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Бирҙәүеш]] ҡасабаһына юллана. [[1939 йыл]]да [[Көньяҡ Урал тимер юлы]]ның [Вязовая (Силәбе өлкәһе)|Вязовая]] станцияһында юл тикшереүсе булып эшләй. Ҡабаттан Ҡыҙыл Армия сафында — [[1936]]—[[1937]] йылдарҙа һәм [[1941 йыл]]дың июненән. Силәбе өлкәһенең [[Ҡатау-Ивановск районы]] хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1942 йылдың майынан хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша башлай. 63-сө айырым саңғы батальонының (3-сө удар армия, Калинин фронты) отделение командиры ВКП(б) ағзалығына кандидат А. С. Головин [[1942 йыл]]дың 20 майында [[Псков өлкәһе]]нең Великолукск районы Ступино ауылы районында һөжүм итеүсе гитлерсыларҙы яҡын арағаса килтереп, уларға пулеметтан ут аса һәм ҡасырға мәжбүр итә. Дошман яу яланында һалдат һәм офицерҙарының 70 мәйетен ҡалдыра. 1942 йылдың 25 майындағы Пасино ауылы эргәһендәге алышта А. С. Головин граната ташлап дошман дзотын һәм унда булған 15 гитлерсыны юҡ итә артабан шулай уҡ дошман һалдаттары булған тағы ике дзотты шартлата. Уның өлгөһөнә батальондың башҡа яугирҙары ла ҡушыла. Был һуғышта батальон дошмандың 28 дзотын, бер нисә тиҫтә һалдат һәм офицерын юҡ итә; Пасино ауылы немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителә. 1942 йылдың 24 июнендә сержант А. С. Головин, дошман тылындағы разведка төркөмө составында ете кешенән торған дошман төркөмөн юҡ итә, мөһим документтарҙы ҡулға төшөрә. Ошо алышта яралана. Дауаланғандан һуң Калинин фронтында 93-сө уҡсылар дивизияһыь составында разведчик була. СССР Юғары Советы Президиумының [[1943 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ындағы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн сержант Алексей Степанович Головинға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм [[Ленин ордены]] менән [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 1040) тапшырыла<ref>{{Подвиг Народа|12070473|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682525/793756|дело=3/11|лист=5, 121, 122}}ф. 33<span id="cxmwNw" tabindex="0">, </span>оп. 682525/793756<span id="cxmwNw" tabindex="0">, </span>д. 3/11<span id="cxmwNw" tabindex="0">, </span>л. 5, 121, 122<span id="cxmwNw" tabindex="0">)</span></ref><ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1943/1943_006.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 30 января 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 7 февраля (№ 6 (212)). — С. 1</ref>. 1943 йылдың февралендә икенсе тапҡыр яраланғандан һуң, А. С. Головин [[БАССР]]-ҙың [[Оло Теләк районы]]ның [[Оло Теләк]] ауылына (хәҙерге [[Иглин районы]]) районвоенкоматына всеобуч инструкторы итеп ебәрелә. [[1945 йыл]]дан лейтенант А. С. Головин — запаста. [[1950 йыл]]дарға тиклем Оло Теләк дауаханаһында хужалыҡ эштәре мөдире булып эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, А. С. Головин герой-ҡала [[Волгоград]]ҡа күсенә, унда 1981 йылдың 5 майында вафат була. Волгоградта ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (1943) * Ленин ордены * «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1040) == Хәтер == * Герой исеме [[Мәскәү]] ҡалаһындағы Поклонная тауының Мәңгелек Дан таҡтаһына индерелгән. * Волгоградта ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * Батыр яугирға «Салауат районының почётлы гражданы исеме» бирелгән. * Салауат районының Арҡауыл ауылының бер урамы герой исемен йөрөтә. * Алексей Головин исеме менән Бирҙәүеш урамдарының береһе аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=1637}} * {{БЭ|82975}}{{V|31|03|2021}} * [http://сатка.рф/?p=2904 Алексей Степанович Головин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207112903/http://xn--80aa3a0ag.xn--p1ai/?p=2904 |date=2017-02-07 }}//Официальный сайт города Сатки * [https://web.archive.org/web/20160818001401/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/281674/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818001401/https://web.archive.org/web/20160818001401/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/281674/ |date=2016-08-18 }} Головин Алексей Степанович]//Официальный сайт Администрации МР Салаватский район * Булатов Г. Герой Ступинской высоты //Славные сыны Башкирии. Книга 4. Уфа, 1979. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Салауат районы]] tnhsp6rioo0wvvkqdfm1p2uhrel4z2n 0 122407 1309313 1285012 2026-11-08T09:11:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309313 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Изюмский Борис Васильевич |Төп исеме = Изюмский Борис Васильевич |Рәсеме = Изюмский Борис Васильевич2.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Изюмский Борис Васильевич |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 6.3.[[1915]] (21.2) |Тыуған урыны = {{ТыуғанУрыны|Саратов губернаһы|}} Царицын ҡалаһы |Вафат булыу датаһы = 6.9.[[1984]] |Вафат булған урыны = <!— {{ВафатБулыуУрыны|Дондағы Ростов|}}--> |Гражданлығы = [[Рәсәй империяһы]], [[СССР]] |Эшмәкәрлек төрө = ХХ быуат Рәсәй, СССР проза яҙыусыһы |Әүҙемлек йылдары = [[1936]]-[[1984]] |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = повесть, хикәйә |Әҫәрҙәренең телдәре = рус теле |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), [[1941]]-[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[Германия]]ны еңеү өсөн миҙалы, Кирилл һәм Мефодий ордены |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }}{{External media |image1=[http://kkcby.narod.ru/images/novosti/isjumsky_pogon/isjumsky_pogon_01.jpg Ҡәбер һәйкәле] }} '''Борис Васильевич Изю́мский''' ([[1915]]−[[1984]]) — рус совет яҙыусыһы, [[СССР]] Яҙыусылар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, [[Волгодонск]] ҡалаһының маҡтаулы гражданы. == Биография == [[1915 йыл]]дың [[21 февраль|21 февралендә]] Царицын ҡалаһында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. [[1946 йыл]]дан алып ВКП(б) ағзаһы. Әсәһе Анна Борисовна һәм атаһы Василий Иванович царицын гәзите редакцияһында танышҡандар. Атаһы унда корректор, әсәһе ҡулъяҙмаларҙы рецензиялаусы булып эшләгән, шиғырҙар яҙып сығарған. [[1917 йыл]]да уларҙың ғаиләһе Таганрогҡа күсеп килә. Б. Изюмскийҙың бала сағы Таганрогта үтә. [[1928 йыл]]да уның атаһы Каргополгә һөргөнгә ебәрелә. Ул һөргөндә ултырғыстар эшләп һатып ныҡ ҡыйынлыҡ менән көн күрә. [[1937 йыл]]да тағы ҡулға алына, унда саҡта, аслыҡ иғлан итеп, ашауҙан баш тарта һәм 55 йәшендә вафат була. Борис Васильевич Таганрогтың [[А. П. Чехов]] исемендәге 2-се һанлы гимназияһында һәм 16-сы мәктәптә уҡый. Әсәһе өйөндә репетитор булып эшләп тапҡан аҡсаға йәшәйҙәр. 9 йәшендә пьеса яҙып ҡарай, һуңынан үҙе йәшәгән йортта торған дуҫтары тураһында роман яҙа. 15 йәшендә, мәктәпте тамамлағас, ғаиләнең төп ҡараусыһына әйләнә, сөнки әсәһе ҡаты ауырый башлай. Таганрог комбайн заводында йөк ташыусы, артабан токарь булып эшләй. Уҡыуын дауам итергә уйлап авиация техникумына уҡырға инә, ләкин ташлап сыға һәм конструктор-четрежсылар курсында уҡый. Завод юлланмаһы буйынса Ростов дәүләт педагогия институтының тарих факультетына уҡырға инә. Халыҡ дошманы исемен алған һәм аҙаҡ ҡулға алынған шағир Валентин Георгиевич Вартановҡа арналған әҙәби кисәлә ҡатнашҡан өсөн комсомолдан һәм институттан сығарыла<ref name="Мои вечера">''Изюмский Б.'' [http://www.libtxt.ru/chitat/izyumskiy_boris/49836-moi_vechera.html Мои вечера (детали жизни)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190246/http://www.libtxt.ru/chitat/izyumskiy_boris/49836-moi_vechera.html |date=2016-03-04 }} // Ковчег Кавказа. — 2009. — № 27.</ref>. Һуңғараҡ сығарылып ташлауҙың нигеҙләнеүе мәғәнәһеҙ булғанлыҡтан ул институтҡа ҡайтанан ҡабул ителә. Б, Изюмский урындағы гәзиттә яҙыша башлай. Үҙенең фельетондарын һәм шиғырҙарын КарандАш псевдонимы аҫтында баҫтыра. Тарих факультетын тамамлағас, ул Ростов мәктәптәрендә уҡыта. Медицина хеҙмәтсәндәре янындағы әҙәби түңәрәктә уҡый, бында йәш Солженицын үҙе яҙған шиғырҙарын уҡый<ref name="Мои вечера" />. [[1941 йыл]]да үҙ теләге менән фронтҡа китә. Кавалерияла, артиллерияла хеҙмәт итә, уҡсылар ротаһы менән командалыҡ итә. [[1943 йыл]]да Мелитополь өсөн барған һуғышта яралана. Абганерово өсөн барған алышта танкка ҡаршы орудиеның һәләк булған расчетын алыштыра һәм дошман танкын туралай атып яндыра, был саҡта икенсе тапҡыр яралана һәм контузия ала. Дауаланғандан һуң демобилизациялана һәм [[1944 йыл]]да Новочеркасскиҙәге суворов хәрби училищеһына тарих, логика һәм психология фәндәре уҡытыусыһы итеп ебәрелә, бында [[1951 йыл]] бөткәнсе эшләй. [[1953]]—[[1956 йыл]]дарҙа Новочеркасскиҙә йәшәй. [[1956 йыл]]да Новгород ҡалаһына килә һәм өлкә китапханаһында китап уҡыусылар менән осраша<ref>[http://www.reglib.natm.ru/libmap/modules.php?name=Lib_map&op=choose_reg_persons_detail&rid=13&id=68 Литературная карта Новгородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204520/http://www.reglib.natm.ru/libmap/modules.php?name=Lib_map&op=choose_reg_persons_detail&rid=13&id=68 |date=2016-03-04 }}</ref>. Һуңғы йылдарҙа [[Дондағы Ростов]]та йәшәй, Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһының сәркәтибе, Ростов ҡала халыҡ депутаттары Советының депутаты була, һирәк осрай торған китаптарҙы йыйыу менән шөғөлләнә. [[1984 йыл]]дың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә вафат була һәм [[Дондағы Ростов]]та ерләнә. Борис Васильевич Изюмский ҡәбере һәйкәленә суворов погоны рәүешендәге мемориаль билдә беркетеп ҡуйылған. Был билдә «Российское кадетское братство» Бөтә [[Рәсәй]] «Российское кадетское братство» йәмәғәт ойошмаһының Ростовтағы төбәк бүлексәһе үткәргән акция сиктәрендә ҡуйылған<ref>[http://kkcby.narod.ru/novosti/isjumsky_pogon.html Установлен суворовский погончик на памятнике Борису Изюмскому]</ref> === Ижады === [[1936 йыл]]да баҫылып сыға башлай. Тәүге «Раннее утро» хикәйәләр йыйынтығы [[1946 йыл]]да сыға, ике йылдан һуң уға билдәлелек килтергән "Алые погоны " повесы нәшер ителә. [[1953 йыл]]да Ленфильм киностудияһында «Алые погоны» повесы буйынса фильм сыға. Премьераһы 1953 йылдың 30 декабрендә үтә. Фильм «Честь товарища» тип атала һәм [[Рәсәй]]ҙә ҙур уңыш яулай. Уны 20 млн-ға яҡын тамашасы ҡарай. Фильмда [[Ҡыҙыл Армия]]ның буласаҡ командирҙарының холҡон тәрбиәләү кәүҙәләндерелә. Борис Изюмский — «Тимофей с Холопьей улицы» (Бөйөк Новгородтың XIII быуаттағы тормошо), «Бегство в Соколиный бор» (Девичья гора), «Град за Лукоморьем», «Зелен-камень» тарихи повестарының авторы. Уның «Нина Грибоедова» повесы Нина Грибоедованың (Александр Сергеевич Грибоедовтың ҡатыны) мөхәббәт тарихы тураһында һөйләй. рус-төрөк һуғышында [[Болгария]]ны азат итеү тураһындағы «Плевенские редуты» романы өсөн яҙыусы «Кирилл һәм Мефодий» ордены менән бүләкләнә. Б. Изюмский шулай уҡ дон яҙыусылары һәм шағирҙары Виталий Александрович Закруткин, Петр Васильевич Лебеденко, Юрий Алексеевич Дьяконов, Александр Александрович Рогачёв, Константин Владимирович Русиневич, Владимир Семёнович Моложавенко,Иосиф Михайлович Юдовичтарҙың тормошо һәм ижады тураһында мәҡәләләр яҙа. == Хәтер == * Новочеркасскиҙың Бакланов проспекты, 15-се йорто стенаһында таҡтаташ ҡуйылған, унда : «''Был йортта [[1953]]—[[1956 йыл]]дарҙа совет яҙыусыһы Борис Васильевич Изюмский ([[1915]]—[[1984]]) йәшәгән'' — тип яҙылған»<ref>[http://novocherkassk.net/wiki/memorials Мемориальные доски Новочеркасска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220015951/http://novocherkassk.net/wiki/memorials/ |date=2012-02-20 }}</ref>. == Наградалары һәм исемдәре == * «Ҡыҙыл йондоҙ» ордены (6.11.[[1945]]) * миҙалдар * Кирилл һәм Мефодий ордены (Болгария)<ref name="Энциклопедия Таганрога">''Ревенко Л. В.'' Изюмский Борис Васильевич // Энциклопедия Таганрога. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0.</ref>. * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре РСФСР (15 октябрь, [[1975]]) * [[Волгодонск]] ҡалаһының маҡтаулы гражданы == Әҫәрҙәре == * Алые погоны, [[1948]]—[[1954]]; * Ханский ярлык, [[1952]]; * Девичья гора, [[1961]]; * Девять лет,[[1966]]-(книга первая: «Море для смелых», книга вторая: «Леокадия Алексеевна») * Нина Грибоедова, [[1970]]; * Плевенские редуты, [[1976]]. * Бегство в Соколиный бор * Соляной шлях * Град за лукоморьем * Тимофей с Холопьей улицы * Зелен-камень, [[1985]]. * От марта до марта: Повесть о Георгии Димитрове, [[1985]]. * Путь к себе. Отчим, [[1979]]. * Дальние снега. * Спутник мой незримый, [[1981]]. * Призвание, [[1965]]. * Небо остается, [[1984]]. == Фильмография == * «Честь товарища»]], [[1953]], [[СССР]], «Ленфильм». «Алые погоны» повесы буйынса. Режиссёры Николай Иванович Лебедев. * «Алые погоны» (3 сериялы), [[1980]], [[СССР]], Довженко исемендәге киностудия . «Алые погоны» повесы мотивтары буйынса. Режиссёры Олег Гойда. == Әҙәбиәт == * {{Книга:Писатели Советского Дона 1958|страницы=53—58}} * {{Книга:Писатели Дона 1976}} * {{Книга:Писатели Дона 1986}} * {{РДП|заглавие=Изюмский, Борис Васильевич|автор=Черная Г. А.|страницы=193—196}} * ''Джичоева Е. Г.'' Два лика времени: Очерк жизни и творчества Б. В. Изюмского. — Ростов-н/Д, 1988. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.cbs-bataysk.donpac.ru/pechat_izdanija/Izumski.htm ЛЕТОПИСЕЦ ИСТОРИИ И СОВРЕМЕННОСТИ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kovcheg-kavkaz.ru/issue_43_415.html Борис Изюмский. «Мои вечера» (детали жизни)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121032945/http://www.kovcheg-kavkaz.ru/issue_43_415.html |date=2012-01-21 }} * [http://kkcby.narod.ru/rostovkadet/rsnk/Sudbi/ushitel.html УЧИТЕЛЬ — Владимир Ковалёв, г. Рига, 20.8.1991 г.] * [http://www.kino-teatr.ru/kino/screenwriter/sov/41210/bio/ Биография на сайте КИНО-ТЕАТР] * [https://web.archive.org/web/20180305124430/http://www.rodb-v.ru/literary-ethnography/modern_writers/boris_vasilievich_izumsky/ Оставаясь самим собой…] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Таганрог]] [[Категория:Почётные граждане Волгодонска]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] opr3pabxc9xyzxg94vgso19o3b3fgcp 0 122648 1309327 1306475 2026-11-08T10:42:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309327 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Иран-Ираҡ һуғышы |часть = |изображение = [[Файл:Iran-Iraq war-gallery.png|300px]] |заголовок = Иран фронтында етем балаларҙың ҡатнашыуы, ираҡтар тарафынан үлтерелгән ирандарҙың кәүҙәләре, Америка фрегаты USS Stark (FFG-31), Ираҡ Хәрби-һауа көстәре тарафынан яңылыш атакаланған Ираҡ фрегаты «Старк» (инцидент), КСИР армияһының Мерсад операцияһы барышында һәләк булған ОМИН мөжәһиттәре; Хорремшәһәрҙә әсирлеккә төшкән ираҡ һалдаттары, Иран армияһының ЗУ-23-2. |дата = 1980 йылдың 22 сентябре — 1988 йылдың 20 авгусы |место = [[Ираҡ]], [[Иран]], [[Фарсы ҡултығы]] |причина = Ираҡтың сик буйындағы Арвандруд йылғаһының һул ярына ҡарата территориаль дәғүәләр |изменения = Статус-кво |итог = Тиң иҫәп **Ираҡ Хузестан провинцияһын аннексиялай алмаған **Иран [[Сәддам Хөсәйен]] режимын ҡолата алмаған **БМО Именлек Советының 598-сы резолюцияһы, атышты туҡтатыу. |противник1 = '''{{Флагификация|Ирак|1963}}''' ** {{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы (ОМИН) '''ярҙам итеүселәр:''' * {{Флагификация|США}} * {{Флагификация|СССР}} * {{Флаг|ЛАГ}} [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] (ЛАГ) * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |противник2 = '''{{Флагификация|Иран}}''' ** {{flagicon image|Former Flag of KDP.svg}} Ҡурдистандың Демократик партияһы (ДПК) ** {{flagicon image|Flag of PUK.png}} Ҡурдистандың патриотик съезы (ПСК) ** Ираҡтың Юғары ислам советы (ВСИРИ) '''ярҙам итеүселәр:'''<br> * {{Флагификация|Сүриә}} * ''Иран-Ираҡ һуғышында ҡатнашҡан яҡтарға Халыҡ-ара ярҙам һ.б.'' |командир1 = {{Флаг|Ирак|1963}} [[Сәддам Хөсәйен]]<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Али Хәсән әл-Мәжид<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Таха Ясин Рамаҙан<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Ғиззәт Ибраһим әд-Дури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Әбед Хәмид Мәхмүд <br>{{Флаг|Ирак|1963}} Тариҡ Азиз<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Аднан Хәйраллаһ<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Сәддам Камел<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Үдәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Күсәй Хөсәйен<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Мөхәммәт Жәсем әл-Жабури<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Солтан Хәшим Әхмәд<br>{{Флаг|Ирак|1963}} Хәмид Ража Сәләх әт-Тикрити<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мәсүд Ражави<br>{{flagicon image|Flag of the People's Mujahedin of Iran.svg}} Мирьям Ражави |командир2 = {{Флаг|Иран}} [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи]]<br>{{Флаг|Иран}} Абулхәсән Банисадр<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Али Ражаи<br>{{Флаг|Иран}} Али Хәмәнәи<ref name=mearsheimer02>{{cite web|last1=Mearsheimer|first1=John J.|first2=Stephen M.|last2=Walt|url=http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/3114/can_saddam_be_contained_history_says_yes.html%7C|title=Can Saddam Be Contained? History Says Yes|publisher=Belfer Center for Science and International Affairs|date=12 November 2002|work=International Security}}{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br>{{Флаг|Иран}} Али Әҡбәр Хәшими Рафсанжани<br>{{Флаг|Иран}} Али Шамхани<br>{{Флаг|Иран}} Мөхәммәт Жәвәд Бахонар<br>{{Флаг|Иран}} Мирхөсәйен Мүсәви<br>{{Флаг|Иран}} Мостафа Чамран<br>{{Флаг|Иран}} Али Сәйәд-Ширази<br>{{Флаг|Иран}} Хөсәйен Харрази<br>{{Флаг|Иран}} Мөхсин Резайи <br>{{Флаг|Курдистан}} Мәсүд Барзани <br>{{Флаг|Курдистан}} Жәләл Талабани |силы1 = һуғыштың башланыуы<br><ref>Pollack, p. 186</ref><br> 200 000 һалдат<br>2 800 танк<br>4 000 бронетранспортёр<br>1 400 артиллерия орудиеһы<br>380 истребитель-бомбардировщик<br> 350 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>175 000 һалдат<br>1 200 танк<br>2 300 бронемашина<br> 400 артиллерия орудиеһы<br>450 самолет<br>180 вертолет<br>һуғыш аҙағы<br>1 500 000 һалдат<br><ref name="Pollack, p. 3">Pollack, p. 3</ref><br>~5 000 танк<br>8 500–10 000 БТР<br>6 000–12 000 артиллерия орудиеһы<br>900 истребитель-бомбардировщик<br>1000 вертолет |силы2 = һуғыш башланыуы<br><ref>Pollack, p, 186</ref><br> 110 000–150 000 һалдат<br>1 700–2 100 танк<ref>Farrokh, Kaveh, 305 (2011)</ref> (500 хәрәкәт итеүсе)<ref>Pollack, p. 187</ref><br>1 000 берәмек бронетехника<br>300 хәрәкәт итеүсе артиллерия орудиеһы<ref>Farrokh, Kaveh, 304 (2011)</ref><br>485 истребитель-бомбардировщик (~100 йөрөүсе)<br>750 вертолет<br>1982 йылда Ирандан ираҡ һалдаттарын сығарғандан һуң<br>350 000 хәрби<br>700 танк<br>2 700 бронемашина<br>400 артиллерия орудиеһы<br>350 самолет<br>700 вертолет<br> 1988 й. башы<br><ref>Pollack, p. 232</ref><br>600 000 һалдат<br>1 000 хәрәкәт итеүсе танк<br>800 бронемашина<br>600 ауыр артиллерия берәмеге<br>60-80 истребитель-бомбардировщик<br>70-90 вертолет |потери1 = 105 000–375 000 һәләк булған<ref name="hiro205"/><ref name="PotterSick2006"/><ref name="hawaii.edu">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB14.1C.GIF|title=Centi-Kilo Murdering States: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><ref name="Karsh2002" /><ref name="KochLong1997">{{cite book|last1=Koch|first1=Christian|last2=Long|first2=David E.|title=Gulf Security in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse|publisher=Emirates Center for Strategic Studies and Research|location=Abu Dhabi|year=1997|page=[https://archive.org/details/gulfsecurityintw0000unse/page/29 29]|isbn=9781860643163|oclc=39035954}}</ref><br>250 000-500 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance" /><br>400 000 яраланған<ref name="Karsh2002">{{cite book|last=Karsh|first=Efraim|authorlink=Efraim Karsh|title=The Iran-Iraq War, 1980-1988|url=https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars|publisher=Osprey Publishing|location=Oxford|year=2002|page=[https://archive.org/details/iraniraqwar198010000kars/page/89 89]|isbn=9781841763712|oclc=48783766}}</ref><br>70 000 әсирлеккә эләккән<ref name="Karsh2002"/><ref name="Mikaberidze2011"/> |потери2 = 123 220-160 000 һәләк булған<br>60 711 хәбәрһеҙ юғалған (иран мәғлүмәттәре){{что?}}<ref name="hiro205">{{cite book|last=Hiro|first=Dilip|authorlink=Dilip Hiro|title=The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict|url=https://archive.org/details/longestwariranir00hiro|publisher=Routledge|location=New York|year=1991|page=[https://archive.org/details/longestwariranir00hiro/page/205 205]|isbn=9780415904063|oclc=22347651}}</ref><ref>здесь цифры только первоначальных оценок потерь регулярной армии, без потерь революционной гвардии и живых волн, поэтому эти цифры не могут рассматриваться как общие потери иранской армии</ref><ref name="Abrahamian2008">{{cite book|last=Abrahamian|first=Ervand|authorlink=Ervand Abrahamian|title=A History of Modern Iran|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge, U.K.; New York|year=2008|pages=[https://archive.org/details/historyofmoderni0000abra/page/171 171]–175, 212|isbn=9780521528917|oclc=171111098}}</ref><br>200 000-600 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="hiro205"/><ref name="Mikaberidze2011"/><ref name="Rajaee1997">{{cite book|last=Rajaee|first=Farhang|title=Iranian Perspectives on the Iran-Iraq War|publisher=University Press of Florida|location=Gainesville|year=1997|page=2|isbn=9780813014760|oclc=492125659}}</ref><ref>Hammond Atlas of the 20th Century (1999) P. 134-5</ref><ref name="Dunnigan 1991">Dunnigan, A Quick and Dirty Guide to War (1991)</ref><ref name="Twentieth Century World History 1997">Dictionary of Twentieth Century World History, by Jan Palmowski (Oxford, 1997)</ref><ref name="ReferenceA">Clodfelter, Michael, Warfare and Armed Conflict: A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1618-1991</ref><ref name="Chirot, Daniel 1994">Chirot, Daniel: Modern Tyrants : the power and prevalence of evil in our age (1994)</ref><ref>"B&J": Jacob Bercovitch and Richard Jackson, International Conflict : A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945-1995 (1997) p. 195</ref><br>800 000 һәләк булған (ираҡ белдереүе)<ref name="hiro205" /><br>более 1 000 000 һәләк булған (башҡа мәғлүмәт буйынса)<ref name="remembrance">[http://www.theguardian.com/world/2010/sep/23/iran-iraq-war-anniversary Iran and Iraq remember war that cost more than a million lives]</ref><br>320 000–500 000 яраланған<ref name="PotterSick2006">{{cite book|last1=Potter|first1=Lawrence G.|last2=Sick|first2=Gary|title=Iran, Iraq and the Legacies of War|url=https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse|publisher=Palgrave Macmillan|location=Basingstoke|year=2006|page=[https://archive.org/details/iraniraqlegacies0000unse/page/8 8]|isbn=9781403976093|oclc=70230312}}</ref><ref name="Mikaberidze2011">{{cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|url=https://archive.org/details/conflictconquest0000unse|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|year=2011|page=[https://archive.org/details/conflictconquest0000unse/page/418 418]|isbn=9781598843361|oclc=775759780}}</ref><ref name="Zargar2012">{{cite journal|last1=Zargar|first1=Moosa|last2=Araghizadeh|first2=Hassan|last3=Soroush|first3=Mohammad Reza|last4=Khaji|first4=Ali|title=Iranian casualties during the eight years of Iraq-Iran conflict|journal=Revista de Saúde Pública|volume=41|issue=6|publisher=Faculdade de Higiene e Saúde Pública da Universidade de São Paulo|location=São Paulo|date=December 2012|pages=1065–1066|url=http://www.scielosp.org/pdf/rsp/v41n6/6852.pdf|issn=0034-8910|doi=10.1590/S0034-89102007000600025|oclc=4645489824|accessdate=2 November 2013}}</ref><br>40 000–42 875 әсиргә төшкән<ref name="PotterSick2006"/><ref name="Zargar2012"/><br> 11 000–16 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name="hiro205"/><ref name="Abrahamian2008"/> |общие потери = ике яҡтан да 100 000 артыҡ тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар<ref name=hawaii.edu-D>{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1D.GIF|title=Lesser Murdering States, Quasi-States, and Groups: Estimates, Sources, and Calculations|work=Power Kills|publisher=University of Hawai'i|author=Rumel, Rudolph}}</ref><br>(Анфаль ваҡытында үлтерелгән 50 000–100 000 тыныс халыҡ араһында һәләк булғандар)<ref name="hang">{{cite news|publisher=Tampa Bay Times|url=http://www.sptimes.com/2007/06/25/Worldandnation/Iraq_to_hang__Chemica.shtml|title= Iraq to hang 'Chemical Ali'|last=Sinan|first=Omar|work=Associated Press|date=25 June 2007}}</ref> }} '''Иран-Ираҡ һуғышы''', '''Фарсы ҡултығындағы тәүге һуғыш''' йәки''' Ҡултыҡтағы беренсе һуғыш''' тип тә атала<ref>{{Cite book|last=Carlisle|editor=Bowman, John S.|year=2003|first=Rodney P.|title=Persian Gulf War|url=https://archive.org/details/persiangulfwar0000carl|location=New York|publisher=Facts on File|isbn=9780816049424}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War|publisher=dKosopedia|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927002132/http://www.dkosopedia.com/wiki/Iran-Iraq_War |date=27 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=I Persian Gulf War, 1980-1988|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_205.shtml|publisher=Acig.org|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Iran-Iraq_War|publisher=New World Encyclopedia|accessdate=5 October 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran-Iraq War (1980-1988) - The History Beat - SearchBeat.com|url=http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm|publisher=History.searchbeat.com|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924230616/http://history.searchbeat.com/iraniraqwar.htm |date=24 September 2013 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gulf War Militaria &#124; Gulf War Relics|url=http://gulfwarstuff.com/|publisher=Gulfwarstuff.com|date=20 August 1988|accessdate=5 October 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927200635/http://gulfwarstuff.com/ |date=27 September 2013 }}</ref> — [[Ираҡ]] менән [[Иран]] араһындағы 1980—1988 йылдарҙағы хәрби бәрелеш. Иранда йыш ҡына «'''Изге оборона'''» атамаһы ({{lang-fa|دفاع مقدس}} — ''деф-йе могаддас''), ҡайһы берҙә — «'''Көсләп тағылған һуғыш'''» ({{lang-fa|جنگ تحمیلی}} — ''джанг-тахмиль'') атамалары ҡулланыла, ә Ираҡта ғәрәптәрҙең Фарсыны яулағанда Кадиссия йылғаһы буйындағы еңеүе хөрмәтенә '''«Сәддам Хөсәйен Кадиссияһы»''' ({{lang-ar-n|قادسية صدام}} — ''Саддам кадиссийят'') атамаһы таралған. Һуғыш [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] Ираҡ армияһының Иран провинцияһы Хузестанға баҫып инеүенән башлана. Ираҡ армияһының уңышлы һөжүме тиҙ арала ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай һәм бер аҙҙан туҡтатыла. [[1982 йыл]]дың йәйенә Иран Ираҡ тарафынан баҫып алынған территорияларын кире ҡайтара, һәм шунан башлап яҡтар берен-бере көсһөҙләндереү һуғышына күсә. [[1988 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүенән һуң низағ тамамлана һәм һуғышҡа тиклемге хәл-торош тергеҙелә. Дауамлылығы, йәлеп ителгән ресурстары, кеше ҡорбаны буйынса, Иран-Ираҡ һуғышы [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуңғы иң ҙур хәрби бәрелеш була. Уның барышында химик ҡорал әүҙем ҡулланыла. == Низағ башы == [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән Шатт-әл-Ғәрәп (фарсыса варианты — Арвандруд) йылғаһы буйында бай нефть ятҡылығы бар. Йылғаның көнсығыш яры — Ирандыҡы, көнбайышы Ираҡтыҡы була. [[XX быуат]] дауамында Ираҡ Ирандың ике ҙур порты — Абадан һәм Һүррәмшәһр урынлашҡан көнсығыш ярына дәғүә итә. Иран, тальвег (үҙән төбө) принцибына ярашлы, сиктәр йылға ағымы уртаһынан үткәрелергә тейеш, тип ныҡыша. [[1937 йыл]]да илдәр араһындағы сик йылғаның һул (Иран) яры буйлап үтәсәге тураһында ике арала килешеүгә ҡул ҡуйылған була. [[1969 йыл]]дың [[19 апрель|19 апрелендә]] Иран, Ираҡтағы эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып, килешеүҙән сыға. [[1975 йыл]]дың [[6 март]]ында [[Алжир]]ҙа [[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК Нефть]] экспортлаусы илдәр конференцияһында Иран шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] һәм Ираҡ вице-президенты [[Сәддам Хөсәйен]] Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы ағымы уртаһы буйлап сик үткәреү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, шул уҡ ваҡытта 1937 йылғы килешеү тулыһынса ғәмәлдән сығарыла. Сиктәр буйынса билдәһеҙлектән тыш, ике аралағы мөнәсәбәттәр бер-береһенең хөкүмәткә ҡаршы көстәренә ярҙам итеүҙәре арҡаһында ла ҡатмарлаша: Ираҡ Хузестандағы сепаратизмға ыңғай ҡарай, Иран Ираҡ территорияһында эш иткән ҡурд {{comment|һуғышмандарын|боевиктарын}} хуплай<ref name="Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969-1979">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=410 Обострение ирано-иракских противоречий и попытки решения: 1969—1979]</ref>. 1975 йылдың [[13 июнь|13 июнендә]] илдәр араһында сиктәр һәм дуҫтарса мөнәсәбәт тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү буйынса Иран бер нисә бәхәсле районды Ираҡҡа ҡалдыра, ә Ираҡ үҙенең 518 км² майҙанлы территорияһын Иранға тапшыра. [[1979 йыл]]дың февралендә Иранда Ислам революцияһы һөҙөмтәһендә власть — Рухаллаһ Мусауи Хөмәйни етәкселегендәге Революцион советҡа, артабан Мәһди Базарғандың ваҡытлы хөкүмәтенә күсә. Революцион таҙартыу барышында Иран армияһы 240 меңдән 180 меңгә тиклем ҡыҫҡартыла һәм 250 генерал тәжрибәһеҙ кесе звено командиры йәки хәрби эшкә әүәҫ дин әһеле менән алмаштырыла. Шул арҡала Иран армияһының көсө бик ныҡ кәметелә. Хөмәйни ислам революцияһын төбәктең башҡа илдәренә экспортлау идеяларын тормошҡа ашыра башлай. [[1980 йыл]]дың апрелендә Иран ярҙамынан файҙаланған шиғисы {{comment|һуғышмандары|боевиктары}} Ираҡ премьер-министры урынбаҫары Тариҡ Азизды үлтермәксе була. Ирандың идара итеүсе партияһы БААС-ҡа ҡаршы йүнәлтелгән башҡа бик күп ҡораллы акциялар тормошҡа ашырыла. Был ҡаршылыҡтар ике ил араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тағы ла киҫкенләштерә төшә һәм сик буйы бәрелештәренең артыуына килтерә. Иран да армия кимәлендә ҡораллы провокациялар ойоштора башлай. [[1979 йыл]]дың 23 февраленән [[1980 йыл]]дың 28 майына саҡлы уның хәрби самолеттары 57 тапҡыр Ираҡ һауа киңлеген боҙғанлыҡтан, Ираҡ һауа көстәренә ҡаршы оборонаһын көсәйтә.<ref>[http://old.redstar.ru/2003/04/26_04/5_01.html СРАЖАЮЩИЙСЯ «ВАВИЛОН». Андрей Почтарев. Красная Звезда. 26 апреля 2003 года]</ref> [[1980 йыл]]дың 25 июнендә Ираҡ һауа сиктәрен боҙған Иран истребителе бәреп төшөрөлә. [[1980 йыл]]дың 17 сентябрендә [[Сәддам Хөсәйен]] [[1975 йыл]]ғы [[Алжир]] килешеүен формаль рәүештә {{comment|ғәмәлдән сығара|денонсировать}} һәм Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһының көнсығыш ярын Ираҡ территорияһы тип иғлан итә. Ирандың туранан-тура ярҙамы менән Ираҡта «Ислам революцияһы Юғары советы» ойошторола, ә Ираҡ, үҙ сиратында, Хөмәйнигә ҡаршы көрәшкән "Иран халҡы Мөжәһиттәр ойошмаһы"ның ОМИН бағыусыһы була һәм уны ҡоралландыра. == Һуғыш барышы == [[Файл:Karte_Frontverläufe_im_ersten_Golfkrieg.jpg|мини|306x306пкс|Һуғыш барышында яҡтарҙың иң ҙур уңыштары (Ираҡ ғәскәрҙәренең алға барыуы — миләүшә, Иран ғәскәренеке ҡыҙғылт һары төҫ менән күрһәтелгән)]] === Һуғыштың башланыуы һәм тәүге уңыштар === [[Файл:Iran Iraq War Start Attack on Tehran Airport 1980-09-22.jpg|250px|мини|Иран-Ираҡ һуғышы - [[1980 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] - [[Тәһран]]]] Тәүге ҙур күләмле ҡораллы бәрелеш 4 сентябрҙә Ирандың эре калибрлы орудиеларҙан Ираҡ ҡалаларына ут асып, снарядтар [[Бағдад]]тан 100 километр алыҫлыҡта ғына ярылған көндән башлана. Был көн [[Ираҡ]]та һуғыштың рәсми башланған көнө тип һанала. Ирандың һөжүменә яуап итеп, Ираҡ ғәскәрҙәре 4 сентябрь аҙағынан алып 16 сентябргә саҡлы сик буйы бәрелештәрендә Зәйн әл-Каус районындағы бәхәсле территорияларҙа 324 км² яҡын майҙанды баҫып ала<ref name="Канун, 1980">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=411 Канун, 1980]</ref>. Хәйер, был ваҡиғаға тиклем дә сик буйында танк, һауа һәм диңгеҙ алышы алып барылһа ла, Ираҡ армияһы Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһын {{comment|кисеп сыҡҡан|операция «Каман-99»}} һәм Ирандың Хузестан провинцияһына бәреп ингән көн, [[1980 йыл]]дың 22 сентябре, һуғыш башланған көн тип дөйөм ҡабул ителгән. Ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң, Ираҡ етәкселегенең Иран хәрби объекттарына хәл иткес һөжүм яһарға этәргән сәбәптәренең ираҡса фаразын аңлатҡан Ираҡ Сит ил эштәре министрлығы меморандумы баҫтырыла. Унда тик биш ай эсендә генә лә ([[1980 йыл]]дың февраль—июле) Иран ҡораллы көстәренең Ираҡ ҡоро ер һәм диңгеҙ сиктәрен 224 тапҡыр боҙғаны, шулай уҡ һауа киңлегенә үтеп ингәне раҫлана<ref name="Решительное начало">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=77|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ армияһы дөйөм оҙонлоғо яҡынса 700 км тәшкил иткән фронттың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ участкаларында һөжүм итә. Төньяҡта һәм үҙәктә ул төпкә үтмәй, сөнки был йүнәлештәрҙә Ираҡтың сик буйы территорияһын Иран яғынан ихтимал булған яуап һөжүменән һаҡлау төп бурыс итеп ҡуйылған була. Ираҡ төп һөжүмде көньяҡ участкаға йүнәлтә; һуғыш дауамында тап ошо урында көсөргәнешле хәрби хәрәкәттәр бара. Баҫып алыу барышында Ираҡ Ирандың ҙур ҡалаларын, шул иҫәптән {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}}ды бомбаға тота<ref name="Хроника войны">[http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=413 Хроника войны]</ref>. Баҫып инеүенә бер аҙна үткәс, [[Сәддам Хөсәйен]] ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата һәм тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға әҙер булыуын белдерә<ref name="autogenerated4">{{книга|автор=Криворучко А. П., Рощупкин В. Т.|часть=Война с Ираном: жребий брошен|заглавие=Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне|место=М.|издательство=[[Проспект (издательство)|Проспект]]|год=2008|страницы=197|isbn=978-5-392-00071-5}}</ref>. Әммә {{comment|[[Тәһран]]|Тегеран}} һуғышты туҡтатырға ризалыҡ бирмәй. Һуғыш башланғанда һөжүм итеүселәр көтөлмәгәнлек һәм һан яғынан күберәк булыу (биш Ираҡ дивизияһына бер Иран дивизияһы ҡаршы тора) иҫәбенә көньяҡ йүнәлештә (Хузестанда) өҫтөнлөккә эйә була. 10 көн барған яуҙарҙа иран ғәскәрҙәре 40 километрға сигенә<ref name="autogenerated3">{{cite news|title=Три войны Саддама. Часть II: Война с Ираном|url=http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam2V.htm|author=История войн}}</ref>. Ираҡ етәкселеге был кампанияның ҡыҫҡа булырына иҫәп тотҡан була: ирандар ҡулына эләккән документтарға ярашлы, ике аҙна эсендә Хузестандың бөтә эре ҡалаларын контролгә алыу планлаштырыла<ref name="Кордесман 4">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 4: Phase One: Iraq's Invasion Of Iran|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/|author=Anthony H. Cordesman and Abraham Wagner|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161516/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1624/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре урындағы ғәрәп халҡының ярҙамына, ә нефткә бай провинцияны юғалтыу илдәге хәлде {{comment|тотороҡһоҙландырыуына|дестабилизация}} һәм шунан һуң шиғисы Иран хөкүмәтенең Ираҡтағы оппозицияға ярҙам итеүҙән баш тартырына өмөтләнә. Әммә киҫкен үҙгәрештәргә иҫәп тотоу аҡланмай. Һуғышты [[Ҡорбан байрамы]]на ([[20 октябрь]]) тамамлау күҙаллана. Иран армияһы ислам революцияһы эҙемтәһе булған репрессиялар менән етди көсһөҙләндерелгән, ә КСИР ополчениеһы аҙ һанлы була. [[АҠШ]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү һөҙөмтәһендә бронетехника һәм авиация өсөн запас частар етешмәй һәм был Ирандың хәрби мөмкинлектәрен сикләй. Әммә ираҡтарҙың һәлкәүлеге Иран хөкүмәтенә мобилизация үткәреү һәм фронтҡа {{comment|өҫтәмә көстәр|подкрепление}} күсереү мөмкинлеген бирә. Шулай итеп, көстәр тигеҙләнә. Ираҡ армияһы көсөргәнешле ҡаршылыҡ күрһәтеүгә әҙер булмай сыға. Сик буйында ғына торған Һүррәмшәһрҙе алыу өсөн ираҡтарға ай кәрәк була, ҡала урамдарында барған аяуһыҙ алыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисерәләр. Ҡала октябрь аҙағында ҡолай, был Ираҡтың һуғыш башындағы берҙән-бер еңеүе була. Күрше Абаданды яулап өлгөрмәйҙәр: Ираҡ армияһы уны октябрь урталарында ғына ҡамай, ә был ваҡытҡа ирандар оҙайлы оборона өсөн кәрәкле көстәрҙе күсереп өлгөргән була. [[Файл:Destroyed_Douglas_C-47_of_IIAF.jpg|справа|мини|250x250пкс|Абаданда юҡ ителгән [[Douglas C-47 Skytrain|C-47 Skytrain]] Иран самолеты]] Ираҡ командирҙарының баҙнатһыҙлығы һәм инициативаһыҙлығы, дошманды ысынбарлыҡта баһалау һәм киң күләмле дөйөм ғәскәри операциялар үткәреү тәжрибәһе булмауы сәбәпле Ираҡ ваҡытты ҡулдан ысҡындыра һәм тәүге уңышын үҫтерә алмай. Октябрь аҙағында һәм ноябрҙә Ираҡ ғәскәрҙәре Дизфуль һәм Ахваз йүнәлешендә алға барырға тырышып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый. Декабрҙә ямғырлы миҙгел башланғас, хәрәкәт итеү ҡыйынлаша һәм Сәддам Хөсәйен Ираҡ ғәскәрҙәрен оборонаға күсерә<ref name="autogenerated2">Efraim Karsh.</ref>. Көҙгө кампания осоронда баҫып алыусылар Ирандың 20 мең км² самаһы территорияһын биләй<ref name="Большая война">{{cite news|title=ИРАНО-ИРАКСКАЯ ВОЙНА|url=http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm|author=И.Кленов, В.Орлов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308035108/http://otvaga.vif2.ru/Otvaga/wars1/wars_15.htm |date=2008-03-08 }}</ref>. Ираҡ ғәскәрҙәре Касре-Ширин, Нефтшаһ, Меһран, Бостан һәм Һүррәмшәһр ҡалаларын яулай, шулай уҡ Абаданды яба. Ираҡ мәғлүмәттәре буйынса, өс ай эсендә Ирандың 6160 кешеһе һәләк була һәм бер нисә мең яугире яралана; Ирандың 570 танкыһы һәм бик күп самолеты юҡ ителә йә ҡулға төшөрөлә. Ираҡ үҙенең мәғлүмәттәрен яумал итеп алынған техниканан күргәҙмә ойоштороп раҫлай. Мәҫәлән, 10 ноябрҙә [[Бағдад]]та 103 яумал танк, көнбайышта етештерелгән бронетехника күрһәтелә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks Iraq parades captured Iranian tanks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230824/http://archives.chicagotribune.com/1980/11/10/page/14/article/iraq-parades-captured-iranian-tanks/ |date=2016-12-30 }}</ref>. Иран мәғлүмәттәре буйынса, Ираҡ бәрелештең тәүге йөҙ көнөндә 20000 кешеһен, 4800 берәмек бронетехникаһын һәм самолетын юғалтҡан<ref name="autogenerated1">Чернякевич О.</ref>. Иран мәғлүмәттәре нимәгә нигеҙләнгәне билдәһеҙ, сөнки Ираҡ, бөтәһе 3600 берәмек бронетехникаға эйә булып, уларҙың барыһы ла йәлеп тә ителмәгән була<ref name="The Iran-Iraq War">The Iran-Iraq War.</ref>. Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, һуғыштың беренсе йылында Ираҡтың 250—300 танкыһы сафтан сығарылған<ref>[http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html Танковые бои в ирано-иракской войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622121555/http://voenteh.com/boevye-mashiny/osnovnye-boevye-tanki-mira/tankovye-boi-v-irano-irakskoi-voine.html |date=2017-06-22 }}</ref>. Йыл аҙағына һуғыш позиционға әйләнә. Фронт һыҙығы әкренләп тоторҡлана һәм Иран-Ираҡ сигенең көнсығышында: Касре-Ширин йүнәлешенә 5-10 километрҙа һәм Дизфуль, Ахваз һәм Бостан һәм Ахваз районынан 60 километрҙа уҙа<ref>[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=47 I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980]</ref>. === Инициативаның Иранға күсеүе === [[1981 йыл]]дың башына Ираҡ ғәскәрҙәре Хузестандың бер өлөшөн, фронттың үҙәк һәм төньяҡ участкаларында сик буйы территорияларын оккупациялай. Абаданды ҡамау дауам итә. Дошмандың оборонаға күскәнен күреп, Иран президенты һәм юғары баш командующий Абулхәсән Банисадр һуғыш башында тәүге контрһөжүм яһарға ҡарар итә. Ул [[1981 йыл]]дың ғинуар башында тормошҡа аша һәм уңышһыҙ тамамлана. Һөжүм дүрт йүнәлештә алып барыла; ике осраҡта ирандар аҙ ғына уңышҡа өлгәшә, бер һөжүм һөҙөмтәһеҙ була. Һөжүмдең төп йүнәлешендә Абаданды азат итеү бурысын үтәгән 16-сы танк дивизияһы, өс бригадаһының икеһен юғалтып, тар-мар ителә<ref name="Кордесман 5">{{cite news|title=The Lessons of Modern War - Volume II - The Iran-Iraq War – Chapter 5: Phase Two: Iran Liberates Its Territory 1981-1982|url=http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|date=01.05.1991}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090613161554/http://www.csis.org/component/option,com_csis_pubs/task,view/id,1625/type,1/ |date=2009-06-13 }}</ref>. Яҙ һәм йәй Иран командованиеһы сикләнгән күләмле айырым һөжүм операцияларын ғәмәлгә ашырырға тырыша, ләкин был һөҙөмтә килтермәй. Дошман һөжүменең уңышһыҙлыҡҡа осрауы Ираҡ командалығын үҙ оборона стратегияһының дөрөҫ булыуына ышандыра һәм ирандар яҡшы нығытылған оборона һыҙығын өҙә алмаҫ тигән ялған фекер тыуа. Сусенгердта уңышһыҙлыҡҡа осраған март һөжүменән һуң Ираҡ ғәскәрҙәре йыл аҙағына саҡлы бер ниндәй ҙә хәрәкәт башламай. Ираҡ етәкселеге һаман да [[Тәһран]]дағы режимдың тиҙҙән түңкәрелеүенә өмөт итә. Ғинуар операцияһы уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Иран етәкселегендәге эске мөнәсәбәттәр тағы ла ҡырҡыулаша төшә. Иран даими армияһы менән КСИР араһындағы көнәркәшлек тә Иран ҡораллы көстәренең етди проблемаһына әйләнә. Ислам клерикалдары армияның офицерҙар корпусы шаһ яҡлы тип шикләнә һәм хәрби хәрәкәттәрҙә армияның ролен кәметергә тырыша. Ғинуарҙағы ҡыйралыш Банисадрҙың сәйәси позицияһын ҡаҡшата һәм армияның {{comment|абруйын төшөрә|дискредитациялай}}. Июндә Банисадр вазифаһынан бушатыла һәм илдән ҡаса. {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}}, клерикалдарҙың көсәйеүенә яуап итеп, террористик кампания йәйелдерә. Илдең яңы президенты Мөхәммәт Али Раджаиҙы һәм премьер-министр Мөхәммәт Жәвәд Бахонарҙы үлтереү ойошманың иң ҙур уңышы тип һанала. Сыуалыштарға ҡарамаҫтан, Иран етәкселеге власта ҡала. Теракттар тулҡынына ул {{comment|Иран халҡының мөжәһиттәр ойошмаһы|ОМИН}} активистарын күпләп ҡулға алыу менән яуап бирә. Фронтта урынлашҡан тынлыҡ көстәрҙе яңыса урынлаштырыу өсөн ҡулланыла. Сентябрь башында ирандар, дошманында һөжүм маҡсаты булып Басра тора тигән фекер уятып, ҙур һөжүм йәйелдерә. Ләкин төп һөжүм Басраға түгел, ә Абаданды көнсығыштан ҡамаған ираҡтарға йүнәлтелә. Алыш 26-29 сентябрь бара; Абадан ҡамауҙан азат ителә, һәм был Ирандың тәүге етди еңеүе була. Уңыш даими армия менән КСИР араһында үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәткә бәйле була. Әммә еңеү тәмен фажиғә боҙа: һөжүмде ойошторған бөтә командирҙар [[Тәһран]]ға ҡайтып килгәндә авиаһәләкәткә осрап һәләк була. Башҡа фараздар булһа ла, рәсми рәүештә уны осраҡлылыҡ тип баһалайҙар<ref>{{Cite news|title=Chronological Listing of Iranian Losses & Ejections|author=Anthony Cordesman, Abraham Wagner.|url=http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725050428/http://www.ejection-history.org.uk/Country-By-Country/Iran.htm |date=2013-07-25 }}</ref>. Күпмелер тынлыҡтан һуң Иран декабрҙә фронттың үҙәк участкаһында ике һөжүм башлай. Бостанды азат иткәндә КСИР тарафынан тәүге тапҡыр «кеше тулҡыны» тактикаһы ҡулланыла. [[1981 йыл]]да Ираҡ көнбайыштан көтөлмәгән һөжүмгә дусар ителә. [[7 июнь|7 июндә]] Израиль авиацияһы [[Бағдад]]тан бер нисә километрҙа урынлашҡан йәҙрә үҙәген бомбаға тота. {{comment|Һауа көстәренә ҡаршы тороу|ПВО}} системаһы «башҡа ла килмәгән» был һөжүмде көтмәгәнлектән, Израиль авиацияһы бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай һәм милли йәҙрә тикшеренеүҙәре программаһына көслө {{comment|удар|зыян}} килтерә. Быға саҡлы Иран реакторға ҡарата уңышһыҙ тамамланған 10 һауа операцияһы үткәргән була, ләкин улар береһе лә етди зарар яһамай<ref>Персия — Иран. Империя на Востоке (2010). Широкорад Александр Борисович. стр.93</ref>. === Иран контрһөжүме === [[Файл:Super_Etendard_Irak.jpg|слева|мини|Dassault Super Étendard, Ираҡтың Хәрби-һауа көстәре, 1983]] [[1981 йыл]]дың икенсе яртыһындағы яуҙарҙа стратегик инициатива Иранға күсә. [[1982 йыл]]дың март-майында Ираҡ армияһы Иранға ҡаршы ике ҙур һөжүмдә ауыр юғалтыуҙар кисерә. Шундай бер һөжүмдә, «Иерусалим» операцияһы һөҙөмтәһендә, [[24 май]]ҙа Һүррәмшәһр азат ителә. 19 меңдән ашыу Ираҡ һалдаты әсирлеккә алына. Шунан һуң [[Сәддам Хөсәйен]] солох тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға һәм ғәскәрҙәрен [[Иран]] территорияһынан сығарырға әҙер булыуын белдерә. Әммә Иран етәкселеге Ираҡ ҡабул итмәҫлек талап — Сәддам Хөсәйенде властан ситләтеү шартын ҡуя. Бер үк ваҡытта һуғыш хәрәкәттәрен дошман территорияһына күсереү буйынса көсөргәнешле әҙерлек башлана. === Хәлһеҙләндереүгә йүнәлтелгән һуғыш === [[1982 йыл]]дың 14 июленә ҡаршы төндә Иран армияһы, һуғыш барышын тамырынан үҙгәртеп, Ираҡҡа һөжүмен башлай. 1982 йылдың уртаһынан [[1987 йыл]]ға саҡлы Иран, Ираҡтың башлыса шиғиҙар йәшәгән төп диңгеҙ портын — Басраны баҫып алырға маташып, ҡат-ҡат һөжүм итә. 1982 йылдың июлендә Басра өсөн барған һуғыштарҙа Ираҡ тәүге тапҡыр Т-72 танкыларын ҡулланыла, был танкылар ҡалаға яҡынлашҡан Иран танкыларын туҡтата; ирандар ҙур юғалтыуҙар кисерә. Ираҡ армияһы, утҡа тотоу буйынса өҫтөнлөккә эйә булғанлыҡтан, «тере тулҡындар» булып һөжүм итеүселәрҙе юҡ итеү мөмкинлеген биргән оборона һыҙығын булдыра. Был «тере тулҡындар» халыҡ ополчениеһына ингән үҫмерҙәрҙән һәм оло йәштәгеләрҙән тора, шул уҡ ваҡытта даими Иран армияһы, бронетехника һәм бигерәк тә авиация етмәгәнлектән, өлгәшелгән уңышты үҫтерергә һәм нығытырға тейеш була. Шулай ҙа Иран яғы Ираҡ оборона һыҙығын тулыһынса өҙә алмай. [[1986 йыл]]дың февралендә, Фао ярымутрауын тулыһынса яулап алып һәм Ираҡты ғәмәлдә [[Фарсы ҡултығы]]нан киҫеп, Иран уңышҡа өлгәшә. Фао ярымутрауында Ираҡ ғәскәрҙәре командующийы булған генерал-майор Шәвҡәт Ата [[Бағдад]]ҡа саҡырылып килтерелә һәм атып үлтерелә. Ираҡтар Фао ярымутрауын [[1988 йыл]]дың апрелендә генә кире ҡайтара. [[Файл:USS Hawes (FFG-53), USS William H. Standley (CG-32) and USS Guadalcanal (LPH-7) escort tanker Gas King in the Persian Gullf on 21 October 1987 (6432283).jpg|мини|300x300пкс|Америка караптары Фарсы ҡултығында танкерҙы оҙатып бара. [[1987 йыл]]дың октябре]] Бер нисә осраҡта тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға («ҡалалар һуғыштары») килтергән ҡалаларҙы артиллерия һәм ракеталар утҡа тотҡан кампаниялар ойошторола. [[1984 йыл]]дан «'''танкер һуғышы'''» әүҙем алып барыла — Ираҡ һәм Иран Фарсы ҡултығында дошманына тәғәйенләнгән нефтте тейәп килгән өсөнсө илдәр танкерҙарына һөжүм итә. Бындай тактика низағты {{comment|халыҡ-ара|интернационализация}} кимәлгә саҡлы үҫтерә. [[1985 йыл]] был һуғыш тарихына «ҡалалар» һуғышы булып инә. Ике яҡ та {{comment|даими рәүештә|методично}} авиация ярҙамында эре ҡалаларҙың торлаҡ кварталдарын һәм нефть терминалдарын юҡ итә. [[1986 йыл]]дың май уртаһында ираҡтар Фео ярымутрауын юғалҡан өсөн реванш яһарға тырыша һәм Иран ҡалаһы Меһран районында контратакаға күсәр, ләкин ҡыйратыла. Был операцияға командалыҡ иткән генерал-майор Адин Тәүфид [[Бағдад]]ҡа саҡыртыла һәм атыла. [[1986 йыл]]дың октябрендә Ираҡ авиацияһы, бер нисә тиҫтә транспорт самолёты менән бергә, Иран хәрби аэродромы Ширазды юҡ итә<ref>A Publisher Extra Newspaper The Des Moines Register from Des Moines, Iowa.</ref>. [[1987 йыл]]дың июлендә [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты танкерҙарҙы {{comment|оҙата барыу|эскортирование}} буйынса «Earnest Will» операцияһын башлай. Америка һәм Иран караптары һәм самолёттары араһында (пассажир самолётының юҡҡа сығарылыуы менән бәйле) бер нисә ҡораллы {{comment|бәрелеш|инцидент}} була. [[1987 йыл]]дың ғинуар-февралендә Басра ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында Иран бөтә һуғыштың иң ҙур һәм амбициоз операцияһын («Кербела-5») үткәрә. Ике яҡ та иң ҡурҡыныс юғалтыуҙарға дусар ителгән, әммә Ираҡ армияһы, Иран ғәскәрҙәре Басра ҡалаһы йәнәшенә килеп терәлгән булһа ла, һөжүмде кире ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған хәрби хәрәкәттәр һәм фронтта күренеп торған уңыштың булмауы Иран йәмғиәтенең {{comment|рух төшөнкөлөгөндә|деморализация}} сағыла. Бынан тыш, [[1987 йыл]]дың аҙағына Иран Фарсы ҡултығында АҠШ хәрби-диңгеҙ группировкаһы менән туранан-тура конфронтация сигендә ([[1988 йыл]]дың 18 апрелендә булған диңгеҙ һуғышы һәм Иран территорияһын Америка авианосецы «Энтерпрайз» самолёттары менән бомбаға тотоу — был көсөргәнештең {{comment|иң юғары нөктәһе|кульминацияһы}}) була<ref>.[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/03/14/n_2241813.shtml Результаты опроса: большинство американцев не поддерживают возможную войну против Ирана]</ref>). [[1988 йыл]]дың апрель-июнендә Ираҡ, иҡтисадын максималь мобилизациялап һәм Ирандың халыҡ-ара изоляцияһын файҙаланып, үҙ территорияһын Иран ғәскәрҙәренән тулыһынса азат итеп кенә ҡалмай, хатта дошман территорияһына тағы ла һөжүм итә. Ираҡҡа Иран партизандары ла ярҙам итә. 19 июндә улар "Ҡырҡ Йондоҙ операцияһы"н уҙғарыу барышында Меһран ҡалаһын баҫып ала һәм Ирандың 16-сы танк һәм пехота дивизияларын ҡыра. Иран «Мерсад» операцияһы барышында баҫып алынған территорияһының аҙ ғына өлөшөн кире ҡайтара. Һуғыш аҙағына ғәмәлдә Ирандың бронетехникаһы ҡалмай, ә хәрби-һауа көстәре тулыһынса юҡ ителә. Һуғыштың артабан киләсәге булмауын күреп, аятолла Хөмәйни 17 июлдә килешеү төҙөүгә ризалыҡ бирә, һәм ул [[1988 йыл]]дың 20 авгусында ул үҙ көсөнә инә. == Һуғыш эҙемтәләре == [[Файл:F-4E_IRIAF_wreck_at_Tallil_AB_Iraq_1991.JPEG|слева|мини|Ираҡ авиабазаһында F-4 Phantom II иран истребителенең ярсыҡтары]] [[Файл:Yazd3.JPG|мини|250x250пкс|Иран хәрби ҡәберлеге. Йезд]] Иран-Ираҡ һуғышы, ике яҡ та үҙенең хәрби триумфы тураһында ышандырырға тырышһа ла, ҡайһылыр бер яҡтың еңеүе менән тамамланған тип әйтеп булмай. Ираҡ һәм Иран өсөн хәрби хәрәкәттәрҙең иҡтисади зыяны 350 миллиард доллар менән баһалана<ref>Rajaee, Farhang.</ref>. 8 йыл барған һуғышта Иран хәрбиҙәр һәм граждандар араһынан 900 мең кешене юғалта<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Iran-Iraq Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]</ref>. Ираҡ менән сиктәш булған халыҡ күп йәшәгән Хузестан ҡалалары талана. Нефть сәнәғәте инфраструктураһы ҡаты зыян күрә. Һуғыш Иранға 500 млрд АҠШ долларына (хәҙерге заман хаҡтары менән) төшә, ләкин шул уҡ ваҡытта һуғыш башланыу менән [[Эске тулайым продукт|ЭТП]] үҫеше туҡтамай һәм һуғыш аҙағына тағы шәбәйә төшә. Ираҡ Иранға ҡарағанда әҙерәк кешеһен юғалта. Һуғыштың иҡтисади эҙемтәләре бигерәк ауыр була. Һуғыш арҡаһында Ираҡ ҡайһы бер ғәрәп илдәренә байтаҡ бурыслы булып ҡала. Айырым алғанда, [[Күвейт]]кә бурысы 14 млрд долларҙан артып китә, шул сәбәпле [[1990 йыл]]да [[Сәддам Хөсәйен]] Күвейткә һөжүм итергә була. Төньяҡ Атлантик хәрби блогы [[НАТО]] илдәре, совет блогы илдәре һымаҡ, Сәддам Хөсәйенгә {{comment|ике яуызлыҡтың бәләкәйе|как меньшее из зол}} һәм ислам революцияһын тотҡарлаусы тип ҡарай. Көнбайыш илдәре араһынан ҡорал менән төп ярҙамды Франция<ref>{{Cite web|title=Iraq: a Country Study. Arms from France|url=http://countrystudies.us/iraq/99.htm|author=Metz, Helen Chapin.|lang=en|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=2010-12-27}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAlQ">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAlQ"> U.S. Library of Congress.</span> <small tabindex="0" id="cxmwAlQ">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref> һәм Германия күрһәтә<ref>{{Cite web|title=Leaked report says German and US firms supplied arms to Saddam|url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081211162243/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html|archivedate=2008-12-11|author=Tony Paterson.|lang=en|publisher=[[The Independent]]|date=2002-12-18|accessdate=2010-10-11}}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAl0">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAl0"> </span>[[The Independent]] <span tabindex="0" id="cxmwAl0">(2002-12-18).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">[http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827030002/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/leaked-report-says-german-and-us-firms-supplied-arms-to-saddam-611332.html |date=2010-08-27 }} архивланған 11 декабрь 2008.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAl0">11 октябрь 2010 тикшерелгән.</small></ref><ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>. Ираҡты ҡоралландырыуҙа бөтә көнбайыш илдәре, шул иҫәптән АҠШ-та ҡатнаша<ref>{{Cite web|title=The USS Vincennes: Public War, Secret War.|url=http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/65JDwSq80|archivedate=2012-02-09|author=Ted Koppel.|lang=en|publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] ''Nightline''|date=1992-06-01|accessdate=2010-12-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }}(инг.)<span tabindex="0" id="cxmwAns">.</span> <span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>[[American Broadcasting Company|ABC]]<span tabindex="0" id="cxmwAns"> </span>''Nightline'' <span tabindex="0" id="cxmwAns">(1992-06-01).</span> <small tabindex="0" id="cxmwAns">[http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040824084457/http://homepage.ntlworld.com/jksonc/docs/ir655-nightline-19920701.html |date=2004-08-24 }} архивланған 9 февраль 2012.</small> <small tabindex="0" id="cxmwAns">27 декабрь 2010 тикшерелгән.</small></ref>. Һуғыш алдынан һәм һуғыш барышында ҡорал менән [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] әүҙем ярҙам итә, сөнки 1970-се йылдар уртаһында Сәддамды империализмға ҡаршы көрәштә союздаш тип һанай, ләкин Ираҡ коммунистарын — өсөнсө донъяның иң көслө һәм популяр компартияларының береһен — репрессиялағандан һуң, йылы мөнәсәбәттәр юҡҡа сыға<ref>[http://tass.ru/spec/desert-storm ]</ref><ref>[http://www.pressarchive.ru/versiya/2003/04/07/19082.html НАШИ В БАГДАДЕ. Газета «Версия» от 07.04.2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327003143/http://www.pressarchive.ru/versiya/2003/04/07/19082.html |date=2022-03-27 }}</ref>. Һөҙөмтәлә СССР ҡурд сепаратистарына булышлыҡ итә башлай. Көнбайыш, Хөсәйенгә ғәрәп илдәре лидеры ролен тәҡдим итеп, уның алдында яҡшатланып ҡылана<ref>{{Китап|автор=Kenneth Timmerman.|заглавие=The Death Lobby: How the West Armed Iraq|место=New York, NY|издательство=Houghton Mifflin Company|год=1991|pages=75|allpages=443|isbn=1-857-02031-6}}</ref>, һәм ошо сәйәсәт [[Бағдад]] режимын формалаштырыуҙа әһәмиәтле роль уйнай. == Һуғышты ҡылыҡһырлау == === Яҡтарҙың ҡоралланыуы === Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Ираҡ армияһы башлыса совет һәм француз ҡоралдары һәм техникаһы менән ҡоралланған була. Ираҡ армияһының ҡоралланышы Т-54, Т-55, Т-62, Т-72 танкылары, БМП-1 пехота хәрби машиналары, БТР-50, БТР-60, OT-64 бронетранспортёрҙары, Ми-8, Ми-24 вертолёттары, «Газель», «Алуэтт» III кеүек техниканан тора. Хәрби-һауа көстәре МиГ-21, МиГ-23, Су-17, «Мираж» F-1 истребитель-бомбардировщиктарын, тауыш тиҙлегенән шәберәк оса торған күп функциялы МиГ-25, Ту-16, Ту-22 бомбардировщиктарын файҙалана. [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран башҡа илдәрҙән дә (атап әйткәндә [[ГФР]], [[СССР]] һәм [[Израиль]]) ҡорал алғылаһа ла, Иран армияһын башлыса АҠШ ҡоралландыра. Иран армияһы M47, M48, M60, «Чифтен» танкылары, һуғыштың һуңғы этаптарында Ҡытайҙа етештерелгән совет танкылары, БМП-1 — пехотаның яу машинаһы, M113, БТР-50 бронетранспортёрҙары, AH-1, UH-1, CH-47 вертолёттары менән ҡораллана. Хәрби-һауа көстәренең төп самолёттары — F-4, F-5 истребитель-бомбардировщиктары, F-14 перехватчиктары. Хәрби хәрәкәттәр барышында Иран 2100 яҡын танк юғалта, шуның 800-өн һәм, САУ-ҙы иҫәпләмәгәндә, 2300 берәмек башҡа бронемашинаны ираҡтар яулап ала<ref name="The Iran-Iraq War"/> 1987 йылдан башлап, Ираҡ яумал бронетехникаһын һата башлай. Төп һатып алыусыһы Иордания була.<ref>After The Storm: The Changing Military Balance in the Middle East.</ref>. === Һауа һуғышы === [[Файл:Mi24_tehran.jpg|справа|мини|Иран-ираҡ һуғышы ваҡытында Ираҡ армияһы ташлап киткән һәм Тәһрандағы Хәрби музейҙа трофей сифатында ҡуйылған Ми-24 вертолёты]] [[1979 йыл]]ғы революцияға саҡлы Иран {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} төбәктә иң көслөһө була. Самолёттарҙы хеҙмәтләндереүҙә проблемаларға һәм шаһ режимында хеҙмәт иткән пилоттарға ҡаршы репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, раҫлауҙарынса, Ираҡ хәрби һәм сәнәғәт объекттарына, шул иҫәптән Бағдадҡа ла {{comment|осош|налёт}} сериялары үтәгәнлектән, һуғыштың тәүге аҙналарында Иран авиацияһы һауала өҫтөнлөккә эйә була. Әммә вертолёттарҙы хеҙмәтләндергән 3 мең белгесте (башлыса америкалыларҙы) илдән һөргәнлектән, һуғыш башланғас 600 вертолётты һауаға күтәрә алмайҙар<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=78|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[1981 йыл]]дың апрелендә Иран Хәрби-һауа көстәре, Ираҡтың көнбайыш өлөшөндә хәрби аэродромға һөжүм итеп һәм ерҙәге бер нисә тиҫтә самолётты юҡ итеп, ҙур ғына операция үткәрә. Әммә артабан, запчастар етешмәгәнлектән, тик аҙ ғына самолёттары осорлоҡ хәлдә була. Яҡынса 1982 йылдан һәм һуғыш аҙағына саҡлы Иран авиацияһы хәрби хәрәкәттәрҙә унда-һанда ғына ҡатнаша. «Тайм» журналы 1984 йылдың мартына биргән мәғлүмәттәр буйынса, ҙур юғалтыуҙар, запчастар етмәү, ремонт эшләнмәү сәбәпле, Иран 190 берәмек F-4 истребитель-бомбардировщигының тик 25-ен, 166 берәмек F-5 истребителенең тик 30-ын ғына файҙалана<ref name="Война в воздухе">{{книга|автор=Ниязматов Ж.А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=83|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Ираҡ {{comment|Хәрби-һауа көстәре|ВВС}} һуғыш барышында әүҙем була. Авиация өҫтөнлөгө Ираҡҡа Ирандың күп һөжүмдәрен уңышлы кире ҡағырға ярҙам итә. Әммә дөйөм алғанда Иран һәм Ираҡ араһында һауа һуғышы бик һүлпән бара. 1980 йылдың көҙөнән һуң самолёттар һуғышы һирәгәйә. Шуның менән бергә, ихтимал, һуғыштар тарихында тәүге тапҡырҙыр, вертолёттар араһында һауа яуҙары (Ираҡтың Ми-24 һәм Ирандың AH-1) алып барыла. Лондон стратегик тикшеренеүҙәр институты мәғлүмәттәренә ярашлы, 1982 йылдың июленә Иран Хәрби-һауа көстәренең 445 хәрби самолёты булһа ла, хәрби хәрәкәттәрҙә тик 40 проценты тирәһе генә ҡатнаша ала. «Миди Ист Экономик Дайджест» журналы (АҠШ сенатының сит ил эштәре комитеты өсөн әҙерләнгән докладтарына һылтанып), 1984 йылдың йәйендә ираҡтар осош яһарлыҡ самолёттар иҫәбе буйынса ирандарҙан — 4-5, бронетранспортёрҙар буйынса — 4, танкылар буйынса 2,5 тапҡырға өҫтөнлөккә эйә, тип белдерә. Ираҡ Ми-24 вертолётының Иран McDonnell Douglas F-4 «Phantom» II {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} истребителен бәреп төшөрөүе (1982 йылдың 27 октябрендә) Һауа һуғышының иң билдәле эпизодтарының береһе була, авиация тарихында был тәүге осраҡ тип һанала. Был алыштың деталдәре сиктән тыш ҡапма-ҡаршылыҡлы: бер мәғлүмәт буйынса, F-4-тең артҡы ярымсфераһына «Фаланга» ракетаһын ебәреп еңеү яуланған<ref>Ильин В. Е. «Фантом» F-4. — М.: Астрель, АСТ, 2001. — С. 310.</ref>, икенсе мәғлүмәт буйынса — НАР-ҙы ебәреп, пулемёттан ут асҡандар<ref>[http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml Domain wartechnic.ru maybe for sale<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626074037/http://www.wartechnic.ru/rus/aviation/mil/mi24/app.shtml |date=2008-06-26 }}</ref>. Әммә ҡайһы бер авторҙар был ваҡиғаларҙың дөрөҫлөккә тап килеүенә шик белдерә. 1982 йылдың 27 октябрендә бер нисә көн элек булған һауа алышы тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырып сығарған Ираҡ хөкүмәт гәзите «Багдад Обсервер» (уның объективлығына ышаныуы ҡыйын) берҙән-бер тәүсығанаҡ булып һанала. Унан һуң башҡа мәғлүмәт күренмәй, көнбайыш киң мәғлүмәт саралары тик ошо белдереүҙе генә ҡабатлап баҫа һәм артабан ул таралыу ала<ref>{{cite news| title= Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982| url= http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml| author= Tom Cooper, Farzad Bishop| date= 09.09.2003}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323174631/http://www.acig.org/artman/publish/article_214.shtml |date=2010-03-23 }}</ref>. Өҫтәүенә, ул авиация тарихында тәүге генә осраҡ булдымы икән: 1968 йылда [[Лаос]] территорияһы өҫтөндә Америка Белл 212 вертолётының бортынан автоматик ҡоралдан ут асып, Төньяҡ Вьетнамдың Ан-2 самолеты бәреп төшөрөлгән булған<ref>{{cite news | title= The Fall of Lima Site 85 | url= http://www.afa.org/magazine/april2006/0406lima.asp | author= John Correll | date= 2006 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121192421/http://www.afa.org/magazine/April2006/0406lima.asp |date=2007-11-21 }}</ref>. Иран яғы мәғлүмәте буйынса, һуғыш барышында AH-1 «Кобра» вертолёттары менән Ираҡтың {{comment|тауыштан шәберәк тиҙлекле|сверхзвуковой}} өс МиГ-21 истребителе бәреп төшөрөлгән<ref>[http://www.airvectors.net/avcobra_2.html Greg Goebel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110012919/http://www.airvectors.net/avcobra_2.html |date=2016-01-10 }}</ref>. === Химик ҡорал ҡулланыу === [[Файл:Chemical_weapon1.jpg|мини|200x200пкс|Противогаз кейгән иран һалдаты]] Иран-Ираҡ һуғышы барышында Ираҡтың бер нисә тапҡыр химик ҡорал ҡулланыуын күп авторҙар һәм ойошмалар раҫлай. Германия Федератив Республикаһы Ираҡты нервы-паралитик һәм {{comment|горчица|гәрсис}} газы технологиялары менән тәьмин иткән. Был ҡоралды яһау өсөн күп кенә ингредиенттар [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда етештерелгән. Уны Ирандың да ҡулланып ҡарағаны тураһында мәғлүмәт бар. 1984 йылдың апрелендә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы Иран вәкиле Ражай Хөрәссәни үҙ иленең химик ҡорал етештереү һәм ҡулланыу мөмкинлеге тураһында белдерә. Ираҡ химик ҡоралды үҙ территорияһында ирандарға теләктәшлек белдергән баш эймәҫ ҡурдтарға ҡаршы ҡулланған. Ираҡтың төньяғындағы Халабж ҡурд ҡаласығына газ һөжүме иң ҙур фажиғә иҫәпләнә; был һөжүм ваҡытында 5000 кеше һәләк ителгән һәм тиҫтәләрсә мең кеше ғәрипләнгән. Сәддам Хөсәйен шулай итеп Иранға ҡаршы һуғышыуҙан баш тартҡан ҡурдтарҙы язалаған.<ref>[http://www.progressive.org/node/1866 Anthrax for Export] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225102406/http://www.progressive.org/node/1866 |date=2016-12-25 }}</ref><ref>[http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918203103/http://www.iranchamber.com/history/articles/arming_iraq.php |date=2017-09-18 }}</ref><ref>[http://coat.ncf.ca/our_magazine/links/issue51/articles/51_30-31.pdf 1980-1988, Iran-Iraq war: Helping both sides lose the war]</ref> == Ираҡ һәм Иранды ҡорал менән тәьмин итеүселәр == [[1973]] һәм [[1990 йыл]]дар араһында (донъя баҙарының 10 % тирәһе) [[Ираҡ]]ты ҡорал менән төп тәьмин итеүселәр<ref>{{Cite news|title=База данных SIPRI по торговле оружием|url=http://projects.sipri.se/armstrade/Trnd_Ind_IRQ_Imps_73-02.pdf|accessdate=2017-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040601181327/http://projects.sipri.se/armstrade/Trnd_Ind_IRQ_Imps_73-02.pdf|archivedate=2004-06-01}}</ref>:<center> {| class="wikitable" border="1" ! Ҡорал менән тәьмин итеүселәр ! АҠШ млрд доллары (1990 йылғы $US хисабында) ! дөйөм һандан % |- | align="center" |[[СССР]] | align="center" |25,2 | align="center" |57 |- | align="center" |[[Франция]] | align="center" |5,6 | align="center" |13 |- | align="center" |[[Ҡытай]] | align="center" |5,2 | align="center" |12 |- | align="center" |[[Чехословакия]] | align="center" |2,9 | align="center" |7 |- | align="center" |[[Польша]] | align="center" |1,7 | align="center" |4 |- | align="center" |[[Бразилия]] | align="center" |0,7 | align="center" |2 |- | align="center" |[[Мысыр]] | align="center" |0,6 | align="center" |1 |- | align="center" |Башҡа илдәр | align="center" |2,1 | align="center" |4 |- | align="center" |'''Барыһы''' | align="center" |'''43,9''' | align="center" |'''100,0''' |} </center>1981 йылдың алты айында, һуғыш көсәйгәндә, Мысыр Ираҡҡа 25 миллион долларлыҡ хәрби ҡорал һата<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=112|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. [[Күвейт]] тә Ираҡ яҡлы була, һөҙөмтәлә Иран-Күвейт мөнәсәбәттәре һалҡыная. [[1982 йыл]]дың көҙөндә Иран Хәрби-һауа көстәре хатта Ираҡ сигендә урынлашҡан Күвейт нефть һаҡлағыстарын бомбаға тота<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=111|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. === Иран === АҠШ Иранды йәшерен ҡоралландыра. Израилдәр ярҙамы менән АҠШ 1985 йылдың көҙөндә үк Иранды «Хок» зенит ракеталары менән тәьмин итә<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=101|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. 1986 йылдың аҙағында тарихҡа «Иран-контрас» («Ирангейт») исеме менән ингән ғауғалы низағ ҡуба. АҠШ, Иранға ҡорал һәм хәрби техникаға запчастар һатып, Иран-Ираҡ һуғышына йәшерен рәүештә ҡыҫыла<ref>{{Китап|автор=Ниязматов Ж. А.|заглавие=Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страницы=100|isbn=5-02-016696-0, ББК 63.3(5)}}</ref>. Һуғыш барышында Иранға Израиль дә ҡорал, истребителдәр һәм танкыларға запчастар һата. 1981 йылда совет истребителдәре 36 тонна хәрби мөлкәт тейәгән Израиль самолётын бәреп төшөрә<ref>[http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told 27 Million Israel Iran Arms Deal told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210258/http://archives.chicagotribune.com/1981/07/27/page/1/article/27-million-israel-iran-arms-deal-told/ |date=2017-03-06 }}</ref> Ираҡ Хәрби Һауа Көстәре Иранға ҡорал ташыған бер иран һәм дүрт израиль самолетын бәреп төшөрә.<ref>Saddam’s Generals: Perspectives of the Iran-Iraq War.</ref>. == Конфликтҡа бөтә донъяның мөнәсәбәте == Иран-Ираҡ конфликты бик күп ғүмерҙәрҙе алып киткән һуғышҡа әүерелә. Леонид Ильич Брежнев 1980-се йылдар башында Иран-Ираҡ конфликты тураһында былай ти: {{цитата|Үҙенең мәғәнәһеҙлеге менән фажиғәле төҫ алған Иран һәм Ираҡ конфликты дауам итә. Был — ныҡлап аяҡҡа баҫмаған илдәр өсөн империалистик сәйәсәттең {{comment|тирмән ташына|жернова}} эләгеү ни тиклем хәүефле булыуын иҫбатлаған аныҡ миҫал. Кем өсөн отошло инде был һуғыш? Әлбиттә, Ираҡҡа ла, Иранға ла ул табыш килтермәй. Улар алмашҡа ҡыйратылған иҡтисад менән күп һанлы кеше ҡорбандарын ғына аласаҡ. Ләкин ҡайһы берҙәрҙең отош алыуын беҙ бөгөн үк күрәбеҙ. Бөтә донъяның күҙ алдында Яҡын һәм Урта Көнсығышҡа сит илдәрҙең хәрби үтеп инеүе көсәйгәндән көсәйә… Ирандың да, Ираҡтың да империализмға ҡаршы йүнәлтелгән сәйәсәтен көсһөҙләндереүгә иҫәп ҡорола. Һәм бына шуларҙың барыһы өсөн ике күрше халыҡ үҙ ҡаны менән түләй. Бына ни өсөн СССР был конфликтты тик тыныс юл менән хәл итеү өсөн көрәшә<ref>{{книга |автор =Агаев С. Л. |заглавие =Иран в прошлом и настоящем: Пути и формы революционного процесса |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1981 |страницы = 245 }}</ref>.}} === Ираҡҡа ярҙам === 1982 йылдан СССР Ираҡты ҡорал менән тәьмин итеүен яңырта<ref>Крысенко Д. С. Геостратегическое противоборство СССР и США в ходе ирано-иракской войны (1980—1988) // Вестник Костромского государственного университета им. Н. А. Некрасова. — 2015. — Т. 21. — № 4. — С. 46</ref>. == Сәнғәттә сағылышы == * Нуль километры (фильм, 2005) * Персеполис (йәнһүрәт) * 143-сө траншея == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''И. Кленов, В. Орлов.'' Ирано-иракская война // «Зарубежное военное обозрение», № 1, 1985. стр. 22-28. * ''И. Гурьянов''. Ирано-иракский вооружённый конфликт // «Зарубежное военное обозрение», № 2, 1987. стр. 14-19. * ''Ж. А. Ниязматов''. Ирано-иракский конфликт. Исторический очерк. — Москва: Наука, 1989. — 174 с. * Abdulkhaleq Abdulla, «Gulf War: The Socio-Political Background», in ''Arab Studies Quarterly'', Vol. 16, No. 3, Summer 1994.{{ref-en}} * David Segal, «The Iran-Iraq War: A Military Analysis», in ''Foreign Affairs'', Summer 1988.{{ref-en}} * Ray Takeyh, «The Iran-Iraq War: A Reassessment», in ''The Middle East Journal'', Vol. 64, No. 3, Summer 2010.{{ref-en}} * Ronald E. Bergquist, ''The Role of Airpower in the Iran-Iraq War'', Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1988. 95 pp.{{ref-en}} * John Bulloch, ''The Gulf War: Its Origins, History and Consequences'', location: Methuen, 1989, 309 pp.{{ref-en}} * Anthony H. Cordesman, Abraham R. Wagner, ''The Lessons of Modern War, Vol. II: Iran-Iraq War'', Westview Press, 1990, 647 pp.{{ref-en}} * {{книга |автор= Farrokh, Kaveh.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Iran at War: 1500-1988|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Osprey Publishing|год= 2011|volume= |pages= |columns= |allpages= 488|серия= |isbn= 1846034914|тираж= |ref= }}{{ref-en}} * Alan Friedman, ''Spider’s Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq'', Bantam Books, 1993, 455 pp.{{ref-en}} * Dilip Hiro, ''The Longest War: The Iran-Iraq Military Conflict'', New York: Routledge, 1990, 323 pp.{{ref-en}} * Efraim Karsh, ''The Iran-Iraq War: 1980—1988'' (Essential Histories), Oxford: Osprey, 2002, 92 pp.{{ref-en}} * Stephen С. Pelletiere, ''The Iran-Iraq War: Chaos in a Vacuum'', New York—Westport—London: Praeger, 1992, 167 pp.{{ref-en}} * Pierre Razoux, ''La guerre Iran-Irak, première guerre du Golfe 1980—1988'', éd. Perrin 2013, 604 pp.{{ref-fr}} {{һайланған мәҡәлә|тарих}} [[Категория:Иран һуғыштары]] [[Категория:Ираҡ һуғыштары]] [[Категория:Иран-Ираҡ һуғышы]] [[Категория:Сәддам Хөсәйен]] fpij75m0vn19454bjbeolgly2ywqwo7 0 123779 1309287 1298161 2026-11-08T07:17:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309287 wikitext text/x-wiki {{зоология}} '''Зооло́гия''' ({{lang-grc|ζῷον, грекса зоон}} — хайуандар + {{lang-grc2|λόγος, грекса логос}} — тәғлимәт) — [[хайуандар]] донъяһы тураһындағы [[фән]]. Зоология хайуандарҙы, уларҙың күп төрлөлөгөн (систематика), төҙөлөшөн ([[Морфология (биология)|морфология]] һәм [[анатомия]]), ҡылыҡтарын ([[этология]]), тереклек үҙенсәлектәрен ([[физиология]]), үрсеүен һәм үҫешен ([[эмбриология]]), килеп сығыуын (филогенез), таралыуын (зоогеграфия) һәм тирә-йүндәге мөхит менән бәйләнештәрен ([[экология]]), шулай уҡ, хайуандарҙың тәбиғәттәге һәм кеше тормошондағы әһәмиәтен өйрәнә. Зоология фәне башҡа бик күп биология буйынса фәндәр, [[медицина]], ветеринария, [[ауыл хужалығы]], кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм хайуандарҙы һаҡлау кеүек өлкәләр бәйле һәм берлектә үҫешә<ref>'''Зоология''' /// ''Экология человека. Понятийно-терминологический словарь. — Ростов-на-Дону. Б. Б. Прохоров. 2005.''</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Зоология}}</ref>. == Зоология фәненең өйрәнеү өлкәләре == * Систематика; * Морфология; * Эмбриология; * Физиология; * Этология; * [[Экология]]; * Зоогеография. == Зоология фәненең бүлектәре == Зоология фәнен ике бүлеккә айырып өйрәнәләр: умыртҡаһыҙҙар һәм умыртҡалылар зоологияһы. === Умыртҡаһыҙҙар зоологияһы === ** Протозоология (протистология) — иң ябай хайуандар йәки бер күҙәнәкле хайуандар тураһында фән. ** Планктология — һыу тәрәнлектәрендә көн иткән микроорганизмдарҙы өйрәнә. ** [[Гельминтология]] — паразит селәүсендәр тураһында фән. Умыртҡаһыҙҙар зоологияһының медицина фәне менән берлектә эш алып барған өлкәһе. ** Нематология — йомро селәүсендәр тураһында фән. [[Гельминтология]] фәне менән уртаҡ өлкәһе бар. ** Аннелидология — балдаҡлы селәүсендәр тураһында фән. ** Артроподология — быуынтығаяҡлылар тураһында фән. *** [[Арахнология]] —үрмәкселәр тураһында фән. **** [[Акарология]] — талпандар тураһында фән. *** [[Карцинология]] — ҡыҫала һымаҡтар тураһында фән. *** [[Энтомология]] — бөжәктәр тураһында фән. **** Одонатология — энәғараҡтар тураһында фән. **** Ортоптерология —тура ҡанатлылар тураһында фән. **** [[Колеоптерология]] — ҡуңыҙҙар йәғни ҡаты ҡанатлылар тураһында фән. **** [[Лепидоптерология]] —тәңкә ҡанатлылар йәки күбәләктәр тураһында фән. **** Диптерология — ике ҡанатлылар тураһында фән. **** Гименоптерология — яры ҡанатлылар тураһында фән. ***** [[Мирмекология]] — ҡырмыҫҡалар тураһында фән. **** [[Апиология]] — бал ҡорттары тураһында фән. ** [[Малакология]] — йомшаҡ тәнлеләр йәғни моллюскалар тураһында фән. *** Конхиология — ҡабырсаҡтарҙы, башлыса моллюскаларҙың ҡабырсаҡтарын өйрәнеүсе фән. . === Умыртҡалылар зоологияһы === ** [[Ихтиология]] — балыҡтар һәм яңаҡһөйәкһеҙҙәр тураһында фән. ** [[Герпетология]] — һөйрәлеүселәр тураһында фән. ** Батрахология — ер-һыу хайуандары тураһында фән. ** [[Орнитология]] — ҡоштар һәм {{lang-el2|λόγος}} — өйрәнеү, һүҙ)— [[ҡоштар]] тураһындағы, һәм уларҙың эмбриология, морфология, физиология, [[экология]], [[Биологик систематика|систематикаһын]] һәм географик таралыуын өйрәнеүсе фән, [[зоология]] фәненең бер тармағы. ** [[Териология]]({{lang-grc|θηρίον}} — йәнлектәр) — йәнлектәр тураһындағы фән, [[һөтимәрҙәр|һөтимәр хайуандарҙы]] өйрәнеүсе зоология тармағы. *** Приматология — приматтар тураһында фән. *** Кинология — эттәр тураһында фән. *** Иппология — аттар тураһында фән. *** Родентология — кимереүселәр тураһында фән. *** Кетология — кит һымаҡтарҙы өйрәнеүсе фән. *** Хироптерология — ярғанаттар тураһында фән. *** Фелинология — бесәйҙәр тураһында фән. ** Палеозоология — палеонтология фәненең үлеп бөткән умыртҡаһыҙҙар һәм умыртҡалыларҙың ҡалдыҡтарын өйрәнеңсе бүлеге. == Зоология буйынса конгрестар == Зоология буйынса иң беренсе халыҡ-ара конгресс 1889 йылда [[Париж]] ҡалаһында ([[Франция]]), икенсеһе 1892 йылда [[Рәсәй]]ҙә үтә. Ә 1963 йылда [[Вашингтон]]да үткән конгреста 60 илдән 2500 вәкил ҡатнаша<ref name="congress125">[http://docplayer.net/27385940-125-years-of-the-international-congress-of-zoology.html 125 Years of The International Congress of Zoology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304035853/http://docplayer.net/27385940-125-years-of-the-international-congress-of-zoology.html |date=2017-03-04 }}. International Society of Zoological Sciences [http://www.globalzoology.org/dct/attach/Y2xiOmNsYjpwZGY6NTUyMTQ=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126235445/http://www.globalzoology.org/dct/attach/Y2xiOmNsYjpwZGY6NTUyMTQ= |date=2017-01-26 }}</ref>. * XVIII Халыҡ-ара зоология конгресы (2000, [[Афина]], [[Греция]]) * XIX Халыҡ-ара зоология конгресы (2004, [[Пекин]], [[Ҡытай]]) * XX Халыҡ-ара зоология конгресы (2008, [[Париж]], Франция) * XXI Халыҡ-ара зоология конгресы (2012 йылдың 2-7 сентябре, Хайфа, [[Израиль]])<ref>Хляп Л. А., Е. В. Котенкова. (2013). [http://www.maikonline.com/maik/showArticle.do?auid=VAHFPBZQTC XXI Международный зоологический конгресс (2-7 сентября 2012, Хайфа, Израиль).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120165555/http://www.maikonline.com/maik/showArticle.do?auid=VAHFPBZQTC |date=2025-01-20 }} [[Зоологический журнал]]. Том 92, № 5, Май 2013, С. 623—624.</ref> * XXII Халыҡ-ара зоология конгресы (2016 йылдың 14-19 ноябре, Окинава, [[Япония]])<ref>[http://www.zoology.or.jp/2016-jointmeeting/ Joint meeting of the 22nd International Congress of Zoology (ICZ) & the 87th meeting of the ZSJ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170718202426/http://www.zoology.or.jp/2016-jointmeeting/ |date=2017-07-18 }}. zoology.or.jp</ref> == Әҙәбиәт == * А. А. Яхонтов. Зоология для учителя в двух томах, 1968, 1970.Издательство: Просвещение. Страниц: 680 * Билич Г. Л. Биология. Полный курс. В 3-х т. Том 3. Зоология / Г. Л. Билич, В. А. Крыжановский. — 4-е изд., испр. — М.: Издательство Оникс, 2007. — 544 с.: ил. ISBN 5-488-00887-Х ISBN 5-488-00890-Х (Том 3. Зоология) * {{БСЭ3|заглавие=Зоология}} [[Категория:Зоология]] [[Төркөм:Хайуандар]] [[Категория:Батшалыҡтар (биология)]] 5e5hff646kfa7xy14r760mop7hknd3u 0 124488 1309233 1284122 2026-11-08T01:46:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309233 wikitext text/x-wiki '''Дублин йәҙрәһе''' ({{lang-en|Dublin Core}}) — инглиз телендә ресурстарҙың киң диапазонын тасуирлау өсөн метабирелмәләрҙе унификациялауға тәғәйенләнгән төп төшөнсәләр һүҙлеге (семантик селтәре). 2005 йылдан һүҙлек RDF форматында ла сыҡҡан һәм Семантик селтәрҙә ресурстарҙы тасуирлау өсөн киң таралған нигеҙ булып тора. Һүҙлек ике кимәлдән тора: * ябай (квалификацияһыҙ, ''simple''), 15 элементлы; * компетентлы (квалификациялы, ''qualified''), 18 элементтан һәм ''нескәлектәр ''(йәки ''квалификаторҙар'') төркөмөнән ғибәрәт, улар элементтарҙың семантикаһын аныҡлаштыра. Дублин йәҙрәһе семантикаһы китапхана эше, компьютер фәндәре, текстарҙы кодлау, музей эше һәм башҡа тармаҡ профессионалдарының халыҡ-ара дисциплина-ара төркөмө тарафынан ижад ителә. Рәсәйҙә [[2011 йыл|2011 йылдың]] 1 июленән «Рәсәй Федерацияһының милли стандарты. Мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше буйынса стандарттар системаһы. „Дублин йәҙрәһе“ метабирелмәләре элементтарының йыйылмаһы» Р 7.0.10-2010 (ИСО 15836:2003) ГОСТ-ы эш итә. == Дублин йәҙрәһенең элементтары == ''Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының '' (Dublin Core Metadata Element Set; DCMES) ябайы 15 метабирелмә элементынан тора: # Title — атама; # Creator — эшләүсе; # Subject — тема; # Description — тасуирлама; # Publisher — нәшерсе; # Contributor — өлөш индереүсе; # Date — дата; # Type — тип; # Format — документ форматы; # Identifier — идентификатор; # Source — сығанаҡ; # Language — тел; # Relation — мөнәсәбәттәр; # Coverage — ҡаплау; # Rights — авторлыҡ хоҡуҡтары. <span>''Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының ''квалификациялыһы (компетентлыһы)</span>, үрҙә һаналған 15-тән тыш, түбәндәгеләрҙе индерә ала: * Audience — аудитория (тамашасылар); * Provenance — сыҡҡан урыны; * RightsHolder — хоҡуҡ эйәһе. Һәр элемент һайлап ҡулланыла, ҡабатлана ала. ''Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре инициативаһы '' (Dublin Core Metadata Initiative; DCMI) элементтарҙы билдәләүҙең стандарт юлдарын тасуирлаған, шулай уҡ ул кодлаштырыу һыҙмалары һәм һүҙлектәр ҡулланырға тәҡдим итә. Был элементтар билдәле бер тәртипкә һалынмаған. DCMI Type (Тип) элементы буйынса ҡулланырға 12 һүҙҙән торған кескәй генә дөйөм һүҙлек тә тәҡдим итә. Элементтарҙы билдәләү һәм улар араһындағы мөнәсәбәттәр буйынса тулы мәғлүмәт ''Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре реестрында ''(Dublin Core Metadata Registry) тасуирланған. == Һылтанмалар == * [http://dublincore.org/ Dublin Core Metadata Initiative] {{Ref-en}}(инг.). * [http://dublincore.org/documents/usageguide/ «Using Dublin Core» — the official usage guide] {{Ref-en}}(инг.). * [http://dublincore.org/dcregistry/ Dublin Core Metadata Registry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060423130740/http://dublincore.org/dcregistry/ |date=2006-04-23 }} {{Ref-en}}(инг.). * [http://dublincore.org/documents/abstract-model/ Dublin Core Abstract Model] {{Ref-en}}(инг.). * [https://web.archive.org/web/20171022040039/http://xml.coverpages.org/ni2005-03-21-a.html Dublin Core Metadata Initiative Publishes DCMI Abstract Model] («Cover Pages», март 2005) {{Ref-en}}(инг.). * Словари проекта в формате RDF: ** http://dublincore.org/documents/2012/06/14/dcmi-terms - http://dublincore.org/2012/06/14/dcterms.rdf === Дублин йәҙрәһе тураһында рус телендә === * [http://www.library.kr.ua/dc/dcprojr.html Бесплатные, онлайновые программы на сайте Кировоградской областной научной библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818140015/http://library.kr.ua/dc/dcprojr.html |date=2017-08-18 }} для создания, редактирования и отображения метаданных Дублинского ядра (русскоязычные). * [https://web.archive.org/web/20080514012308/http://beshenov.ru/dcmi-terms.html Неофициальный русский перевод] словаря dcmi-terms на сайте архива интернета. [[Категория:Информатика]] ixess22x7oebj1di3e4jofrvn36ow64 0 124539 1309176 1052265 2026-11-07T20:54:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309176 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Гольдман Юний Семенович |Төп исеме = |Рәсеме = Гольдман Юний Семенович.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = Гольдман Юний Семенович |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 15.06.[[1925]] |Тыуған урыны = [[Киев]] |Вафат булыу датаһы = [[2000]] |Вафат булған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Гражданлығы = |Эшмәкәрлек төрө = шағир, яҙыусы, журналист |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = {{орден Отечественной войны II степени}} {{орден Красной Звезды}} {{Медаль За боевые заслуги}} {{Медаль «За отвагу»}} {{Медаль «За победу над Германией»}} |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} ''' Юний Семенович Гольдман ''' ([[1925 йыл]]дың [[15 июнь|15 июне]]ндә [[Киев]] ҡалаһында тыуа)— шағир, яҙыусы, журналист. [[1958 йыл]]дан алып [[СССР]] Яҙыусылар союзы ағзаһы, шағир. [[1991 йыл]]дан алып Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000 йылда [[Дондағы Ростов]]та вафат була. == Биографияһы == Ун һигеҙ йәшенән Юний Гольдман Совет Армияһында хеҙмәт итә башлай. 35 йылдан артыҡ хеҙмәт итеп, полковник дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Танктарға ҡаршы артполкта хеҙмәт итә, [[Украина]], в [[Молдова|Молдавия]], [[Румыния]], [[Австрия]], [[Чехословакия]]ны немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыштан һуң Юний Гольдман Чита педагогия институтының әҙәбиәт факультетын тамамлай (хәҙер Н. Г. Чернышевский исемендәге Байкал аръяғы дәүләт педагогия университеты). Ул Байкал аръяғы һәм Төньяҡ Кавказ хәрби округтарында хеҙмәт итә. «На боевом посту» һәм «Красное Знамя» (хәҙер – «Военный вестник Юга России») гәзиттәре редакцияларында уны әлегә тиклем иҫтә тоталар. Яҙыусы [[2000 йыл]]да вафат була. Ул [[Дондағы Ростов]]тың Төньяҡ зыяратында ерләнгән. == Ижады == Ю. Гольдмандың тәүге шиғырҙары хәрби матбуғатта сыға. [[1955 йыл]]да Чита ҡалаһында уның тәүге «Проверка» шиғырҙар китабы нәшер ителә. Артабанғы йылдарҙа Читала, [[Мәскәү]]ҙә, Иркутскиҙа уның «Пароль», «Винтовки стоят в пирамиде», «Мадьярский перекат», «Лучший день февраля», «Здравствуй!» тигән шиғырҙар китаптары донъя күрә. [[1974 йыл]]да Коми нәшриәте Ю. Гольдмандың «Огонь на себя» тигән документаль очерктар китабын баҫып сығара. Ю. Гольдман әҫәрҙәренең төп урынын хәрби-патриотик тема, Совет Ҡораллы көстәренең интернациональ ҡаһарманлығы темаһы биләп тора. . Ю. Гольдмандың шиғырҙары «Комсомольская правда», «Советская Россия», «Красная звезда», «Литературная Россия», «Правда», «Известия» гәзиттәрендә, «Москва», «Советский воин», «Дальний Восток», «Байкал», «Крокодил» журналдарында, «Ангара», «Забайкалье», «Байкал», «[[Дон]]» альманахтарында, төрлө репертуарлы йыйынтыҡтарҙа баҫыла. 70–80-се йылдарҙа Ростов нәшриәтендә Ю. Гольдмандың йәш уҡыусыларға мөрәжәғәтле «Отзыв «Победа», «Живи, Гриша!» - Совет Армияһының йәш яугирҙәренә бағышланған проза китаптары сыға. «Осколки необъявленной войны» - китабы Халхин-Голдағы һуғышты, һүрәтләй, «Тревоги» шиғырҙар йыйынтығы совет һәм монгол халыҡтарының дуҫлығына арналған. Юний Семенович Гольдман йыш ҡына публицистик мәҡәләләр, очерктар менән «Правда», «Известия», «Литературная Россия», «Красная звезда» һәм урындағы хәрби гәзиттәрҙә сығыш яһай. Ю. С. Гольдман - байтаҡ өлкә премиялары лауреаты. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == '''Юний Семенович Гольдмандың бүләктәре:''' *«Ҡыҙыл йондоҙ» ордены *«2-се дәрәжә Ватан һуғышы» ордены *«Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы *«Батырлыҡ өсөн» миҙалы *«Германияны еңгән өсөн» миҙалы *«Будапештты алған өсөн» миҙалы *«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы һәм башҡалар. == Ю.С. Гольдман әҫәрҙәре == '''Айырым баҫмалары''' *Проверка. - Чита: Кн. изд-во, 1955. *Пароль. - Чита: Кн. изд-во, 1957. *Винтовки стоят в пирамиде. - М.: Воениздат, 1958. *Мадьярский перекат: Поэма и стихи. - Чита: Кн. изд-во, 1962. *Лучший день февраля.- Иркутск:Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1967. *Здравствуй !- Иркутск:Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1970. *Тревоги. - Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1985. '''Повестар, хикәйәләр, очерктар''' *Огонь на себя. - Сыктывкар: Ком. кн. изд-во, 1974. *Отзыв: «Победа»: Рассказы. - Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1975. *Живи, Гриша {0}[13]{/0}} (1936) Повесть. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1980. * Осколки необъявленной войны: Повесть о боях на Халхин-Голе. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1982. * Розы Капитана Гастелло: Рассказы, повесть. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1989. == Ю. С. Гольдмандың тормошо һәим ижады тураһында == * Тер-Маркарьян А. Тревожная память солдата: К 60-летию//Комсомолец, 1985. — 15 июня == Әҙәбиәт == * Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с. * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5 == Һылтанмалар == * [http://moypolk.ru/node/311295/detailinfo{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ГОЛЬДМАН ЮНИЙ СЕМЕНОВИЧ] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20230415014237/https://uriu.ranepa.ru/activities/item/2455-goldman-yunij-semenovich.html ГОЛЬДМАН ЮНИЙ СЕМЕНОВИЧ] * [http://donlib.ru/memorable-dates/2015/6/5/goldman-yunij-semenovich.html Гольдман Юний Семенович] * [http://rrosrp.ru/texts/goldman-yunij-semenovich/ Гольдман Юний Семенович] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Дондағы Ростов]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] 63bwuhzb5wr76z13fh2hoxpfd1zekwf 0 125712 1309191 1182794 2026-11-07T21:38:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309191 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Григорьян}} {{Яҙыусы |Исеме = Леонид Григорьян |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Леонид Григорьевич Григорьян |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 27.12.[[1929]] |Тыуған урыны = [[СССР]], [[Дондағы Ростов]] |Вафат булыу датаһы = 30.08.[[2010]] |Вафат булған урыны = [[Рәсәй]], [[Дондағы Ростов]] |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} <br /> {{Флагификация|Россия}} |Эшмәкәрлек төрө = шағир, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Леони́д Григо́рьевич Григорья́н''' ([[27 декабрь]], [[1929]], [[Дондағы Ростов]] — [[30 август]], [[2010]], [[Дондағы Ростов]]) — Рәсәй шағиры, хәҙерге заман француз прозаһы һәм әрмән шиғриәте тәржемәсеһе. == Тормош юлы == <gallery> [[File:Григорьян.jpgthumb|Мемориальная табличка в память о Л.Г. Григорьяне иҫтәлегенә Дондағы Ростовтың М. Горький урамы, 147 б йортонда ҡуйылған таҡтаташ ]] </gallery>Леонид Григорьян [[Дондағы Ростов]]та [[1929 йыл]]дың [[27 декабрь|27 декабре]]ндә тыуа. Атаһы, Григорий Ильич Григорьян, экономист була. [[1937 йыл]]да репрессиялана. Әсәһе китапханасы булып эшләй. Л. Григорьян бала сағында Ростовта ике тапҡыр немец оккупацияһында була. [[1948]]-[[1953]] йылдарҙа [[Ростов дәүләт университеты]]нда тарих - филология факультетының роман-герман бүлегендә уҡый. Ростов медицина институтында<ref name="Мои вечера">''Изюмский Б.'' [http://www.kovcheg-kavkaz.ru/issue_43_415.html Мои вечера (детали жизни)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121032945/http://www.kovcheg-kavkaz.ru/issue_43_415.html |date=2012-01-21 }} // Ковчег Кавказа. — 2009. — № 27.</ref> латин теле уҡыта. Авторға 37йәш тулғанда уның тәүге һайланма шиғырҙары сыға. Леонид Григорьянға Яҙыусылар союзына инергә тәҡдимде Фазиль Искандер, Давид Самойлов, Арсений Тарковскийҙар<ref>''Якубицкий О.'' [http://www.za-za.net/index.php?menu=authors&amp;&amp;country=nomer&amp;&amp;author=nomer09_01_10&amp;&amp;werk=008 О Григорьяне] // Зарубежные Задворки. — 2010. — № 9/1.</ref> бирә. [[Дондағы Ростов]]тың М. Горький урамы, 147 бйортонда иҫтәлекле таҡтаташ тора. Был йортта Леонид Григорьян 1934 - 2010 йылдарҙа йәшәгән. <gallery> [[File:Григорьян.jpgthumb|Мемориальная табличка в память о Л.Г. Григорьяне, ул. М. Горького, 147б, Ростов-на-Дону.]] </gallery> == «Дневник» шиғырҙар китабының тарихы == 1975 йыл, 7 декабрь. А. Бахаревтың вафатынан һуң, Ростов яҙыусылар ойошмаһының етәксеһе Пётр Лебеденко була. «хакимлеккә килмәҫтән элек үк», ул А. Немцевтың «Конец Шкандыбина» повесын советтарға ҡаршы … әйбер тип таба. Миңә ныҡ ауырлыҡ менән был әҫәрҙе һаҡлап ҡалырға тура килде. Артабан ул П.&nbsp;Шестаковтың «Страх высоты» (был повесть буйынса фильм төшөрөлгән) повесын да зыянлы тип таба. Ошо йылдың сентябрендә ул Л. Григорьяндың «Дневник» китабын юҡ итеү маҡсатында Яҙыусылар ойошма идараһын йыя. Йыйылыштағы сығыштарҙы магнитофонға яҙҙыра, махсус рәүештә стенографист ҡатынды ултырта һәм китапҡа ҡаршы тауыштарҙың күпселеген тәьмин итә. М. Соколов китап тураһында: «Под нож!»- тип ҡысҡырып сыға. Л. Григоряндың китабын бары тик Скрёбов, Игорь Бондаренко, Н.&nbsp;Сухановалар ғына яҡлап сыға. Тик барыбер ярҙам итә алманылар»<ref name="Мои вечера"></ref> — ''Борис Изюмский'' . == Леонид Григорьян китаптары == # ''Григорьян Л.'' Перо.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростиздтат, 1968.&nbsp;— 80 с. # ''Григорьян Л.'' Друг.&nbsp;— М.: Молодая гвардия, 1973. # '''''Григорьян Л.'' Дневник.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростиздтат, 1975. — 72 с.''' &nbsp;— тираж уничтожен решением Правления РО Союза Писателей.<ref name="Мои вечера"></ref> # ''Григорьян Л.'' Пенаты.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростиздтат, 1978. # ''Григорьян Л.'' Вечернее чудо.&nbsp;— Ереван: Советакан грох, 1988. # ''Григорьян Л.'' Затерянная тетрадь.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1991. # ''Григорьян Л.'' Мчатся тучи.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Издательство «Личный интерес», 1993. # ''Григорьян Л.'' Светает.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Гефест, 1994. # ''Григорьян Л.'' Терпкое благо.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Гефест, 1995. # ''Григорьян Л.'' Постскриптум.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Гефест, 1997. # ''Григорьян Л.'' Вниз по реке.&nbsp;— М.: Нейроком-Электортранс, 1998.&nbsp;— 257 с.<ref name="Т. Бек">''Бек Т.'' [http://magazines.russ.ru/znamia/1998/11/bek.html Леонид Григорьян. Вниз по реке] // Знамя.&nbsp;— 1998.&nbsp;— №&nbsp;11.</ref> # ''Григорьян Л.'' Участь.&nbsp;— Омск: Библиотека журнала «Южная звезда», 1999. # ''Григорьян Л.'' Последняя сверка.&nbsp;— Ростов-на-Дону: МП «Книга», 2000. # ''Григорьян Л.'' Внесистемная единица: стихи последних лет.&nbsp;— Таганрог: Издательство Ю.&nbsp;Д.&nbsp;Кучма, 2003.&nbsp;— 36 с.&nbsp;— ISBN 5-87450-087-1. # ''Григорьян Л.'' На посошок: стихи разных лет.&nbsp;— Таганрог: Издательство Ю.&nbsp;Д.&nbsp;Кучма, 2005.&nbsp;— 44 с.&nbsp;— ISBN 5-87450-087-1. # ''Григорьян Л.'' Одиннадцатая заповедь.&nbsp;— Таганрог: Центр развития личности, 2008.&nbsp;— 40 с.<ref>''Костырко С.'' [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2008/7/kn20.html Книги] // Новый мир.&nbsp;— 2008.&nbsp;— №&nbsp;7.</ref> # ''Григорьян Л.'' Лягу в два, а встану в три…&nbsp;— Ростов-на-Дону: Старые русские, 2009.&nbsp;— 240 с.&nbsp;— ISBN 978-5-901377-46-8.<ref>''Мирзабекова Н.'' [http://www.aki-ros.ru/default.asp?Region=4&amp;NID=29357 Последний связной…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903141314/http://www.aki-ros.ru/default.asp?Region=4&NID=29357 |date=2011-09-03 }} // Агентство культурной информации.&nbsp;— 2009.&nbsp;— 14 дек.</ref> # ''Григорьян Л.'' Перевоплощения. Избранные переводы с французского. — Ростов-на-Дону: Старые русские, 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-901377-48-2. # ''Григорьян Л.'' Весёлый шарик на печальном шаре. — Ростов-на-Дону: Старые русские, 2012. — 448 с. — ISBN 978-5-901377-61-1.<ref name="Стихи, не подвластные времени"></ref><ref>''Собств. корр.'' [http://www.dontr.ru/Environ/WebObjects/dontr.woa/wa/Main?textid=51456 Вышла в свет новая книга Леонида Григорьяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125020935/https://dontr.ru/Environ/WebObjects/dontr.woa/wa/Main?textid=51456 |date=2025-01-25 }} // www.dontr.ru. — 2012. — 26 марта.</ref> == Цитаты == * «Леонида Григорьяна неюным читателям поэзии представлять не надо: замечательный лирик из города Ростова в канувшие времена редко и глухо печатался (но все же&nbsp;— расслышали и полюбили), а вначале больше был славен как переводчик Сартра и Камю. В «Новом мире» 69-го года была напечатана его блистательная русская версия повести «Падение», в которой голоса автора, героя и переводчика вдохновенно и трагически сливались вместе. Я тогда Григорьяна не знала (позднее мы крепко сдружились, и вот уже лет двадцать пребываем в полемически веселой переписке), но интуитивно сразу же раскусила, что переводчик тут не просто «почтовая лошадь», а ярчайшая и чудная (ударение&nbsp;— на оба слога {0}[13]{/0}} (1936) личность, верхом летающая на своем личном Пегасе. Позднее догадка эта подтвердилась не только при чтении оригинальных стихотворений Григорьяна, но и&nbsp;— его ородненных интерпретаций армянской поэзии»<ref name="Т. Бек"></ref> — ''Татьяна Бек, 1998'' . == Һылтанмалар == * [http://anr.su/literatura/grigorjan/00.html Леонид Григорьян на сайте Общественного архива «Ростов неофициальный»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308222931/http://anr.su/literatura/grigorjan/00.html |date=2016-03-08 }} * [http://www.45parallel.net/leonid_grigoryan/ Леонид Григорьян. «Протри стихи, как стёкла на окне!»] * [http://www.45parallel.net/leonid_grigoryan/i_ty_sudboy_rukopolozhen/ Стихи Л. Григорьяна в альманахе «45-я параллель»] * [http://www.rostov-gorod.ru/?ID=13958 Некролог Правления Ростовского отделения Союза российских писателей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309175617/http://www.rostov-gorod.ru/?ID=13958 |date=2016-03-09 }} == Cығанаҡтар == {{примечания}} [[Category:Дондағы Ростовта тыуғандар]] [[Category:Дондағы Ростов яҙыусылары]] [[Category:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Category:СССР шағирҙары]] [[Category:Рәсәй шағирҙары]] [[Category:Рәсәйҙең XXI быуат шағирҙары]] [[Category:Рәсәйҙең XXI быуат яҙыусылары]] [[Category:«Дети Ра» журналы премияһы лауреаттары]] {0}[13]{/0}} (1936) sip7jtm6htmibyxenxlt37tahng5d9v 0 126290 1309270 1269747 2026-11-08T06:08:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309270 wikitext text/x-wiki {{Музыкальный коллектив |Название = «Заман» |Ширина_лого = |Фото = Этнопроект.jpg |Описание_фото = Suns Europe - 2015 |Ширина_фото = |Фон = |Жанр =World Music, Indie, Fusion, Electro |Страна = Рәсәй |Город = [[Мәскәү]] |Язык =[[Башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|рус]] |Состав =Мөфтәхин Радмир, Мөфтәхина Елена, Хәмзин Айҙар, Рәхимов Ришат, Попов Александр, Илембәтов Ислам |Сайт =www.zaman-music.com |Сотрудничество=Ренат Ибраһимов, «Арғымаҡ», «Алтынай»}} [[Файл:Этнозаман.jpg|мини|320x320пкс|Turkvision — 2015 — World Television Music Contest]] '''«Заман»''' — World Music жанрында сығыш яһаусы Рәсәй музыкаль төркөмө, [[Башҡорт теле|башҡорт]], [[Урыҫ теле|рус]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]] телдәрендә йырлай. Стиленең нигеҙендә [[башҡорт фольклоры]] ята. «Заман» төркөмөнөң репертуары автор композицияларынан һәм [[башҡорт халыҡ йырҙары]]ның заманса эшкәртмәләренән тора. Коллектив 2014 йылда [[Мәскәү]]ҙә гитарасы һәм продюсер Радмир Мөфтәхин тарафынан ойошторолған. Коллектив алдына башҡорт халыҡ традицияларын [[Башҡорт фольклоры|фольклор]] менән заманса музыка синтезы аша һаҡлау бурысы ҡуйылған. [[Файл:Сжатый.jpg|мини|300x300пкс|«Заман» төркөмө]] == Коллективтың составы == # Мөфтәхин Радмир — төркөмдөң етәксеһе, гитара, [[думбыра]]. # Мөфтәхина Елена — төркөмдөң солисы, вокал, [[ҡумыҙ]]. # Хәмзин Айҙар — композитор, клавишасы, вокал. # Рәхимов Ришат — бас-гитара, саксофон, диджериду, вокал, калимба. # Попов Александр — һуҡма музыка ҡоралдары, перкуссия. # Илембәтов Ислам — [[ҡурай]]. # Шәрәфетдинова Эльза — флейта. # Еретин Василий — өзләү, торба. == Ҡаҙаныштары == <blockquote class="" style="">Коллективтың дебюты 2014 йылда «Лужники» олимпия комплексының Спорт һарайындағы «Россия» дәүләт үҙәк концерт залында була. Унда коллектив төрки халыҡтарының «[[Науруз]]<nowiki/>» дөйөм ҡала байрамында [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] исеменән сығыш яһай.</blockquote> * «ZAMAN» төркөмө Башҡортостан Республикаһында «Turkvision — 2014» конкурсының һайлап алыу турында беренсе урын ала һәм Халыҡ-ара «Turkvision — 2014» телевизион конкурсында республиканан лайыҡлы вәкил булып ҡатнаша. Абруйлы жюри фекере һәм смс аша тауыш биреү буйынса, [[Азия]]ның иң яҡшы өс коллективы иҫәбенә инеп, III урынды яулай. * «ЗАМАН» Аҙ һанлы халыҡтарҙың «Suns Europe — 2015» халыҡ-ара конкурсында (Удинэ, [[Италия]]), Башҡортостан Республикаһы (Рәсәй) исеменән сығыш яһап, II урынды ала. Конкурстың финалында бөтәһе 30-ҙан ашыу коллектив сығыш яһай. * 2016 йылда «Заман» төркөмө Мәскәү Халыҡ-ара музыка йортонда РСФСР-ҙың халыҡ артисы Ренат Ибраһимовтың «Королевам красоты» тигән концерт программаһында ҡатнаша. * 2016 йылда төркөм этник музыка өлкәһендә «Russian World Music Awards» беренсе Рәсәй премияһына номинациялана. * 2016 йыл (ноябрь) — Zaman — [[Рига]] ҡалаһында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] булышлығы менән үткәрелә торған International Day for Tolerance’та (Халыҡ-ара толерантлыҡ көнөндә) Рәсәйҙең [[ЮНЕСКО]]-лағы вәкиле. * 2017 йыл (февраль) — Һыуытма / Пульсом диких птиц (башҡорт һәм рус телдәрендәге версиялар) йырына дебют клибы премьераһы. * 2017 йыл (апрель) — төркөм «Һыуытма» йыры менән «Liet international — 2017» конкурс-фестивалендә (Кеутукейну ҡалаһы, [[Норвегия]]) сығыш яһай. * 2017 йыл (июнь) — «Заман» төркөмөнөң «Nomad way» фестивале һәм «Astana Expo 2017» ([[Астана]] ҡалаһы, [[Ҡаҙағстан]]) сиктәрендә ҙур соло коцерты. <blockquote class="" style="">Вокаль-инструменталь ансамбль бер нисә тапҡыр Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә, шулай уҡ милли мәҙәниәтте һаҡлаған, популярлаштырған, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә Башҡортостан Республикаһының ыңғай имиджын тыуҙырған өсөн [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]]ның Гранты менән билдәләнә. </blockquote> == Һылтанмалар == * [https://soundcloud.com/zamanethnoproject https://soundcloud.com/zamanmusicofficial]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://www.youtube.com/channel/UCj_cxUn7ySzjgykYElLcQlg * https://vk.com/zamanmusicofficial{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.bashinform.ru/m/news/1028510-v-rossiyskom-teleshou-novaya-zvezda-bashkiriyu-predstavlyaet-etno-proekt-zaman-/ * https://kr-znamya.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=11137:-----leurovisionr&catid=46:day&Itemid=82{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.bashinform.ru/news/874624-bashkirskiy-etno-proekt-zaman-iz-moskvy-nominirovan-na-premiyu-russian-world-music-awards/ * https://web.archive.org/web/20190825033139/http://new.kurultay-ufa.ru/ru/2016/07/13/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B8%D0%B7-%D0%BC%D0%BE%D1%81/ * http://www.bashinform.ru/news/797762-bashkirskiy-etno-proekt-zaman-priznan-odnim-iz-luchshikh-natsionalnykh-kollektivov-na-mezhdunarodnom/#ixzz3ueCxbCPY * http://tv-rb.ru/novosti/culture/bashkir_ethno_project_zaman_is_recognized_as_one_of_the_best_national_teams_in_the_world/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822014021/http://tv-rb.ru/novosti/culture/bashkir_ethno_project_zaman_is_recognized_as_one_of_the_best_national_teams_in_the_world/ |date=2017-08-22 }} * http://ufavesti.ru/70289-v-moskovskom-shatre-ramadana-proshel.html * http://eurovoix-world.com/bashkortostan-zaman-to-suns-europe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160601111224/http://eurovoix-world.com/bashkortostan-zaman-to-suns-europe/ |date=2016-06-01 }} * http://в-деталях.рф/башкирский-этно-проект-заман-из-мос/580485/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/press-center/moskovskiy-etno-shou-proekt-zaman-predstavit-bashkortostan-v-polufinale-konkursa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920164508/http://bashpredmsk.bashkortostan.ru/press-center/moskovskiy-etno-shou-proekt-zaman-predstavit-bashkortostan-v-polufinale-konkursa |date=2016-09-20 }} * http://www.bashinform.ru/news/848524-bashkirskiy-etno-proekt-zaman-vystupil-v-germanii-s-solnym-kontsertom/ * http://tv-rb.ru/novosti/culture/kurai_again_conquers_the_european_audience/?sphrase_id=138834 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822021540/http://tv-rb.ru/novosti/culture/kurai_again_conquers_the_european_audience/?sphrase_id=138834 |date=2017-08-22 }} * http://eurovoix-world.com/turkvizyon16-russian-participation-dependent-on-better-relations/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810201955/http://eurovoix-world.com/turkvizyon16-russian-participation-dependent-on-better-relations/ |date=2016-08-10 }} [[Категория:Алфавит буйынса музыкаль коллективтар]] [[Категория:Башҡортостан музыкаль коллективтары]] ptki6bfq9lplxoimoj1oqls0tm7dfam 0 127157 1309293 1306473 2026-11-08T07:50:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309293 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Зөлҡәрнәев}} '''Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы''' ([[9 июнь]] [[1995 йыл]]) — спортсы, [[Алыш|билбау көрәше]] һәм милли [[көрәш]] менән шөғөлләнеүсе. Билбау көрәше буйынса Рәсәй һәм донъя чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры. == Биографияһы == Артур Валерий улы Зөлҡәрнәев [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡыйғы районы]]ның [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]] ауылында 1995 йылдың 9 июнендә тыуа. Өсөнсө синыфтан спорт менән шөғөлләнә башлай, уның беренсе тренеры — атаһы Валерий Зөлҡәрнәев. Ағаһы Вадим Зөлҡәрнәев та билдәле көрәшсе. Хәҙер Артур Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры [[Исмәғилев Роберт Альберт улы|Роберт Исмәғилев]] етәкселегендә шөғөлләнә. Бөгөн уның активында бик күп етди ҡаҙаныштар бар: [[2009 йыл]]да көрәш буйынса Башҡортостан чемпионы була. [[2010]], [[2011]] һәм [[2012 йыл]]дарҙа — Бөтә Рәсәй ярыштары еңеүсеһе, Бразилияла донъя чемпионатында ҡатнаша. [[2012 йыл]]да беренсе тапҡыр билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионатында еңеп, ике тапҡыр донъя кимәлендәге ярыштарҙа ҡатнаша. == Спорт дәрәжәһе == * Билбау көрәше буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры<ref>{{Cite web|title=Наградные приказы — Министерство спорта Российской Федерации|url=http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/23370/|lang=ru|publisher=www.minsport.gov.ru|date=15.01.2015г.|accessdate=2017-05-17}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(рус.)<span id="cxmwQg" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwQg" tabindex="0"> www.minsport.gov.ru</span>&#x20;<span id="cxmwQg" tabindex="0">(15.01.2015 г.).</span>&#x20;<small id="cxmwQg" tabindex="0">17 май 2017 тикшерелгән.</small></ref>; * Милли көрәш буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры<ref>{{Cite web|title=Наградные приказы — Министерство спорта Российской Федерации|url=http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/27006/|lang=ru|publisher=www.minsport.gov.ru|date=08.06.2015|accessdate=2017-05-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815154302/http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/27006/ |date=2015-08-15 }}(рус.)<span id="cxmwTA" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwTA" tabindex="0"> www.minsport.gov.ru</span>&#x20;<span id="cxmwTA" tabindex="0">(08.06.2015).</span>&#x20;<small id="cxmwTA" tabindex="0">17 май 2017 тикшерелгән.</small></ref>. == Спорт ҡаҙаныштары == {| class="wikitable" |- ! Миҙал !! Ярыш !! Ваҡыты !! Үткәреү урыны || Ауырлыҡ категорияһы |- | {{1}} || Башҡорт-татар көрәше буйынса Рәсәй беренселеге һәм чемпионаты || 11 — 12 декабрь, 2010 || Ҡаҙан, Татарстан Республикаһы|| |- | {{3}} || Билбау көрәше буйынса донъя беренселеге ||11 — 14 август, 2011 ||Әстерхан || |- | {{1}} || "Көрәш" буйынса Рәсәй беренселеге һәм чемпионаты ||12-14 декабрь, 2011|| Өфө, Башҡортостан Республикаһы|| 75 кг-ға тиклем |- | {{1}} || Билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге|| 24-26 февраль, 2012|| 70 кг |- | {{1}} || Милли көрәш буйынса донъя беренселеге || 21-22 апрель, 2012|| Сан-Пауло, Бразилия|| 75 кг |- | {{1}} || Юниорҙар араһында билбау көрәше буйынса донъя беренселеге || 9 — 12 август, 2012|| Рязань || 70 кг-ға тиклем |- | {{1}} || "Көрәш" буйынса "Урал кубогы" VI Бөтә Рәсәй турниры || 2 — 3 ноябрь, 2012|| Красноуфимск, Свердловск өлкәһе ||75 кг-ға тиклем |- | {{3}} || 1993-1995 йылғы юниорҙар араһында билбау көрәше буйынса Башҡортостан Республикаһы беренселеге || 22 март, 2013 || Иглин, Республика Башкортостан|| 75 кг |- | {{3}} || Көрәш һәм билбау көрәше буйынса ирекле стилдә студенттар араһында Бөтә Рәсәй ярыштары|| 5 — 7 апрель, 2013 || Ҡаҙан, Татарстан Республикаһы || 75 кг-ға тиклем |- | {{2}}|| Билбау көрәше буйынса Донъя чемпионаты || 21 — 25 август, 2014 || Ульяновск || 70 кг |- | {{1}} || Билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионаты || 18 — 21 сентябрь, 2014 || Владикавказ, Төньяҡ Осетия||68 кг |- | {{2}} || Билбау көрәше буйынса XII Донъя чемпионаты || 19 — 24 ноябрь, 2014 || Ашхабад, Төркмәнстан || 68 кг-ға тиклем; |- | {{2}} || Көрәш буйынса Рәсәй чемпионаты || 7 декабрь, 2014|| Өфө, Башҡортостан || 70 кг |- | {{3}} || 20 йәшкә тиклемге юниорҙар араһында билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге|| Үрге Тәтешле, Башҡортостан Республикаһы || 13 — 14 март, 2015 || |- | {{2}} || Өфө ҡала хакимиәте башлығы кубогына көрәш буйынса асыҡ турнир || 30 октябрь, 2015 || Өфө, Башҡортостан Республикаһы|| 70 кг-ға тиклем |- | {{1}} || Көрәш буйынса Рәсәй чемпионаты || 5 — 6 декабрь, 2015 || Йошкар-Ола, Марий-Эл Республикаһы || 70 кг-ға тиклем |- | {{2}} || Билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионаты || 23 — 24 сентябрь, 2016 || Владикавказ, Төньяҡ Осетия || 68 кг |- | {{3}} || Билбау көрәше буйынса XIV Донъя чемпионаты || 27-29 октябрь, 2016 || Яр Саллы, Татарстан Республикаһы || |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://icg2013.openregion.info/news/1005/ «Уфимские спортсмены на мировых пьедесталах»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011181704/http://icg2013.openregion.info/news/1005/ |date=2017-10-11 }} * [http://www.bashinform.ru/news/455832-bashkirskiy-sportsmen-artur-zulkarnaev-stal-chempionom-mira-po-natsionalnoy-borbe/Башкирский спортсмен Артур Зулькарнаев стал чемпионом мира по национальной борьбе] * [http://www.bashedu.ru/rnews/student-bashgu-vyigral-chempionat-rossii-po-borbe-na-poyasakh Студент БашГУ выиграл чемпионат России по борьбе на поясах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011181608/http://www.bashedu.ru/rnews/student-bashgu-vyigral-chempionat-rossii-po-borbe-na-poyasakh |date=2017-10-11 }}. * [http://ufacity.info/press/news/118575.html?sphrase_id=866651 «Золотой» август в ДЮСШ №14] * [http://mmpsrb.ru/press-centr/novosti/bashkirskie-sportsmeny-uspeshno-vystupili-na-chempionate-mira-po-borbe-na-poyasah БАШКИРСКИЕ СПОРТСМЕНЫ УСПЕШНО ВЫСТУПИЛИ НА ЧЕМПИОНАТЕ МИРА ПО БОРЬБЕ НА ПОЯСАХ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011181545/http://mmpsrb.ru/press-centr/novosti/bashkirskie-sportsmeny-uspeshno-vystupili-na-chempionate-mira-po-borbe-na-poyasah |date=2017-10-11 }} * [http://wrestling.com.ua/ru/news/article/plyajnaya/15_03_17_v_tatyishlah_zavershilos_pervenstvo_rossii_po_borbe_na_poyasah/ В ТАТЫШЛАХ ЗАВЕРШИЛОСЬ ПЕРВЕНСТВО РОССИИ ПО БОРЬБЕ НА ПОЯСАХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011181826/http://wrestling.com.ua/ru/news/article/plyajnaya/15_03_17_v_tatyishlah_zavershilos_pervenstvo_rossii_po_borbe_na_poyasah/ |date=2017-10-11 }} * [http://mmpsrb.ru/press-centr/novosti/news225?searched=альберт+рахматуллин&advsearch=oneword&highlight=ajaxSearch_highlight+ajaxSearch_highlight1+ajaxSearch_highlight2 Борцы Башкортостана завоевали два золота и одно серебро на Чемпионате Мира в Ашхабаде!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126041955/http://mmpsrb.ru/press-centr/novosti/news225?searched=%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82+%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD&advsearch=oneword&highlight=ajaxSearch_highlight+ajaxSearch_highlight1+ajaxSearch_highlight2 |date=2020-11-26 }} * [http://nabchelny.ru/news/23120 В Челнах завершился Чемпионат Мира по борьбе на поясах и гореш] * [http://rus.bashgazet.ru/news/nrb/6688-sportsmeny-iz-bashkirii-stali-prizerami-chempionata-rossii-po-borbe-kuresh.html Спортсмены из Башкирии стали призерами чемпионата России по борьбе куреш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011184517/http://rus.bashgazet.ru/news/nrb/6688-sportsmeny-iz-bashkirii-stali-prizerami-chempionata-rossii-po-borbe-kuresh.html |date=2017-10-11 }}.  * [http://bashkortostan.er.ru/news/2014/12/8/deputat-gosdumy-fs-rf-marsel-yusupov-poprivetstvoval-uchastnikov-chempionata-rossii-po-borbe-kuresh/ Депутат ГосДумы Федерального Собрания РФ Марсель Юсупов поприветствовал участников Чемпионата России по борьбе куреш]   * [http://proural.info/news_lenta/4682/ Башкирский борец Артур Зулькарнаев стал Чемпионом Мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814075329/https://proural.info/news_lenta/4682/ |date=2020-08-14 }}. *[http://www.bashklip.ru/novosti_bashkirii/borcy_iz_bashkortostana_uspeshno_vystupili_v_kazani_na_vserossijskikh_studencheskikh_sorevnovanijakh/2013-04-09-2995 Борцы из Башкортостана успешно выступили в Казани на всероссийских студенческих соревнованиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011182227/http://www.bashklip.ru/novosti_bashkirii/borcy_iz_bashkortostana_uspeshno_vystupili_v_kazani_na_vserossijskikh_studencheskikh_sorevnovanijakh/2013-04-09-2995 |date=2017-10-11 }}. * [http://sportcom.ru/portal/2014/11/25/105507.html Российские борцы завоевали десять медалей во второй день ЧМ по борьбе на поясах]. * [https://web.archive.org/web/20200201204417/http://belt-wrestling.su/ru/competition/past-competitions/2011/pervenstvo-mira-sredi-yuniorov Первенство Мира по борьбе на поясах]. * [https://web.archive.org/web/20200815051443/http://belt-wrestling.su/ru/competition/past-competitions/2012/1995-1997 ПЕРВЕНСТВО РОССИИ ПО БОРЬБЕ НА ПОЯСАХ (ВОЛЬНЫЙ СТИЛЬ)].   * [http://tatarkoresh.ru/news1/itogi_kubka_urala_po_borbe_koresh/ Итоги Кубка Урала по борьбе корэш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011182634/http://tatarkoresh.ru/news1/itogi_kubka_urala_po_borbe_koresh/ |date=2017-10-11 }}. * [http://ibwa-w.com www.ibwa-w.com итоги соревнований мирового уровня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522104042/http://ibwa-w.com/ |date=2017-05-22 }}. * [http://tv-rb.ru/novosti/sports/these_days_in_ufa_is_a_selection_in_a_republic_national_team_on_wrestling_on_belts/ подготовительный турнир Чемпионату России по борьбе на поясах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011232507/http://tv-rb.ru/novosti/sports/these_days_in_ufa_is_a_selection_in_a_republic_national_team_on_wrestling_on_belts/ |date=2017-10-11 }}. [[Категория:Рәсәй көрәшселәре]] [[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан спортсылары]] [[Категория:Өфө спортсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] 9t8h9qxq7ajoukhbnp2ks86k7aqclfs 0 127202 1309134 1299633 2026-11-07T17:47:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309134 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = | изображение = | ширина = 200 | описание изображения = <small>Фотография 1937 года</small> | должность = CCCР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе | флаг = Flag of the Soviet Union.svg | флаг_2 = Flag of the Soviet Union.svg | флаг_3 = Flag of the Soviet Union.svg | флаг_4 = Flag of the Soviet Union.svg | флаг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало = 15 марта 1953 | периодконец = 7 май 1960 | предшественник = [[Шверник, Николай Михайлович|Николай Михайлович Шверник]] | преемник = [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Ильич Брежнев]] | дата рождения = | место рождения = <br> [[Рәсәй империяһы]], Екатеринослав губернаһы, Бахмут өйәҙенең Верхнее ауылы <br> (хәҙер [[Украина]], [[Луганск өлкәһе]]нең Лисичанск ҡалаһы) | дата смерти = | место смерти = |должность_2 = СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары |периодначало_2 = 6 ноябрь 1925 |периодконец_2 = 20 июнь 1934 |предшественник_2 = [[Фрунзе Михаил Васильевич|Михаил Фрунзе]] |преемник_2 = Вазифа бөтөрөлә, СССР оборонаһы халыҡ комиссары |премьер_2 = [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] <br>[[Молотов, Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]] ||должность_3 = [[Народный комиссариат обороны СССР|Народный комиссар обороны СССР]] |периодначало_3 = 20 июнь 1934 |периодконец_3 = 7 май 1940 |предшественник_3 = Вазифа бөтөрөлә |преемник_3 = [[Тимошенко Семён Константинович|Семён Тимошенко]] |премьер_3 = [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]] | партия = [[КПСС]] (с 1905) | похоронен = Кремль диуарындағы некрополдә |годы службы = 1918—1969 |звание = {{Маршал Советского Союза}} |командовал = [[СССР]], [[РККА]] | награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Золотая Звезда|1956}}{{!!}}{{Медаль Золотая Звезда|1968}}{{!!}}{{Медаль Серп и Молот|1960}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина|1935}}{{!!}}{{Орден Ленина|1938}}{{!!}}{{Орден Ленина|1941}}{{!!}}{{Орден Ленина|1945}} {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина|1951}}{{!!}}{{Орден Ленина|1956}}{{!!}}{{Орден Ленина|1961}}{{!!}}{{Орден Ленина|1968}}{{!!}} {{!}}- {{!}} {{Орден Красного Знамени|1919}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1921}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1925}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1930}} {{!}}- {{!}} {{Орден Красного Знамени|1944}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1948}}{{!!}}{{Орден Суворова 1 степени|1944}}{{!!}}{{Медаль За оборону Ленинграда }} {{!}}- {{!}} {{Медаль За оборону Москвы}}{{!!}}{{Медаль За оборону Кавказа}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии}}{{!!}}{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}{{!!}}{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} {{!}}- {{!}} {{Медаль В память 800-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль В память 250-летия Ленинграда}} {{!}}} '''<small>[[Почётное революционное оружие]] (дважды)</small>'''<br> '''Иностранные награды:''' {{{!}} {{!}}{{Герой МНР}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Сухэ-Батора}}{{!!}}{{Орден Сухэ-Батора|тип=1961}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени (Монголия)}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени (Монголия)}} {{!}}- {{!}} {{Орден Красного Знамени (Монголия)|тип=1961}}{{!!}}{{Орден Полярной звезды (Монголия)|тип=1961}}{{!!}}{{медаль За Победу над Японией (Монголия)}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Белой розы}}{{!!}}{{Орден Заслуг 1 класса (ВНР)}} {{!}}} | автограф = Автограф К.Е. Ворошилова.png | сайт = | викитека = | викисклад = }} '''Климент Ефремович Ворошилов''' — (23 ғинуар ([[4 февраль]]) [[1881 йыл]] — [[2 декабрь]] [[1969 йыл]]) — революционер, [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, иң тәүге биш Советтар Союзы Маршалдарының береһе. [[1925 йыл]]дан хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса комиссар, 1934—1940 йылдарҙа СССР-ҙың оборона халыҡ комиссары. [[1953 йыл|1953]]—[[1960 йыл]]дарҙа — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. 1921—1961 һәм 1966—1969 йылдарҙа партияның үҙәк комитеты ағзаһы. ВКП(б) (1924—1926) ойоштороу комитеты ағзаһы. ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы (1926—1952) ағзаһы, КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумы (1952—1960) ағзаһы. Ворошилов ВКП (б)-ның Үҙәк комитетында, КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумында (34,5 йыл) ағзалыҡ буйынса рекордҡа эйә. == Биографияһы == Климент Ворошилов 1881 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһы Екатеринослав губернаһының Бахмут өйәҙе Верхнее ауылында (хәҙер [[Украина]], [[Луганск өлкәһе]]ндәге Лисичанск ҡалаһы) эшсе-тимер юлсыһы Ворошилов Ефрем Андреевич (1844—1907) һәм көнлөксө Ворошилова (ҡыҙ фамилияһы Агафонова) Мария Васильевнаның (1857—1919) ғаиләһендә тыуған. рус<ref>http://www.hrono.ru/biograf/bio_we/voroshilov.php</ref><ref>[http://myfront.in.ua/biografiya/v/voroshilov-kliment-efremovich.html Ворошилов Климент Ефремович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809094928/http://myfront.in.ua/biografiya/v/voroshilov-kliment-efremovich.html |date=2016-08-09 }}</ref>. Ете йәшенән көтөүсе, шахтер булып эшләй. 1893—1895 йылдарҙа Васильевка ауылында земство мәктәбендә белем ала (хәҙер Алчевск ҡала составына инә). 1896 йылдан Юрьев металлургия заводында, ә 1903 йылда [[Луганск]] ҡалаһында паровоздар төҙөү заводында эшләй. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында хеҙмәттән ситләшә. === Революцион эшмәкәрлеге === 1903 йылдан — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы (большевиктарҙың) /ВКП(б)/КПСС -тың ағзаһы. 1904 йылдан — Луганск большевиктар комитеты ағзаһы. 1905 йылдан — Луганск советы рәйесе, эшселәр стачкаһы, хәрби дружиналар ойоштороу буйынса етәксеһе. Дүртенсе (1906) һәм Бишенсе (1907 йылда) [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] съезы депутаты. Псевдонимы «Володин» була<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Похлёбкин,_Вильям_Васильевич В. В. Похлёбкин]''. [http://www.e-reading-lib.org/chapter.php/46178/3/Pohlebkin_-_Velikiii_psevdonim.html «Великий псевдоним»]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1908—1917 йылдарҙа [[Баҡы]], [[Санкт-Петербург|Петроград]], [[Волгоград|Царицында]] йәшерен партия эшен алып бара. Бер нисә тапҡыр ҡулға алына, һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылдың сентябрь аҙағында эске эштәр министры ошондай ҡарар сығара: ''«Выслать Ворошилова в Архангельскую губернию под гласный надзор полиции на три года, считая срок с 1 октября 1907 года»'' К. Е. Ворошиловтың һөргөн урыны итеп Архангельск губернаһындағы ҙур булмаған Пинега ҡалаһы билдәләнә<ref name="statehistory.ru">[http://statehistory.ru/books/Akshinskiy-V-S-_Voroshilov/5 В. С. Акшинский Библиотека Ворошилов В тюрьмах и ссылках.]</ref> 1907 йылдың 22 декабрендә һөргөндән ҡаса. <br /> ''«Архангельскому губернатору из Пинеги № 795. 22 декабря 1907 года скрылись политические Ворошилов и Найда. Исправник Кунников».'' [[1909 йыл]]да Санкт-Петербургта ҡулға алына. Уны «Кресты» төрмәһенә ултырталар, ә һуңынан этап буйлап ҡабаттан Архангельск губернаһындағы Мезень ҡалаһына ебәрәләр, Климент Ефремович унда 1909 йылдың октябрь аҙағына тиклем йәшәй. 1910 йылдың аҙағында эске эштәр министры янындағы махсус кәңәшмә ҡарар итә: «Липаевҡа һәм Ворошиловҡа полицияның асыҡ күҙәтеүе һәм Архангельск губернаһына һөрөү срогын тағы ла бер йылға оҙайтырға, ә Избицкийҙы артабан полиция күҙәтеүе аҫтына Печора крайына оҙатырға». Губерна төрмәһе начальнигы Архангельск губерна жандарм идаралығына (1911 йылдың октябрендә) түбәндәгене еткерә: ''«… Климентий Ворошилов, миңә ышанып тапшырылған төрмәлә булған саҡта, әлеге йылдың 24 февраленән 10 авгусҡа тиклем өс тапҡыр дисциплинар язаға тарттырылыуы тураһында Һеҙгә еткерәм: 24 февралдә төрмә ҡағиҙәләрен боҙғаны өсөн карцерға 7 тәүлеккә; 28 мартта за арестанттарҙы законһыҙ талаптарға ҡотортоуы өсөн — 7 тәүлеккә һәм 1 июлдә саф һауала ял итеү ваҡытында ҡағиҙәләрҙе боҙғаны өсөн шулай уҡ 7 тәүлеккә ултыртылды. Үрҙә телгә алынған язаларҙан башҡа Ворошилов йыш ҡына төрмә тәртибен күп тапҡыр боҙғаны өсөн ултыртыуға һәм шелтәгә тарттырылды. Дөйөм алғанда, төрмәлә ултырған саҡта Ворошилов сиктән тыш алама тәртибе һәм үҙ һүҙле холҡо менән айырылып торҙо, администрацияға һәм надзорға ҡарата үҙен үтә тупаҫ тотто, шуның менән бергә башҡа арестанттарға үҙенең үрнәге менән алама йоғонто яһаны. Мәҫәлән, Ворошиловтың туранан-тура етәкселеге аҫтында уның менән бер камерала ултырған арестанттар аслыҡ иғлан иттеләр. Ошондай насар тәртибе арҡаһында Ворошилов аҙаҡҡы ваҡыт башҡа арестанттарҙан бөтөнләй изоляцияланды һәм айырым камерға урынлаштырылды».'' Ауырыу һәм аслыҡтан, төрмә карцерҙарынан көсһөҙләнгән Ворошиловты башта этап буйынса Мезенгә, артабан — Полярный Кругка тиерлек, Долгая Щель ҡасабаһына, ебәрәләр. Мезенда Ворошилов урындағы политссыльныйҙар төркөмдәре эшмәкәрлегенә сума. Һөҙөмтәлә — тентеүҙәр һәм яңы этаптар. 1912 йылдың мартында Ворошиловты бер-бер артлы Юромаға, Усть-Вашкаға, Дорогорскоеға күсерәләр. 1912 йылдың июлендә Ворошилов полицияның асыҡ күҙәтеүенән азат ителә. Ул Архангельскиға, артабан — губернанан ситкә, Донбасҡа, китә<ref name="statehistory.ru"/>. Полиция һәм жандармерия Ворошилов артынан йәшерен күҙәтеү алып барыуын дауам итә. 1913 йылдың мартында, ике мәртәбә ҡулға алынғандан һуң, уға «рөхсәт ителмәгән эшмәкәрлекте тыйыу саралары» тураһында иғлан итәләр — ике йылға Пермь губернаһының Чердын өйәҙенә полицияның асыҡ күҙәтеүе аҫтына ебәрелә. Архангельск губернаһындағы кеүек, бында ла Ворошилов политссыльныйҙар менән бәйләнештәр булдыра, урындағы халыҡ араһында сәйәси эш алып бара. Ворошиловтың революцион эшмәкәрлеге бик яҡшы йәшерелгән була һәм шуға күрә уның Пермь һөргөнө срогы бер йылға ҡыҫҡартыла (Романовтарҙың батшалығына 300 йыл тулыу айҡанлы амнистияһы буйынса). 1914 йылдың 13 мартында Ворошилов Донбасҡа китә, әммә Луганскиҙа эш булмай, полиция эрәлекләүе лә көсәйә. Ворошилов башҡа ерҙә эш эҙләргә була. Беренсе донъя һуғышы башланғанда ул Царицында була, бында ул ҡорал заводында эшләй. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң — Петроград эшселәр һәм һалдаттар депутаттары советы ағзаһы, Етенсе (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһының һәм РСДРП(б)-ның алтынсы съезы делегаты. [[1917 йыл]]дың мартынан— Луганск большевиктар комитеты, августан — Луганск советы һәм ҡала думаһы рәйесе (1917 йылдың сентябренә тиклем)<ref>Советы рабочих, солдатских и крестьянских депутатов возникли в Украине ещё в годы революционных событий в 1905—1907 годах. В 1917 году эти органы народной власти стали большевистскими в отдельных регионах Украины на 1,5-2 месяца раньше, чем совершалась революция в Петрограде. Например, в Луганске из 120 депутатов 82 являлись большевиками. При Совете действовала Красная гвардия во главе с К. Ворошиловым и А. Пархоменко и ещё в сентябре в их руках были почта, телеграф, железнодорожный вокзал, под их влиянием находились войска местного гарнизона («История Луганского края», Луганск, 2003, с. 302) [http://www.kpu-kiev.org.ua/news.php?message_id=1382&section_id=36] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210922/http://www.kpu-kiev.org.ua/news.php?message_id=1382&section_id=36 |date=2017-03-06 }}.</ref>. 1917 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһы көндәрендә, Ворошилов Петроград хәрби-революцион комитеты комиссары була. 1917 йылдың 5 декабрендә Ф. Э. Дзержинский тәҡдиме буйынса Совнарком баш ҡалала тәртип һаҡлау өсөн махсус орган булдырыу тураһында мәсьәлә тикшерә. Совнарком планды тормошҡа ашырыуҙы К. Е. Ворошиловҡа йөкмәй<ref>[http://www.chekist.ru/print/1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206005354/http://www.chekist.ru/print/1942 |date=2010-02-06 }}.</ref>. . Ф. Э. Дзержинский менән берлектә Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһын (ВЧК) ойоштороу эштәрен алып бара. 1918 йылда Учредителдәр йыйылышында большевиктарҙан делегат була. [[1918 йыл]]дың март башында Ворошилов Харьковта Германия-Австрия ғәскәрҙәренән һаҡлаған беренсе Луганск социалистик отрядын ойоштора. === Граждандар һуғышы === [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдарында — Царицын ғәскәрҙәре төркөмө командующийы, командующий урынбаҫары һәм Көньяҡ фронттың Хәрби советы ағзаһы, 10-сы армия командующийы (3 октябрь — 18 декабрь 1918), УССР-ҙың эске эштәр наркомы (ғинуар — июнь 1919), Харьков хәрби округы командующийы, 14-се армия һәм эске Украин фронты командующийы. С. М. Будённый етәкселек иткән 1-се атлы армияһы Реввоенсоветы ойоштороусыһы һәм ағзаһы. [[Файл:5marshals_01.jpg|мини|300x300пкс|Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булған тәүге биш совет маршалы. Һулдан уңға ултыралар: [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]], Ворошилов, [[Егоров Александр Ильич|Егоров]]; торалар: [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм [[Блюхер Василий Константинович|Блюхер]]) Фото, 1935 йыл.]] 1920 йылда Ворошилов хәрби ҡаҙаныштары өсөн почётлы революцион ҡорал менән наградлана. 1919 йылдың мартында үткән РКП (б)-ның VIII съезында ул «хәрби оппозицияға» ылыға. 1921 йылда Кронштадт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1921—1924 йылдарҙа — РКП (б)Үҙәк комитетының Көнсығыш бюроһы ағзаһы, Төньяҡ-Кавказ хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1924—1925 йылдарҙа — Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы һәм СССР-ҙың Революцион хәрби советы ағзаһы. [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]ды ерләү буйынса ойоштороу комиссияһы ағзаһы. === Оборона наркомы === [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] вафат булғандан һуң Ворошилов [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың хәрби ведомствоһын етәкләй: 1925 йылдың 6 ноябренән 1934 йылдың 20 июненә тиклем — хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомы, СССР-ҙың Реввоенсоветы рәйесе; в 1934—1940 йылдарҙа — СССР-ҙың оборона наркомы. Сталиндың ышаныслы фекерҙәше тигән репутацияһы була, Троцкий менән көрәшкән сағында ла, һуңғараҡ, 1920 йылдарҙың аҙағында, Сталиндың власы көсәйгән осорҙа ла, Сталинды яҡлап сыға. Граждандар һуғышы ваҡытында Сталиндың роле үтә ныҡ ҙурлап күрһәтелгән «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия» китабы авторы. Шулай булыуға ҡарамаҫтан Сталин менән Ҡытайҙағы сәйәсәте буйынса, шулай уҡ Троцкий менән Зиновьевты Үҙәк комитетынан кисекмәҫтән сығарыу мәсьәләһендә конфликттары билдәле<ref name="Hl">Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 26</ref>.1927 йылдың 4 июлендә Молотов Сталин үҙенең хатында яҙа: «''Ворошилов доходит до огульного охаивания вашего руководства за последние 2 года''». [[Файл:Киров,_Ворошилов_и_Микоян_в_группе_комсомольцев_города_Баку._1923_год.jpg|слева|мини|267x267пкс|С. М. Киров, К. Е. Ворошилов һәм А. И. Микоян Баҡыла.<br /> Фото, 1923 йыл]] Сталиндың 50 йәше тулыуы айҡанлы Ворошилов «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия» (1929) мәҡәләһен нәшер итә. Тарихи фәндәре докторы С. В. Липицкий, Ворошиловтың мәҡәләһендәге бөтә ҡанундар «ВКП (б) тарихы ҡыҫҡа курсы»нда, Сталиндың 60 йәшенә яҙылған «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия төҙөлөүе» мәҡәләһендә, шулай уҡ күп мәртәбә нәшер ителгән Сталиндың „ҡыҫҡа биография»һында үҫештерелә һәм изгеләштерелә, тип билдәләй<ref>[http://statehistory.ru/books/pod-red--D--P--Nenarokova_Revvoensovet--Respubliki/24 под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека]</ref>. [[Файл:Ilia_Starinov_and_Klim_Voroshilov.jpg|справа|мини|290x290пкс|Ворошилов һәм Илья Старинов.<br /> Фото, 1937 йыл.]] 1933 йылдың октябрендә хөкүмәт делегацияһы етәксеһе булараҡ Төркиәлә [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] менән бергә Анҡарала хәрби парадты ҡабул итә<ref>{{cite web|author=Александр Сизоненко.|date=1 марта 2001|url=http://www.ng.ru/style/2001-03-01/16_listed.html|title=В списке лучших|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ERXjb6Cs?url=http://www.ng.ru/style/2001-03-01/16_listed.html|archivedate=2013-02-15}}</ref>. 1934 йылдың ғинуарында ВКП (б)-ның [http://захаров.net/index.php?md=books&to=art&id=6486 XVII съезында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022095811/http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&to=art&id=6486 |date=2020-10-22 }} «Совет иленең оборонаһын тағы ла нығыраҡ көсәйтербеҙ» тип телмәр тота. [[1935 йыл]]дың ноябрендә Үҙәк башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Совнаркомы иң билдәле биш совет полководецтарына «Советтар Союзы Маршалы» яңы хәрби дәрәжәле исемен бирә. Улар иҫәбендә Ворошилов та була. Ворошилов эшләгән осорҙа [[РККА]] заманса ҡораллана һәм техник яҡтан танктар һәм самолеттарҙың, шулай уҡ артиллерия орудиеларҙың яңы моделдәре йыһазландырыла. Бынан тыш, Ҡыҙыл Армияла яңы званиелар һәм айырмалыҡ билдәләре раҫлана, шулай уҡ яңы обмундирование индерелә. Совет-фин һуғышынан һуң, [[1940 йыл]]дың 7 майында, Ворошиловты оборона наркомы вазифаһында С. К. Тимошенко алыштыра, уны был вазифаға Сталин тәғәйенләй. Шул уҡ көндө Ворошилов СССР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе (1953 йылда уны 15 мартҡа тиклем була) урынбаҫары һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы янында оборона комитеты рәйесе (1941 йылдың 30 майына бөтөрөлгәнгә тиклем<ref>[http://www.dissercat.com/content/deyatelnost-komiteta-oborony-pri-snk-sssr-po-razvitiyu-proizvodstva-boepripasov-1937-iyun-19 Диссертация на тему „Деятельность комитета обороны при СНК СССР по развитию производства боеприпасов :1937 — июнь 1941 гг.“ автореферат по специальности ВАК 07.00.02 — Отечест…]</ref>) итеп тәғәйенләнә. === Сталин репрессияларында ҡатнашыуы === Ҙур террор ваҡытында Ворошилов, Сталиндың башҡа яҡынлаштырылған кешеләре һымаҡ, «расстрельный» исемлектәргә — ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзалары санкцияһынан репрессияға дусар ителгән кешеләр исемлектәренә — ҡултамғаһын ҡуйған. Исемлектәргә ҡуйылған ҡултамға ғәйепләү хөкөмөн раҫлауын аңлатҡан. Ворошиловтың ҡултамғаһы 185 исемлектә тора, улар буйынса 18 000 ашыу кеше хөкөм ителгән һәм атылған<ref>[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки: введение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030307054059/http://stalin.memo.ru/images/intro.htm |date=2003-03-07 }}</ref>. ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы булараҡ «лимиттарҙы» («НКВД-ның элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» 00447-се бойороғона ярашлы репрессияланыусылар һанына квоталар) ҙур күләмдә раҫлай. Оборона халыҡ комиссары булараҡ Ворошилов РККА командирҙары составына ҡаршы репрессияларҙа әүҙем ҡатнаша. 1937 йылдың 28 майында НКВД тарафынан НКО-ға ебәрелгән Ҡыҙыл Армияһының 28 командирҙары исемлегенә ул ошондай резолюция ҡуйған: «Тов. Ежову. Берите всех подлецов. 28.V.1937 года. К. Ворошилов»; Ворошиловтың унан да ҡыҫҡараҡ — «Арестовать. К. В.» — резолюцияһы 142 командирҙан торған ошоға оҡшаш исемлектә тора<ref>[http://narod.yandex.ru/100.xhtml?perpetrator2004.narod.ru/documents/Tukhachevsky/Tukhachevsky_Report.rar Справка Комиссии президиума ЦК КПСС «О проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому, Якиру, Уборевичу и другим военным деятелям, в измене родине, терроре и военном заговоре». Опубликовано: Военные архивы России. 1993. Вып. 1. С. 4-113; Военно-исторический архив. 1998. Вып. 2. С. 3-81]</ref>. === Бөйөк Ватан һуғышы === [[Файл:Выставка_образцов_трофейного_вооружения.jpg|слева|мини|250x250пкс|<center>ГКО ағзалары Горький исемендәге паркта (К. Е. Ворошилов уңдан 2-се) трофейлы немец ҡорал өлгөләре күргәҙмәһендә. Мәскәү, [[1943 йыл]]</center>]] Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Советтар Союзы Маршалы К. Е. Ворошилов — Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ағзаһы ([https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20Президиума%20ВС%20СССР,%20СНК%20СССР%20и%20ЦК%20ВКП(б)%20от%2030.06.1941%20о%20создании%20ГКО 1941] йылдың 30 июнендә ойошторолған көнөнән), Төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге ғәскәрҙәр командующийы — 1941 йылдың 10 июленән<ref>[http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2048&Itemid=30 ╧ 632. «н мюгмювемхх цкюбмнйнлюмдсчыху бнияйюлх мюопюбкемхи» ╧ цнйн-83ЯЯ 10 ХЧКЪ 1941 Ц. — аНЕБШЕ ДЕИЯРБХЪ йПЮЯМНИ юПЛХХ Б бнб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222204143/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2048&Itemid=30 |date=2014-02-22 }}</ref> (27 августа таратыла), һуңынан Ленинград фронты ғәскәрҙәре командующийы (5 буйынса 1941 йылдың 5 сентябренән 14 сентябренә тиклем, уны [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] алыштыра), ғәскәр булдырыу буйынса Ставка вәкиле (1941 йылдың 12 октябренән [[1942 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем), Волхов фронтында Юғары башкомандование Ставкаһы вәкиле (15 февраль—25 март, 1942 йыл), партизан хәрәкәтенең башкомандующийы (1942 йылдың сентябренән [[1943 йыл]]дың майына тиклем), ГКО-ның трофей комитеты рәйесе (1943 йылдың (май—сентябрь), ваҡытлыса тыныслыҡ урынлаштырыу мәсьәләләре буйынса Комиссия рәйесе (1943 йылдың сентябренән — [[1944 йыл]]дың июненә тиклем). 1941 йылдың сентябрендә ул шәхсән үҙе диңгеҙ пехотсыларын штык атакаларына күтәрә. 1943 йылда Тәһран конференцияһы эшендә ҡатнаша. 1944 йылдың 22 ноябрендә Ворошилов Оборона дәүләт комитетынан составынан сығарыла. ГКО-ың ғәмәлдә булған осоронда (1941-45) Ворошилов уның составынан сығарылған берҙән-бер кеше була. === Һуғыштан һуңғы эшмәкәрлеге === [[Файл:Исаак_Бродский_-_Портрет_Климента_Ворошилова_в_кабинете_-_1929.jpg|справа|мини|Клим Ворошилов Исаак Бродский портретында]] 1945—1947 йылдарҙа — [[Венгрия]]ла Союз тикшереү комиссияһы рәйесе. 1946—1953 йылдарҙа — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе урынбаҫары. 1953 йылдың мартынан алып 1960 йылдың майына тиклем — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе. 1960 йылдың майынан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы. 1-7 саҡырылыштары СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1937—1969), 1-4 саҡырылыштары Украина ССР-ҙың Юғары Советы. 1969 йылдың 2 декабрендә 89 йәшендә вафат була. Мәскәүҙә Кремль диуары янында Ҡыҙыл майҙанда ерләнгән. Тарих фәндәре кандидаты Л. Максименков яҙыуынса, уны ерләүгә быға тиклем күрелмәгән әһәмиәт бирелә — [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]]ты ерләүҙән һуңғы егерме йыл эсендә беренсе мәртәбә В. И. Ленин Мавзолейы артында ҡәбер ҡаҙыла (Сталиндың ҡабаттан ерләүен иҫәпкә алмағанда)<ref>[https://web.archive.org/web/20140202165748/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1790&n=92 Журнал «Родина»: Сталин работает с документами]</ref>. == Партияла == [[Файл:KGB_first_law.jpg|справа|мини|370x370пкс|КГБ-ның ойошторолоуы тураһында Ворошилов ҡул ҡуйған указ. 1954 йыл.]] 1921 йылдан 1961 йылдың октябренә тиклем һәм 1966 йылдан алып КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1926 йылдан 1960 йылдың 16 июленә тиклем КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1952 йылға тиклем — КПСС-тың Үҙәк Комитеты Политбюроһы), «шәхси үтенес» буйынса сығарыла. 10-23 партия съездары делегаты. 1957 йылда «партияға ҡаршы төркөмө»нә инә. Уның етәкселәренән айырмалы рәүештә партиянан сығарылмай, тик КПСС-тың XXII съезының тәнҡитенә дусар була. == Ғаиләһе == Ворошиловтың ҡатыны — Горбман Голда Давидовна (1887—1959), милләте — йәһүд. Ворошилов менән никахҡа инеү алдынан (1913 йылда, Ныробала һөргөндә булған саҡта, ул суҡына, исемен Екатерина итеп үҙгәртә. РСДРП(б)-ла 1917 йылдан алып тора. В. И. Ленин музейында директор урынбаҫары булып эшләй. Үҙҙәренең балалары булмай, 1918 йылда ғаилә уллыҡка Петрҙы ала (1914—1984) — (конструктор, генерал-лейтенант), унан ике ейәндәре була — Клим и Владимир, ә 1926 йылдан алып [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]]ның улын һәм ҡыҙын — [[Фрунзе Тимур Михайлович|Тимур]] (1923—1942) һәм Татьянаны (1920 йылда тыуған) тәрбиәләйҙәр. К. Е. Ворошиловтың улы тип үҙен шулай уҡ Харьков политехник институты профессоры Леонид Лаврентьевич Нестеренко (1910—1986) ла таныған (Ворошилов менән бергә Ҡыҙыл Армияһында һуғышҡан, Луганск паровоздар төҙөү заводында слесарь булып эшләгән, һуңынан Граждандар һуғышында һәләк булған Лаврентий Нестеренконың улы). == Замандаштарының баһалары == * '''Троцкий''': «Ворошилов Луганск эшселәрҙән, привилегиялы ҡатламдан булһа ла, үҙенең бөтә ҡылыҡтары менән, пролетарийға ҡарағанда, хужаларҙы хәтерләтә ине». * '''Молотов Вячеслав Михайлович''' — 1972 йылда: ''«Ворошилов кәрәкле ваҡытта һәйбәт була ала ине. Ул гел партияның сәйәси линияһы өсөн сығыш яһаны, сөнки эшселәрҙән ине, эре кеше түгел ине, сығыш яһай белә. Бысранмаған. Һәм Сталинға шәхсән тоғро. Тоғролоғо бигүк ныҡ булмай булып сыҡты. Әммә ул шул осорҙа Сталин өсөн бик әүҙем сығыш яһай ине, уға тулыһынса терәк булды, бөтә нәмәлә лә ышанмаһа ла, был да һиҙелә ине. Сталин уға бер аҙ тәнҡит күҙлегенән ҡарай ине һәм беҙҙең бөтә әңгәмәләргә саҡырманы уны. Һәр хәлдә, шәхсән әңгәмәгә саҡырманы. Йәшерен кәңәшмәләргә лә саҡырманы, ул үҙе килеп инә торғайны. Сталин сырайын боҙҙо. Хрущев осоронда Ворошилов үҙен насар яҡтан күрһәтте»''<ref>{{книга||автор=[[Чуев, Феликс Иванович|Феликс Чуев]]|заглавие=Полудержавный властелин|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2000}}</ref>. * '''Шевцова Надежда Михайловна''' (Сталинград ҡалаһының Сталин исемендәге Царицын — Сталинград оборонаһы Дәүләт музейы директоры — 1957 йылдан 1960 йылға тиклем). 01 июль 1958 йыл: «… Ул аҡ ебәк сигелгән күлдәктә. Сал сәсле, шундай таҙа ғына, йомшаҡ һәм ҡартларса матур. Ҡара күҙҙәре, тере, асыҡ — айырыуса матурҙар. Ҡул ҡыҫыуы көслө …».<ref>{{Статья|автор=Шевцова Надежда Михайловна|заглавие=На беседе у К. Е. Ворошилова|ссылка=|язык=Русский|издание=«[[Сазанов, Александр Петрович|Издательство Александра Сазанова]]»|тип=Российский ритуально-духовный журнал «Реквием»|год=2015|месяц=Июль, август, сентябрь|число=|том=|номер=III / 2015 (108)|страницы=03 -- 07|issn=}}</ref> * [[Жуков Георгий Константинович|Жуков, Георгий Константинович]]: ''«…Әйтергә кәрәк, Ворошилов, ул ваҡыттағы нарком, был ролдә бигүк компетентлы кеше түгел ине. Хәрби мәсьәләләрҙә ул шулай аҙағына тиклем дилетант булып ҡалды һәм уларҙы бер ҡасан да тәрән һәм етди белмәне…»''<ref name="simonov">Симонов К. М. «Глазами человека моего поколения».— М.: Изд-во АПН, 1989, с. 383.</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Файл:Voroshilov, Khrushchev, Kekkonen.jpeg|right|thumb|250px|[[Хрущёв, Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] һәм У. К. Кекконен менән, 1960.]] СССР-ҙың юғары наградалары кавалеры. Атап әйткәндә, 154 ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]ның береһе һәм Советтар Союзының ике юғары дәрәжәһенә лайыҡ булған — Советтар Союзы Геройы һәм [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] — 11 кешенең береһе. * Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (СССР Юғары Советы Президиумы Указы, [[1956 йыл]]дың 3 феврале (75 йәше тулыуы айҡанлы), [[1968 йыл]]дың 22 феврале (СССР Ҡораллы Көстәренең 50 йыллығы айҡанлы). * Социалистик Хеҙмәт Геройы (7.05.1960). * Һигеҙ [[Ленин ордены]] (№ 880 от 23.02.1935, № 3582 от 22.02.1938, № 14851 от 3.02.1941, № 26411 от 21.02.1945, № 128065 от 3.02.1951, № 313410 от 3.02.1956, № 331807 от 3.02.1961, № 340967 от 22.02.1968). * Алты [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (№ 47 от 26.06.1919, № 629/2 от апреля 1921 года, № 27/3 от 2.12.1925, № 5/4 от 22.02.1930, № 1/5 от 3.11.1944, № 1/6 от 24.06.1948). * 1-се дәрәжә [[Суворов ордены]] (№ 125 от 22.02.1944). * Үзбәк ССР-ның Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1930 йыл]]дың 17 феврале). * Тажик ССР-ның Ҡыҙыл Байраҡ ордены (№ 148, 1933 йылдың 14 ғинуары). * ЗСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1933 йыл]]дың 25 феврале). * «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының XX йыллығына» миҙалы (22.02.1938). * 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн" миҙалы (1945). * «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (21.09.1947). * «Совет Армияһы һәм Флотының 30 йыллығына» миҙалы (22.02.1948). * «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1957). * «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл» (17.02.1958). * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә егерме йыл» (1965). * Почетлы ҡорал (1920, 1968). ; Сит ил наградалары [[Файл:Richard Nixon and Nikita Khrushchev debating at the American National Exhibition in Moscow.jpg|thumb|right|Ворошилов (ситтән уңда) официаль булмаған һөйләшеүҙәр ваҡытында]] * Монгол Халыҡ Республикаһы Геройы (29.05.1957). * Ике Сухэ-Батор ордены (МХР). * Өс Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены (МХР). * Аҡ роза орденының ҙур тәреһе (Финляндия) * Башҡа сит ил ордендары һәм башҡа миҙалдар. * [[Измир]] ([[Төркиә]], 1933 йылдың ноябре) ҡалаһының почётлы гражданы. == Хәтер == '''Тораҡ пункттары:''' * Ворошиловград — 1935—1958 һәм 1970—1990 йылдарҙа [[Луганск]] ҡалаһы исеме; * Ворошиловск — 1931—1961 йылдарҙа Алчевск исеме, бында Ворошилов ДЮМО заводында эшләгән; * Ворошиловск — 1935—1943 йылдарҙа [[Ставрополь|Ставрополдең]] исеме; * Ворошилов — 1935—1957 йылдарҙа Уссурийск ҡалаһы исеме. '''Ҡала райондары:''' * [[Волгоград]]та Ворошилов районы; * [[Дондағы Ростов]]та Ворошилов районы; * [[Донецк]]иҙа Ворошилов районы; Ворошилов исеме элекке СССР илдәренең ҡалаларында һәм ауылдарында майҙандар, урамдар һәм тыҡрыҡтар йөрөтә: Апшеронск, Брест, Воронеж, Горячий Ключ, Ершов, [[Кемерово]], Керчь, Клинцы, [[Липецк]], [[Луганск]] (квартал), Магнитогорск, [[Ырымбур]], [[Пенза]], Рыбинск, Санкт-Петербург, Серпухов, [[Тольятти]], [[Хабаровск]]иҙа, [[Силәбе]], Ангарск, [[Ижевск]], Бөйөк Новгород, [[Дондағы Ростов]], Мирная Долина (Омск өлкәһенең Аҙау немец милли районы), Такмык (Омск өлкәһы), Вышков (Брянск өлкәһе), Мглин (Брянск өлкәһе). Ворошилов исемен "Бородино яланы"ндағы мәктәп йөрөтә (Можай районы) һ. б. '''Башҡортостанда Ворошилов урамдары, майҙандары:''' Ворошилов исеме урамдарға бирелгән: [[Өфө]] ҡалаһы, [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] — район үҙәге, [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ҡасабаһы, [[Таҙлар]] ауылы, [[Оло Теләк]] ауылы, [[Сейәле-Әтәс]] ауылы, [[Татар Мөнәүезе]] ауылы, [[Ишембай]] ҡалаһы,[[Мораҡ]] -район үҙәге, [[Дәүләкән]] ҡалаһы; Ворошилов тыҡрығы: [[Иглин]] — район үҙәге, Ворошилов исемендәге майҙан: [[Баҡалы]] — район үҙәге<ref>http://ulitsa.eu/voroshilova-u22623.html</ref>. '''Сәнәғәт предприятиелары:''' * К. Е. Ворошилов исемендәге Днепропетровск комбайн заводы<ref>Днепропетровский комбайновый завод имени К. Е. Ворошилова // Украинская Советская Энциклопедия. том 2. Киев, «Украинская Советская энциклопедия», 1979. — с. 402.</ref> * «Климент Ворошилов» София аҙ токлы аппаратура заводы.<ref>Делка Димитрова. Бригада Златки Русиновой // журнал «Болгария», № 3, 1957. с. 6-7.</ref> Истанбулда (Төркиәлә) Таксим майҙанында 1928 йылда ҡуйылған «Республика» монументының скульптура композицияһында К. Е. Ворошиловтың бронза фигураһы төп урындарҙың береһен биләй, скульптура төрөк милли-азатлыҡ хәрәкәтенең үҙәк юлбашсыһы, Төркиә Республикаһының беренсе президенты [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Ататөрк]]төң һул яғында урынлаштырылған. Бының менән 1923 йылда Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғон яулауҙа Совет Рәсәйе күрһәткән сәйәси, хәрби һәм финанс ярҙамы өсөн рәхмәте белдерелә.<center class=""></gallery></center> 1933 йылда Ворошилов исеме төрөк ҡалаһы Измирҙа бер урамға бирелә<ref>[http://www.turkey.mid.ru/20-30gg.html Сайт Посольства Российской Федерации в Турции.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161223043016/http://www.turkey.mid.ru/20-30gg.html |date=2016-12-23 }}</ref> (1951 йылдан был урам Плевне бульвары тип атала). 1932 йылдың 29 декабрендә мәргән уҡсыларҙы наградлау өсөн Осовиахимдың түшкә тағыла торған Ворошилов уҡсыһы билдәһе раҫлана. Ворошилов хөрмәтенә Путилов заводы ауыр танкыларының бер серияһына уның исеме ҡушыла [[:Категория:Бронетанковая техника семейства КВ|КВ]] (рәсми рәүештә расшифровкаһы — Клим Ворошилов). [[1941]]—[[1992 йыл]]дарҙа Ворошилов исемен СССР-ҙың Ҡораллы көстәре Генераль штабының Хәрби академияһы йөрөтә. Ворошилов исеме Ҡара диңгеҙ флотының крейсерына бирелә. Луганск ҡалаһының тарих и мәҙәниәт музейында Ворошиловҡа бағышланған айырым экспозиция бар. Мәскәүҙә К. Е. Ворошилов йәшәгән Романов тыҡрығы, 3-сө йорт адресы буйынса мемориаль таҡта ҡуйылған. '''Һәйкәлдәр:''' * [[Мәскәү]]ҙә Кремль диуарындағы некрополдә ; * Луганскиҙа Ворошилов атлы һәйкәле (Коцюбинский урамында); * Луганскиҙа Граждандар һуғышы геройҙары Дан аллеяһында ; * Липецк өлкәһенең Воскресенское ауылында; * Истанбулдағы Таксим майҙанында; * Сик буйы ғәскәрҙәре Голицын хәрби институтында; * Северодонецкиҙа (2015 йылдың 15 ноябрендә емерелә); * Лисичанскиҙа (2015 йылдың 13 ноябрендә емерелә). 1930 йылдарҙа Ворошиловградта маршал үҙе тере саҡта Вера Мухина башҡарыуындағы һәйкәл ҡуйыла. ]<ref>[http://www.etoretro.ru/pic48517.htm?sort_field=image_date&sort=DESC&position=520 Памятник Ворошилову, Ворошиловград, 1935—1939.]</ref>. 1958 йылда ҡаланың исеме үҙгәртелгәндән һуң һәйкәл һүтелә. <center><gallery widths=200 heights=200> Monument of the Republic.jpg|<small>Истанбулда Таксим майҙанындағы һәйкәл</small> Marshal of the USSR 1976 CPA 4552.jpg|<small>СССР-ҙың Почта маркаһы, <br>[[1976 год]]</small> </gallery></center> ==Әҫәрҙәре, телмәр публикациялары == * ''Ворошилов К. Е.'' 15 лет Красной армии : Доклад на торжественном юбилейном заседании 23 февраля 1933 г. в Большом театре / Ворошилов К. Е. — М.: Партийное изд., 1933. — 45 с. * [http://захаров.net/index.php?md=books&to=art&id=6486 ''Ворошилов К. Е.'' "Еще сильнее будем крепить оборону Советской страны (речь на XVII съезде ВКП(б)) " М. Партиздат. 1934 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022095811/http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&to=art&id=6486 |date=2020-10-22 }} * ''Ворошилов К. Е.'' Статьи и речи от XVI до XVII съезда ВКП(б) / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Парт. изд., 1934. — 208 с.: портр. * ''Ворошилов К. Е.'' О молодёжи / Ворошилов К. Е., [[Фрунзе, Михаил Васильевич|Фрунзе М. В.]] — М.: Партиздат, 1936. — 158 с.: ил. * ''Ворошилов К. Е.'' О молодёжи / Ворошилов К. Е. — М.: Мол. гвардия, 1936. — 198 с.: портр. * ''Ворошилов К. Е.'' Статьи и речи / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Партиздат, 1936. — 666 с.: портр. * ''Ворошилов К. Е.'' Речи на собраниях избирателей Минска / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Партиздат, 1937. — 13 с. * ''Ворошилов К. Е.'' XX лет Рабоче-Крестьянской Красной армии и Военно-Морского флота : Доклад на торжеств. засед. Моск. Совета РК и КД с участ. общ. организаций и воин. частей, посвящ. XX-летию Рабоче-Крестьян. Красной Армии и Воен. — Морского флота. С прилож. приказа Нар. Ком. Обороны СССР N 49, 23 фев. 1938 г., г. Москва / Ворошилов К. Е. — М.: Госизд. полит. литературы, 1938. — 29 с. * ''Ворошилов К. Е.'' Речь на Красной площади в день XXI годовщины Великой Октябрьской социалистической революции в СССР (7 ноября 1938 г.) / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Воениздат, 1938. — 14 с.: портр. * ''Ворошилов К. Е.'' О проекте закона о всеобщей воинской обязанности : Доклад Народного Комиссара Обороны СССР тов. К. Е. Ворошилова на внеочередной Четвёртой сессии Верховного Совета СССР 1-го созыва 31 августа 1939 г. / Ворошилов К. Е. — М.: Политгиз, 1939. — 30 с.: портр. * ''Ворошилов К. Е.'' Предисловие к [http://whinger.krc.karelia.ru/ocr/index.html#gymnastics_voen1939 «Наставлению для командного и начальствующего состава РККА. Индивидуальная гимнастика на каждый день»] / Ворошилов К. Е. // Теория и практика физ. культуры. — 1939. — Т. IV. — N 5. — С. 1-3. * История гражданской войны в СССР / Под ред.: М. Горького, В. Молотова, К. Ворошилова [и др.]. Т. 2: Великая пролетарская революция. (Окт. — ноябрь 1917 г.). — М.: Госполитиздат, 1942. — 367 с.: ил., портр., карт. * Большая советская энциклопедия: В 65 т. / Гл. ред. О. Ю. Шмидт, зам. гл. ред. Ф. Н. Петров, П. М. Керженцев, Ф. А. Ротштейн, П. С. Заславский. / Под ред. К. Е. Ворошилова, А. Я. Вышинского. П. И. Лебедева-Полянского и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1944—1947. * ''Ворошилов К. Е.'' Речь на предвыборном собрании избирателей Минского городского избирательного округа 7 февраля 1946 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1946. — 13 с.: портр. * Большая советская энциклопедия / Под ред. С. И. Вавилова, К. Е. Ворошилова, А. Я. Вышинского [и др.]. Союз Советских Социалистических Республик. — М.: Сов. энциклопедия, 1947. — 1946 с.: ил., карт., портр. * ''Ворошилов К. Е.'' Речь на собрании избирателей Минского городского избирательного округа 7 марта 1950 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1950. — 24 с.: портр. То же. — М.: Госполитиздат, 1951. — 23 с. * ''Скворцов А. Е.'' К. Е. Ворошилов о физической культуре / Скворцов А. Е. // Теория и практика физ. культуры. — 1951. — Т. XIV. — Вып. 2. — С. 96-103. * ''Ворошилов К. Е.'' 36-я годовщина Великой Октябрьской социалистической революции : Доклад на торжеств. заседании Моск. Совета 6 ноября 1953 г. / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Гослитиздат, 1953. — 24 с.: портр. * ''Ворошилов К. Е.'' Речь на собрании избирателей Кировского избирательного округа города Ленинграда 10 марта 1954 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1954. — 15 с. * ''Ворошилов К. Е.'' По славному пути социализма / Ворошилов К. Е. — М.: Госполитиздат, 1955. — 15 с. * ''Ворошилов К. Е.'' Речь на XX съезде КПСС 20 февраля 1956 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1956. — 23 с. * ''Ворошилов К. Е.'' Рассказы о жизни: (Воспоминания). Кн. 1. М.: Политиздат, 1968. * Армия Советская / предисл. К. Е. Ворошилова. М.: Политиздат, 1969. * О комсомоле и молодёжи: Сборник / В. И. Ленин. М. И. Калинин. С. М. Киров. Н. К. Крупская. В. В. Куйбышев. А. В. Луначарский. Г. К. Орджоникидзе. М. В. Фрунзе. К. Е. Ворошилов. — М.: Мол. гвардия, 1970. == Сәнғәттә == [[Файл:Приказ наркома обороны СССР О запрещении выезда и вербовки добровольцев в Испанию. 1937.jpg|thumb|240px|right|'''Доброволецтарҙың Испанияға сығып китеүен һәм вербовкалауҙы тыйыу тураһындағы Приказда СССР оборона наркомы Ворошиловтың ҡултамғаһы, [[1937]].]] Оборона наркомы посынан төшөрөлгәнгә тиклем Ворошилов Ҡыҙыл Армияһының иң күренекле хәрби эшмәкәре һәм Советтар Союзының хәрби ҡеүәтенең тере символы булып тора. Сергей Герасимовтың «И. В. Сталин һәм К. Е. Ворошилов Кремлдә»]] (1938) картинаһында Ворошиловтың исеме культ дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, ул Сталиндың иң яҡын кешеләрҙең береһе тип һүрәтләнә. 1920-30 йылдарҙа уны еңеүгә алып бара торған кеше итеп данлайҙар («Ведь с нами Ворошилов, первый красный офицер — сумеем постоять за СССР!»). Ворошилов — күп һанлы фильмдарҙың геройы, уның ролен уйнайҙар: * Алексей Грибов («Клятва», [[1946]], «Падение Берлина», [[1949]], «Донецкие шахтёры», [[1951]]); * Николай Боголюбов («Ленин в 1918 году»,[[1938]], «Первая Конная», 1941, «Александр Пархоменко», 1942, « Оборона Царицына», 1942, «Третий удар», «Освобождение», 1968—1972)); * Юрий Толубеев («Падение Берлина», 1 вариант); * Пол Эдвин Рот («Падение Тухачевского» / Der Fall Tuchatschewskij (ФРГ, 1968) * Даниил Сагал («Блокада», 1972); * Виктор Лазарев («Дума о Ковпаке», 1973—1976; «Подпольный обком действует», 1978); * Игорь Пушкарёв («20 декабря», 1981); * Венсли Питхи («Красный монарх» / «Red Monarch» (Англия, [[1983]]); * Владимир Трошин (Олеко Дундич, 1958; «Битва за Москву», [[1985]], «Сталинград», «В городе Сочи темные ночи», [[1989]]); * Евгений Жариков («[Первая Конная», 1984, «Война на западном направлении», [[1990]]); * Анатолий Грачёв («Враг народа — Бухарин», [[1990]]); * Сергей Никоненко («Пиры Валтасара, или Ночь со Сталиным», [[1989]]); * Михаил Кононов («Ближний круг», [[1991]]); * Джон Боуи («Сталин», [[1992]]); * Виктор Ельцов («Троцкий», [[1993]]); * Сергей Шеховцов («Stalin: Inside the Terror», Англия, 2003); * Юрий Олейников («Сталин. Live», [[2007]]); * Александр Мохов («Смерть Таирова», 2004, «Утомлённые солнцем 2: Предстояние», 2010); * Виктор Бунаков («|И примкнувший к ним Шепилов», 2009; «Тухачевский. Заговор маршала», 2010); * Валерий Филонов («Фурцева (телесериал)», 2011); * Вадим Померанцев («Глаз божий», 2012); * Александр Берда («Чкалов», 2012); * Владимир Федоров («Сталин с нами», 2013); * Борис Шувалов («Сын отца народов», 2013); * Высоцкий Роман (Страна Советов. Забытые вожди, 2016) * Терри Виктор («Горькая жатва», 2017) Шулай уҡ «Незабываемый 1919-й», «Ленин в огненном кольце» (1993), «Московская сага» (2004) һ. б. Ворошилов «Марш советских танкистов» йырында Беренсе маршал булараҡ иҫкә алына: {{начало цитаты}}<poem> Когда нас в бой пошлёт товарищ [[Сталин]], И Первый маршал в бой нас поведёт</poem> {{конец цитаты}} Шулай уҡ «Конармейская походная» йырында («По военной дороге…»): {{начало цитаты}}<poem> По дорогам знакомым за любимым наркомом Мы коней боевых поведем</poem> {{конец цитаты}} «Эшелонная (Песня о Ворошилове)» йырында (Осип Колычев һүҙҙәренә): {{начало цитаты}}<poem> Нас с тобою, Ворошилов, жизнь походная сдружила. </poem> {{конец цитаты}} 1956 йылға тиклем «Полюшко-поле» йырында ҡайһы бер варианттарҙа Ворошилов тураһында куплет була: {{начало цитаты}}<poem> В небе за тучей Грозные следят пилоты. Быстро плавают подлодки, Эх, да зорко смотрит Ворошилов. </poem> {{конец цитаты}} Шулай уҡ Ворошилов исеме «Если завтра война» йырында бар ([[1939]]): {{начало цитаты}}<poem> В целом мире нигде Нету силы такой, чтобы нашу страну сокрушила! С нами Сталин родной, и железной рукой нас к победе ведёт Ворошилов!</poem> {{конец цитаты}} Шулай уҡ »Марш Будённого» йырында {{начало цитаты}}<poem> Ведь с нами Ворошилов, первый красный офицер! Сумеем кровь пролить за СССР</poem> {{конец цитаты}} * Яҙыусы Р. Гуль уны «Красные маршалы: Ворошилов, Буденный, Блюхер, Котовский» китабында һүрәтләй (Берлин: Парабола, 1933.) * [[Владимир Высоцкий]]ҙың йырында: {{quote| «Как хорошо устроен белый свет,<br> меня вчера отметили в приказе:<br> освободили раньше на пять лет,<br> и подпись: „Ворошилов, Георгадзе“».}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ворошиловский стрелок (знак)]]. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Леонидов О.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=533703&basename=OldBook Климент Ефремович Ворошилов: Жизнь и боевая работа]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1925}} * {{книга|автор=[[Мгеладзе, Илларион Виссарионович|Вардин И.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=516132&basename=OldBook Ворошилов: Рабочий вождь Красной армии]|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=Госиздат|год=1926}} * {{книга|автор=|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=528029&basename=OldBook К. Е. Ворошилов — народный комиссар по военным и морским делам и председатель Революционного военного совета]|место=М.|издательство=Рабочая Москва|год=1926}} * {{книга|автор=[[Тарасов-Родионов, Александр Игнатьевич|Тарасов-Родионов А.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=533703&basename=OldBook Товарищ Ворошилов]|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=Госиздат|год=1928}} * {{книга|автор=[[Алтайский-Королёв, Константин Николаевич|Алтайский К.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=495359&basename=OldBook Ворошилов. Поэма]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1931}} * {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=516134&basename=OldBook Ворошилов: Статьи и материалы к 50-летию]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1931}} * {{книга|автор=|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=528030&basename=OldBook Клим Єфремович Ворошилов: Збірка матеріялів Українського літературного об’єднання Червоної армії та фльоти (Укрлочаф), присвячених К. Є. Ворошилову з нагоди 50-річчя з дня народження]|место=Харків|издательство=На варті|год=1926}} * {{книга|автор=Николаев Н.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=533753&basename=OldBook Климент Ефремович Ворошилов: Биография]|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=[[Московский рабочий]]|год=1931}} * {{книга|автор=[[Орловский, Сергей Николаевич|Орловский С.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=533763&basename=OldBook К. Е. Ворошилов]|место=М.|издательство=[[Крестьянская газета (издательство)|Крестьянская газета]]|год=1931}} * {{книга|автор=Харитонов Н. Н.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=533876&basename=OldBook К. Е. Ворошилов: Биография]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1931}} * {{книга|автор=|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=471524&basename=GOPB_AZ Клим Ворошилов. Из цикла передач «Маршалы Советского Союза»]|место=М.|издательство=Радиоиздат|год=1937}} * Великий поход армии К. Е. Ворошилова от Луганска к Царицыну и героическая оборона Царицына. Путеводитель по следам гражданской войны. — {{М.}}: Воениздат, 1938. * {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=462428&basename=GOPB_AZ К. Е. Ворошилов (Кратк. биография)]|место=Сталинград|издательство=Обл. книгоизд-во|год=1938}} * {{книга|автор=Айзенварг С. Б.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=461770&basename=GOPB_AZ К. Е. Ворошилов — народный комиссар обороны СССР, маршал Советского Союза. Сер. диапозитивов]|место=М.|издательство=|год=1939}} * ''Акшинский В. С.'' Климент Ефремович Ворошилов. Биогр. очерк. — {{М.}}: Политиздат, 1974. * ''Кардашов В. И.'' Ворошилов. — {{М.}}: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1976. * ''[[Великанов Николай Тимофеевич|Н. Т. Великанов]].'' Ворошилов. — М.: Молодая гвардия, 2017. — ([[Жизнь замечательных людей]]). == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Климент Ворошилов}} {{Warheroes|id=1089}} * [http://17.by.ru/9_4.htm Речь товарища Ворошилова (заседание 30 января 1934 г., вечернее)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010320184737/http://17.by.ru/9_4.htm |date=2001-03-20 }}. * [http://donbass.name/3063-kliment-voroshilov.html Климент Ворошилов — великий луганчанин!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729111709/http://donbass.name/3063-kliment-voroshilov.html |date=2018-07-29 }}. * [http://wikimapia.org/#lat=48.8855734&lon=38.4791422&z=19&l=1&m=b&show=/18087990/Памятник-К-Е-Ворошилову Памятник маршалу Ворошилову в Лисичанске]. * [http://armor.kiev.ua/army/hist/akt-vor-tim.shtml Акт передачи Наркомата Обороны от Ворошилова Тимошенко в 1940 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520055201/http://armor.kiev.ua/army/hist/akt-vor-tim.shtml |date=2007-05-20 }} * [http://zagadki-istorii.ru/legendy-33.html Звезда наркома] * http://ulitsa.eu/voroshilova-u22623.html {{Советтар Союзы маршалдары}} {{Председатели Президиума Верховного Совета СССР}} {{Командующие фронтами РККА во Второй мировой войне}} {{Руководители Военных ведомств России}} {{Блокада Ленинграда}} {{Командующие Московским военным округом}} {{Библиоинформация}} [[Категория:Ленинград блокадаһы]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:МХР Геройҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Молдавия ССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (МХР)]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] gxi5fiio1gc1sgbqmba1duzl8mcfxte 0 128535 1309214 1284119 2026-11-07T23:41:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309214 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:RSHSHI.jpg|right|thumb|Башҡорттарҙың декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлгөләре мәктәп музейында|220 px]] '''Башҡорттарҙың декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте''' — [[башҡорттар]]ҙың һынлы сәнғәте бүлеге, донъя көтөү, көнкүреш, ғөрөф-ғәҙәт, йола үтәү өсөн тәғәйенләнгән әйберҙәр (өҫ һәм аяҡ кейеме, йорт-кәрәк ярағы, мебель, туҡыма, эш ҡоралдары һәм башҡалар) эшләү һәм нәфис эшкәртеүгә бәйле ижади эшмәкәрлектең төрлө йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала. Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте төрҙәре ҡулланылған материал ([[ағас]], керамика, [[һөйәк]], [[тире]], [[металл]], текстиль), етештереү техникаһы (сүкеү, көйҙөрөп һүрәт төшөрөү, сигеү, һырлау, буяулы рәсем, суйындан ҡойоу) буйынса бүленә. Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре башҡорттарҙың рухи һәм матди мәҙәниәте, йәшәү рәүеше, йолалары, тәртип-низамдары, тирә-яҡ тәбиғәт менән бәйле. Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте үҙ эсенә борондан килгән кәсептәр, шөғөлдәр һәм профессиональ оҫталар сәнғәтен ала. XX быуатҡа тиклем башҡорттар нигеҙҙә электән килгән традицияларға ярашлы ижад иткән. == Тарихтан == Башҡорттарҙың декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте күсмән төрки халыҡтарҙың борондан килгән традицияларына, тормош рәүешенә бәйле, көнкүреш әйберҙәре: [[йорт]] кәрәк-ярағы, [[кейем]] эйәр-өпсөн, һыбай йөрөү кәрәк-яраҡтары, дини-ғибәҙәт әйберҙәре һәм башҡалар шуға ярашлы етештерелгән дә инде. [[Башҡорттар]]ҙың ихтыяжынан сығып (туҡыу, [[ағас]], металл эшкәртеү, кейемде тегеү, торлаҡты биҙәү) декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте барлыҡҡа килгән. [[Көньяҡ Урал]]дағы тәбиғәт шарттары башҡорттарҙың тормош рәүешенә ныҡ йоғонто яһаған. Күсмән һәм ултыраҡ башҡорттарҙың көнкүреше күпмелер айырылған — ҡулланылған әйберҙәр ҙә, уларҙың тәғәйенләнелеше лә, кейем, уларҙың биҙәктәре йәшәү рәүешенә ярашлы үҫеш алған. Материалдың тәбиғи матурлығын күрһәткән, күренештәре ҡупшы әйберҙәр ижад ителгән. Башҡорттар ҡайһы бер нәмәләренә ырыу йә ара тамғаһы ҡуйған, был иһә [[башҡорт орнаменты]] барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ иткән. Ваҡыт уҙа бара, [[Ислам]] дине ҡабул иткәс, кеше, йән эйәләре һүрәттәре ҡулланылмай башлаған, уларҙың урынын абстракт формалар — билдәләр, символдар алған. === Башҡорт орнаменты === <center><gallery perrow="6"> Файл: Башкирский орнамент 1.png |<small></small> Файл: Башкирский орнамент 2.png |<small></small> Файл: Башкирский орнамент 3.png |<small></small> Файл: Башкирский орнамент 5.png |<small></small> Файл: Башкирский орнамент 6.png |<small></small> </gallery></center> Ҡәҙимге башҡорт орнаментына S-рәүешле фигуралар, «ҡусҡар» биҙәктәрҙән торған ҡатмарлы композициялар инә. [[Файл:башкирский орнамент.jpg|right|thumb|башҡорт орнаменты — керамикала|190 px]] Сатраш фигуралар тирә-яҡҡа йүнәлеште күрһәтһә, [[өсмөйөш]]тәр тотем — ҡоштарҙың шартлы һындарын кәүҙәләндергән. [[Ҡусҡар]] биҙәк — тәкә мөгөҙө мотивы [[малсылыҡ]] менән бәйле. Фигураларҙың төҫө лә айырым мәғәнәгә эйә булған. Иң киң таралған төҫтәр ҡыҙыл, аҡ һәм ҡара. Был төҫтәрҙе башҡорттар торлаҡ, [[кейем]], декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре етештергәндә ҡулланғандар. Ҡыҙыл төҫ — ут һәм ҡояш төҫө, аҡ — сафлыҡ һәм күк йөҙө, ҡара төҫ — күҙ тейеүҙән һаҡлаусы тип ҡабул ителгән. Кейемдә һары төҫ ҡулланыу тыйылған, ҡайғыға юралған. Башҡорттар түңәрәкте ҡулланырға яратҡан, ул магия элементы булараҡ ҡурҡыуҙан, түлһеҙлектән, балаларҙы күҙ тейеүҙән һаҡлаусы, дауалаусы итеп ҡулланылған. [[Тирмә]]ләр, йәшәр урындар, кейемдәге биҙәктәр түңәрәк итеп эшләнгән. Түңәрәк менән рәттән ромб та теләп ҡулланылған. === Торлаҡты биҙәү === Башҡорттарҙың декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте торлаҡ биҙәүҙә, ғәҙәти рәүештә файҙаланылған ҡаралдыларында асыҡ сағыла. Башҡорттар тирмәләрен, йорт кәрәк-ярағын, һауыт-һабаны, мебелде биҙәкләп эшләгән. Күсмәндәрҙең торлағында һандыҡ, аяҡ ҡуйыр яйланма (урын аяҡ) торған. Һандыҡ геометрик биҙәктәр менән семәрләнгән, 2—3 төҫкә буяғандар, һауыт-һаба тотороҡло итеп эшләнгән, өҫтө шыма, биҙәкһеҙ йәки ҡырҙарына шыршы кеүегерәк һырҙар төшөргәндәр. Өй эсен биҙәгәндә бик мөһим әйбер — [[шаршау]] булған. Шаршау йорттоң символы итеп тә ҡабул ителгән. Уны туй йолаларында ҡулланғандар. Шаршауға квадрат, ромб биҙәктәре туҡығандар, ҡыҙыл ептән һуҡҡандар, ул йортҡа уңыш һәм ырыҫ килтерә тип һанағандар. === Ағас әйберҙәр === [[Файл:Salavat Museum exhibits.JPG|right|thumb|Салауат музейындағы экспонаттар|220 px]] Әғас әйберҙәр башҡорттарҙың көнкүрешендә киң ҡулланылған. Йылы тотоуы, еңел эшкәртеп булыу, еңел табып булыуы унан күп нәмәләр — ҡалаҡтан алып, ижау, орсоҡ, ҡамыт һәм эйәрҙәргә тиклем һәм башҡаларҙы эшләү өсөн ҡулай булған. Ағас әйберҙәрҙән тыш башҡорттар тире иләгән, кейеҙ һәм тула ҡуныслы аяҡ кейемдәре етештергән. Ғәскәри хеҙмәт һәм һунар өсөн күн кейемдәргә биҙәктәр өс ҡуш япраҡ рәүешендә көмөш йәки алтынлаған металдан эшләнгән. Биҙәкләп туҡыу ҙа киң таралған булған, өбөрһөҙ, сүпләм ысулдар менән һуғылған туҡымаларҙан шаршау, ашъяулыҡ, һөлгөләр, алъяпҡыстар теккәндәр. XIX быуат аҙағына башҡорттар ултыраҡ тормошҡа күскәндәр. Өйҙә етештерелгән әйберҙәр фабрикала сығарылғандарҙан ҡайтышыраҡ булған. Яйлап башҡорттарҙың күнде ҡыҫып эшләнгән биҙәктәре, металл эшкәртеү сигеү ысулдары юғала барған. [[1917 йыл]]ғы революциянан һуң милли мәҙәниәттәр үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалдырыуға ҙур иғтибар бүленә. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] халыҡтарының мәҙәниәттәре бер-береһен байыта, тулыландыра. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]нда [[һабантуй]], [[ҡарғатуй]] кеүек байрамдар тергеҙелә, боронғо шөғөлдәр: [[кейеҙ баҫыу]], мамыҡ шәлдәр [[Бәйләм бәйләү|бәйләү]], балаҫтар туҡыу, сигеү һәм башҡалар яңынан ҡайта башлай. 1950-1960-сы йылдарҙа республикала халыҡ шөғөлдәрен тергеҙеү тураһында документтар баҫылып сыға. Халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнгән предприятиеләр барлыҡҡа килә. «Ағиҙел», «Дружба» производство берекмәләре, нәфис сәнғәт артелдәре асыла. Яңы [[мәсет]]тәр төҙөү һәм иҫкеләрен тергеҙеү дин-ғибәҙәт кәрәк-ярағын етештереүсе оҫтаханалар эшләй башлай. === Профессиональ декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте === Башҡорттарҙың профессиональ декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ кәсептәренән һуңғараҡ барлыҡҡа килгән. Профессиональ сәнғәт фарфор әйберҙәр («Восточный» сервизы (Ф. У. Усманов); «Шүрәле» яҡтыртҡысы (М. К. Якубов), ағас һырлау — «Бөрйән» тигән ижау (И. М. Ямалетдинов); «Ҡурай сәскәһе», (М. Х. Дәүләтйәров); сүкелгән металл — «Ҡояшҡа» панноһы (М. К Якубов, Б. Д. Фузеев менән берлектә) һәм башҡалар. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта республикала милли зәргәр — ювелир сәнғәте үҫешә бара; [[алтын]]-[[көмөш]]тән, ҡиммәтле таштарҙан биҙәүестәр, башҡа әйберҙәр етештерәләр — Р. Н. Фазлеев («Ҡуңыҙ», 2007; серпентин), күн — Л. М. Стратонов («Урал үләндәре» панноһы, диптих, 1995) һәм башҡалар. Лак миниатюра, һөйәк һырлау, нәфис текстиль: батик, сигеү, гобелен, макраме һәм башҡалар. Һуңғы йылдарҙа Башҡортостанда [[ҡорама тегеү]] киң йәйдерелде<ref>[https://moradimgazeta.wordpress.com/2015/06/05/%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%82-%D2%A1%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D2%A1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0/ Мораҙым. Милләт ҡото - ҡорама]</ref><ref>[https://yanshishma.com/articles/yolalaryby/2021-11-21/orama-orau-bayramyna-yyyyldy-2589283?ysclid=lg0uxmc96c642643334 Шамонин ауылында «Аҡбуҙат» балалар баҡсаһында «Ҡорама ҡорау» байрамы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260110122604/https://yanshishma.com/articles/yolalaryby/2021-11-21/orama-orau-bayramyna-yyyyldy-2589283?ysclid=lg0uxmc96c642643334 |date=2026-01-10 }}</ref> Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, нәфис сәнғәт галереяларында, музейҙарҙа тора. ХХI быуатта кейеҙҙән сәнғәт әйберҙәре етештереү менән А. А. Байрамғолова, Г. Т. Мөхәмөтйәрова һәм башҡалар шөғөлләнә. Туҡылмаған гобелен техникаһынан алынған энә менән ҡайыу техникаһы ла ҡулланыла. Кейем конструкциялау, моделдәрен эшләү, сәнғәти биҙәү буйынса ла эш алып барыла. Был йүнәлештә А. Д. Кирдякин (күн әйберҙәр, шәлдәр)<ref>[http://artufa.ru/participants/kirdyakin-aleksandr-danilovich/ А. Д. Кирдякин. Арт Уфа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012233330/http://artufa.ru/participants/kirdyakin-aleksandr-danilovich/ |date=2016-10-12 }}</ref>, В. М. Шибаева (лоскутное шитьё)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1378-shibaeva-vera-mikhajlovna В. М. Шибаева. башкирскаяэнциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012231130/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1378-shibaeva-vera-mikhajlovna |date=2016-10-12 }}</ref>, Э. Б. Ефимовская (ҡатлы кейем) һәм башҡалар эшләй. 80-се йылдарҙан Башҡортостанда сәнғәти ҡурсаҡтар сығарыуға ҡыҙыҡһыныу арта. Уларҙы балсыҡтан, фаянстан, ҡупшы кейемдәр кейҙереп эшләйҙәр. Был эштәр менән оҫталар Байбурин Н. Г. , Сахно З. А. , Кузнецова В. Г. һәм башҡалар шөғөлләнә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡорама тегеү]] * [[Тамбур (студия)]] == Әҙәбиәт == * Янбухтина А. Г. Народные традиции в убранстве башҡорттарского дома. Уфа, 1993; * Янбухтина А. Г. Декоративное искусство Башкортостана. ХХ век: от тамги до авангарда. Уфа, 2006; * Профессиональное Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте Башкортостана: кат. 1 3 респ. выст. Уфа, 1997—2008. * Молчаева А. В. Народное Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте Башкортостана — Уфа: башҡорттарское издательство «Китап», 1995. * Родной Башкортостан: учебник для 6 класса / Азнагулов Р. Г., Аминева Ф. Х., Галлямов А. А. — 2-е изд. — Уфа: Китап, 2008. * Хисаметдинов Ф. Г. История и культура Башкортостана: Учеб. Пособие для учащихся средних специальных учеб. зав. — 2-е изд. — доп. — Уфа: Галем 2003—350 с. * Шитова С. Н. Народное искусство: войлоки, ковры и ткани у южных башҡорттар (Этнографические очерки). — Уфа: Китап, 2006. * Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте башҡорттар/ Авт.-сост.: К. Р. Игбаев, Р. А. Хафизова, А. Р. Хуснуллин. Уфа: РИАЗ, Информреклама, 2003. * Кузбеков Ф. Т. История культуры башҡорттар / Ф. Т. Кузбеков. — Уфа : Китап, 1997. * Хисматуллина Н. Х. Орнаментально — колористическая основа башҡорттарского народного искусства / Н. Х. Хисматуллина. Уфа, 2000. * Магадеев Д. Д. Урал и Башкортостан с древнейших времен до конца 1917 года / Д. Д. Магадаев. Уфа, 2000. * Омский научный вестник № 2. 2012. Салаватова Г. А. Ст. Изучение народного Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте башҡорттарского народа. * {{книга | автор = [[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]], Фархутдинова Г. Г. | заглавие = Орнамент башҡорттарский.// Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = башҡорттарская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 451—452 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} == Һылтанмалар == * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/11594-dekorativno-prikladnoe-iskusstvo Декоративно-прикладное искусство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407064916/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/11594-dekorativno-prikladnoe-iskusstvo |date=2016-04-07 }}. Башкирская энциклопедия. * [http://futureruss.ru/worldculture/handcraft/bashkirskoe-dekorativno-prikladnoe-iskusstvo-istoriko-kulturnaya-specifika.html Башкирское декоративно-прикладное искусство: историко-культурная специфика]. Российский научно-практический журнал «Российские регионы: взгляд в будущее». * [https://moradimgazeta.wordpress.com/2015/06/05/%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%82-%D2%A1%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D2%A1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0/ Мораҙым. Милләт ҡото - ҡорама] * [https://web.archive.org/web/20260110122604/https://yanshishma.com/articles/yolalaryby/2021-11-21/orama-orau-bayramyna-yyyyldy-2589283?ysclid=lg0uxmc96c642643334 Шамонин ауылында «Аҡбуҙат» балалар баҡсаһында «Ҡорама ҡорау» байрамы] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{Башкортостан в темах}} [[Категория:Башҡортостан сәнғәте]] mcpxkzu3ipiyk1g0jyo0n68k4luxe2e 0 128541 1309280 1222668 2026-11-08T07:00:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309280 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зимина Нина Николаевна''' ([[11 октябрь]] [[1942 йыл]] — [[24 июнь]] [[2014 йыл]]) — [[уҡытыусы]], [[шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[тәржемә]]се һәм йәмәғәтсе. 1996 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2011). «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе. == Биографияһы == Нина Николаевна Зимина-Худовекова 1942 йылдың 11 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Белорет ҡалаһында тыуған<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3152-zimina-nina-nikolaevna Башҡорт энциклопедияһы — Зимина Нина Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124201243/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/3152-zimina-nina-nikolaevna |date=2020-11-24 }}{{V|27|11|2020}}</ref>. Урындағы 15-се урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлағас, бер йыл лаборант булып эшләп ала һәм 1961 йылда Магнитогорск дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә<ref name="Ц">[http://cyclowiki.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Циклопедия: Нина Николаевна Зимина]</ref>. Юғары һөнәри белем алғас, 1966—1976 йылдарҙа Белореттағы эшсе йәштәрҙең киске мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Артабанғы йылдарҙа тыуған ҡалаһында йәшәй һәм, бала саҡтан уҡ ауыр сиргә дусар булыуына ҡарамаҫтан, әҙәби ижад менән шөғөлләнә, төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша, «Плавка» әҙәби берекмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, «Четверг» ижад берекмәһенә етәкселек итә. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздарына ҡабул ителә. Ижади берекмәләр ағзалығына рекомендацияны уға [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] [[Мостай Кәрим]] бирә. «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты, «Лучшая башкирская книга 2007 года» конкурсы еңеүсеһе була<ref name="Ц" />. 2011 йылдың көҙөндә Нина Зиминаға «Белорет ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә<ref>[https://beloretsk.bashkortostan.ru/district/honorary/100/ Почетные граждане. Зимина Нина Николаевна. Муниципальный район Белорецкий район Республики Башкортостан. Официальный сайт администрации]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|11|2020}}</ref><ref>Видеосюжет о НИНЕ ЗИМИНОЙ - награждение званием Почетный гражданин, осень, 2011 год</ref> 2017 йылда уның тураһында «Солнечный лучик в груди» тигән ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрөлә.<ref>«Солнечный лучик в груди…» (2017 год). Фильм о Нине Зиминой.</ref> Әҙип 2014 йылдың 24 июнендә Белорет ҡалаһында вафат була<ref>[https://www.bashinform.ru/news/641835-ushla-iz-zhizni-poetessa-nina-zimina/?sphrase_id=15880799 Ушла из жизни поэтесса Нина Зимина. ИА «Башинформ», 26 июня 2014 года]{{ref-ru}}{{V|27|11|2020}}</ref>. Уның иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында 2020 йылдың 26 ноябрендә «Белорет районы үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы» муниципаль бюджет учреждениеһына Нина Николаевна Зимина исеме бирелде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1527074-tsentralnoy-biblioteke-beloretskogo-rayona-prisvoili-imya-poetessy-niny-ziminoy/ Центральной библиотеке Белорецкого района присвоили имя поэтессы Нины Зиминой. ИА «Башинформ», 27 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|27|11|2020}}</ref>. == Әҙәби эшмәкәрлеге == Нина Зимина 7-се синыфта уҡ шиғырҙар яҙа башлай, 9-сы класта уҡығанда ҡала гәзитендә тәүге шиғыры баҫылып сыға. Ғүмеренең ахырына тиклем ижад итә, ҡаланың әҙәбиәтселәре түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша. «Белорецкий рабочий» гәзите редакцияһында ойошторолған «Плавка» әҙәби берекмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Әҫәрҙәре Белорет ҡалаһының «Белорецкий рабочий» һәм райондың [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзитендә]] йыш ҡына баҫылып тора, шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Шиғырҙары шулай уҡ республика гәзит-журналдарында даими урын ала. Әҙип байтаҡ башҡорт шағирҙәренең әҫәрҙәрен урыҫсаға тәржемә итә. == Йыйынтыҡтары == * Радуга (1984), * Незавершенный круг (1990), * Живу с любовью (1991), * Последний листок на тоненькой ветке (1993), * Стихи в подарок любимому (1993), * Солнышко под вечер (2000), * Белая птица счастья (2006) * Рассказы о любви, * На семи ветрах, * Этюд в бирюзовом свете, * К горнему свету, * На берегу Белой, * От любви до разлуки, * Белорецкое лето, * Серебряная свирель, * Под небом Белоречья, * Зайчик солнечный на ладони, * Бег за солнцем, * Тихий вечер. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (2011) * «Лучшая башкирская книга 2007 года» республика конкурсы еңеүсеһе (2007) * «Радуга над Агиделью» әҙәби премияһы лауреаты. == Хәтер == * [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең 2020 йылдың 26 ноябрендәге Ҡарарына яршлы «Белорет районы үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы» муниципаль бюджет учреждениеһы Нина Николаевна Зимина исемен йөрөтә<ref>[https://npa.bashkortostan.ru/29976/ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 26 ноября 2020 года №718 «О присвоении имени Нины Николаевны Зиминой муниципальному бюджетному учреждению «Централизованная библиотечная система» муниципального района Белорецкий район Республики Башкортостан». Официальный интернет-портал правовой информации Республики Башкортостан. 27 ноября 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122185241/https://npa.bashkortostan.ru/29976/ |date=2021-01-22 }}{{ref-ru}}{{V|27|11|2020}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3152-zimina-nina-nikolaevna}}{{V|27|11|2020}} * Белорецкая энциклопедия. — Белорецк, 2007. — 260 с. * Өшөттөрә бөгөн әсе елдәр. Шиғырҙар. (Башҡортсаға Мәүлит Кәримов тәржемәһе) - "Урал" гәзите, 2016, 7 ғинуар. * http://cbs-beloretsk.com/index.php/novosti-2/item/995-poeticheskij-chas-ya-pod-krylom-nebesnoj-tishiny-glyazhu-v-neobozrimoe-daleko{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://bp01.ru/public.php?public=1840{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Стихи в ж. «Бельские просторы» [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]] [[Категория:Башҡортостан шағирҙары]] dl640i6jxw58x67jribwg4vlx8kxci0 0 128778 1309147 1277792 2026-11-07T18:40:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309147 wikitext text/x-wiki '''Вәхитов Салауат Венер улы''' ([[6 июнь]] [[1961]]) — [[Башҡортостан Республикаһы]]да йәшәп, [[урыҫ теле]]ндә ижад итеүсе журналист, шағир һәм яҙыусы. Телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты (1994), доцент (2000). [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Салауат Венер улы Вәхитов 1961 йылдың 6 июнендә [[Красноярск крайы]] Ачинск ҡалаһында тыуған<ref>http://brsbs.ru/ru/golosa-molodyh-poetov/vahitov-salavat-minuty-poezii/26782</ref>. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның «Урыс теле һәм әҙәбиәте» факультетын тамамлаған (1987). [[1987]]—[[1991 йыл]]дарҙа — мәктәптәрҙә, 1991 йылдан юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы булып эшләй<ref>http://brsbs.ru/ru/golosa-molodyh-poetov/vahitov-salavat-minuty-poezii/26782</ref>). Филология фәндәре кандидаты ([[1994]]). Диссертацияһының темаһы — «Производные наименования со значением лица в русском языке XI—XII вв. (мотивационный аспект)» (1994). [[1995 йыл]]дан — өлкән уҡытыусы, 2000 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының урыҫ теле кафедраһы доценты. [[2001]]—[[2011 йыл]]дарҙа — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның «Вагант» нәшриәт-полиграфия комплексы директоры. [[2012 йыл]]дан — «[[Бельские просторы]]» журналының яуаплы секретары ([[Башҡортостан]])<ref>https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818045712/https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0 |date=2019-08-18 }}</ref>. Төрлө нәшриәттәрҙә баҫылған әҙәби әҫәрҙәр авторы. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — лексикография һәм жаргонология. [[Өфө]]лә йәшәй. == Китаптар авторы == * «Прощай, рубиновое небо…» (2007) * «Люби меня всегда» (2007) * «Пушкин 37-го года» (2010) * «Разбитое сердце Адель» (2013) * «Хорошие люди» (2014) * «Любовь 24 часа» (2015) * «Страсти по Борхесу и другие истории» (2016)<ref>https://ridero.ru/books/salagin/</ref>. == Фәнни хеҙмәттәре == * «Наименование камня» (1998) * «Словарь наименований драгоценных и поделочных камней» (1999) * «Словарь устойчивых выражений уфимского сленга» (2001, ике тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә — 2003 һәм 2004 йылдарҙа) * «Музыка от Трахтенберга» (2003) * «Карточная терминология и жаргон XIX в.» (2007) * «Словарь уфимского сленга начала XXI в.» (2010)<ref>https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818045712/https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0 |date=2019-08-18 }}</ref> == Наградалары == * Бөтә Рәсәй «ЛиФФт» фестиваленең Көмөш миҙалы (2016). * "Собака. RU"журналы премияһы («Искусство» номинацияһы, 2011)<ref>https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818045712/https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0 |date=2019-08-18 }}</ref>. * Бөтә Рәсәй «Чеховский дар» китап премияһы («Необыкновенный рассказчик» номинацияһы). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190818045712/https://www.gukit.ru/person/vahitov-salavat-venerovich-0] Салават Венерович Вахитов * [http://newsufa.ru/?part_id=559,562&celebrity_id=183] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210025749/http://newsufa.ru/?part_id=559,562&celebrity_id=183 |date=2018-02-10 }} Вахитов Салават Венерович * [https://ridero.ru/books/salagin/] Салават Вахитов * [http://brsbs.ru/ru/golosa-molodyh-poetov/vahitov-salavat-minuty-poezii/26782] Вахитов Салават. Минуты поэзии [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе яҙыусылары]] fpbjxxqycroe77q73oowwxlsabh7es2 0 129136 1309123 1252113 2026-11-07T16:48:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309123 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = '''Войтюк Светлана Юрьевна''' |Рәсеме = |Ҡултамғаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = [[22 ноябрь]] [[1964]] |Тыуған урыны = [[Өфө]] |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = СССР, Рәсәй |Эшмәкәрлек төрө = шағир, журналист |Премиялары = А. Н. Толстой исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр нәфис һәм фәнни-популяр әҙәбиәте халыҡ-ара конкурсы дипломанты [[2006]] һәм призеры ([[2007]]); «Золотое перо Руси» конкурсы көмөш лауреаты ([[2008]]); «ДАР-2012» фестивале призеры (3 урын)([[2012]]). |Наградалары = |Викикитапхана = }} '''Войтюк Светлана Юрьевна''' ([[22 ноябрь]] [[1964 йыл]]) — шағир, журналист. [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы ([[2006]]). == Биографияһы == Светлана Юрьевна Войтюк 1964 йылдың 22 ноябрендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. [[1987]] йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлаған. Уҡыған саҡта шиғырҙары башлыса «[[Ленинец]]» гәзитендә баҫыла. == Ижады == Светлана Войтюктың шиғырҙары [[Китап (нәшриәт)|Башҡорт китап нәшриәте]]ндә һәм [[Рәсәй]] ҡалалары типографияларында, балалар өсөн журналдарҙа нәшер ителә. * Башҡортостан китап нәшриәте, ([[Өфө]]): «Как троллейбус с трамваем бодался»(2008), «Веснушки моей бабушки»(2013), «Времена года», 1 класта уҡыу өсөн хрестоматияла; * «Умница» нәшриәте, ([[Силәбе]]): «Дырка от бублика», «Мама», «Про педали»(2008), «Снеголов». «Коза», «Огородник», «Математика с пеленок» (2014); * «Астрель» нәшриәте, ([[Мәскәү]]): «300 новых стихов к праздникам»(2009), «400 любимых стихотворений» (2010), «Стихи и рассказы о маме»(2010) китаптар йөкмәткеһендә; * «Детская литература» нәшриәте, ([[Мәскәү]]): «Исключение из правил» (2011), «Цирк! Цирк! Цирк!»(2014); * «Оникс» нәшриәте — «Самые лучшие стихи» китабында (2015); * «Восточная печать» нәшриәте, ([[Өфө]], 2011): «Как бегемотик в школу ходил», «Прогулки в САШЕЛЁТЕ»(2015); * [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башпедуниверситет]] нәшриәте: «АПЧХИ-СТИХИ»(2013); * «32 писателя», «50 писателей» һәм «Праздник слова» ([[Мәскәү]], «Российский писатель» нәшриәте, 2007, 2008, 2009) (Мәскәү хөкүмәте программаһы буйынса); * Һуҡыр балалар өсөн (Брайль азбукаһы) «Детское чтение» китабында (2009, «Чтение» [[Санкт-Петербург]]); * А. Н. Толстой исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн нәфис һәм фәнни-публицистик әҙәбиәте Беренсе халыҡ-ара конкурсының 3 томлығында («Ключ-С» нәшриәте, [[Мәскәү]], 2007); * «Волшебный мир чтения» әҙәби-педагогик (Спб.:Культ-информ-пресс, 2010); «Мост» (Санкт-Петербург, 2009) альманахтарында. [[2002 йыл]]дан алып [[2016 йыл]]ға тиклем «Веселые картинки», «Миша», «Мурзилка», «Шишкин лес» ([[Мәскәү]]), «Костер» ([[Санкт-Петербург]]), «Осьминожка», «Улыбка» ([[Дондағы Ростов]]), «[[Бельские просторы]]» (Өфө) һәм башҡа федераль һәм региональ журналдарҙа һәм гәзиттәрҙә, шулай уҡ интернет -баҫмаларҙа шиғырҙары һәм хикәйәләре нәшер ителә. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == Войтюк Светлана республика матбуғаты, радио һәм телевидениеһы, Үҙәкләштерелгән балалар китапханалары системаһы менән бик әүҙем хеҙмәттәшлек итә. [[2003]]—[[2017 йыл]]дар арауығында [[Өфө]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Белорет]] ҡалаларында уҡыусы һәм мәктәпкәсә йәштәге балалар менән 200 ашыу ижади осрашыуҙар үткәрҙе, мәктәптәрҙә, китапханаларҙа, приюттарҙа сығыштар яһаны. Светлана Юрьевна балалар менән уртаҡ тел таба белә, бындай осрашыуҙар бик йәнле, спектакль формаһында үтә, балалар уйынға, әкиәт донъяһына инеп китәләр, ҙур теләк менән тәҡдим иткән ролдәрҙе башҡаралар<ref>http://www.belorlib.ru/sobitie/shkola-vesyolyx-begemotikov-vstrecha-s-detskim-pisatelem-svetlanoj-vojtyuk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209125852/http://www.belorlib.ru/sobitie/shkola-vesyolyx-begemotikov-vstrecha-s-detskim-pisatelem-svetlanoj-vojtyuk.html |date=2018-02-09 }}</ref>. Күп мәртәбә балалар ижади конкурстарында жюри ағзаһы булды, шиғриәткә. прозаға тартылған балалар өсөн мастер-кластар үткәрә. [[2008 йыл]]дан [[2014 йыл]]ға тиклем [[Учалы]] ҡалаһындағы «Учалы гәзите» («Учалинская газета») менән хеҙмәттәшлек итте, үҫмер балалар өсөн «Дуҫтар утрауы» («Остров друзей») исеме аҫтында махсус бит ([[2010]]—[[2013]]) һәм «Интернет буйлап йәйәүләп» («Пешком по Интернету») рубрикаһын алып барҙы. [[2006 йыл]]дан алып Рәсәй яҙыусылар союзының [[Мәскәү]] яҙыусылары ойошмаһы, [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Дәүләт Думаһы рәйесе С. Нарышкин менән балалар яҙыусылары осрашыуында ҡатнашыусы (30 май, 2014). == Конкурстар һәм фестивалдәр == Войтюк Светлана Юрьевна күп кенә әҙәби конкурстарҙың лауреаты һәм дипломанты. * А. Н. Толстой исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр нәфис һәм фәнни-популяр әҙәбиәте халыҡ-ара конкурсының дипломанты  ([[2006]] һәм призеры (2007)<ref>http://www.belorlib.ru/sobitie/shkola-vesyolyx-begemotikov-vstrecha-s-detskim-pisatelem-svetlanoj-vojtyuk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209125852/http://www.belorlib.ru/sobitie/shkola-vesyolyx-begemotikov-vstrecha-s-detskim-pisatelem-svetlanoj-vojtyuk.html |date=2018-02-09 }}</ref>. * «Золотое перо Руси» конкурсы көмөш лауреаты (2008). * «ДАР-2012» фестивале призеры (3 урын) — «Балалар өсөн әҙәбиәт» номинацияһында (Екатеринбург). * Бөтә Рәсәй «Библиобраз −2009» фестивале (Калининград) һәм «Золотой Витязь-2010» 1 Халыҡ-ара сәнғәт форумы (Москва) ҡатнашыусыһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.belorlib.ru/sobitie/shkola-vesyolyx-begemotikov-vstrecha-s-detskim-pisatelem-svetlanoj-vojtyuk.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209125852/http://www.belorlib.ru/sobitie/shkola-vesyolyx-begemotikov-vstrecha-s-detskim-pisatelem-svetlanoj-vojtyuk.html |date=2018-02-09 }} «Школа весёлых бегемотиков» — встреча с детским писателем Светланой Войтюк. * [https://web.archive.org/web/20190819061638/https://gtrk.tv/novosti/glavnoe-izdatelstvo-bashkortostana-vstrechaet-god-literatury-novymi-interesnymi-proektami] Главное издательство Башкортостана встречает Год литературы новыми интересными проектами. * [http://www.bashinform.ru/news/156553-ufimskie-poety-stali-diplomantami-mezhdunarodnogo-konkursa] В Москве состоялась церемония награждения победителей II международного конкурса. == Видеояҙмалар == * [https://vk.com/svoytuk?z=video-88310818_171090229%2F600c6e4900d1901ab0%2Fpl_wall_-88310818] Моя столица. У памятника Мустаю Кариму. * [https://vk.com/wall-88310818?offset=20&z=video-88310818_170805182%2F1212056d288fb09456%2Fpl_post_-88310818_43] Персона. Светлана Войтюк. Часть 1. * [https://vk.com/svoytuk?z=video-88310818_170805194%2Fvideos-88310818%2Fpl_-88310818_-2] Персона. Светлана Войтюк. Часть 2. lhz4xdbupsqbv0cfxnra919d9lb3ntf 0 129383 1309207 1219099 2026-11-07T23:25:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309207 wikitext text/x-wiki {{Значения|Дауыт (мәғәнәләр)}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Дауыт |оригинальное название = |герб = |lat_deg = 56 |lat_min = 10 |lat_sec = 57 |lon_deg = 60 |lon_min = 31 |lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты страны = 310 |размер карты региона = 310 |размер карты района = 310 |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Ҡала округы |район = Үрге Өпәле ҡала округы |район в таблице = Үрге Өпәле ҡала округы{{!}}Үрге Өпәле |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 285 |население = {{ Население | Даутово (Челябинская область) | тс }} |год переписи = {{ Население | Даутово (Челябинская область) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 456813 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 75406000002 |категория в Commons = |сайт = }} '''Дауыт''' ({{lang-ru|Даутово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] Үрге Өпәле ҡала округы ауылы. == Географияһы == [[Иткүл (Үрге Өпәле округы)|Иткүл]] күленең төньяҡ яр буйында, округтың административ үҙәге [[Үрге Өпәле]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 20 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә урынлашҡан<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/1507517/dautova.html|title=Dautova|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-19}}</ref>. == Тарихы == Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем Дауыт ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Табын|Ҡара Табын]] улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарына һәйкәл ҡуйылған. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920 |- | — || 10 || 133 || 166 |} {{ Население | Даутово (Челябинская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 107 кеше (51 ир-егет һәм 56 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй<ref name='2010AY'/>. == Урамдары == Ауылда 4 урам бар<ref>[http://okato-kod.ru/74000002002.html Регионы России → Челябинская обл. → Верхний Уфалей г. → Даутово д.]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Населённые пункты Верхнеуфалейского городского округа}} [[Категория:Үрге Өпәйле ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] rnosvzo0blrtzplp0x6p7wh5i9zfsss 0 129395 1309291 1053095 2026-11-08T07:45:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309291 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зәки Вәлиди урамы '''[[Өфө]]нөң [[Киров районы (Өфө)|Киров]] районында урынлашҡан. [[Телеүҙәк (Өфө)|Өфө Телеүҙәгенән]] [[Салауат Юлаев проспекты]]на тиклем көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай үтә. == Тарихы == Тәүҙә урам Оло Илия урамы тип атала, артабан 2008 йылға тиклем Фрунзе исемен йөрөтә. Уны Ғафури, Аксаков, Гоголь, Карл Маркс, Совет, Цюрупа урамдары һәм Яңы Түшәлгән урам киҫеп үтә. Оло Илия урамы тигән атаманы ул ошонда урынлашҡан, ағастан һалынған Илия пәйғәмбәр сиркәүе менән бәйле ала. 1855 йылда ағас сиркәү урынына таштан Илия сиркәүе төҙөлә, уның ҡыңғыраулығы Өфөлә иң бейеге була. Ҡыңғыраулыҡҡа 5 тонналыҡ ҡыңғырау эленә, уны, [[Александр III]] батшаның Харьков эргәһендә һәләкәткә осраған поезда иҫән ҡалыуына бағышлап, Өфө сауҙагәре Артемий Ногарев аҡсаһына ҡоялар. Илия сиркәүе хорында бала сағында [[Шаляпин Фёдор Иванович]] йырлай<ref>[http://www.hrono.ru/text/2008/uzi11_07.html Бельские просторы]</ref>. 1931 йылда сиркәү ябыла<ref>[http://www.journal-ufa.ru/index.php?num=53&id=38 «УФА» :: Ежемесячный столичный журнал]</ref>. Революцияға тиклем урамда мөһим ҡала учреждениелары урынлашҡан була, уларҙың һүрәттәре XIX быуат аҙағы — XX быуат башы асылмаларында баҫыла. Улар иҫәбендә — Өфө Губерна Земство Управаһы, Собор майҙанындағы Ирҙәр гимназияһы. 1932 йылдан гимназия бинаһында шул уҡ йылды асылған [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡортостан медицина институты]] урынлаша. Йәмғиәттәр тураһындағы эштәр буйынса губерна присутствиеһы, Фатир һалымы буйынса губерна һәм ҡала присутствиелары, Бүлеп һалынған йыйым буйынса губерна, ҡала һәм Кәсеп һалымы буйынса өйәҙ присутствиелары урынлашҡан бина ошонда була. Ошо уҡ урамда Губерна идараһы, Губерна казначействоһы, Ҡаҙна палатаһы, Губерна күрһәтмәләр биреү комитеты, Халыҡтың айыҡлығы буйынса губерна бағыусылыҡ комитеты эшләй. Урамдың башында [[Башҡорт дәүләт университеты]]на ҡараған биналар комплексы урынлашҡан. 1917 йылғы революцияға тиклем бында шулай уҡ ҡаланың билдәле уҡыу йорто — Өфө дини ирҙәр училищеһы ла була. Училище 1919 йылда ябыла. Һуңғары бинаға 3-сө ҡат өҫтәп һалына. Бер аҙ ваҡыт унда колхоз техникумы эшләй. Әлеге ваҡытта был бинаны Башҡорт дәүләт университетының биология факультеты биләй. Урамда заманса йорттар һәм биналар төҙөлөшө дауам итә. == Учреждениелар == Зәки Вәлиди урамында түбәндәге учреждениелар урынлашҡан: * [[Конгресс-холл (Өфө)|«Конгресс-холл»]] эш үҙәге * [[Башҡорт дәүләт университеты]] * [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] * Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идаралыҡ академияһы * Социнвестбанк * 49-сы ҡала поликлиникаһы * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] * [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] * Рәсәй Федерацияһы Пенсия фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса бүлексәһе == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * https://web.archive.org/web/20250903193529/http://www.ufa-trakt.ru/ufa-do-1917/bolshayailinskayaulitsa_mfrunzezvalidi_/ * http://posredi.ru/enc_I_Ilinskaia_cerk.html == Әҙәбиәт == * Губернский город Уфа // Памятная книжка Уфимской губернии на 1878 год. Сост. В. А. Новиковым и Н. А. Гурвичем. Уфа, 1878). [[Категория:Алфавит буйынса урамдар]] [[Категория:Өфө урамдары]] i9889mz13uaceqidj7yhlzdt2w4bach 0 129625 1309199 1303625 2026-11-07T22:33:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309199 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гәрәбә''' —  таш булып ҡатҡан ҡаҙылдыҡ ыҫмала, үрге аҡбур һәм палеоген осорҙарындағы  боронғо ылыҫлы ағастарҙың ҡатҡан сайыры<ref name="бсэ">Янтарь // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD БСЭ], 2000</ref><ref>Янтарь //Толковый словарь русского языка (сост. ''Ожегов С. И., Шведова Н. Ю.''). — М., 1992</ref><ref>[http://gems.minsoc.ru/articles/amber В. В. Буканов. Цветные камни: Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227123013/http://gems.minsoc.ru/articles/amber |date=2017-12-27 }}</ref>. Башлыса ювелир һәм галантерея әйберҙәре, бижутерия эшләү өсөн ҡуланыла; бик әҙ генә күләмдә фармацевтикала, парфюмерияла, аҙыҡ-түлек, химия һәм электрон сәнәғәтендә файҙаланыла. Шиғри атамалары — «диңгеҙҙең күҙ йәштәре», «ҡояш бүләге» һ.б. [[Файл:Amber.insect.800pix.050203.jpg|мини|350x350пкс|Эсендә бөжәк ҡалып ҡатҡан гәрәбә  (инклюз)]] == Этимологияһы == Гәрәбәнең французса атамаһы (''ambre'') ғәрәп теленән алынған. [[Ғәрәптәр]] ташты күктән төшөп ҡатҡан ысыҡ тип һанаған. ''Аmber''  тип трансформацияланғандан һуң был һүҙ хәҙерге роман һәм  герман телдәренең күбеһенә инә. [[Германия]]ла  гәрәбәне бернштайн ({{lang-de|Bernstein}}) тигәндәр — {{lang-de|Brennenstein}} (янар таш) һүҙенән алынған: гәрәбә бик еңел тоҡана һәм матур ялҡын менән хуш еҫ таратып яна.  Урта түбәнге немец атамаһы [[Польша]]ла (пол.{{lang-pl|bursztyn}}) тарала, унан [[Белорус теле|белорусса]]  һәм [[Украин теле|украинса]] ''бурштын''<ref>Бурштин // Етимологічний словник української мови у 7 томах. К.: Наукова думка, 1982—2009.</ref> тигән атама килеп сыға. Боронғо гректар гәрәбәне  электрон тип атаған — был исемде Өлкәр йондоҙ тупланмаһына ҡараған  [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға йондоҙлоғондағы]] Электра йондоҙо атамаһынан алғандар. Боронғо гректарҙы гәрәбәнең зарядланыу һәләте ҡыҙыҡһындырған. Гәрәбәнең грекса атамаһынан (бор. грек.{{lang-grc|ἤλεκτρον}}) [[ электрон]] һәм [[электр]] һүҙҙәре барлыҡҡа килгән. Башҡорт теленә гәрәбә һүҙе [[фарсы теле]]нән ингән <ref>http://mir.zavantag.com/literatura/50482/index.html?page=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928170016/https://mir.zavantag.com/literatura/50482/index.html?page=13 |date=2021-09-28 }}</ref>.  == Гәрәбәнең төп үҙенсәлектәре == Кристалдар хасил итмәй,  аморф каркаслы полимер. Нурҙың икегә айырылыуы, яҡтылыҡтың тарҡалыуы, яҡтыны үткәргәндә төҫө үҙгәреү хас түгел. Йотоу спектры интерпретацияланмай. Люминесценцияһы зәңгәрһыу-аҡтан һарғылт-йәшелгә тиклем, бирмиттыҡы — зәңгәр. Яныусан — шырпы ялҡынынан да тоҡанырға тора. Ышҡығанда электрлаша. Һәйбәт шымартыла. Асыҡ һауала әүҙем окислана (иҫкерә), шунлыҡтан ваҡыт үтеү менән химик составы, төҫө үҙгәрә, муртыҡлана.  == Гәрәбәнең төрҙәре == [[Файл:Type_of_Amber_in_Museum_of_the_World_Ocean_Part_I.jpg|мини|350x350пкс|Донъя океаны музейының гәрәбә өлгөләре «Витязь»  ғилми-тикшеренеү судноһының  «гәрәбә» каютаһында:<br> <small>№ 1. ''Копал''. [[Фиджи]], 11,7 млн йыл элек.<br> № 2. ''Инклюзлы доминик гәрәбәһе''. 56—23 млн йыл элек.<br> № 3. ''Гәрәбә''. [[Япония]], 50—40 млн йыл элек.<br> № 4. ''Инклюзлы копал''. 2,6 млн йыл элек.<br> № 5. ''Копал''. [[Кения]], 11,7 млн йыл элек.<br> № 6. ''Гәрәбә''. [[Ливан]], 135—130 млн йыл элек.<br> № 7. ''Гәрәбә''. [[Украина]], 45—42 млн йыл элек.<br> № 8. ''Гәрәбә''. [[Калимантан|Борнео]], 20—10 млн йыл элек.<br> № 9. ''Һибелмә гәрәбә''. [[Германия]], 56 млн йыл элек.<br> № 10. ''Гәрәбә''. [[Иордания]], 145—100 млн йыл элек.<br> № 11. ''Гәрәбә''. [[Швейцария]], 50 млн йыл элек.<br> № 12. ''Япраҡ һүрәте баҫылған гәрәбә''  (''Angiospermae'').<br> № 13. ''Инклюзлы гәрәбә'' (ҡарышлауыҡ). 40 млн йыл элек.<br> № 14. ''Доминик гәрәбәһе. ''34 млн йыл элек.<br> № 15. ''Тоҡом эсендәге гәрәбә''. Шпицберген, 56 млн йыл элек.</small>]] [[Файл:Type_of_Amber_in_Museum_of_the_World_Ocean_Part_II.jpg|мини|350x350пкс|Дауамы:<br> <small>№ 16. ''Гәрәбә''. [[Арканзас]], 40 млн йыл элек.<br> № 17. ''Һибелмә гәрәбә''. [[Африка]], 56 млн йыл элек.<br> № 18. ''Копал. '' [[Мадагаскар]], 11,7 млн йыл элек.<br> № 19. ''Саксон гәрәбәһе''. 56—23 млн йыл элек.<br> № 20. ''Гәрәбә''. [[Мексика]], 34—23 млн йыл элек.</small>]] Ҡаҙылма һәм ярымҡаҙылма ыҫмалалар була. Был төрҙәрҙең үҙенсәлектәре бөтәһенән элек уларҙың ятыу шарттары һәм ваҡыты менән билдәләнә. Ҡаҙылдыҡ ыҫмала — сукцинит ({{lang-la|succinum}}, йәғни ''ыҫмала'', {{lang-la|Pinus Succinifera}} тигән һүҙҙән (ҡарағай) алынған, был ағас ерҙә  30 миллион йыл элек эоцен дәүерендә үҫкән) — ҡаҙылма гәрәбәнең  иң билдәле төрө (Балтик гәрәбәһенең 98 проценты ошо төргә ҡарай). Техник квалификация өсөн табылдыҡ гәрәбәнең ''муртлыҡ'' һаны мөһим. Ул микротвердометр ярҙамында билдәләнә, грамдарҙа үлсәнә<ref name="гс">Янтарь //Геологический словарь: в 2-х томах. — М.: Недра. Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др.. 1978.</ref>. Гәрәбәнең сифаты өсөн ''тоноҡлоҡ дәрәжәһе  ''бик мөһим, ул гәрәбә эсендәге микроскопик бушлыҡтарҙың төрлө концентрациялы булыуына бәйле.  Был билдә буйынса гәрәбәгә түбәндәге атамалар бирелә: * «''тоноҡ''» — бушлыҡтарһыҙ, юғары сифатлы * «''болотло''» — ярымтоноҡ, бушлыҡтар ҡуйылығы 600/мм² * «''бастард''» — үтә күренмәй, бушлыҡтар ҡуйылығы   2500/мм² * «''һөйәкле''» — үтә күренмәй, төҫө фил һөйәге төҫөнә оҡшаш, бушлыҡтар ҡуйылығы  900 000/мм² * «''күбекле''» — үтә күренмәй, диңгеҙҙәге күбекте хәтерләтә, төрлө ҙурлыҡтағы  бушлыҡтары күп <span>Гәрәбә</span>'' төҫө ''буйынса айырыла, уның төҫмөрҙәре бик күп төрлө.  Был гәрәбә эсенә ниндәй сит матдәләр һәм минералдар инеп ҡалыуына бәйле. Мәҫәлән, [[Пирит|көкөрт колчеданы]] йәки ылымыҡтар гәрәбәгә йәшкелт төҫ бирә. Ҡайһы бер  минералдар көмөшһыу төҫмөр бирә.   Гәрәбә үҙе — ел ашамаған, төҫө үҙгәрмәгән самородок йә  диңгеҙ ҡомона шымарып, тышы ҡыҙғылтланған ҡоңғорт төҫтәге таш. Башҡа сифаттары йәһәтенән йәнә «''ҡыртыш гәрәбәһе''» (өҫкә ҡатламдарҙа ята, елдән ашалған ҡалын тышҡы ҡатламлы); «''серек гәрәбә''» — сукциниттан геданитҡа күсеш баҫҡысындағы гәрәбә төрө (геданит-сукцинит); «''өлгөрмәгән гәрәбә''» (йәғни крантцит)  айырыла. Гәрәбә эсендә йыш ҡына «инклюз» тип аталған сит ҡушылмалар — ыҫмала тамсыһына йәбешеп, таштың эсенә ҡуша  ҡатҡан  быуынтыҡ аяҡлылар күренеп тора.  10 миллиметрҙан ҙурыраҡ инклюздар ташты затлы таштарға индертә<ref name="прф">Постановление Правительства РФ от 5 января 1999 г. № 8 «Об утверждении Порядка отнесения уникальных янтарных образований к драгоценным камням»</ref><gallery> File:Старение янтаря (пейзажный янтарь).jpg|Гәрәбәнең фотоиҫкереүе. Пейзаж гәрәбәһе. Янтарь - Волосы Венеры.jpg|Балтик гәрәбәһе - «Венераның сәсе». Янтарь - перепелиное яйцо.jpg|Балтик гәрәбәһе - «Бүҙәнә йомортҡаһы». Балтийский янтарь. Старение янтаря..jpg|Гәрәбәнең фотоиҫкереүе - таш төҫөнөң аҡтан алып көрәнгә тиклем үҙгәреүе. </gallery> === Ҡаҙылдыҡ ыҫмалаларҙың кластары === Ҡаҙылдыҡ [[Ыҫмала|ыҫмалаларҙың]] яҡшы таныш төркөмдәренең ҡыҫҡа классификацияһы<ref>''Anderson K. B.'', ''Winans R. E.'', ''Botto R. E.'' The nature and fate of natural resins in the geosphere. II. Identification, classification and nomenckature of resinites // Organic Geochemitry. 1992. N 18. P. 829—841</ref>: '''I класс'''. Балтик гәрәбәһе (сукцинит), доминик гәрәбәһе. Төп структураһы — лабданоидлы рәшәткә '''II класс'''. Индонезиялағы ыҫмалаларҙың эре ятҡылыҡтары, составында бициклик сесквитерпеноидтар, айырыуса кадинен һәм уның  изомерҙары бар '''III класс'''. Полистироль төҙөлөшлө феноллы ыҫмалалар. «Тәбиғи полистирол» — зигбургит (Гойтше гәрәбә ятҡылығынан ҡаҙылма ыҫмала, Саксония, Германия). == Ятҡылыҡтары == === Тарихи ятҡылыҡтар === Иртә тимер быуатында Европаның көньяғын гәрәбә менән тәьмин итеп торған  Ютландия (хәҙерге [[Дания]]) ярымутрауындағы ятҡылыҡ тотоноп бөтөлә.  «Диңгеҙ аҫылташтары» менән сауҙа иткән боронғо сауҙагәрҙәр Гәрәбәле яр (Балтик диңгеҙе буйы) ятҡылыҡтарына йүнәлә. Өлкән Плиний «Тәбиғәт тарихы» тигән китабының 42-се бүлегендә ''«Аустеравия утрауы» ''исемле гәрәбә кәсептәре үҙәген телгә ала; был урын  Самбия (Көнсығыш Пруссияның, хәҙерге Калининград өлкәһенең тарихи төбәге) булғандыр тип фараз ителә. === Донъяла === Донъялағы гәрәбә ятҡылыҡтары ике провинцияға бүлеп ҡарала: * ''Евроазия'', уға түбәндәге төбәктәр инә: ** Балтик—Днепр  ** Карпат  ** Төньяҡ һәм Себер   ** Алыҫ Көнсығыш ** Сицилия ** Бирма * ''Америка'', уға ингән төбәктәр: ** Төньяҡ Америка   ** Мексика.  === Рәсәйҙә === Рәсәйҙәге иң ҙур гәрәбә ятҡылығы — [[Калининград өлкәһе]]ндә. Разведкаланған запастары донъя запастарының 90 проценты самаһын тәшкил итә, тәбиғи гәрәбә [[Тәбиғи төҫтәге таштар| таштарының]] тупланышы буйынса ла  (уртаса 2 кг/м³) уға тиңдәр юҡ. Ундағы Янтарный ҡасабаһында гәрәбә комбинаты эшләй, комбинат йылына 300 тонна   гәрәбә таба (карьерҙарҙа асыҡ ысул менән көслө һыу баҫымы менән гәрәбәле ҡатламды йыуҙыралар).   Ауырлығы 1 килограмдан артҡан киҫәктәр (күләме буйынса яҡынса 1 дм³)  [[Аҫыл таштар|аҫыл таштарға]]  тиңләштерелә һәм уларҙы ирекле һатыуға сығарыу тыйыла<ref name="прф" />. Рәсәй Федерацияһы сиктәре аша эшкәртелмәгән гәрәбә сеймалының әйләнеше, индерелеүе һәм сығарылыуы ҡануниәт менән көйләнә<ref>см. Постановление Правительства РФ от 24 января 1994 г. N 35 «О порядке ввоза в Российскую Федерацию и вывоза из Российской Федерации товаров с содержанием драгоценных металлов, драгоценных камней, янтаря и изделий из него» и ст.ст. 7.5. и 16.2 [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%90%D0%9F КоАП] РФ</ref>. == Тарихы == [[Файл:Amber.pendants.800pix.050203.jpg|мини|Гәрәбә кулондар]] Кеше бик борон замандарҙан  гәрәбәне ҡуллана. Үрге палеолит дәүерендә үк кеше гәрәбә менән таныш булған. Балтик буйы гәрәбәһе [[неолит]] дәүерендә бик әүҙем эшкәртелгән. [[Балтик диңгеҙе]]нең  көнсығыш ярында неолит дәүеренең гәрәбә эшкәртеү үҙәктәр: [[Литва]]лағы Куршю ҡомаяғы һәм Паланга районы,  [[Латвия]]ла Сарнате ({{lang-la|[[w:lv:Sārnate|Sārnate]]}}[[:en:lv:Sārnate|Sārnate]]) төбәге һәм Лубана уйһыулығы. Боронғо мысырҙар гәрәбәне биҙәүестәр яһау өсөн, йәнә мумификациялау эшендә ҡулланғандар. Ҡаһирәләге Мысыр музейында Тутанхамондың һары балтик гәрәбәһе менән биҙәлгән [[Таж|тажы]] һаҡлана (беҙҙең эраға тиклем 1400—1392 йылдар). Беҙҙең эраға тиклем XVI быуатҡа инде гәрәбә ҡиммәтле тауарға әүерелә һәм финики сауҙагәрҙәре тарафынан [[Вавилон|Бабил]] дәүләтенә, шулай уҡ микена һәм италий мәҙәниәттәренә ингән өлкәләргә  ташыла.  Ул заманда Төньяҡ Италиялағы Аквилея ҡалаһы гәрәбә  сауҙаһы үҙәге була <ref name="древний мир">''Гладкий В. Д.'' Янтарь / Древний мир // Энциклопедический словарь в 2-х томах. — М.: Центрполиграф. 1998.</ref>. Европаға бәреп ингән готтар гәрәбә сауҙаһы юлдарын быуа. Беҙҙең эраның 151 йылына  готтар  Ҡара диңгеҙҙең көньяғына барып етә,  ә беҙҙең эраның 170-се йылдарында  Аквилеяны алырға тырыша. 3-сө һәм 4-се быуаттарҙа Балтиканан гәрәбә мунсаҡтар тарала. === Яңырыу осоро === Тевтон ордены Балтик буйында прустар ихтилалын баҫтыра һәм был ерҙәрҙе баҫып ала.  Рыцарҙар үҙ биләмәләрендә ҡаты тәртип урынлаштыра. Ерле халыҡҡа гәрәбә йыйырға мөмкин булһа ла, уны орден территорияһында һаҡлау һәм эшкәртеү рөхсәт ителмәй. Гәрәбә Балтик буйынан алыҫтағы һаҡлағыстарға һәм эшкәртеү цехтарына оҙатыла. Тапшырылған таш хаҡы аҡса йә тоҙ менән түләнә. Һөҙөмтәлә күп быуаттар буйы гәрәбә табылған ерҙә уны нәфис эшкәртеү кәсебе бөтөнләй булмай. 1467 йылда Польшаның төньяҡ-көнбайыш ерҙәрендә гәрәбә эҙләү  һәм йыйыуға ҡағылышлы өҫтөнлөктәр булдырыла.  Ошо сәбәпле Польшала гәрәбә кәсепселеге үҫә. XVI быуат аҙағына тиклем гәрәбә башлыса тиҫбе һәм һауыттар яһау өсөн тотонола.  1533 йылда Пруссия героцогы, Тевтон ордены гроссмейстеры Альберхт Гогенцоллерн лютеранлыҡҡа күсә һәм Балтик гәрәбәһе менән сауҙа итеү хоҡуғын   Данциг кешеһе Пауль Яскиға тапшыра,  Янски гәрәбә сауҙаһын бөтә Төньяҡ Европаға йәйелдерә.  XVI быуатта Померанияның  Кослин һәм Кольберг ҡалаларында,  Эльбингта гәрәбә цехтары асыла,  әммә Кёнигсбергта тармаҡ айырыуса йылдам үҫә. Был ҡала менән көнәркәшлек бик көслө булғанлыҡтан  XVI быуаттың 80-се йылдарында Гәрәбә цехтары берлеге ойошторола, унда Кольберг, Столп, Данциг һәм Эльбинг ҡалалары берләшә.  Кёнигсбергта гәрәбәнән тәүләп сиркәүгә ҡағылышы булмаған  әйберҙәр, мәҫәлән, ҡапҡаслы һауыттар эшләнә башлай.  Антверпенда көслө эш бәйләнештәренә эйә булған Янски ғаиләһе Балтик буйында гәрәбә сауҙаһына монополияны  XVI быуат уртаһынан   XVII быуат уртаһына тиклем ҡулында ныҡ  тота.  1580 йылда бөтә яр буйлатып гәрәбә урлауға сик ҡуйыу өсөн дар ағастары  ултыртып сығыла. === Боронғо Урыҫ дәүләте === Боронғо Руста гәрәбә биҙәүестәр таралған була. Рязань тирәһендә гәрәбә эшкәртеү оҫтаханаһы табыла. [[Бөйөк Новгород|Новгородта]]  археологик тикшеренеүҙәр барышында бик күп эшкәртелмәгән гәрәбә киҫәктәре, әҙер әйберҙәр, әҙерләмәләр, таш һыныҡтары  табыла (йәмғеһе 7000 берәмек). Тикшеренеүселәрҙең күпселеге фекеренсә, гәрәбә сеймалы Днепр һәм Балтик буйынан килтерелгән  булған<ref>''Рыбина Е. А.'' Археологические очерки истории новгородской торговли X—XV вв. — М., 1978. — С. 41.</ref>. Новогородта эшкәртелгән гәрәбәнең бер өлөшө новгородлыларҙың ихтыяждарына ҡалдырылған, башҡа өлөшө  [[Урта Азия|Урта Азияға]] һәм Көнсығышҡа һатыу өсөн оҙатылған<ref>''Даркевич В. П., Борисевич Г. В.'' Древняя столица Рязанской земли. — М., 1995. — С. 81.</ref>. Новгород оҫталары гәрәбәне механик ысулдар менән эшкәрткән, бәлки, йылытып эшкәртеү ҙә ҡулланғандыр. Улар ҡулланған технологик операциялар: сорттарға айырыу, киҫеү, шымартыу, ялтыратыу, быраулап тишеү, ҡырлау, биҙәктәр төшөрөү{{sfn|Шаповалов Р. Г.|1998}}.  == Гәрәбәне файҙаланыу == === Ювелирлыҡ эшендә === [[Файл:Amber_sand_clock.jpg|мини|Гәрәбә корпуслы механик сәғәт ]] Әүәл-әүәлдән гәрәбә биҙәүестәр һәм көнкүреш әйберҙәре эшләү өсөн файҙаланыла. Гәрәбәнән тағып йөрөй торған биҙәүестәр генә түгел, портсигар, тәмәке көлө ҡаҡҡыс, шкатулка, ҡумта, сәғәт кеүек көнкүреш кәрәк-ярағы ла етештерелә. Гәрәбә бүлмә сәнғәттә айырым урын биләп тора.   Икенсе донъя һуғышынан һуң гәрәбәнән күләмле әйберҙәр яһау оҫталығы  серҙәренең күбеһе юғалтыла. Балтик илдәрендә, шулай уҡ  Рәсәйҙә был һөнәр төрлө художество йүнәлештәрендә үҫтерелә. Уларҙы шартлыса ике «мәктәп»кә бүлергә була — Санкт-Петербург һәм Калининград.  Гәрәбә — мурт материал, эшкәрткәндә таштың беренсел ауырлығы һәм формаһы бик ныҡ кәмей, шунлыҡтан ювелир әйберенең хаҡы ла ныҡ арта. Әлеге ваҡытта гәрәбәгә теләгән төҫтө һәм фактураны биреүҙең үҙенсәлекле технологиялары бар: төҫөн асыҡлатыу, ҡыҙҙырыу, йылытыу, химик эшкәртеү, шымартыу, ҡырлау, семәрләү һ.б.  Пресланған гәрәбә айырым урын биләй.  Гәрәбәнең төҫөн асығайтыу махсус  автоклавтарҙа башҡарыла, уларҙа гәрәбә дымһыҙландырыла (яҡынса 5-10 проценты). Ярым тоноҡ һәм тоноҡ таштар 16 сәғәт буйы баҫым аҫтында азотта 250^оС температурала тотола. Төҫөн асыҡландырғанда гәрәбә тығыҙлана, тоноғораҡ булып, муртлығы кәмеп китә.  Гәрәбәгә осҡонланып торған  кеүек   фактура бирер өсөн ҡыҙҙырыу ысулы ҡулланыла.  Гәрәбәләге ваҡ ҡына һауа ҡыуыҡсалары ҡыҙҙырғанда шартлай һәм ялтлап торған линзалар, дискылар, тәңкәләр барлыҡҡа килтерә.  Гәрәбәнең төҫөн үҙгәртеү өсөн окислаштырыу ысулдары   (химик, термик) ҡулланыла. Окислашҡанда гәрәбә йоҡа ғына көрән япма менән ҡаплана. Гәрәбәнең окислашыуы яһалма юл менән генә түгел, тәбиғи  юл менән дә бара, ул фотоиҫкереү тип атала. Еңелсә ышҡып ялтыратҡанда  был япмаға зыян килмәй, ә шымартҡанда ул аҡтарыла һәм гәрәбә тәбиғәттән ниндәй булһа, шундай булып ҡала.   Ҡыҙҙырылған гәрәбәне йылытҡанда, осҡонло ҡоңғорт төҫлө таш хасил була. Гәрәбәне 100—250^оС температурағаса йылытҡанда үтә күренмәле таштың төҫө асыҡ һарынан сейә төҫөнә тиклем үҙгәреп ҡоңғортлана.  Йылытҡанда гәрәбә киҫәктәре һығылмалыға әйләнә. Был сифатын онталған тәбиғи гәрәбәне пресс-формаларға һалып, эҫетеп преслағанда файҙаланалар.  Температура һәм баҫым тәьҫирендә онтаҡ үҙле массаға әйләнә. Төрлө рәүешле формаларға һалып һыуытҡас, пресланған таштан төрлө әйберҙәр хасил була. Был ысул менән алынған таш «амброид» (ингл. amber — гәрәбә) тигән атама алған. Гәрәбә онтағына төрлө буяуҙар ҙа ҡушырға мөмкин. Пресланған гәрәбә әйберҙәре матурлығы буйынса тоташ таштарҙан эшләнгән әйберҙәрҙән һис тә ҡалышмай, ә хаҡы күпкә арзаныраҡ була.  ==== Гәрәбәне нәфис эшкәртеү ==== ; <br> [[Файл:Necklace_Winter_1982_E_Korbakh_Kaliningrad_Amber_Museum.jpg|мини|«Ҡышҡай» мәрйене.<br> <small>1982 йыл. ''Эдуард Корбах'', Калининград гәрәбә комбинатының баш рәссамы  (1991—1992). Гәрәбә, металл. Оҙонлоғо— 47 см.</small>]] 1960-сы йылдарҙа Калининград гәрәбә комбинаты тәбиғи формалы таштарҙан  броштар эшләй башлай.  Улар металл тирәскә ҡуйылмай, ә ҡаптырғыс менән генә ҡаҙап йөрөтөлә. Инклюзиялы гәрәбәләрҙе лә брак тип һанауҙан баш тарталар. Ваҡ гәрәбәләргә иғтибар арта. 1970-се йылдарҙа Калининград оҫталары күп предметлы (кулон, колье, брошь, йөҙөк, алҡа) гарнитурҙар сығара башлай<ref name="Под знаком Льва">{{Мәҡәлә|автор=Зоя Костяшова|заглавие=«Под знаком Льва»|издание=Калининградская правда|тип=газета|место=[[Калининград]]|год=1998|страницы=6}}</ref>. Сувенирҙар эшләүгә ҙур иғтибар бирелә. Комбинаттың ижади төркөмө гәрәбә эшкәртеүҙе кәсептән сәнғәткә әүерелдерә<ref name="ReferenceA">{{Мәҡәлә|автор=Матюнина М.|заглавие=И мастерство и вдохновение|издание=Калининградский комсомолец|тип=газета|место=[[Калининград]]|год=1984|номер=134 (5593)|страницы=1}}</ref>. ==== Технология ==== Гәрәбәгә тотонор алдынан рәссам  пластилин, ҡағыҙ-ҡәләм менән эшләй — формалар эҙләй. Ҡайһы берҙә таш үҙе теманы әйтә. Һәр осраҡ өсөн гәрәбә эшкәртеүҙең айырым технологияһы һайлана. ==== Гәрәбә шедеврҙары  ==== Мәскәү Кремленең Ҡорал палатаһында гәрәбәнән эшләнгән утыҙҙан ашыу әйбер һаҡлана:  һауыттар,  шахмат, шәмдәлдәр, туҫтаҡтар, ҡумталар. Уларҙың күбеһен урыҫ батшаларына Пруссия герцогтары һәм королдәре бүләк иткән. === Сәнәғәттә === Ювелир производствоһы ҡалдыҡтары, кондицияһыҙ гәрәбә, ваҡ бөртөктәр гәрәбә  кислоталары, майҙары, канифоль етештереү өсөн ҡиммәтле  химик сеймал булып хеҙмәт итә. Был продукттар парфюмерия, фармацевтика һәм лак-буяу сәнәғәтендә киң ҡулланыла.   ''Гәрәбә кислотаһы ''(ике нигеҙле сикке карбон кислотаһы) — тәүге тапҡыр  XVII быуатта гәрәбәне ҡыуҙырыу юлы менән алынған матдә. Башта күҙәнәктәргә кислород килеүен көсәйтеүсән һәм организмға ныҡлыҡ биреүсән матдә булараҡ фармацевтикала һәм парфюмерияла  ҡулланыла.   Һуңыраҡ гәрәбә кислотаһы алырға өйрәнәләр, ул аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә, үҫемлекселектә, ҡошсолоҡта һәм малсылыҡта ҡулланыла. Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ул Е363 аҙыҡ өҫтәмәһе булараҡ файҙаланыла. ''Гәрәбә лагы '' изоляторҙарҙың өҫкө йөҙөн ҡаплау өсөн файҙаланыла (өҫкө йөҙ ҡаршылығын арттырыу өсөн).  Лак эшләү өсөн гәрәбәне (эшкәртеү ҡалдыҡтарын) баҫым аҫтында 200°С температурала бензолда иретәләр.   Гәрәбә иҫ киткес яҡшы электр изоляторы булып тора.  Уның удель электр ҡаршылығы  ρ = 10¹⁷ Ом·м, ә [[Электр конденсаторы|диэлектрик юғалтыуҙар мөйөшө тангенсы]] tg δ =0,001. Гәрәбәнән эшләнгән изоляторҙар рентгенометрҙарҙың ионлаштырыу камераларында ҡулланыған (айырыуса 1960-сы йылдарҙа).   === Медицинала === [[Боронғо Мысыр]]ҙа уҡ әле гәрәбә [[фирғәүен]]дәрҙе мумиялаштырыуҙа ҡулланылған. Гәрәбә тереклектең оҙаҡ һаҡланыуын тәьмин итә. Ул ҡыҙыл ҡан тәнсектәренең тарҡалыуына һәм ҡандың ойошоуына ҡаршы тора. Гәрәбәнән ҡан алыу-биреү һәм ҡанды консервациялау өсөн ҡулланыла торған медицина һауыт-һабаһы,  инструменттар, приборҙар эшләнә. === Ағас эшкәртеүҙә === ''Гәрәбә лагы''  ағасты консервациялау өсөн ҡулланылған. Мәҫәлән, уның менән караптарҙың төбөн, мебель<ref>Батыгин А. Радует латырь-камень. // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) Правда]. — 31 января 1984 года. — С. 6.</ref>, музыка ҡоралдарының декаларын буяғандар<ref>Профессии «солнечного камня» // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) Советская Россия]. — 11 мая 1975 года.</ref>. Данлыҡлы оҫталар Амати менән Страдивари эшләгән скрипкалар гәрәбә лагы менән эшкәртелгән һәм моңон әле булһа юғалтмаған. == Яһалма гәрәбә, ялған гәрәбә == [[Файл:Имитация_янтаря_из_пластмассы_и_янтарной_пыли.jpg|мини|Пластмасса менән гәрәбә туҙанынан эшләнгән яһалма гәрәбә.]] Фәнни-техник прогресс үҫеүгә бәйле гәрәбә сеймалын тәрән файҙаланыу мөмкинлектәре асылды.  Бөтәһенән элек, ялған гәрәбә менән инновацион технологиялар ҡулланып тәрән эшкәртелгән гәрәбә араһындағы айырманы аңларға кәрәк. Намыҫлы эшкәртеүселәр таштың ҡайҙан икәнен һәм нисек эшкәртелгәнен йәшермәй. Алдаҡсылар иһә етештереү ҡалдыҡтарынан эшләнгән әйберҙәрҙе юғары сифатлы тәбиғи гәрәбә тип һатыуға сығара.  Пресланған гәрәбә  100 проценты менән тәбиғи сеймалдан эшләнә, ә яһалма гәрәбә һәм ялған гәрәбә  гәрәбәһе бик аҙ булған йә бөтөнләй булмаған материалдарҙан яһала.  Эпоксидлы ыҫмаланан яһалма гәрәбә киң таралған, унан эшләнгән биҙәүестәр эсенә хатта «табылдыҡ» [[Бөжәктәр|бөжәк]] тә һалып ҡалдыралар. Хәҙерге ваҡытта тәбиғи гәрәбәнең төп сифаттарын бик теүәл ҡабатлаған [[пластмассалар]] күп. Баҙарҙа йышыраҡ бернит  — төрлө ыҫмалаларҙан эшләнгән яһалма «иретелгән» гәрәбә тәҡдим ителә. Бернит составында полиэфир ыҫмалалар һәм  5 процентҡа тиклем гәрәбә була, бөтөнләй булмауы ла бар.  Гәрәбәнең ҡайһы бер имитацияларында ыҫмала ағынтыларын күрергә була, улар «капиллярлы селтәр» хасил итә. Шымартылған ялған әйберҙәрҙе йылдар үтеү менән фашларға мөмкин, сөнки тәбиғи гәрәбә (хатта пресланғаны ла)   ваҡыт үтеү менән төҫөн үҙгәртә, ә ялған гәрәбә үҙгәрмәй.  Бынан тыш инклюздарҙы яһалма эшләү  технологиялары ла бар. == Гәрәбә дауылдары == Дауыл ваҡытында диңгеҙ бик күп гәрәбә сығарып ташлаусан. Айырыуса билдәле ''гәрәбә дауылдары'': * <span>[[1800 йыл]]да''' '''Балтик диңгеҙенең</span> Польша ярына шторм ваҡытында бер көндә  150 мискә таш сығарып ташлана. * '''[[1862 йыл]]дың''' көҙөндә төнгө дауылдан һуң  ярҙа ике тоннаға яҡын гәрәбә йыйып алына. * '''[[1878 йыл]]дың''' декабрендә Пальмникен төбәгендә булған дауылда тулҡындар йыуып сығарған гәрәбәне ерле халыҡ бер нисә йыл буйы йыя. * '''[[1914 йыл]]да '''Пальмникендан төньяҡ-көнсығыштараҡ диңгеҙ ярға   0,87 тонна самаһы таш сығара. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, диңгеҙ тулҡындары йыл һайын диңгеҙ төбөнән ''36—38 тонна ''гәрәбә сығарып ташлай (ваҡ киҫәктәрҙе һанамайынса). Өс мең йыл эсендә Балтик диңгеҙе буйынан  ''125 миллион  килограмм '' тәбиғи таш йыйып алынған.  == Рекордтар == * XIX быуатта [[Пруссия (короллек)|Пруссияла]] 12 һәм 9,7 килограмлы ике киҫәк гәрәбә табыла. * Калининград гәрәбә комбинаты музейында һаҡланған «Юратеның күҙ йәше» 4,280 килограмм тарта. === Гәрәбә сәнғәттә (музыкала) === * Литва композиторы Груодис  гәрәбә легендаһының сюжетына ''«Юрате һәм Каститис»'' тигән балет ижад итә (1933 йыл). == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} Барбара Космовская-Церанович. Янтарь в Польше и мире: монография / издательство Калининградская книга, 2016 -.С. 40 == Әҙәбиәт == * ''Ахметов&nbsp;С.&nbsp;Ф.'' Слёзы Гелиад / сост. С.&nbsp;С.&nbsp;Верховский, перевод на англ. Г.&nbsp;Ю.&nbsp;А.&nbsp;Шкаровский—Раффе, редактор Т.&nbsp;Ф.&nbsp;Ткаченко&nbsp;—&#x20; М.: Планета, 1991. — 176&nbsp;б. — 30&nbsp;000 экз. — ISBN 5-85250-151-4. * ''Богдасаров А. А., Богдасаров M. А.''&#x20;Подделки и имитация янтаря&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Forgery and simulations from amber&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;//&#x20;[https://web.archive.org/web/20200216162639/https://www.ambermuseum.ru/home/materials/read%3Fid%3D548f584d138c69fc0a0002a9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216162639/https://www.ambermuseum.ru/home/materials/read%3Fid%3D548f584d138c69fc0a0002a9 |date=2020-02-16 }} Янтарь и его имитации]&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Amber and its imitations&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;: сборник&nbsp;/ отв. ред. З. В. Костяшова, редколлегия: З. В. Костяшова, Т. Ю. Суворова, А. Р. Манукян.&nbsp;— Калининград&nbsp;: Министерство культуры Калининградской области, Калининградский областной музей янтаря, 2013.&nbsp;— С.&nbsp;35—37.&nbsp;— 113&nbsp;с.&nbsp;— Материалы международной научно-практической конференции 27 июня 2013 года.&nbsp;— ISBN 978-5-903920-26-6. * ''Бубнова&nbsp;М.&nbsp;А., Половникова И. А.''&#x20;Янтарь в Средней Азии.&nbsp;— Древние цивилизации Евразии: история и культура: Материалы Международной научой конференции, посвященной 75-летию проф. Б. А. Литвинского, 14- 16 октября 1998 г. Государственный музей Востока, Институт востоковедения РАН.&nbsp;— М.&nbsp;: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2001.&nbsp;— С.&nbsp;124—135.&nbsp;— 464&nbsp;с.&nbsp;— 800 экз.&nbsp;— ISBN 5-02-018211-7. * ''Вагнер-Высецкая Э.''&#x20;Имитация янтаря глазами химика&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Amber imitations through the eyes of a chemist&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;//&#x20;[https://web.archive.org/web/20200216162639/https://www.ambermuseum.ru/home/materials/read%3Fid%3D548f584d138c69fc0a0002a9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216162639/https://www.ambermuseum.ru/home/materials/read%3Fid%3D548f584d138c69fc0a0002a9 |date=2020-02-16 }} Янтарь и его имитации]&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Amber and its imitations&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;: сборник&nbsp;/ отв. ред. З. В. Костяшова, редколлегия: З. В. Костяшова, Т. Ю. Суворова, А. Р. Манукян.&nbsp;— Калининград&nbsp;: Министерство культуры Калининградской области, Калининградский областной музей янтаря, 2013.&nbsp;— 113&nbsp;с.&nbsp;— Материалы международной научно-практической конференции 27 июня 2013 года.&nbsp;— ISBN 978-5-903920-26-6. * ''Космовская-Церанович,&nbsp;Б.'' Янтарь в Польше и мире = Amber in Poland and in the World. Bursztyn w Polsce i na świecie / Науч. ред. [с предисл.] З. В. Костяшовой; ред. Н. Н. Мартынюк; перевод с польск. Т. М. Шкапенко, З. В. Костяшова — Монография, научное издание.&nbsp;—&#x20; Калининград: Калининградская книга: Промышленная типография «Бизнес-Контакт», Калининградский областной музей янтаря, 2017. — 152&nbsp;б. — 500 экз. — ISBN 978-5-903920-40-2. * ''Кулаков, В. И.''&#x20;Янтарная лихорадка в эпоху Юлиев-Клавдиев.&nbsp;— Памятники старины. Концепции. Открытия. Версии. Сборник научных статей, посвящён памяти выдающегося исследователя средневекового Пскова, старейшего сотрудника Государственного Эрмитажа, почётного гражданина города Пскова Василия Дмитриевича Белецкого (1919—1997).&nbsp;— СПб. — Псков&nbsp;: Псковский государственный объединенный историко-архитектурный и художественный музей-заповедник, Институт истории материальной культуры РАН, 1997.&nbsp;— Т.&nbsp;1.&nbsp;— С.&nbsp;359—364.&nbsp;— 416&nbsp;с.&nbsp;— 1200 экз.&nbsp;— ISBN 5-201-01197-7 (т.&nbsp;1). * ''Лозе, И. А.''&#x20;Новый центр обработки янтаря эпохи неолита в Восточной Прибалтике&#x20;// Советская археология&nbsp;: журнал Института Археологи АН СССР&nbsp;/ И. С. Каменецкий.&nbsp;— М.&nbsp;: «Наука», 1969.&nbsp;— №&nbsp;3.&nbsp;— С.&nbsp;124—134.&nbsp;— 2390 экз. * ''Лозе&nbsp;И. А.'' Поздний неолит и ранняя бронза Лубанской равнины&nbsp;—&#x20; [[Рига]], 1979. * ''Матушевская А.''&#x20;Натуральные и искусственные смолы – некоторые аспекты структуры и свойств&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Natural and artificial resins – chosen aspects of structure and properties&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;//&#x20;[https://web.archive.org/web/20200216162639/https://www.ambermuseum.ru/home/materials/read%3Fid%3D548f584d138c69fc0a0002a9 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216162639/https://www.ambermuseum.ru/home/materials/read%3Fid%3D548f584d138c69fc0a0002a9 |date=2020-02-16 }} Янтарь и его имитации]&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Amber and its imitations&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;: сборник&nbsp;/ отв. ред. З. В. Костяшова, редколлегия: З. В. Костяшова, Т. Ю. Суворова, А. Р. Манукян.&nbsp;— Калининград&nbsp;: Министерство культуры Калининградской области, Калининградский областной музей янтаря, 2013.&nbsp;— 113&nbsp;с.&nbsp;— Материалы международной научно-практической конференции 27 июня 2013 года.&nbsp;— ISBN 978-5-903920-26-6. * ''Савкевич&nbsp;С.&nbsp;С.'' Янтарь&nbsp;—&#x20; Л.: Недра, Ленинградское отделение, 1970. — 191&nbsp;б. — 1700 экз. * ''Сребродольский Б. И.'' Янтарь / АН СССР; Отв. ред. канд. геол.-мин. наук Н. А. Созинов; Худож. С. Б. Воробьёв&nbsp;—&#x20; М.: Наука, 1984. — 112, [8]&nbsp;б. — (Человек и окружающая среда). — 140000 экз. * ''Сребродольский Б. И.'' Мир янтаря / АН УССР; Отв. ред. д-р геол.-мин. наук Г. И. Каляев&nbsp;—&#x20; Киев: Наукова думка, 1988. — 144&nbsp;б. — 76000 экз. — ISBN 5-12-000348-6. * ''Тихомирова&nbsp;М.'' Литовское золото&nbsp;—&#x20; Вильнюс: Vaga, 1973. — 88&nbsp;б. — 50 000 экз. * ''Трофимов В. С.''&#x20;Янтарные россыпи и их происхождение&nbsp;//&#x20;Геология россыпей&nbsp;: Сборник статей&nbsp;/ Отв. ред. академик В.&nbsp;И.&nbsp;Смирнов.&nbsp;— Академия наук СССР Отделение наук о Земле.&nbsp;— Москва&nbsp;: «Наука», 1965.&nbsp;— С.&nbsp;77—97.&nbsp;— 400&nbsp;с.&nbsp;— 4000 экз. * ''Фракей&nbsp;Э.'' Янтарь = Amber / Под ред. [и с предисл.] Е. Я. Киевленко; Перевод. с английского Н. Е. Суторминой&nbsp;—&#x20; М.: Мир, 1990. — 197&nbsp;б. — ISBN 5-03-001268-0. * ''Шаповалов Р. Г.''&#x20;Обработка янтаря в средневековом Новгороде&nbsp;//&#x20;Новгород и новгородская земля. История и археология. Выпуск 12.&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Novgorod and Novgorod region. History and Archaeology. Materials of the scientifice conference: Novgorod, 27-29 JAN, 1998, Issue 12. Novgorod State Museum&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;: сборник&nbsp;/ академик В. Л. Янин.&nbsp;— Великий Новгород&nbsp;: Новгородский государственный объединённый музей-заповедник. Центр организации археологических исследований., 1998.&nbsp;— С.&nbsp;109—120.&nbsp;— 373&nbsp;с.&nbsp;— Материалы научной конференции. Новгород 27-29 января 1998 г.. * ''Шаповалов Р. Г.''&#x20;Классификация и хронология изделий из янтаря Неревского раскопа&nbsp;//&#x20;Новгород и новгородская земля. История и археология. Выпуск 14.&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;= Novgorod and Novgorod region. History and Archaeology. Materials of the scientifice conference: Novgorod, 25-27 JAN, 200, Issue 14. Novgorod State Museum&nbsp;: [[[:Ҡалып:Публикация/язык]]]&nbsp;: сборник&nbsp;/ академик В. Л. Янин.&nbsp;— Великий Новгород&nbsp;: Новгородский государственный объединённый музей-заповедник. Центр организации археологических исследований., 2000.&nbsp;— С.&nbsp;149—165.&nbsp;— Материалы научной конференции. Новгород 25-27 января 2000 г.. * [[:ru:s:ЭСБЕ/Янтарь|Янтарь]] // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том)&nbsp;—&#x20; СПб., 1890—1907.{{ВТ-ЭСБЕ+|Янтарь}}(рус.){{ВТ-ЭСБЕ+|Янтарь}} [[Категория:Геология]] [[Категория:Алфавит буйынса минералдар]] [[Категория:Биҙәү таштары]] itv66m4igdbp4ejujx2zzmlcd0poued 0 130117 1309301 1183270 2026-11-08T08:33:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309301 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иван Яҡутов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы''' — [[Өфө]] ҡалаһындағы мәҙәниәт һәм ял паркы. == Парк тарихы == [[XIX быуат]]та Өфө сиктәре Богородская урамы буйлап (хәҙерге Революция) үткән. Артабан [[Һалдат күле (Өфө)|Һалдат күле]]нә тиклемге арауыҡ буш булған, күлдән һуң Төньяҡ слободаһы башланған, унда тимер юл оҫтаханалары эшселәре, йылғасылар һәм хәлле сауҙагәр йәшәгән. Һалдат күленән көньяҡтараҡ Иоанн Предтеча сиркәүе торған, уларҙың артында Иоанн Предтеча, ябайса әйткәндә, Иванов зыяраты. Зыяратҡа нигеҙ 1824 йылда һалынған һәм ул ХХ быуат башында парк территорияһының яртыһын тиерлек биләгән булған һәм 1898 йылда Өфө Ҡала Думаһы тарафынан ябыла (шулай ҙа 1906 йылға тиклем унда ерләү дауам иткән). Парк төҙөү буйынса беренсе уй 1903 йылдың яҙында Өфө полимейстеры Генрих Генрихович Бухартовский башына килә. Ул халыҡ айыҡлығы өйәҙ попечителлек комитетына халыҡ байрамдарын үткәреү өсөн Иоанн Предтеча зыярат сиркәүе һәм [[Һалдат күле (Өфө)|Һалдат күле]] араһында сквер булдырыу тураһында мөрәжәғәт итә. Өйәҙ комитеты сквер өсөн ер бүлеү тураһында ғаризаһын Ҡала Думаһына тапшыра. 1903 йылдың 11 ноябрендәге ултырыш һөҙөмтәһендә «Халыҡ айыҡлығы тураһында Попечителлеккә Иоанн Предтеча сиркәүе артында сквер булдырыу өсөн урын бүлеү» мәсьәләһе буйынса Өфө ҡала Думаһы сквер өсөн ҡаҙылып бөткән ағасһыҙ бушлыҡта Үҙәк (хәҙер Ленин урамы) һәм Александров (хәҙер — Карл Маркс) урамдары араһында урын бирә һәм ошо маҡсаттарға бер мең аҡса тәғәйенләй. 1904 йылдың 22 мартында башҡарма комиссия паркты булдырыу өсөн территория ала: Үҙәк урамдан — 50 сажин, Александров буйлап — 90 сажин, күл яғынан — 185 сажин һәм дүртенсе яҡтан — Иванов сиркәүе баҡсаһы бөтә оҙонлоғонда. Һалдат күле башта парк территорияһына индерелмәгән була. 1904 йылдың июль айында парк тирәләй ҡойма ҡуйыла, аллеялар булдырыла, парниктар һәм оранжереялар урынлаштырыла, скамейкалар ҡуйыла. Парктың үҙәгендә үҙенең исемен белдерергә теләмәгән шәхси эшҡыуар эсә торған һыу өсөн «абиссин коҙоғо» ҡуя. Августа паркты эсә торған һыу менән ҡала водопроводынан тәьмин итеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 16 сентябрҙә ағастар ултыртыу сәбәпле молебствие үткәрелә, ағастарҙы [[Пенза]]нан баҡсасылыҡ училищеһынан яҙҙыртып алғандар, уларҙы үҙәк һәм сит аллеяларҙа ултырталар. Һәр ағасҡа ултыртҡан ваҡыты һәм ултыртҡан кешенең фамилияһы яҙыла. Кесе аллеялар буйына ҡайын менән юкә ағастары ултырталар, уларҙы Өфөгә яҡын ятҡан ауылдарҙан крәҫтиәндәрҙән һатып алғандар. 1907 парк эргәһендә Үҙәк урамы яғынан янғын ҡалансаһы менән ике ҡатлы йорт төҙөлә, ул әле лә бар. Өфө ирекле-янғын йәмғиәтенән тынлы оркестр туплана һәм ул көҙ үк паркта уйнай башлай. 1918 йылда быға тиклем Айыҡлыҡ йәмғиәте баҡсаһы тип исемләнгән баҡса 1905 йылғы революционер һәм Өфө ҡала советының беренсе рәйесе [[Якутов Иван Степанович|Иван Степанович Якутов]] хөрмәтенә хәҙерге исемен ала. 1918 йылдың апрель-май айҙарында бында аҡгвардиясылар атаманы Дутовҡа һуғышып, һәләк булған эшсе-тимер юлсылар һәм ҡыҙылгвардиясылар ерләнә. Совет власы урынлаштырылғандан һуң Иоанн Предтеча зыяратын яйлап бөтөрә башлайҙар, илленсе йылдарҙа уны бөтөнләй ер менән тигеҙләйҙәр. Утыҙынсы йылдарҙа баҡса территорияһынан сиркәү алып ташлана. 1932 йылда Һалдат күле таҙартыла һәм унда өфөлөләр өсөн кәмәләрҙә йөрөү ойошторола. 1936 йылдың 13 майында Өфө Ҡала советы президиумының ултырышы уҙғарыла, ултырышта балалар паркын булдырыу буйынса ҡарар сығарыла, был паркка И. Якутов исемендәге баҡса, стадион, күл һәм зыяраттың бөтә территорияһы инергә тейеш була. 1939 йылда Өфө Архитектура-планлаштырыу оҫтаханаһы «Өфө ҡалаһындағы И. Якутов исемендәге Балалар паркының генераль проекты»н тамамлай. Балалар түңәрәктәре үткәреү өсөн Пионерҙар йорто төҙөлә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында паркка ҡараған территорияла госпиталь урынлашҡан була. 1952 йылда [[Тамара Нечаева]] ижад иткән Якутовҡа бюст асыла, бюст бер нисә мәртәбә үҙенең урынын алмаштыра: баштараҡ парк киңәйеү сәбәпле уның үҙәгендә тора, һуңынан уны Ленин урамы яғынан ингән яҡҡа шылдыралар, ә хәҙер аллеяларҙың береһендә урынлашҡан. 1953 йылдың 10 майында балалар тимер юлы асыла (хәҙерге ваҡытта ла эшләй). 1967 йылда 1918 йылда бында ерләнгән Совет власының еңеүе өсөн башын һалған көрәшселәр иҫтәлегенә бағышланған мемориаль комплекс асыла. 1978 йылда ябыҡ теннис корты төҙөлә, уның базаһында спорт бала-үҫмерҙәр олимпия резервындағы теннис буйынса мәктәп эшләй башлай, теннис корто электән бында булған футбол яланының майҙанын кәметә. 1985—1988 йылдарҙа парк реконструкциялауға дусар була, уйын автоматтары павильондары барлыҡҡа килә. 1989 йылда мәҙәниәт ҡомартҡыһы-парктары исемлегенә индерелә. 1998 йылдың 1 сентябрендә ГАИ балалар ҡаласығы асыла. 2003—2004 йылдарҙа паркта реконструкцияның яңы тулҡыны үтә, яңы аттракциондар урынлаштырыла, күл буйында ресторан төҙөлә (икенсе ресторан паркта). Үткәрелгән реконструкциялауҙарҙан һуң балалар өсөн тәғәйенләнгән һәм төҙөлгән парк үҙ исемен дә үҙгәртә. == Парктың иҫтәлекле урындары == === Һалдат күле === [[Файл:Парк Якутова эсендәге күл.jpg|мини|слева]] Парктың төньяҡ өлөшөндә уны биҙәп торған Һалдат күле урынлашҡан. Күлдең күп тапҡыр һайыҡҡан, хатта кипкән, ҡыуаҡ-үләндәр менән баҫылған саҡтары ла булған. Хәҙерге көндә ул мул, таҙа һыулы, ҡараулы, ылымыҡтаhҙан һәм сүп-сарҙан даими таҙартылып тора. Уның ярында кәмә станцияһы эшләп килә (кәмәләр һәм катамарандар), фонтан бар, ресторан төҙөлгән. Балалар өсөн яңы күңел асыу сараһы — һыу шары барлыҡҡа килде. Күл буйында өйрәктәр, аҡсарлаҡтар көн күрә. Шулай уҡ яҡын ғына госпиталь урынлашҡан. === Балалар тимер юлы === Балалар тимер юлын Өфө тимер юл етәкселеге 1952 йылда Өфөлә төҙөргә ҡарар итә. 1952 йылдың 28 ноябрендә СССР-ҙың МПС капиталь төҙөлөш идаралығы үҙенең 782 -е һанлы Ҡарарына ярашлы И. С. Якутов исемендәге балалар ҡала паркында тимер юлы төҙөлә башлай. Шул уҡ йылда 2 километрлыҡ тимер юлының төҙөлөшө башлана, уның формаһы 750 мм колеялы «восьмерка» рәүешендә була. Беренсе мәртәбә «Башҡортостан пионеры» поезы «Пионер» ағас станцияһы перронынан 1953 йылдың 10 майында ебәрелә. Ваҡыт үтеү менән поездар һәм вагондар алышынып тора. 1985—1986 йылдарҙа тимер юлдары реконструкциялана, улар түңәрәккә әйләнә. Хәҙер тимер юл тар колеялы рельстар периметр буйлап паркты урата. Был тимер юлында йәш тимер юлсылары эшләй. Тимер юлдарының оҙонлоғо 1,8 км тәшкил итә, ТУ10-010, ТУ7А-3357 тепловоздары эшләй (элегерәк ТУ2-104 тепловозы эшләгән, хәҙер ул һәйкәл итеп ҡуйылған). Релстарҙан Камбар машина төҙөүсе заводының 3 пассажир вагоны. «Пионер» станцияһы 1996—1997 йылдарҙа «Юность» исемен ала. Икенсе станцияһы «Приозёрная» тип исемләнә. «Башҡортостан пионеры» поезы май айынан алып сентябрь айына тиклем дауам итә һәм көнөнә 14 рейсбашҡара,йылына 20 меңгә тиклем пассажирҙарҙы ташый. === «Күңелле Роджер» («Весёлый Роджер»)=== «Күңелле Роджер» — парктағы күңел асыу павильоны. Павильонда һыра рестораны, 4 боулинг юлдары, 5 американ бильярды өҫтәле, 1 урыҫ бильярд өҫтәле бар. == Парктың бөгөнгө торошо == «И. Якутов исемендәге парк» 2004 йылда Рәсәйҙең иң яҡшы ун парк исемлегенә инә, Бөтә Рәсәй смотр-конкурс Дипломы менән бүләкләнә һәм «Хрустальное колесо» призына лайыҡ була<ref>[http://web2.0ufa.ru/?p=8 Путеводитель по Башкирии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Парк территорияһында халыҡ байрамдары даими үткәрелеп тора: Еңеү ҡөнө<ref>[http://ufa1.ru/newsline/2010/05/09/ Новости онлайн — ufa1.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724160514/http://ufa1.ru/newsline/2010/05/09/ |date=2010-07-24 }}</ref>, Балаларҙы яҡлау көнө<ref>[http://www.allufa.ru/archives/3972 В парке имени Якутова прошло торжество в честь дня защиты детей // Телеканал «Вся Уфа» — Новости Уфы. Видео онлайн<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Һылтанмалар == * [http://www.yakutov.ru Официальный сайт парка Якутова] * [http://www.hrono.info/text/2004/bura04_04.html Бельские просторы. Парк в Северной слободе] * [http://wikimapia.org/100841/ru/Парк-им-И-Якутова Парк Якутова на Викимапии] * [http://railways.id.ru/towns/ufa/index.html Детские железные дороги. Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530121219/http://railways.id.ru/towns/ufa/index.html |date=2010-05-30 }} * [http://www.gorobzor.ru/articles/view?id=1100 История парков Уфы] * [https://web.archive.org/web/20241130142416/http://www.ufa-trakt.ru/ufa-do-1917/soldatskoe_ozero_i_park_trezvosti__park_i_yakutova_/ Солдатское озеро и парк трезвости (Парк И. Якутова) — Фотографии Уфы до 1917 года] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса баҡсалар һәм парктар]] [[Категория:Өфө баҡсалары һәм парктары]] 2tea12u6iimn7fby14kxh30aiumdedj 0 130655 1309089 1282382 2026-11-07T14:21:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309089 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вальтер Адольф Георг Гропиус''' ({{lang-de|Walter Adolph Georg Gropius}}, [[18 май]] [[1883 йыл]], [[Берлин]] — [[5 июль]] [[1969 йыл]], [[Бостон]] ҡалаһы) — немец архитекторы, архитектурала Баухаус стиленә нигеҙ һалыусы һәм Баухаус мәктәбе директоры. == Биографияһы == Вальтер Гропиус — Мартин Гропиустың яҡын туғаны. Уның атаһы - ''Вальтер Гропиус'', Германия империяһында төҙөлөш эштәре буйынса йәшерен кәңәшсе, әсәһе - ''Манон Гропиус'', ҡыҙ фамилияһы - ''Шарнвебер''. [[1903]] йылда Вальтер Гропиус [[Мюнхен]] техник университетына архитектура факультетына уҡырға инә<ref>«В. Гропиус. Границы архитектуры. — М.: Искусство, 1971» китабының «В.Гропиустың тормошо һәм ижадындағы осорҙар» бүлегендә В.Гропиустың уҡыу осорон икенсе төрлө күрһәткәндәр: 1903—1904 — Берлин, 1904—1907 — Мюнхен.</ref>. 1907 йылда Гропиус Петер Беренстың оҫтаханаһында эшләй башлай, уның менән бергә архитекторҙар Людвиг Мис ван дер Роэ һәм Ле Корбюзье ла эшләй. [[1910]] йылда, Беренста өс йыл эшләгәндән һуң, Гропиус, дизайнер һәм архитектор булараҡ, үҙ аллы эш башлай. Дизайнер булараҡ, ул бина эсендәге ҡоролмалар, обойҙар, сериялы мебель, автомобиль кузовы һәм тепловоз проекттарын әҙерләй. Уның архитектурала беренсе мөһим эше — Адольф Мейер менән бергә проектлаған Альфельд ҡалаһындағы (Лайне буйындағы) «Фагус» аяҡ кейеме фабрикаһы бинаһы («Fagus-Werke»). Был бина оҫтаның архитектуралағы үҙенсәлекле ижадының тәүге билдәһе, иртә модернизмдың башланғыс өлгөһө булып тора<ref>Pieper J. Das Fagus-Werk; Prinzipien und Elemente historischer Baukunst im Gründungsbau der Moderne. Aachen: Geymüller Verlag für Architektur, 2016, ISBN 978-3-943164-11-4.</ref>. 1920 йылдарҙа архитектуралағы был йүнәлеш «Яңы төҙөлөш» (Neues Bauen) һәм «Яңы әйберҙәр» («Neue Sachlichkeit»)төшөнсәһе менән билдәләнә. 1914 йылда Кёльн ҡалаһында үткән Немец һөнәрселек предприятиелары берлегенең ({{langi|de|Deutsches Werkbund}}) күргәҙмәһе өсөн, Гропиус менән Мейер бергә «Өлгөлө фабрика» ({{langi|de|Musterfabrik}}) төҙөйҙәр, ул да һуңыраҡ замана архитектураһына һиҙелерлек йоғонто яһай. Ул бинаның үҙенсәлеге - баҫҡыстарҙың быяланан эшләнгән түңәрәк башнялары , 1920-се йылдарҙан башлап, бындай башнялар Эрих Мендельсондың универсаль магазиндарының айырылғыһыҙ элементына әйләнә. Оҙаҡ йылдар Гропиус Йена университетының профессоры, физик Феликс Ауэрбах менән дуҫ була, Йенала ул Ауэрбахтар ғаиләһе өсөн торлаҡ йорт төҙөй. {{цитата |автор = Вальтер Гропиус <ref name="ReferenceA"> Гропиус В. Границы архитектуры (серия: Проблемы материально-художественной культуры). — под ред. В. И. Тасалова. — М.: Искусство, 1971. — 286 с.</ref>|Каждый предмет должен до конца отвечать своей цели, то есть выполнять свои практические функции, быть удобным, дешевым и красивым.}} [[File:Manon+Gropius+Alma 1918 (round-frame-194x194).png|left|Gropius in 1918, with his wife Alma Mahler and their daughter, Manon.|alt=]] [[Файл:Fagus-Werke-02.jpg|справа|мини|Здание завода «Фагус»]] == Баухауc стилен булдырыу == {{main|Баухауз}} [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң Гропиус архитектурала яңы стилгә-''Баухауc''ҡа нигеҙ һала. Баухаус мәктәбе (Дәүләт төҙөлөш йорто) [[Веймар]]ҙа [[1919]] йылда Саксон-Веймар һынлы сәнғәт юғары мәктәбенең Хенри ван де Велде нигеҙ һалған Саксон-Веймар көнкүреш сәнғәте мәктәбе менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Яңы уҡыу йортон булдырыуҙы тәҡдим иткән кеше булараҡ, уның етәксеһе итеп Хенри ван де Велде йәш Берлин архитекторы Вальтер Гропиустың кандидатураһын тәҡдим итә. Гропиус директор вазифаһында башта, 1926 йылға тиклем, [[Веймар]]ҙа, унан һуң [[Дессау]]ҙа эшләй. 1928 йылда ул был посты сығышы менән Швейцариянан булған Майерға тапшыра, ул 1930 йылда сәйәси сәбәптәр арҡаһында отставкаға ебәрелә. Людвиг Мис ван дер Роэ Баухауз 1933 йылда ябылғансы уның етәксеһе була. Гропиус функционализм концепцияһына таянһа ла, объектты эске идеяны яҡтыртыусы тип ҡарай<ref>Васильева Е. Идеальное и утилитарное в системе интернационального стиля: предмет и объект в концепции дизайна XX века. // Международный журнал исследований культуры, № 4 (25), 2016, с. 72-80.</ref>. [[File:Monument to the March dead.jpg|thumb|Gropius's ''[[Monument to the March Dead]]'' (1921) was dedicated to the memory of nine workers who died in Weimar resisting the [[Kapp Putsch]].]] [[File:Gropius and Seidler by Dupain 1954.jpg|thumb|Gropius with [[Harry Seidler]] in Sydney, Australia, in 1954|alt=]] 1926 йылдан Гропиус күпләп торлаҡ йорттар төҙөү менән, ҡала төҙөлөшө һәм социаль мәсьәләләр сисеү менән шөғөлләнә, төҙөлөштө рационалләштереүҙе тәҡдим итә. Ул бик күп торлаҡ йорттар проектлай : ''Дессау-Тёртен'' (1926—1931 йылдар) ҡасабаһы, ''Даммершток'' (1928—1929 йылдар), [[Берлин]]да Сименсштадт (1929/30 гг.) торлаҡ кварталын һәм 1930/1931 йылдарҙа [[Берлин|Берлинда]] «Ванзее күле ярындағы төҙөлөш» проекттарын эшләй. 1934 йылда национал-социалистарҙың Баухаусты «марксизм сиркәүе» тип ҡаты тәнҡитләүенән һуң, Гропиус Англияға күсеп китә. 1937 йылда [[АҠШ]]-ҡа китә һәм [[Гарвард университеты]]ның архитектура профессоры булып эшләй (''«Graduate School of Design»'') . 1946 йылда Гропиус «The Architects Collaborative, Inc.» (TAC) төркөмөн булдыра. Был төркөмдөң эш һөҙөмтәһе — Кембриджда [[Гарвард университеты]]ның уҡытыу үҙәге (Graduate Center der Harvard University in Cambridge) (1949/50 гг.); Гропиустың Гарвардтағы уҡыусылары араһында — бик уңышлы эшләүсе Йео Минь Пей. [[Файл:Hansa4tel 5a.jpg|thumb|right|Жилой дом в Ганзафиртель, 1950-е]] Ғүмеренең һуңғы йылдарында Гропиус [[Берлин|Берлинда]] йәшәй, унда 1957 йылда «Интербау» төҙөлөш күргәҙмәһе сиктәрендә Ганзафиртель районындағы торлаҡ кварталында туғыҙ ҡатлы йорт проектын эшләй ({{lang-de|Interbau}}). Эскә кереп торған ярым түңәрәк фасад һәм асыҡ беренсе этаж, алға сығып торған ярым түңәрәк көньяҡ фасад һәм асыҡ беренсе этаж - һуңғы модерндың ғәҙәти өлгөһө. 1963 йылда Гропиус Берлин Ирекле университеты почетлы докторы исеменә лайыҡ була . Гропиус [[1969 йыл]]дың [[5 июль|5 июле]]ндә [[АҠШ]]-та, [[Бостон]] ҡалаһында вафат була. == Проекттары == {{Hider|title = ''Проекттары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Завод «Фагус», Альфельд-на-Лайне (совместно с [[Мейер, Адольф (архитектор)|А. Мейером]]), 1910—1911, 1924—1925 * Оформление павильона немецкого Веркбунда на Всемирной выставке в Генте (Бельгия); золотая медаль выставки, 1913 * Проект выставочного помещения Объединённых мастерских по изобразительному и прикладному искусству (Берлин), 1913 * Проекты оформления спальных железнодорожных вагонов нового типа, выпускаемых на заводах Кенигсберга, и легковых автомобилей для автомобильной фирмы в Кёльне, 1913 * Проекты жилых и фабричных зданий в Виттенберге, Франкфурте-на-Майне, Позене, Вене, Берлине и Померании (все в соавторстве с А. Мейером), 1913 * Административно-фабричный корпус и зал для машин «Образцовой фабрики» для выставки Немецкого союза ремесленных предприятий в Кёльне (в соавторстве с А. Мейером), 1914 * Фабричные, торговые и общественные сооружения в Померании, 1914 * Дом Баумфельда в Берлине (проект в соавторстве с А. Мейером; строительство совместно с учениками Баухауса), 1919 * Проект памятника [[Мартовские павшие|жертвам]] [[Капповский путч|Капповского путча]] в Веймаре, 1921 * Конкурсный проект здания обувной фабрики в Эрфурте (в соавторстве с А. Мейером; вторая премия), 1921 * Корпус завода сельскохозяйственной техники «Gebr. Kappe & Co.», Альфельд, 1922—1924 * Жилой дом профессора доктора Феликса Ауэрбаха, Йена, 1924 * Здание муниципального театра в Йене, ряд жилых домов в Йене, Тюрингии, Берлине, Альфельде, 1923—1924 * Проект здания редакции «Чикаго трибюн» (в соавторстве с А. Мейером), 1923—1924 * Здание Баухауса в Дессау (проект в соавторстве с А. Мейером; строительство совместно с учениками Баухауса), 1925—1926 * Преподавательский корпус («Дом мастеров» — «Meisterhäuser») Баухауса в Дессау, 1925—1926 * Оформление выставки немецкого Веркбунда в Стокгольме, 1926 * Жилой посёлок Тёртен в Дессау, 1926—1928 * Проект здания «Тотального театра» для Берлина в соответствии с идеями [[Пискатор, Эрвин|Э. Пискатора]], 1927 * два здания в выставочном жилом посёлке [[Вайсенхоф|«Вайсенхоф»]] в Штутгарте, 1927 * Дом Терезы Цукеркандл (Therese Zuckerkandl), Йена, 1927—1929 * Урегулирование жилой застройки в районе {{langi|de|Dammerstock}} в Карлсруэ, 1928—1929 * Проектирование рядовой застройки жилыми домами в районе Сименсштадт под Берлином, 1929—1930 * Оформление павильона немецкого Веркбунда в Париже, 1929—1930 * Проект оформления легкового автомобиля «Адлер», 1929—1930 * Конкурсные проекты зданий театра для Харькова и Дворца Советов для Москвы, 1930 * Частная архитектурная практика в Лондоне (в соавторстве с М.Фрайем), 1934—1937 * Gropius Haus, Lincoln, Massachusetts, 1937 * Packaged House System zusammen mit Konrad Wachsmann (Lincoln (Massachusetts, USA)), 1941—1943 * Корпус для аспирантов в Гарвардском университете (в соавторстве с Брауном, Лайфордом и Фробесом), 1948—1950 * ряд проектов мебели для австрийской фирмы «Тонет», 1950 * Проекты зданий «Бостон-центра» в Бостоне и офиса МакКормик в Чикаго, 1953 * Wohnhaus Stichweh, Hannover, 1952—1953 * Проекты зданий начальных школ для штата Массачусетс, 1954—1959 * 9-и этажный жилой дом для выставки «Интербау» в Западном Берлине (совместно с «ТАС» и В. Эбертом) * Проектирование и строительство комплекса [[Багдадский университет|Багдадского университета]] (совместно с «ТАС» и Р. МакМилланом), 1957 * Pan-Am-Wolkenkratzer in Manhattan, 1957/59 * Planung der Gropiusstadt im damaligen West-Berlin, с 1960 (позже изменено) * Здание посольства США в Афинах, 1956—1961 * Проект здания «Монико» на пл. Пикадилли в Лондоне, 1961 * Porzellanfabrik Rosenthal am Rotbühl, 1965 в Сельбе * Die Glaskathedrale (официально: Thomas Glaswerk), 1968 в Амберге}} == Шәхси тормошо == 1910 йылда Вальтер Гропиус композитор Густав Малерҙың ҡатыны Альма Малер менән таныша. 1915 йылда композитор вафат булғас, Гропиус менән Альма өйләнешә. Был никахта 1916 йылда ҡыҙҙары Манон тыуа. 1920 йылда улар айырылыша. 1923 йылда Гропиус Ильзе Фран исемле журналисткаға өйләнә. <gallery> File:Dessau Bauhaus-Gebäude asv2024-06 img1.jpg|[[Bauhaus]] Dessau building, built 1925–26 File:Walter Gropius photo Gropius house Lincoln MA.jpg|Gropius House (1938) in Lincoln, Massachusetts File:Reception stair.jpg|The Alan I W Frank House File:Aluminum City Terrace, Gropius, HAER PA,65-NEKEN,3-2.jpg|Aluminum City Terrace (1944) </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Теоретик эштәре == * Гропиус В. Границы архитектуры (серия: Проблемы материально-художественной культуры). — под ред. В. И. Тасалова. — М.: Искусство, 1971. — 286 с. * Gropius W. The New Architecture and the Bauhaus, London, Faber and Faber, 1935. — 112 p. * Gropius W. Scope of Total Architecture. New York. Harper and Bros, 1955. — 155 p. == Әҙәбиәт == * Васильева Е. Идеальное и утилитарное в системе интернационального стиля: предмет и объект в концепции дизайна XX века. // Международный журнал исследований культуры, № 4 (25), 2016, с. 72-80. * Тасалов В. «Тотальная архитектура» — утопия или реальность? // Гропиус В. Границы архитектуры. М.: «Искусство», 1971. c. 8 — 70. * Шукурова А. «Синий всадник» в Баухаузе // Шукурова А. Архитектура Запада Архитектура Запада и мир искусства XX века. М.: Стройиздат, 1990 г.; ISBN 5-274-00198-X. * Müller U. Raum, Bewegung und Zeit im Werk von Walter Gropius und Ludwig Mies van der Rohe. Akademie-Verlag, Berlin 2004, ISBN 3-05-004059-9. * Pieper J. Das Fagus-Werk; Prinzipien und Elemente historischer Baukunst im Gründungsbau der Moderne. Aachen: Geymüller Verlag für Architektur, 2016, ISBN 978-3-943164-11-4. * Reginald I. Walter Gropius. Der Mensch und sein Werk. Gebrüder Mann. Berlin, 1983, ISBN 3-7861-1372-6. * Reginald I. Walter Gropius: An illustrated Biography of the Creator of the Bauhaus. Berlin: Bulfinch Press, 1991. ISBN 0-8212-1753-4. == Һылтанмалар == {{Commonscat-inline|Walter Gropius|Вальтер Гропиус}} * [http://www.bildindex.de www.bildindex.de Фотографии работ В. Гропиуса{{ref-de}}] * [https://web.archive.org/web/20040712083224/http://www.tu-harburg.de/b/kuehn/wgropius.html Биография и творчество В. Гропиуса{{ref-de}}] * [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/GropiusWalter/ Биография на сайте Немецкого исторического музея{{ref-de}}] * [https://web.archive.org/web/20210225212138/http://www.bauhausstadt.de/ Дессау — город баухауса{{ref-de}}] {{внешние ссылки}} [[Категория:Архитекторы Германии]] [[Категория:Архитекторы США]] [[Категория:Архитекторы-модернисты]] [[Категория:Дизайнеры Германии]] [[Категория:Архитекторы небоскрёбов]] [[Категория:Персоналии:Кембридж (Массачусетс)]] [[Категория:Баухаус]] [[Категория:Преподаватели Баухауза]] [[Категория:Градостроители Германии]] [[Категория:Участники Первой мировой войны]] [[Категория:Лауреаты премии Гёте]] [[Категория:Похороненные на Юго-Западном кладбище (Штансдорф)]] [[Категория:Архитекторы Афин]] [[Категория:Архитекторы Берлина]] [[Категория:Архитекторы Лондона]] [[Категория:Почётные доктора Ганноверского университета]] 75wtpl357b161hme2l89i1l5ez0uztt 0 130939 1309246 1308092 2026-11-08T02:52:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309246 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Дәүләтов}} {{Политик | Имя = Дәүләтов Рәшит Мостафа улы | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Имя при рождении = | Псевдонимы = | Дата рождения = 27.01.1958 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]]<ref name="БР">1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]</ref> {{ТУ|Яңауыл районы}}<br> [[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман ауылы]] | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{USSR}}<br>{{RUS}} | Образование = Ҡазан дәүләт техник университеты | Вероисповедание = | Учёная степень = | Партия = Берҙәм Рәсәй | Основные идеи = | Род деятельности = [[Нефтекама]] ҡала<br>хакимиәте башлығы. | Награды = [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993). | Сайт = }} '''Дәүләтов Рәшит Мостафа улы''' ([[27 ғинуар]] [[1958 йыл]]) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2014—2019 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы<ref>[http://neftcity.ru/index.php?dn=article&to=art&id2= Официальный сайт администрации городского округа г. Нефтекамск. Глава администрации городского округа г. Нефтекамск Давлетов Рашит Мустафович]{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993). == Биографияһы == Рәшит Мостафа улы Дәүләтов 1958 йылдың 27 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның<ref name="БР" /> [[Яңауыл районы]] [[Ҡарман (Яңауыл районы)|Ҡарман ауылында]] тыуған. 1980 йылда «Автомобилдәр һәм тракторҙар» һөнәре буйынса Ҡазан авиация институтын (хәҙер Ҡазан дәүләт техник университеты) тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Нефтекама автозаводы|Нефтекама үҙ бушатҡыс машиналар заводында]] башлай. Бында ул 2014 йылға тиклем эшләй. Башта инженер-конструктор, артабан 1984 йылға тиклем заводтағы СССР Оборона министрлығының Хәрби вәкиллегендә техник була. 1984—2000 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә өлкән мастер, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы булып эшләй. 1993 йылда Рәшит Дәүләтов «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 2000—2014 йылдарҙа «Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә кадрҙар һәм социаль мәсьәләр буйынса директор вазифаһын башҡара. 2014 йылдың 31 мартынан Рәшит Мостафа улы Дәүләтов — Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы<ref>[http://gsrb.ru/ru/press-center/news/181/ Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал). Пресс-центр. Новости. Главой администрации городского округа город Нефтекамск стал депутат Государственного Собрания Рашит Давлетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107224811/http://gsrb.ru/ru/press-center/news/181/ |date=2018-11-07 }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}</ref><ref>[http://delogazeta.ru/news/a-6406.html Рашит Давлетов назначен главой администрации городского округа. ДЕЛОГАЗЕТА сайты, 2014, 31 март]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}</ref>. 2016 йылдың 26 октябрендә был вазифаға контракт нигеҙендә ул яңынан тәғәйенләнде<ref>[http://www.asmo-rb.ru/news/newsmp/2003-naznachenie-glavoy-administracii-goroda-neftekamsk-vnov-izbran-rashit-davletov.html Ассоциация «Совет муниципальных образований Республики Башкортостан». Официальный сайт. НАЗНАЧЕНИЕ: Главой администрации города Нефтекамск вновь избран Рашит Давлетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908031212/http://www.asmo-rb.ru/news/newsmp/2003-naznachenie-glavoy-administracii-goroda-neftekamsk-vnov-izbran-rashit-davletov.html |date=2018-09-08 }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013)<ref>[https://news.mail.ru/politics/14775863/ Новости Mail.Ru сайты. 16 сентября 2013, источник: ИА Башинформ, (новости источника). Опубликован список избранных депутатов Госсобрания Башкортостана пятого созыва. 15. Давлетов Рашит Мустафович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}</ref><ref name="РЭК">[https://candidates.golosinfo.org/p/95416-davletov-rashit-mustafovich Сайт Российская энциклопедия кандидатов. Давлетов Рашит Мустафович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821053531/https://candidates.golosinfo.org/p/95416-davletov-rashit-mustafovich |date=2019-08-21 }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}}</ref>. * Нефтекама ҡала Советы рәйесе урынбаҫары. * Нефтекама ҡала Советы депутаты<ref name="РЭК" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1993)<ref>{{Cite news|title=Указ Президента Российской Федерации от 23.04.1993 г. № 498|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/3433|work=Президент России|accessdate=2019-01-27|language=ru}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956932 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» → Карточка персоны. Давлетов Рашит Мустафович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128033311/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956932 |date=2018-01-28 }}{{ref-ru}}{{V|27|01|2018}} [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүселәре]] acimflb7ec1xovslk36p96df7bb519a 0 130978 1309254 1303111 2026-11-08T04:13:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309254 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:J-24_yacht_racing,_Sydney_Harbour.jpg|мини|260x260пкс|Регата — елкән спорты буйынса ярыш төрө ]] '''Елкән спорты, Яхтинг, Сэйлинг''' ({{lang-en|Sailing}}) — [[:Категория:Һыу спорты төрҙәре|һыу спорты]] төрө, спортсыларҙың башлыса яхталарға ҡуйылған елкәндәрҙе файҙаланып ярышыуынан ғибәрәт. Елкән спорты географик урыны буйынса ҡулай илдәрҙә бигерәк тә үҫкән. Яхтинг [[Нидерланд]]та<ref>Возможно, что в Нижней [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Германии].</ref> XVI быуатта барлыҡҡа килгән. Голландса-латинса һүҙлектә «jaght» (күрәһең, «jagen» — «ҡыуыу», «эҙәрләү» тигәндән яһалғандыр) һүҙе тәү башлап 1599 йылғы баҫмала осрай. == Елкән спорты тасуирламаһы == Елкән спорты — ел көсө менән ҡыуылыусы судноларҙа йә спорт снарядтарында (мәҫәлән, таҡтала) ярышыуҙан торған һыу спорты төрө. Бындай суднолар яхта тип атала. Хәҙер елкән спорты менән йәй көнө һыуҙа ғына түгел, ҡыш боҙҙа ла шөғөлләнергә була. Ҡышҡы елкән ярыштары конькиға йә саңғыға ултыртылған снарядтарҙа үтә. Бындай яхта буер тип атала. Яхталарҙың төҙөлөшө һәм елкәндәрҙең аэродинамик формаһы, елкән ҡорамалының конструкцияһы яхталарҙы ел йүнәлешендә генә түгел, елгә ҡырын ҡуйып та хәрәкәтләндерергә мөмкинлек бирә. Заманса яхталарҙа ел йүнәлешенә ҡарата осло мөйөш яһап йөрөп була. Ошо арҡала яхта, галстарҙы үҙгәртеп (боролоштар яһап), баҫҡыстан үрләгән кеүек елгә ҡаршы ла хәрәкәт итә ала. === Ярыштар форматы === Елкән спорты ярыштарында тиҙлек мөһим: билдәләнгән дистанцияны кем шәберәк үтә, шул еңеүсе була. Бер төркөмдәге яхталарға старт бер юлы бирелә. Әммә улар тик торған урындан стартҡа ҡуҙғалмай, ә нисек ҡулай, шулай йөрөп торалар, әммә старт мәленә тиклем ике буй араһын ғына үтергә ярамай. «Старт асыҡ» тигән сигналдан һуң яхталар, ошо ике буй араһындағы старт һыҙығын киҫеп үтеп, билдәләнгән дистанция буйлап финишҡа ҡарай хәрәкәт итә башлай. Дистанцияла эҙмә-эҙлекле үтелә торған бер нисә буй тора, уларҙың һәр береһен ярышты ойоштороусылар күрһәткән яғынан урап үтергә кәрәк. Кем бөтә буйҙарҙы дөрөҫ эҙмә-эҙлелектә, дөрөҫ яғынан үтә һәм бөтәһенән дә алдараҡ финишҡа килеп етә, шул еңә. Төрлө тиҙлекле яхталар ярышҡан саҡта һәр яхтаның үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып төҙөлгән гандикап һәм яхтаның дистанцияны үтеү ваҡытын иҫәпләү формулаһы төҙөлә. === Тәүге ярыштар === Елкәнле судноларҙа тәүге уҙыштар «сәй клиперҙары» тип йөрөтөлгән [[Англия]] суднолары араһында башлана. Ул саҡта Англияға [[Һиндостан]]дан сәй ташыйҙар. Англияға беренсе булып килеп еткән карап сәйҙе ҡиммәткәрәк һата алған. Һуңынан ундай ярыштар рәсмиләштерелә. === Спорт яхталарының классификацияһы === Елкән спорты ярыштары ғәҙәттә бер иш төҙөлөшлө яхталарҙа үткәрелә. Бер йә бер нисә уҙыштан торалар. Бер нисә уҙыштан торған ярыш регата тип атала. Һәр уҙышта яхта нисәнсе урын алһа, шул һандағы мәрәйҙәр бирелә. Регатаның бөтә уҙыштары буйынса иң яҡшы күрһәткесле яхта еңеүсе була. Ярыш яхталары ғәҙәттә бер конструкция буйынса һәм «класс ҡағиҙәләре» тигән аныҡ ҡағиҙәләр буйынса төҙөлә. Бындай яхталар бер класҡа берләштерелә. Ҙур яхталарҙы төҙөгәндә һәр йәһәттән бер төрлө ҡағиҙәләргә тулыһынса буйһоноу ҡатмарлы. Ундай яхталар ярышҡанда тәүҙә һәр береһен параметрҙар йыйылмаһы буйынса үлсәйҙәр, шунан, махсус формула буйынса махсус коэффициенттарҙы иҫәпләп сығарып, улар ярҙамында яхтаның дистанцияны үтеү ваҡытын иҫәпләйҙәр. Шунан һуң бөтә ҡатнашҡан яхталарҙың мәрәйҙәрен сағыштырып, еңеүсене асыҡлайҙар. Бындай ярыштар «гандикап буйынса уҙыштар» тип йөрөтөлә. === Донъяла елкән спорты ярыштары === Ҙур яхталар араһында елкән спорты ярыштарының иң абруйлыһы — «Америка Кубогы» ярыштары. Был ярышта ғәмәлдә технологиялар, эре синдикаттар көс һынаша, ә Кубок еңеүсеһе Кубоктың киләһе циклына яхталар класын билдәләй. Америка Кубогына уҙыштар барышында фәнни, техник һәм технологик эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә төрлө яңы технологиялар һәм материалдар табыла, улар хәҙер аэрокосмос сәнәғәтендә һәм башҡа тармаҡтарҙа уңышлы ҡулланыла. Олимпия программаһына елкән спорты ярыштары 1900 йылда Париждағы [[йәйге Олимпия уйындары]]нда индерелә һәм шул ваҡыттан алып һәр Олимпиадала үткәрелә. Ярыштар яхталарҙың бер нисә класы араһында бара. Ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар, ҡатнаш экипаждар ярыша. Олимпия уйындарында елкәнле спорттағы СССР-ҙың беренсе алтын олимпия миҙалын 1960 йылда Тимер Пинегин һәм Федор Шутков экипажы техник яҡтан ҡатмарлы «Звёздный» яхталар класында яулай. Олимпия уйындарында совет һәм Рәсәй призерҙары (рулевойҙар): Эспер Белосельский-Белозерский, Иосиф Шомакер, Тимер Пинегин, Александр Чучелов, Валентин Манкин, Борис Будников, Виктор Потапов, Андрей Балашов, Георгий Шайдуко, Стефания Елфутина. СССР һәм Рәсәй тарихында донъя һәм Европа Чемпионаттарында һәм беренселектәрендә, Донъя кубоктарында яуланған миҙалдар күп. 2016 йылғы Олимпия уйындарында Стефания Елфутина RS-X елкәнле таҡтаһы класында ҡатын-ҡыҙҙар араһында бронза миҙал ала. === Яхтинг === Елкәнле спорттан тыш, яхтинг төшөнсәһе бар. Ул күпкә киңерәк мәғәнәгә эйә, уны елкәнле туризм тип атарға була, сөнки яхтингҡа ярышыуҙан бигерәк, ял итеү яғы хас. '''Яхтинг яхталарҙың бөтә төрҙәрендә''': елкәнле, моторлы яхталарҙа, гулеттарҙа, елкәнле-моторлы катамарандарҙа үткәрелә ала. '''Үткәреү урыны буйынса''' яхтингты шартлы рәүештә түбәндәгеләргә бүлергә була: * диңгеҙ * океан * күл<ref>Первые три вида яхтинга в англоязычной литературе объединяются в категорию круизинга (Cruising).</ref> * йылға. Яхтинг менән шөғөләнгән кешеләрҙе яхтсмен тип атайҙар. Башҡа спорт төрҙәренән айырмалы, елкән спортында спортсының тәбиғи сифаттары бик ҙур әһәмиәткә эйә түгел. Яхтсмендарҙың квалификацияһы кимәленә ҡарап, яхтингты ''профессиональ'' һәм ''һәүәҫкәргә ''бүләләр. Квалификация кимәле сертификаттар йә төрлө ярыштарҙа, регаталарҙа ҡатнашыу менән раҫлана. Король Яхта Ассоциацияһы (Royal Yachting Association, RYA) биргән инглиз сертификаттар, Халыҡ-ара Яхта Ассоциацияһы (International Yacht Training, IYT) сертификаттары юғары баһалана. Европала ICC (International Certificate of Competence) рәсми документ һанала. Рәсәй сертификаттары (хатта яхта капитаны таныҡлығы) халыҡ-ара юридик көскә эйә түгел. Рәсәй сиктәренә иң яҡындағы билдәле яхтинг мәктәптәренең береһе [[Төркиә]]ләге Мәрмәрис ҡалаһында урынлашҡан. == СССР-ҙа буерҙарҙағы хәрби хәрәкәттәр == XX быуатта буерҙар Бөйөк Ватан һуғышы барышында 1941—1944 йылдарҙа Ладогала һәм Балтикала уңышлы файҙаланыла. Автомобиль юлдары һалғанға тиклем улар блокадалағы Ленинградты тәьмин итеүҙә һәм халҡын эвакуациялауҙа, Тормош юлын хеҙмәтләндереүҙә ҡулланыла. Буерҙарҙы хәрби файҙаланыуға спорт мастерҙары И. П. Матвеев һәм Н. М. Ермаков етәкселек итә<ref>{{cite web|url=http://katera.ru/files/magazines/54/kiy054.djvu|title=В битве за город Ленина|subtitle=Встреча ветеранов в редакции|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=1975|format=|work=|publisher="Катера и яхты", вып. 54, с. 1-10|accessdate=2016-09-24|lang=|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=|ref=В битве}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://fsorspb.ru/phocadownload/Knigi/70-pobeda_2015.pdf|title=Книга памяти и славы профсоюзного спорта Ленинграда|subtitle=Справочное художественно-публицистическое издание, 240 с. С-Петербург|author=Рогаткин А. В., Шиянов Л. П.|date=2015|pages=с. 74|accessdate=2016-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729090628/http://fsorspb.ru/phocadownload/Knigi/70-pobeda_2015.pdf |date=2016-07-29 }}</ref><ref>[http://komen-dant.livejournal.com/825213.html Про парусники на Дороге жизни, или Буера в обороне Ленинграда. 2014-02-12]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == # {{Китап|автор=[[Баринов, Марк Михайлович|Баринов М. М.]]|заглавие=Песня о парусе|ответственный=Оформление художника [[Давыдов, Виталий Тимофеевич|В. Т. Давыдова]]|место=М.|издательство=[[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]]|год=1962|страниц=136|тираж=25000}} # {{Китап|автор=Батюшков Ю.Н., Липский М.П.|заглавие="Паруса над заливом"|место=М.|издательство="Советская Россия"|год=1961|страниц=79|тираж=6000}} # [https://drive.google.com/file/d/16fR1eWq02w2glo4uf8WfAyp6hMgEkp4S/view Список призёров первенств (чемпионатов) СССР по парусному спорту. 1948—1958] # {{Cite web|title=Список чемпионов СССР по парусному спорту до 1976 года|url=http://sport-history.ru/books/item/f00/s00/z0000030/st022.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6oSJRUrE9|archivedate=2017-02-22|publisher=sport-history.ru|accessdate=2017-02-22}} # {{Мәҡәлә|автор=Сухов Л. В., Гальперин М.|заглавие=Юбилей московских яхтсменов|ссылка=http://katera.ru/magazine/69|издание=«Катера и яхты»|тип=журнал|год=1977|номер=5(69)|страницы=24-27}} Из истории спорта. # {{Cite web|title=История парусного флота СССР в цифрах|url=http://www.fps-nn.ru/news/anatolij-kondakov-odolev-planku-55|archiveurl=https://www.webcitation.org/6mGtNHJoD|archivedate=2016-11-25|author=Кондаков А. Н.|format=Word|publisher=ФПС Нижегородской области|date=2016-11-06|accessdate=2016-11-25}} # [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/05/22/articles_550.html Сергей Борисов. Наша Олимпийская история. Стокгольм. 1912. Журнал Yacht Russia, вып. 85, 2016] # [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/05/22/articles_573.html Сергей Борисов. Наша Олимпийская история. 1952-1956-1960-1964-1968-1972-1976. Журнал Yacht Russia, вып. 86, 2016] # [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/06/22/articles_574.html Сергей Борисов. Наша олимпийская история: 1980-1984-1988-1992 Журнал Yacht Russia, вып. 87, 2016] # [http://www.yachtrussia.com/articles/2017/06/22/articles_579.html Сергей Борисов. Наша олимпийская история: 1996-2000-2004-2008-2012 Журнал Yacht Russia, вып. 88, 2016] # {{Cite web|title=80 лет под парусом|url=http://dengoroda-nn.ru/s-yubileem/80-let-pod-parusom|author=Ирина Белова|date=2016|quote=Восьмидесятилетняя история парусного спорта в Горьком хранит имена Валерия Павловича Чкалова — почетного главного судьи 2-й Поволжской парусной регаты, профессора Михаила Вениаминовича Колокольцева — первого руководителя Нижегородской парусной секции, яхтсмена и конструктора Ростислава Евгеньевича Алексеева, братьев Рябовых — строителей первых спортивных парусных судов. В годы Великой Отечественной войны яхтсмены-буеристы, в состав которых входили и нижегородцы, используя свое спортивное мастерство, обеспечивали патрулирование Финского залива и защиту «Дороги жизни» на Ладожском озере. Невзирая на трудности того времени, соревнования по парусному спорту проходили даже в блокадном Ленинграде!|accessdate=2017-04-14}} # [[wikibooks:Sailing/Extras#cite_note-6|Парусный спорт на портале Wikibooks, (англ.)]] == Һылтанмалар == * [http://www.sailing.org Международная Федерация Парусного Спорта «World Sailing»] * [https://web.archive.org/web/20180224050616/https://rusyf.ru/ Всероссийская Федерация Парусного Спорта] * [http://www.парусный-спорт.org Совет Массового Парусного Спорта] * [http://www.sailing-studsport.ru Студенческая Парусная Лига] * [http://www.parusniy-sport.org/regionalnye-federatsii Региональные Федерации Парусного Спорта на территории Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211123636/http://www.parusniy-sport.org/regionalnye-federatsii |date=2018-02-11 }} * [http://парусный-спорт.org/klassy-yacht-olimpic Перечень классов яхт, в которых проводятся официальные соревнования по парусному спорту на территории Российской Федерации] * [http://www.finnclass.ru Российская Ассоциация яхт класса Финн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213115451/http://www.finnclass.ru/ |date=2018-02-13 }} * [http://techno293.ru/ Российская Ассоциация класса Techno 293] * [http://www.openbic.ru/ Российская Ассоциация класса O’pen BIC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918070131/http://openbic.ru/ |date=2017-09-18 }} * [http://www.rsxclass.ru/ Российская Ассоциация класса RS:X] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320112829/http://rsxclass.ru/ |date=2018-03-20 }} * [http://www.lasersb3.ru/ Российская Ассоциация класса SB20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204173749/http://lasersb3.ru/ |date=2016-12-04 }} * [http://www.parusniy-sport.org/klassy-yacht-shvertboty/4/Associations Ассоциация национального класа «Луч»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724134040/http://www.parusniy-sport.org/klassy-yacht-shvertboty/4/Associations |date=2017-07-24 }} * [https://www.google.ru/search?q=&tbm=isch&tbs=rimg:CT1_1sox01vEEIjhNBHWAWy5uxsggpFgNOp-YNsYM4a03IXsvLTk659NVtzta-NOXEccMLEqt5UmKgQLPQyFW_1ZcyiSoSCU0EdYBbLm7GEWd3JyhrL2ZjKhIJyCCkWA06n5gRdq_1GFgFNeooqEgk2xgzhrTchexG_1BHcsYG8d8ioSCS8tOTrn01W3EWlFZ-70HIAqKhIJO1r405cRxwwRQFMz_1kbGDnsqEgksSq3lSYqBAhGb1ps4xQvNsyoSCc9DIVb9lzKJEZbtzHPIFlAK&tbo=u&sa=X&ved=0ahUKEwi94sevk4TYAhVGDZoKHVW_BVoQ9C8IHw Парусный спорт в изобразительном искусстве.] [https://www.google.ru/search?q=&tbm=isch&tbs=rimg:CT1_1sox01vEEIjhNBHWAWy5uxsggpFgNOp-YNsYM4a03IXsvLTk659NVtzta-NOXEccMLEqt5UmKgQLPQyFW_1ZcyiSoSCU0EdYBbLm7GEWd3JyhrL2ZjKhIJyCCkWA06n5gRdq_1GFgFNeooqEgk2xgzhrTchexG_1BHcsYG8d8ioSCS8tOTrn01W3EWlFZ-70HIAqKhIJO1r405cRxwwRQFMz_1kbGDnsqEgksSq3lSYqBAhGb1ps4xQvNsyoSCc9DIVb9lzKJEZbtzHPIFlAK&tbo=u&sa=X&ved=0ahUKEwi94sevk4TYAhVGDZoKHVW_BVoQ9C8IHw Google] {{Олимпия спорт төрҙәре}} [[Категория:Елкән спорты]] ejhft4zbd44wdiqm2ji3g30m1m152my 0 131281 1309178 1066467 2026-11-07T20:56:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309178 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета |название = Гонконг университеты |сокращение = HKU |эмблема = |изображение = |оригинал = {{lang-zh|香港大學}} <br />The University of Hong Kong |междуназвание = |прежнее = |девиз = {{lang-la|Sapientia Et Virtus}}<br />{{lang-zh|明徳格物}} |основан = [[1911 йыл|1911]] |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = |наименование должности =Ректор |фио должности = |президент = |научный руководитель = |студенты = 21 652 (2009)<ref>[http://www.hku.hk/cpaoesite/html/pub/quicks/2009.pdf The University of Hong Kong<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессоры = |преподаватели = |расположение = [[Гонконг]] |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.hku.hk/ hku.hk] |награды = |lat_dir = N |lat_deg = 22 |lat_min = 17 |lat_sec = 03 |lon_dir = E |lon_deg = 114 |lon_min = 08 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = HK }} '''Гонконг университеты''' ([[Инглиз теле|ингл.]] '''The University of Hong Kong''' йәғни '''HKU'''; [[Ҡытай теле|ҡыт.]] 香港大學) — [[Гонконг]]тың иң боронғо юғары уҡыу йорто. Университет 1911 йылда [[Британ империяһы]]на буйһонған осоронда нигеҙләнгән. Уҡыу теле — [[инглиз теле]]. «''Times Higher Education''» британ журналы рейтингыһына ярашлы, Гонконг университеты [[Азия]]ла 1-се урын<ref>[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/asia.html Top Universities in Asia 2010—2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120913060814/http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/asia.html |date=2012-09-13 }}</ref> һәм донъяла 21-се урын биләй<ref>[http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html Top 200 — The Times Higher Education World University Rankings 2010—2011]</ref>. 2008—2009 йылдарҙағы мәғлүмәттәр буйынса, университетта 21 652 кеше белем ала, шул иҫәптән 11 962 студент, 7 326 аспирант һәм 2 364 тикшеренеүсе-аспирант. == Тарихы == [[Файл:HKU1912.jpg|210px|left|thumb|Университеттың төп кампусы, 1912 йыл]] [[Файл:LordLugard.jpg|thumb|right|180px|Фредерик Лугард, Гонконг губернаторы һәм Гонконг университетының тәүге вице-канцлеры]] Университет үҙенең тарихын, 1887 йылда Лондон миссионерлыҡ йәмғиәте тарафынан нигеҙләнгән, элекке Ҡытайҙар өсөн медицина колледжынан алып бара. Һуңыраҡ ул университеттың медицина факультеты булып китә. Был колледжда «милләт атаһы» [[Сунь Ятсен]] уҡыған. Университетҡа 1911 йылда нигеҙ һалына. Шул ваҡыттағы Гонконг губернаторы Фредерик Лугард, Ҡытайҙа университет асыусы башҡа бөйөк державалар менән көнәркәшлек итеү өсөн (мәҫәлән [[Германия]] [[Шанхай]]ҙа Тунцзи университетына нигеҙ һала), Гонконгта университет ойоштороу кәрәклеген һиҙә. Медицина факультеты асылыуға ҡарамаҫтан, башта университет гуманитар фәндәргә ҙур өҫтөнлөк бирә<ref>[http://www.hku.hk/facmed/01us_history.htm HKU Li Ka Shing Faculty of Medicine — About Us — History and Development] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513055941/https://www0.hku.hk/facmed/01us_history.htm |date=2011-05-13 }}</ref>. Ваҡыт үтеү менән инженерия һәм сәнғәт факультеттары ойошторола. 1916 йылдың декабрендә университет үҙенең 28 (шул иҫәптән бишеһе почётлы) сығарылыш студенттары менән тәүге йыйылышын уҙғара. 1920-се йылдарҙың икенсе яртыһынан көнсығыш мәҙәниәткә күберәк иғтибар бүленә башлана. 1941 йылда [[Япония]] Гонконгты яулап алғанда, университет бинаһы зыян күрә, университет 1945 йылға ҡәҙәр ябыла. [[Файл:HKU Campus Hui Oi Chow Science Building RainyD.JPG|210px|right|thumb|Hui Oi-Chow Science Building (Мәғариф вакультеты бинаһы)]] [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң университет тергеҙелә һәм яңынан асыла. 1967 йылда социаль фәндәре факультеты, ә 1969 йылда — юридик (хоҡуҡ) факультеты ойошторола. 1961 йылда студенттарҙың һаны 1941 йыл менән сағыштырғанда 4 тапҡыр арта. 2001 йылда университетта 10-сы факультет — бизнес һәм иҡтисад факультеты асыла. Барлыҡ Гонконг студенттарының дөйөм иҫәбенең яҡынса 10 % Гонконг университетында белем ала — был ҡала өсөн иң юғары күрһәткес. == Территорияһы == [[Файл:The University of Hong Kong.jpg|210px|right|thumb|Eliot Hall һәм Meng Wah Complex]] Университеттың төп кампусы Гонконг утрауының Бонхам Роуд һәм Пок Фу Лам Роуд урамдарында урынлашҡан һәм Главный 160 000 м² майҙанды биләй. Был Гонконгта бик аҙ һаҡланып ҡалған британ колониаль өлгөләренең береһе булып тора. Медицина факультеты төп кампустан көньяҡ-көнсығышҡа 4,5 км алыҫлыҡта, Көньяҡ округта урынлашҡан. Бынан башҡа университет составына Яңы биләмәләрҙә урынлашҡан ауыл хужалығы тикшеренеү үҙәге һәм Гонконг утрауының д’Агилар моронондағы Диңгеҙ фәндәре институты керә. == Факультеттары == * Архитектура факультеты ([http://webarchive.loc.gov/all/20011126014302/http%3A//fac.arch.hku.hk/ Faculty of Architecture]) * Сәнғәт факультеты ([https://web.archive.org/web/20151225154250/http://arts.hku.hk/homepage/ Faculty of Arts]) * Бизнес һәм иҡтисад факультеты ([http://www.fbe.hku.hk/ Faculty of Business and Economics]) * Стоматология факультеты ([http://www.hku.hk/dental/english/index.html Faculty of Dentistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223084456/http://www.hku.hk/dental/english/index.html |date=2009-12-23 }}) * Мәғариф факультеты ([http://www.hku.hk/education/ Faculty of Education]) * Инженерия факультеты ([http://engg.hku.hk/home/index.htm Faculty of Engineering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110530124450/http://engg.hku.hk/home/index.htm |date=2011-05-30 }}) * Хоҡуҡ факультеты ([http://www.hku.hk/law/ Faculty of Law]) * Медицина факультеты ([http://www.hku.hk/facmed/ Li Ka Shing Faculty of Medicine]) * Фән факульеты ([http://www.hku.hk/science/ Faculty of Science]) * Социаль фәндәр факультеты ([http://www.hku.hk/socsc/ Faculty of Social Sciences]) == Ректорҙары == * 1912—1918 сэр Чарльз Элиот * 1918—1921 профессор Г. П. Джордан * 1921—1924 сэр Уильям Браньейт * 1924—1937 сэр Уильям Хорнелл * 1937—1949 доктор Данкен Слосс * 1949—1964 сэр Линдсей Тасмен Райд * 1964—1965 доктор У. К. Дж. Ноулз * 1965 профессор А. Дж. С. Макфэдзин * 1965—1972 доктор Кеннет Эрнест Робинсон * 1972—1986 профессор Рейсон Ли-сунг Хуанг * 1986—1995 профессор Ванг Гунву * 1996—2000 профессор Патрик Йю-чунг Ченг * 2000—2002 профессор Уильям Йен Рис Дэвис * 2002—2014 профессор Лап-чи Цуй * 2014 — профессор Петер Уильям Мэтисон == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡытай университеттары]] [[Категория:Гонконг]] p25je7pmmeln4ecldwu2gvsc6kex4cj 0 131589 1309275 1278621 2026-11-08T06:44:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309275 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Заһитов}} {{Спортсмен |имя = Алина Заһитова |фотография = 2016 Grand Prix of Figure Skating Final Alina Zagitova IMG 3438.jpg |размер = 220px |подпись = |страна = {{RUS}} |место_проживания = [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] |дата_рождения = 18.5.2002 |место_рождения = [[Рәсәй]] [[Удмуртия]] {{ТУ|Ижевск}} ҡалаһы |рост = 156 |бывшие_тренеры = Лариса Санина<br>Наталья Антипина |тренер = Этери Тутберидзе<br>Сергей Дудаков |бывшие_хореографы = |хореограф = Этери Тутберидзе<br>Даниил Глейхенгауз |место_в_рейтинге_ISU = 5 |сумма_результат = 239.57 |короткая_результат = 82.92 (WR) |произвольная_результат = 158.08 |последнее_обновление = 21.02.2018 |награды = {{Заслуженный мастер спорта России}} {{Орден Дружбы|2018}} |медали = {{турнир|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Алтын|Пхёнчхан 2018|яңғыҙ шыуыу}} {{медаль|Көмөш|Пхёнчхан 2018|команда ярышы}} {{турнир|Европа чемпионаттары}} {{медаль|Алтын|Мәскәү 2018|яңғыҙ шыуыу}} }} '''Заһитова Алина Илназ ҡыҙы''' ([[18 май]] [[2002]], [[Ижевск]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) — Рәсәй фигурисы, «яңғыҙ шыуыусы ҡатын-ҡыҙ» категорияһында сығыш яһай. 2018 йылда [[Пхёнчхан]]да уҙған [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]] чемпионы<ref>[http://www.vesti.ru/m/doc.html?id=2990156 Алина Загитова и Евгения Медведева выиграли турнир фигуристок. Вести. Ru сайты, 2018, 23 февраль]{{ref-ru}}{{V|23|02|2018}}</ref> һәм команда ярышының көмөш призёры. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)]] кавалеры (2018)<ref name="ДО">[https://www.rbc.ru/society/28/02/2018/5a96cce19a79477acdbeaa0f?from=main Путин вручил награды призерам Олимпиады. «РБК-Башкортостан» сайты. 2018, 28 февраль]{{ref-ru}}{{V|01|03|2018}}</ref>. 2018 йылда Европа чемпионы. 2017 йылда Гран-при финалы еңеүсеһе. Юниорҙар араһында донъя чемпионы (2017)<ref>{{Cite web|url=http://uniorsport.ru/figure_skating_taipei_2017.php|title=Чемпионат мира среди юниоров по фигурному катанию. Тайбей (Китайский Тайбэй/Тайвань).|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. 2018 йылда Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры<ref>{{cite news|url=http://tass.ru/sport/4956818|title=Фигуристам Загитовой и Коляде присвоено звание заслуженного мастера спорта РФ|date=14 февраля 2018|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2018-03-01}}</ref>. 2018 йылдың ғинуарына ҡарата Заһитова Халыҡ-ара конькиҙа йүгереүселәр союзының рейтингында 5-се урынды биләй<ref>{{cite web|url=http://www.isuresults.com/ws/ws/wsladies.htm|title=ISU World Standings for Figure Skating and Ice Dance|author=|website=|date=|publisher=[[Международный союз конькобежцев|ИСУ]]|lang=en|accessdate=2017-09-30|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Ғаиләһе == Атаһы — хоккей тренеры Илназ Заһитов<ref>[http://susanin.udm.ru/news/2016/12/08/465014 Фигуристка из Удмуртии Алина Загитова выступит в финале юниорского Гран-при в Марселе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225144434/http://susanin.udm.ru/news/2016/12/08/465014 |date=2016-12-25 }}</ref>, сығышы менән [[йәнәй]] [[башҡорттар]]ының Әжибәй ауылынан<ref>http://nailtimler.com/articles_page/auly_menzelinskih_bashkir/menzel_uezd_aktanysh_rayon/menzel_uezd_aktanysh_rayon_aziaba.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025022713/https://nailtimler.com/articles_page/auly_menzelinskih_bashkir/menzel_uezd_aktanysh_rayon/menzel_uezd_aktanysh_rayon_aziaba.html |date=2020-10-25 }}</ref><ref>хәҙерге Татарстандың Аҡтаныш районы</ref>. Ата-әсәһе уға исемде нәфис гимнаст Алина Кабаева хөрмәтенә ҡушҡан. Һеңлеһе Сабина Заһитова ла фигуралы шыуыу менән шөғөлләнә<ref>[http://www.fsrussia.ru/intervyu/2658-alina-zagitova-roditeli-menya-nazvali-v-chest-aliny-kabaevoj.html Алина Загитова: «Родители меня назвали в честь Алины Кабаевой»]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) (2018)<ref name="ДО" /> * Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры * «BMW X6» автомобиле<ref>[http://www.interfax.ru/olymp2018/601850 Медведев передал призерам Олимпиады ключи от внедорожников BMW. «Интерфакс» сайты]{{ref-ru}}{{V|01|03|2018}}</ref> == Карьераһы == === Башланғыс осор === «Самбо-1970» спорт һәм белем биреү үҙәгенең «Хрустальный» бүлексәһе (Мәскәү) тәрбиәләнеүсеһе, Этери Тутберидзе һәм Сергей Дудаков төркөмөндә күнегә. Фигуралы шыуыу менән [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһындағы «Юбилейный» спорт һарайында<ref>[http://msport.business-gazeta.ru/article/209829/ Новая звезда фигурного катания. Она могла бросить всё в 14 лет, но теперь обходит Медведеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129004254/http://msport.business-gazeta.ru/article/209829/ |date=2018-01-29 }}, 22.01.2018</ref> 2007 йылда шөғөлләнә башлай. 2015 йылға тиклем Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә ([[Ижевск]]) тренер Наталья Антипинала күнегә. Һүрәт төшөрөү менән мауыға. === Юниорлыҡ осоро === ==== 2016—2017 миҙгеле ==== [[2016 йыл]]дың февралендә Рәсәй беренселегендә дебюты була, тәүге тиҫтәләге иң һуңғы урынды ала. Августа Францияла Гран-приҙың юниор этабында ҡатнаша һәм еңеү яулай<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1043307004.html Гран-при среди юниоров. Первый этап: Загитова одержала победу.]</ref>. Әммә сентябрҙә Словениялағы этапта бер аҙ уңышһыҙыраҡ сығыш яһай һәм бронза ала<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1044135209.html Гран-при среди юниоров. Пятый этап: Японка Кихира победила, Загитова третья.]</ref>. Шулай ҙа был уға юниорҙар араһында Гран-при финалына сығырға ҡамасауламай. Декабрҙә [[Марсель|Марселдә]] ул көнәркәштәренә бер ниндәй ҙә өмөт ҡалдырмай<ref>[http://www.sports.ru/figure-skating/1046337355.html Гран-при среди юниоров. Финал: Загитова одержала победу, Губанова — вторая.]</ref>. Юниор финалында балдар суммаһы буйынса юниор ярыштарының өс донъя рекордын ҡуя: ҡыҫҡа (70.92), ирекле программаларҙа (136.51) һәм йомғаҡлау суммаһында (207.43)<ref>[https://www.sports.ru/tribuna/blogs/myslistogosveta/1129958.html Монстры Этери Тутберидзе. Юные бесстрашные амазонки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213185934/https://www.sports.ru/tribuna/blogs/myslistogosveta/1129958.html |date=2016-12-13 }}</ref>. Йыл аҙағында милли чемпионат була, әммә күп белгестәрҙе ғәжәпләндереп, көмөш миҙалды ныҡышмалы көрәш менән генә яулай ала<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1046875305.html Чемпионат России. Медведева победила, Загитова — вторая, Сотскова — третья, Погорилая — четвёртая.]</ref>. 2017 йылдың февралендә Алина юниорҙар араһында Рәсәй беренселегендә ышаныслы еңеү яулай<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1048108254.html Чемпионат России среди юниоров. Загитова выиграла, Константинова вторая, Цурская третья.]</ref>. Тиҙҙән [[Төркиә]]гә Европа йәштәр Олимпия фестиваленә ебәрелә һәм унда ла еңә<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1048425683.html Европейский юношеский олимпийский фестиваль. Загитова одержала победу.]</ref>. Март уртаһында Тайбейҙа юниорҙарҙың донъя чемпионатында ҡатнаша һәм япон фигуристары менән ҡатмарлы көрәштә беренселекте яулай<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1049342930.html Чемпионат мира среди юниоров. Загитова победила, Хонда вторая, Константинова шестая.]</ref>. «Юниорспорт» журналы версияһы буйынса, ҡыҙҙар араһында «2017 йыл юниоры»<ref>{{Cite web|url=http://uniorsport.ru/Junior_2017.php|title=Юниор 2017 года|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. === Өлкәндәр ярыштарында === ==== 2017—2018 миҙгеле ==== 2017 йылдың сентябрендә өлкәндәр араһындағы тәүге ярышында (Lombardia Trophy 2017) «алтын» ала<ref>[https://rsport.ria.ru/figure_skating/20170915/1125789059.html Российская фигуристка Алина Загитова победила на Lombardia Trophy] ''РИА Спорт'', 15 сентября 2017</ref>, булған ҡаҙаныштарының бөтәһен дә яҡшырта. Ике айҙан ул Пекинда Гран-при серияһының Ҡытайҙағы этабында ҡатнаша, Вакабу Хигути менән Елена Радионованы артта ҡалдырып, беренсе урынды яулай<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1057133575.html Cup of China. Загитова одержала итоговую победу, Радионова — третья, Туктамышева — седьмая.] ''Sports.ru'', 4 ноября 2017</ref>. Гран-Приҙағы был дебютынан һуң ике аҙнанан Алина Францияла Гран-приҙың бишенсе этабында ҡатнаша, ҡыҫҡа программанан һуң бишенсе урында ғына була. Әммә ирекле программаны камил башҡарып, беренселекте яулай<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1057540432.html Trophée de France. Загитова победила, Сотскова — вторая, Осмонд — третья.]</ref>. Гран-при финалында еңеүсе була<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1058250725.html Финал Гран-при. Загитова одержала победу, Сотскова — 2-я, Осмонд — 3-я]</ref>. 2017 йылдың 21-24 декабрендә Рәсәй чемпионатында ҡатнаша. Ҡыҫҡа программала әһәмиәтһеҙ генә бер хата ебәрә, аралыҡта беренсе урында була. Ирекле программаны бик таҙа башҡарып, Рәсәй чемпионы була<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1058661382.html Чемпионат России. Загитова победила, Сотскова — 2-я, Цурская — 5-я, Туктамышева — 7-я, Радионова — 10-я]</ref>. Европаның Мәскәүҙә үткән 2018 йылғы чемпионатында, донъяның ике тапҡыр чемпионы Евгения Медведеваны артта ҡалдырып, беренселекте ала<ref>[https://www.sports.ru/figure-skating/1059352380.html Чемпионат Европы. Загитова победила, Медведева — 2-я]</ref>. Кореялағы 2018 йылғы Олимпия уйындарында Алина Рәсәй олимпия атлеттары составында команда ярышында көмөш миҙал яулай. == Программалары == [[Файл:2018_EC_Alina_Zagitova_2018-01-18_18-00-14_(2).jpg|справа|мини|Алина Заһитова фигуралы шыуыу буйынса 2018 йылғы Европа чемпионатында (ҡыҫҡа программа)]] {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! Миҙгел ! Ҡыҫҡа программа ! Ирекле программа ! Күрһәтмә номерҙар |- ! 2017-18 <br /> <ref>[http://www.fsrussia.ru/intervyu/3026-alina-zagitova-chtoby-sledit-za-moimi-vystupleniyami-na-ldu-babushka-podruzhilas-s-kompyuterom.html Алина Загитова: «Чтобы следить за моими выступлениями на льду, бабушка подружилась с компьютером»]</ref> |«Ҡара аҡҡош» фильмынан музыка<br /> Клинт Мэнселл <br /> <br /> The Middle of the World <br /> («Лунный свет» фильмынан) <br /> ҡуйыусы хореограф Даниил Глейхенгауз |«Дон Кихот»<br /> Людвиг Минкус | Afro Blue<br /> Джазмея Хорн |- ! 2016-17 | «Самсон һәм Далила» <br /> Камиль Сент-Санс | «Дон Кихот» <br /> Людвиг Минкус | «Алһыу пантера» <br /> Генри Манчини |- ! 2015-16 | «Алһыу пантера» <br /> Генри Манчини | Unchained Melody (Dance) / The Love Inside <br /> Suspend My Disbelief / I Had A Life <br /> («Привидение» мюзиклынан) <br /> Дэйв Стюарт һәм Глен Баллард <br /> Ричард Флишман һәм Каисси Леви башҡарыуында |} == Спорт ҡаҙаныштары == {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! Ярыштар ! 2015/16 ! 2016/17 ! 2017/18 |- ! align="center" colspan="9" style="background-color: #e9cfec;" | '''Халыҡ-ара''' |- | align="left" |Ҡышҡы Олимпия уйындары. <br /> Команда ярыштары | || || align="center" bgcolor="silver" | 2 |- | align="left" |Ҡышҡы Олимпия уйындары.<br /> Индивидуаль ярыштар | || || align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" |Донъя чемпионаты |- | align="left" |Европа чемпионаты | || || bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" | Гран-при финалдары | || || bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" | Гран-при финалдары: Cup of China | || || bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" |Гран-при финалдары: Trophée de France | || || bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" |Ломбардия кубогы | || ||bgcolor="gold" | 1 |- ! align="center" colspan="8" style="background-color: #e9cfec;" | '''Милли''' |- | align="left" |Рәсәй чемпионаты | || bgcolor="silver" | 2 | bgcolor="gold" |1 |- | align="left" |Юниорҙар араһында Рәсәй чемпионаты | 9 | bgcolor="gold" | 1 |- ! align="center" colspan="8" style="background-color: #e9cfec;" |'''Юниорҙарҙың халыҡ-ара''' |- | align="left" |Юниорҙар араһында донъя чемпионаты | || bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" |Юниор Гран-при финалы | || bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" | Юниор Гран-при финалы: Франция | || bgcolor="gold" | 1 |- | align="left" | Юниор Гран-при финалы: Словения | || bgcolor="#cc9966" | 3 |- | align="left" |Европаның йәштәр Олимпия фестивале | || bgcolor="gold" | 1 |} === Ентекле һөҙөмтәләре === Алина Заһитованың ИСУ системаһы буйынса иң яҡшы һөҙөмтәләре '''ҡалын''', ағымдағы иң яҡшы һөҙөмтәләре '''''ҡалын курсив''''' менән айырылған. ИСУ чемпионаттарында ҡыҫҡа һәм ирекле программалар өсөн кескәй миҙалдар бирелә. ===== Өлкән сағы ===== {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" | align="center" colspan="7" style="background-color: #ffdead; " |''' 2017-18 миҙгеле''' |- ! Дата ! Ярыш ! КП ! ПП ! Дөйөм |- | 21-23 февраль 2018 |2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары<br /> Индивидуаль ярыштар |- | 9-12 февраль 2018 |2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары Команда ярыштары | align="center" | - | align="center" |1 '''''158.08''''' | align="center" bgcolor="silver" |2 (команда) |- | 15-21 ғинуар 2018 |Европа чемпионаты 2018 | align="center" bgcolor="gold" |1 '''''80.27''''' | align="center" bgcolor="gold" |1 '''157.97''' | align="center" bgcolor="gold" |1 '''''238.24''''' |- | 21-24 декабрь 2017 | Рәсәй чемпионаты 2018 | align="center" |1 78,15 | align="center" |1 155,44 | align="center" bgcolor="gold" |1 233,59 |- | 7-10 декабрь 2017 | Гран-при финалдары 2017 | align="center" |2 '''76.27''' | align="center" |1 147.03 | align="center" bgcolor="gold" |1 '''223.30''' |- | 17-19 ноябрь 2017 | Гран-при этаптары: Trophée de France 2017 | align="center" |5 62.46 | align="center" |1 '''151.34''' | align="center" bgcolor="gold" |1 213.80 |- | 3-5 ноябрь 2017 |Гран-при этаптары: Cup of China 2017<br /> | align="center" |4 69.44 | align="center" |1 144.44 | align="center" bgcolor="gold" |1 213.88 |- | 14-17 сентябрь 2017 | Ломбардия кубогы 2017 | align="center" |3 '''71.29''' | align="center" |1 '''147.17''' | align="center" bgcolor="gold" |1 '''218.46''' |} ===== Юниор осоро ===== {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" | align="center" colspan="8" style="background-color: #ffdead; " |'''2016-17 миҙгеле''' |- ! Дата ! Ярыш ! КП ! ПП ! Дөйөм |- | 15-19 март 2017 | Юниорҙар араһында донъя чемпионаты 2017 | align="center" bgcolor="gold" | 1 <br /> 70.58 | align="center" bgcolor="gold" | 1 <br /> '''138.02''' | align="center" bgcolor="gold" | 1 <br /> '''208.60''' |- | 13-15 февраль 2017 | Европаның ҡышҡы йәштәр Олимпия фестивале | align="center" | 1 <br /> 58.30 | align="center" | 1 <br /> 128.76 | align="center" bgcolor="gold" | 1 <br /> 187.06 |- | 1-5 февраль 2017 |Юниорҙар араһында Рәсәй чемпионаты 2017 | align="center" | 1 <br /> 74.46 | align="center" | 1 <br /> 142.36 | align="center" bgcolor="gold" | 1 <br /> 216.82 |- | 20-26 декабрь 2016 |Рәсәй чемпионаты 2017 | align="center" | 3 <br /> 74.26 | align="center" | 2 <br /> 146.95 | align="center" bgcolor="silver" | 2 <br /> 221.21 |- | 8-11 декабрь 2016 |Юниорҙарҙың Гран-при финаы 2016-17 | align="center" | 1 <br /> '''70.92''' | align="center" | 1 <br /> '''136.51''' | align="center" bgcolor="gold" | 1 <br /> '''207.43''' |- | 22-24 сентябрь 2016 | Юниорҙарҙың Гран-при этабы: Словения | align="center" | 1 <br /> 68.09 | align="center" | 4 <br /> 109.29 | align="center" bgcolor="#cc9966" | 3 <br /> 177.38 |- | 24-27 август 2016 |Юниорҙарҙың Гран-при этабы: Франция | align="center" | 1 <br /> 68.07 | align="center" | 1 <br /> 126.30 | align="center" bgcolor="gold" | 1 <br /> 194.37 |- | align="center" colspan="8" style="background-color: #ffdead; " |'''2015-16 миҙгеле''' |- ! Дата ! Ярыш ! КП ! ПП ! Дөйөм |- | 19-23 ғинуар 2016 |Юниорҙар араһында Рәсәй чемпионаты 2016 | align="center" | 12 <br /> 52.85 | align="center" | 8 <br /> 108.08 | align="center" | 9 <br /> 160.93 |} === Донъя рекордтары === Алина Заһитова юниор ярыштарында биш донъя рекорды ҡуя. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! align="center" colspan="4" |Ике программа суммаһы буйынса юниор ҡыҙҙар рекордтары<ref name="isu-progression-JL">{{cite web|url=http://www.isuresults.com/isujsstat/o100lto.htm|title=Highest Total Scores: Ladies|date=10 декабря 2016|website=ISU Results|publisher=Международный союз конькобежцев|accessdate=10 декабря 2016}}</ref> |- ! style="width:80px;" | Дата ! Мәрәйҙәр ! Сара ! Иҫкәрмә |- | 19 март 2017 | style="text-align:center;" | 208,60 |Юниорҙар араһында фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты 2017<br /> |Йыйылған мәрәйҙәре буйынса юниор ярыштарында әлеге ваҡыттағы донъя рекордсыһы |- |11 декабрь 2016 | style="text-align:center;" | 207,43 | Юниорҙар араһында фигуралы шыуыу буйынса Гран-при финалы 2016/2017<br /> | Алина Заһитова 200 балдан ашыу баһа алған тәүге юниор ҡыҙ |- ! align="center" colspan="4" | Ҡыҫҡа программала юниор ҡыҙҙар рекордтары |- ! style="width:100px;" | Дата ! Мәрәйҙәр ! Сара ! Иҫкәрмә |- | 10 декабрь 2016 | style="text-align:center;" | 70,92 |Юниорҙар араһында фигуралы шыуыу буйынса Гран-при финалы 2016/2017 |Алина Заһитова ҡыҫҡа программала 70 балдан ашыу баһа алған юниор ҡыҙ |- ! align="center" colspan="4" | Ирекле программала юниор ҡыҙҙар рекордтары |- ! Дата ! Мәрәйҙәр ! Сара ! Иҫкәрмә |- | 19 март 2017 | style="text-align:center;" | 138,02 |Юниорҙар араһында фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты 2017 |Йыйылған мәрәйҙәре буйынса юниор ярыштарында донъя рекорды ҡуйыусы |- | 11 декабрь 2016 | style="text-align:center;" | 136,51 |Юниорҙар араһында фигуралы шыуыу буйынса Гран-при финалы 2016/2017 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://news.yandex.ru/story/Putin_pozdravil_Zagitovu_s_pobedoj_na_chempionate_mira--df45e847bec5578453ccf2ee9b7a5f24?lang=ru&from=main_portal&stid=-8gUqZZmHcCoqIvOUva3&t=1553282779&lr=20259&msid=1553283799.82845.140686.2455&mlid=1553282779.glob_225.df45e847 Путин поздравил Загитову с победой на чемпионате мира. 2019, 22 марта]{{ref-ru}}{{V|23|03|2019}} * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=2990158&tid=110644 Алина Загитова: победа на Олимпийских играх это приятное удивление. Вести. Ru сайты, 2018, 23 февраль]{{ref-ru}}{{V|23|02|2018}} * [https://russia.tv/video/show/brand_id/62565/episode_id/1681469/video_id/1789866/ XXIII Зимние Олимпийские игры. Выступление фигуристки Алины Загитовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218144506/http://russia.tv/video/show/brand_id/62565/episode_id/1681469/video_id/1789866 |date=2018-02-18 }}{{ref-ru}}{{V|21|02|2018}} * [http://www.fskate.ru/skaters/3391.html Алина Загитова]{{Ref-ru}}(рус.) на сайте fskate.ru * isu name|id=00101053|name= Алина Загитова Сайт Международного союза конькобежцев * [http://moredez.ru/alina-zagitova-gotovitsya-k-debyutu-vo-vzroslom-figurnom-katanii-20170619 Алина Загитова готовится к дебюту во взрослом фигурном катании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409172716/http://moredez.ru/alina-zagitova-gotovitsya-k-debyutu-vo-vzroslom-figurnom-katanii-20170619 |date=2018-04-09 }} * https://proufu.ru/news/spec/svobodnaya_ploshchadka/pervuyu_zolotuyu_medal_olimpiyskikh_igr_rossii_prinesla_bashkirka_alina_zagitova/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса фигуристар]] [[Категория:2018 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] 0dygqitzrcl6kealc1tzvoyvz4ythz4 0 132257 1309290 1240051 2026-11-08T07:38:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309290 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы''' ([[22 ноябрь]] [[1937 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең нефтсе-геологы, ғалим, топ-менеджер, журналист. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1975). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы (2011)<ref>[http://www.journalist-rb.ru/pages/view_news.html?id=376 Архив публикаций Союза журналистов Республики Башкортостан — Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012012133/http://www.journalist-rb.ru/pages/view_news.html?id=376 |date=2013-10-12 }}</ref>. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1982). [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2018). «Башҡортостан нефте» исемле тарихи-иҡтисади йыйынтыҡтың тәүге төҙөүсеһе. [[Башҡортостан]]да нефть сығарыу тарихын өйрәнеүсе булараҡ билдәле (ҡара: Әҙәбиәт һәм библиография). Төп хеҙмәт урыны — «[[Башнефть]]» берекмәһе. == Биографияһы == Энгель Әхмәт улы Зәйнетдинов 1937 йылдың 22 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат районы|Малаяҙ районы]]<ref>хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Салауат районы}}</ref>[[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Юғары белемле — [[Өфө нефть институты]]ның тау-нефть факультеты «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү» һөнәре буйынса 1959 йылда тамамлай. Аспирантурала уҡый. 1975 йылда Э. А. Зәйнетдинов, «иҡтисад фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, диссертация яҡлай. == Хеҙмәт эшмәкәрлеге == 1959 йылда «[[Башнефть]]» берекмәһенең «Башвостокнефтеразведка» тресына ҡараған [[Ҡалтасы]] быраулау контораһында быраулаусы ярҙамсыһы булып эш башлай. 1960 йылда берекмәнең норматив-тикшеренеү станцияһына эшкә күсерелә һәм бында инженерҙан етәксегә тиклем үҫешә ([[1965]]—[[1985]]). 1985-88 йылдарҙа Үҙәк инженер-техник хеҙмәт берекмәһендә (ЦИТС) эшләй. 1988—1992 йылдарҙа — ЦИТС-тың эштәрен ойоштороу буйынса Йәмен Халыҡ-демократик республикаһында генераль директор урынбаҫары. 1992-1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең тышҡы иҡтисади бәйләнештәр бүлеге етәксеһе. == Фәнни эшмәкәрлеге == 70-кә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән «Нефть сығарыуҙа хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу» монографияһы авторы (1976)<ref>[http://217.116.51.179/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&I21DBN=READB&P21DBN=READB&S21FMT=infow_wh&S21ALL=(%3C.%3EK%3DДИНАМИКА%20ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ%20ТРУДА%3C.%3E)&Z21ID=&S21SRW=&S21SRD=&S21STN=1&S21REF=10&S21CNR=20&FT_REQUEST=&FT_PREFIX=]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == А. Э. Зәйнетдинов «Хеҙмәт ветераны», «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Лениндың йөҙ йыллығы хөрмәтенә», «[[СССР]]-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы», [[СССР]] Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш һәм бронза миҙалдары, шулай уҡ өс тапҡыр — Нефть сәнәғәте министрлығының һәм профсоюздар Үҙәк комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән. [[1982 йыл]]да «[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы» исеменә лайыҡ була. == Ғаиләһе == Атаһы — Әхмәт Ҡәйүм улы Зәйнетдинов, фронтовик, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref>[http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=559 Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»: Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204033138/http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=559 |date=2010-12-04 }}</ref>. == Әҙәбиәт һәм библиография == * Зайнетдинов, Энгель Ахметович, Тищенко, Виктор Елисеевич. Повышение производительности труда в добыче нефти : монография. М.: Недра, 1976.208 с.: табл. Библиогр.: с. 205 (65 назв.) * Энгель ЗАЙНЕТДИНОВ. Эльза БАЙМУХАМЕТОВА. Буровик с душой романтика //[[Республика Башкортостан (гәзит)|Республика Башкортостан]], 17.04.12 * Зайнетдинов Э. Девонская нефть: 65 лет на службе родине : [Туймазин. месторождение] / Энгель Зайнетдинов // Истоки. — 2009. — 30 сент. (№ 39). — С. 3. * Зайнетдинов Э. У истоков башкирской нефти : ко Дню работников нефтяной и газовой пром-сти / Энгель Зайнетдинов // Истоки. — 2009. — 2 сент. (№ 35). — С. 5; 9 сент. (№ 36). — С. 12.<ref>[http://palatarb.ru/modules/letopis/letopis.php?info=ggonru&elif=index3.html&year=2009 ГУ «Государственная книжная палата Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323143845/http://palatarb.ru/modules/letopis/letopis.php?info=ggonru&elif=index3.html&year=2009 |date=2016-03-23 }}</ref> * Зайнетдинов Э. Слово об отце// Истоки, 07-04-2010. http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=559 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204033138/http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=559 |date=2010-12-04 }} * Зайнетдинов Э. Наш главный праздник//Истоки, 07-09-2011. https://web.archive.org/web/20220326064317/http://is.park.ru/doc.jsp?urn=49715364 * Энгелю Ахметовичу Зайнетдинову — 70 лет! // Нефтяное хозяйство. — 2007. — N 11. — С. 144<ref>[http://mars.arbicon.ru/index.php?mdl=content&id=45390 Сводный каталог периодики библиотек России]</ref> * Ринат Файзрахманов. Разведка открыла нефтяной фонтан// газ. Восход. http://www.voshod-news.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1366:2010-05-20-10-53-30&catid=112:-81-20052010&Itemid=17 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192838/http://www.voshod-news.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1366:2010-05-20-10-53-30&catid=112:-81-20052010&Itemid=17 |date=2016-03-04 }} (интервью) * Энгель ЗАЙНЕТДИНОВ, заслуженный экономист БАССР, академик МАНЭБ, ветеран нефтяной промышленности. Невежество пресмыкается только перед настоящим / Почему потерян интерес к истории башкирской нефти? //[[Республика Башкортостан (гәзит)|Республика Башкортостан]], 24.05.11 http://www.agidel.ru/?param1=22875&tab=29 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230022/http://www.agidel.ru/?param1=22875&tab=29 |date=2016-03-04 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] 0nijfei1xh0tzgamgm6mfk3daa6i0xz 0 132401 1309099 1287344 2026-11-07T15:12:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309099 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы''' ([[11 июль]] [[1942 йыл]]) — ғалим-анатом, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фəн эшмəкəре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мəктəп хеҙмәткәре (2002), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм халыҡ мəғарифы (2011) отличнигы, [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы ([[1985]]). == Биографияһы == Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы Ваһапова (ҡыҙ фамилияһы Йәнсурина) 1942 йылдың 11 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Санъяп]] ауылында тыуған. Мәктәпте алтын миҙалға тамамлай һәм [[Өфө]]ләге [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның дауалау факультетына уҡырға бара. Алдынғы студент, [[Ленин]] стипендиаты була. [[1965 йыл]]да юғары уҡыу йортон тамамлағас, аспирантураға инергә тәҡдим ала. [[1968 йыл]]дан ошо институтта эшләй, [[1989]]—[[2000 йыл]]дарҙа педиатрия факультеты деканы, [[1993 йыл]]дан кеше анатомияһы кафедраһы мөдире. == Фəнни эшмəкəрлеге == Фəнни эшмəкəрлеге быуындар морфологияһын өйрəнеүгə арналған. Ул тубыҡ быуынының төрлө өлөштәрендә тамырҙар буйлап ҡан ағышы, лимфа төйөндәренең төҙөлөшө һәм эшмәкәрлеге, уларҙың микроциркуляр әйләнеше, тубыҡ быуыны күҙәнәктәрендәге йоҡа ярының үҙенсәлектәре, тубыҡ быуынындағы шыйыҡсаның ағып сығыуына булышлыҡ итеү һәм башҡа сетерекле проблемалар менән мәшғүл. Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы тəүгелəрҙəн булып синовиаль тышса «люктарын» һүрəтлəй, быуындарҙағы трансиновиаль алмашыныуҙың концепцияһын эшлəй, быуындар капсулаһы пластикаһының яңы ысулын тəҡдим итə. 300‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт һəм 6 уйлап табыу авторы. 1995 йылдан алып Бөтə Рəсəй анатомдар, гистологтар һəм эмбриологтар ғилми йəмғиəтенең Башҡортостан бүлексəһе рəйесе. [[2012 йыл]]да [[Салауат Юлаев ордены]] менән бүлəклəнә. Ике фән докторы, 15 фән кандидаты әҙерләгән. [[Будапешт]], [[Ҡаһирә]], [[Пекин]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Рим]], Лодзь кеүек тағы унлаған сит ҡалала һәм [[Рәсәй]] төбәктәрендә үткәрелгән Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй ғилми форумдарҙа ғалимдарҙы башҡорт морфологтары ҡаҙаныштары менән таныштыра. Тыңлаусыларҙың теләгенә ярашлы, ул сығыштарын [[рус теле|русса]] йә [[Инглиз теле|инглизсә]] бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ һөйләй һәм яҙа. Халыҡ-ара морфологтар ассоциацияһының VI конгресы (Өфө, 2002), сит ил вәкилдәре ҡатнашлығында профессор С. З. Лоҡмановтың 100 йыллыҡ юбилейына бағышланған Рәсәй фәнни конференцияһы ла (2006) уның етәкселегендә үткән. == Хеҙмәттәре == * Кафедра анатомии человека БГМУ (1932—2002). Өфө, 2002 (авторҙаш); * Terminologia Anatomica‑Международная анатомическая терминология. М., 2003 (авторҙаш) * Мениски коленного сустава: морфология, современные методы диагностики их повреждений. Өфө, 2010 (авторҙаш). == Ижтимағи эшмәкәрлеге == [[File:ВАГАПОВА Василя Шарифьяновна, д-р мед. наук , проф.jpg|thumb| Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы (һулда) Һәм [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]]нең рәйесе [[Гүзәл Ситдиҡова]]]] Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]]н ойоштороусыларҙың береһе. Ул ойошманың эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, идара ағзаһы булараҡ, милли байрамдар, балалар йорттарына хәйриә ярҙамы күрһәтеү, фәнни-ғәмәли конференциялар, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау һәм башҡа төрлө йәмәғәт саралары үткәреүҙә үҙ өлөшөн индерә. Ул Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының "Ал да нур сәс халҡыңа" миҙалы менән бүләкләнгән <ref name="Ҡатын-ҡыҙ ҙа донъя тотҡаһы">[http://www.ye02.ru/ob/7115-atyn-y-a-donya-totay.html Ҡатын-ҡыҙ ҙа донъя тотҡаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203231424/http://www.ye02.ru/ob/7115-atyn-y-a-donya-totay.html |date=2018-02-03 }}</ref><ref>Башҡорт ҡатын-ҡыҙы мең йыллыҡтар сигендә. Өфө, 2000</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре ([[1997]]) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мəктəп хеҙмәткәре ([[2002]]) * Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы ([[2002]]) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ мəғарифы отличнигы ([[2011]]) * СССР‑ҙың уйлап табыусыһы ([[1985]]) * [[Салауат Юлаев ордены]] ([[2012]]) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының "Ал да нур сәс халҡыңа" миҙалы <ref name="Ҡатын-ҡыҙ ҙа донъя тотҡаһы"/> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81294}}{{V|9|07|2022}} * http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/4217-bhet-e-aldya-syyp-yatmay-shul.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705030018/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/4217-bhet-e-aldya-syyp-yatmay-shul.html |date=2019-07-05 }} [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 581peeiwf0oek1j1vcgqchjqfmb0fur 0 132478 1309110 1182535 2026-11-07T15:42:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309110 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Кронпринцесса '''Виктория''' (тулы исеме ''Виктория Ингрид Алиса Дезире'', ''Victoria Ingrid Alice Désirée''), '''герцогиня Вестерготландская''' ({{Lang-sv|Kronprinsessan Victoria, Sveriges kronprinsessa, hertiginna av Västergötland}}; [[1977 йыл]]дың 14 июлендә Сольнела тыуған, лен Стокгольм) — швед тәхете вариҫы, Бернадоттар династияһына ҡараған Швеция короле Карл XVI Густавтың һәм королева Сильвияның ҡыҙы, принц Карл Филипптың һәм принцесса Мадлендың апаһы. Виктория тыуғандан алып принцесса титулына эйә була, 1980 йылдағы тәхетте вариҫтарға ҡалдырыу тәртибен примогенитура яғына үҙгәрткән конституция реформаһынан һуң Виктория Швецияның тәхеткә ултырырға тейешле принцессаһы була. == Биографияһы == Виктория [[1977 йыл]]дың 14 июлендә [[Стокгольм]] янындағы — Сольнелә Каролинский институты госпиталендә тыуа һәм [[Швеция]] короле Карл XVI Густав һәм королева Сильвия ғаиләһендә беренсе бала була. Швеция принцессаһы булып тыуа, ләкин [[1980 йыл|1980 йылдың 1 ғинуарында]] тәхетте вариҫтарға ҡалдырыу тәртибен үҙгәрткән конституция төҙәтмәләренә ярашлы, үҙенең ҡустыһы принц Карл Филиппты уҙып, кронпринцесса титулын ала. Принцессаның тыуған көнө 12 мартта билдәләнелә, ә тыуған көнөндә, 14 июлдә, мотлаҡ дәүләт флагы күтәрелә. [[1977 йыл]]дың 27 сентябрендә Швеция Короле сиркәүендә суҡындырыла. [[Норвегия]] короле Харальд V, әсәһе яғынан бабаһы Ральф Зоммерлат, [[Нидерланд]]тар королеваһы Беатрикс һәм инәйе принцесса [[Дезире Шведская|Дезире]], баронесса Сильвершельд уның дини ата-әсәләре була. Әлеге ваҡытта Виктория ''король ғәли йәнәптәре кронпринцесса титулын йөрөтә''. Королева [[Елизавета II]]-нең өс туған ҡустыһы булған атаһы буйынса ул — Британия тәхете вариҫы, [[Милләттәр Берләшмәһе]] тәхете вариҫы булыу сиратында ул 205 урында. == Белеме == Виктория [[1996 йыл]]да башланғыс мәктәпте һәм гимназияны тамамлай. Артабан йыл дауамында (1996—1997) [[Франция]]ның Анже ҡалаһында Көнбайыш католик университетында уҡый, 1997 йылдың көҙөндә артабан Швеция парламантынтында эшләргә теләгән студенттарҙы йыйған махсус программала ҡатнаша, шунда ул Швеция иҡтисады структураһы, милли һәм урындағы ҡоролош принциптары менән таныша һәм Европа сәйәсәте өлкәһендә эшләү өсөн кәрәк булған белемде ала. 1998 йылдан 2000 йылға тиклем Виктория АҠШ-та йәшәй, унда Йельский университетында (Нью-Хейвен, штат Коннектикут) төрлө фәндәрҙе өйрәнә. 1999 йылдың майында Виктория [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонда (Колумбия округы]]) стажировка үтә, шунан һуң өс аҙна швед армияһында хеҙмәт итә. 2000 йылда Швеция Милли Собор Колледжында донъялағы низағтарҙы көйләү һәм тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлеген ойоштороу программаһы буйынса уҡыу курсын үтә. Был ваҡытта уға йыш ҡына рәсми дәүләт сараларында булырға тура килә, ә уларҙа ҡатнашыу монарх бурыстарының бер өлөшө булып тора. Яҙғы семестры ваҡытында Виктория Швед халыҡ-ара хеҙмәттәшлек агентлығы (SIDA) менән берлектә уҡыу программаһын тамамлай һәм шул уҡ йылдың июнендә Нью-Йоркта [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-]]ла стажировка үтә, ә көҙөн — Швед сауҙа ойошмаһының [[Берлин]] һәм [[Париж]]дағы офистарында. 2004 йылдың көҙөндә Стокгольмда Милли Оборона Колледжында политология буйынса халыҡ-ара низағтарҙы көйләүгә баҫым яһалған лекциялар курсын тыңлай. 2006—2007 йылда ул Швецияның Дәүләт департаментында дипломат сифатында эшләй, унда министрлыҡтар эше, швед тышҡы сәйәсәте һәм тышҡы хәүефһеҙлек сәйәсәте тураһында белем ала. 2007 йылда Виктория француз телен өйрәнә һәм [[Европа берләшмәһе|Европа Берлегенең]] швед вәкилллегендә стажировка үтә. [[2009 йыл]]дың июнендә Виктория Уппсалы университетын гуманитар фәндәр буйынса бакалавр дәрәжәһендә тамамлай. == Короллек бурыстары == Король тәхетенә вариҫ булараҡ, Карл XVI Густав дәүләт башлығы бурыстарын башҡара алмаған осраҡта Виктория регент була. Был бурыстарға, атап әйткәндә, рәсми визиттар, ижтимағи саралар ваҡытында Швеция һәм король ғаиләһе вәкиле булараҡ ҡатнашыу; Виктория шулай уҡ үҙ программаһы буйынса ла эшләй, уның сиктәрендә халыҡ-ара низағтарҙы көйләүҙә ярҙам күрһәтә, халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнаша һәм инвалидтарға ярҙам итә. 2008 йылдың авгусында принцесса тәүге тапҡыр [[Грузия]]ла Консультатив советтың һуғыш мәсьәләһе буйынса сираттан тыш ултырышында рәйес булараҡ сығыш яһай<ref>''Riksdag & Departement nr 21 2008, sid 13.''</ref>. == Шәхси тормошо == [[Файл:Royal_Wedding_Stockholm_2010-Slottsbacken-05_edit.jpg|справа|мини|250x250пкс| Кронпринцесса Виктория үҙенең ире Даниэлем Вестлинг менән]] Виктория шәхси тормошо тураһында һөйләргә яратмаһа ла, матбуғатта йыш ҡына уның шәхси тормошо тикшерелә, уның төрлө мөхәббәт романдары уртаһында булыуы тураһында яҙалар. Ул үҙе иһә уларҙың бик аҙ ғына ваҡыт дауам иткән икеһен генә атай. Уның иң тәүге дуҫы — Даниэль Коллерт. Улар бер мәктәптә уҡып, бала саҡтан дуҫ була һәм бер үк социаль даирәләрҙә әйләнә. Уларҙың мөхәббәте 1990-сы йылдарҙа башлана, 1998 йылда Виктория уҡыуын дауам итеү өсөн АҠШ-ҡа күскәс, Коллерт та уның артынан бара, һәм бер ни тиклем ваҡыт улар Нью-Йоркта бергә йәшәй<ref>[http://www.aftonbladet.se/wendela/article115514.ab Pojkvännerna | Wendela | Aftonbladet]</ref>. 2000 йылдың сентябрендә Виктория ЭКСПО-2000-гә<ref>[http://wwwc.aftonbladet.se/nyheter/0009/04/victoria.html Aftonbladet nyheter: Victoria + Daniel = sant]</ref> биргән интервьюһында Коллерт менән мөнәсәбәттәрен рәсми рәүештә раҫлай, аҙағыраҡ король һарайы эргәһендәге Мәғлүмәттәр һәм матбуғат департаментының ул ваҡыттағы директоры Елизавета Таррас-Уолбергтан да ошондай раҫлау алына. Әммә тиҙҙән, 2001 йылда, улар айырылыша. 2002 йылдың майында Швецияның Expressen гәзите хәбәр итеүенсә, Виктория үҙенең шәхси тренеры Даниэль Вестлинг менән дуҫлаша. Әммә оҙаҡ ваҡыт был мөнәсәбәттәр күләгәлә ҡала, һәм ғашиҡтар камералар алдында күренергә тырышмай<ref>[http://www.aftonbladet.se/nyheter/article78954.ab Victorias hemliga möte med Daniel | Nyheter | Aftonbladet]</ref>. 2003 йылдың июлендә улар Викторияның яҡын әхирәте Каролина Крюгерҙың тыуған көнөн билдәләргә бергә килә<ref>[http://www.aftonbladet.se/nyheter/article83090.ab Första bilden på kärleksparet | Nyheter | Aftonbladet]</ref>. 2009 йылда уларҙың туйы тураһында имеш-мимештәр барлыҡҡа килә. Швецияның Тәхетте вариҫтарға ҡалдырыу тәртибе тураһындағы законы положениеларына ярашлы, Швеция принцессаһы йәки принцының никахын хөкүмәт раҫларға тейеш. Юғиһә принц йәки принцесса тәхеткә хоҡуғын юғалта. 2009 йылдың 24 февралендә рөхсәт алына, һәм туй 2010 йылдың 19 июнендә, принцесса ата-әсәһенең никахҡа инеүенең 34 йыллығында үткәрелә<ref>[http://www.royalcourt.se/pressrum/pressmeddelanden/2009pressmeddelanden/kronprinsessanvictoriaochdanielwestlingforlovade.5.6b0698e911fa8f9005880007496.html Kronprinsessan Victoria och Daniel Westling förlovade — Sveriges Kungahus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517025946/http://www.royalcourt.se/pressrum/pressmeddelanden/2009pressmeddelanden/kronprinsessanvictoriaochdanielwestlingforlovade.5.6b0698e911fa8f9005880007496.html |date=2011-05-17 }}</ref>, Стокгольм соборындағы тантанала булған төрлө ил королдәре кешеләрен һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен дә индереп, туйҙа яҡынса 1200 ҡунаҡ ҡатнаша, ә туй банкеты Король һарайында үтә. Шулай уҡ бынан бер көн алда Стокгольм концерт залында яңы өйләнешеүселәргә арналған гала-концерт ҡуйыла. Кронпринцессаның сиркәүҙән замокҡа табан йүнәлгән туй кортежын ярты миллиондан ашыу кеше флагтар менән ҡаршылай. Туйҙан һуң Викторияның популярлығы арта һәм, социаль һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, шведтарҙың 70 проценты уның яҡлы һәм ни бары 16 проценты ғына киләсәктә уның идара итеүен теләмәй. 2011 йылдың 17 авгусында швед короле һарайы принц Даниэль менән кронпринцесса Викторияның 2012 йылдың мартында балаларының тыуыуын көтөүе тураһында белдерә. Виктория 2012 йылдың 23 февралендә, 34 йәшендә, ҡыҙы Эстелде таба, сабыйға Тәхетте вариҫтарға ҡалдырыу тәртибенә ярашлы Эстерготланд герцогиняһы титулы бирелә, һәм ул, тәхет вариҫы булараҡ, әсәһенән һуң икенсе урынды биләй. 2015 йылдың 4 сентябрендә швед короле һарайы, принц Даниэль һәм кронпринцесса Виктория 2016 йылдың мартында<ref>[http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt/kronprinsessparetvantarbarnthecrownprincesscoupleisexpectingachild.5.1dd4813214e8c44717392b.html Kronprinsessparet väntar barn / The Crown Princess Couple is expecting a child] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905090429/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt/kronprinsessparetvantarbarnthecrownprincesscoupleisexpectingachild.5.1dd4813214e8c44717392b.html |date=2015-09-05 }}.&#x20; [//ru.wikipedia.org/wiki/Royal_Court_of_Sweden Royal Court of Sweden]&#x20;(4 September 2015).&#x20;<small>Проверено 4 сентября 2015.</small>{{!!}}{{Орден Белой звезды 1 класса}}</ref> үҙҙәренең икенсе балаһы тыуыуын көтә, тип иғлан итә. 2016 йылдың 2 мартында кронпринцессаның улы тыуа<ref>{{Cite news|title=Kronprinsessan Victoria och Prins Daniel har fått en son|url=http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt/kronprinsessanvictoriaochprinsdanielharfattenson.5.274e83ca152f4410091f5d.html|publisher=Sveriges Kungahus|date=2016-03-02|accessdate=2016-03-03|language=sv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133024/http://www.kungahuset.se/kungafamiljen/aktuellahandelser/aktuellt/kronprinsessanvictoriaochprinsdanielharfattenson.5.274e83ca152f4410091f5d.html |date=2016-03-04 }}(швед.)<span id="cxmwAY8" tabindex="0">, </span>''Sveriges Kungahus'' <span id="cxmwAY8" tabindex="0">(2</span> <span id="cxmwAY8" tabindex="0">март 2016).</span>&#x20;<small id="cxmwAY8" tabindex="0">3 март 2016 тикшерелгән.</small></ref>. 2016 йылдың 3 мартында министрҙар кабинеты ултырышында яңы тыуған баланың исеме һәм титулы — Карл Оскар Улоф, герцог Скона<ref>{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}}</ref> тип иғлан ителә. == Наградалары == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0.5em 1em 10px 0px; border: 1px solid rgb(0, 85, 102); border-collapse: collapse;" ! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <font color="#696969">Ил</font> ! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <font color="#696969">Дата</font> ! bgcolor="#F5F5F5" colspan="2" width="55%" | <font color="#696969">Награда</font> ! bgcolor="#F5F5F5" width="5%" | <font color="#696969">Литеры</font> |- | [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Швеция|<span class="wrap">Швеция</span>]]</span> | '''14 июль, 1977<ref>Знаки ордена были вручены 14 июля 1995 года</ref>—''' | colspan="2" | Дама ордена Серафимов |LSerafO |- | [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Швеция|<span class="wrap">Швеция</span>]]</span> | '''—''' | colspan="2" | Дама королевского семейного ордена Карла XVI Густава |- | [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Швеция|<span class="wrap">Швеция</span>]]</span> | '''30 апрель, 1996''' | colspan="2" | Памятная медаль к 50-летию короля Швеции Карла XVI Густава |- | [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Швеция|<span class="wrap">Швеция</span>]]</span> | '''16 сентябрь, 2013''' | colspan="2" | Памятная медаль Рубинового юбилея короля Карла XVI Густава |- | [[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Швеция|<span class="wrap">Швеция</span>]]</span> | '''30 апрель, 2016''' | colspan="2" | Памятная медаль к 70-летию короля Швеции Карла XVI Густава |} ; <span>Башҡа илдәр наградалары</span> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="text-align: left; margin: 0.5em 1em 10px 0px; border: 1px solid rgb(0, 85, 102); border-collapse: collapse;" ! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <font color="#696969">Ил</font> ! bgcolor="#F5F5F5" width="20%" | <font color="#696969">Тапшырыу датаһы</font> ! bgcolor="#F5F5F5" colspan="2" width="55%" | <font color="#696969">Награда</font> ! bgcolor="#F5F5F5" width="5%" | <font color="#696969">Литеры</font> |- | [[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Болгария|<span class="wrap">Болгария</span>]]</span> | '''—''' | colspan="2" | Дама ордена «Стара планина» 1 класса |- | [[Файл:Flag_of_Monaco.svg|ссылка=Монако|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Monaco.svg|ссылка=Монако|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Монако|<span class="wrap">Монако</span>]]</span> | '''—''' | colspan="2" | Офицер ордена Гримальди |- | [[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Франция|<span class="wrap">Франция</span>]]</span> | '''—''' | colspan="2" | Дама Большого креста Национального ордена «За заслуги» |- | [[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Япония|<span class="wrap">Япония</span>]]</span> | — | colspan="2" | Дама ленты ордена Хризантемы |- | [[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Япония|<span class="wrap">Япония</span>]]</span> | — | colspan="2" | Дама ордена Драгоценной короны 3 класса |- | [[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Норвегия|<span class="wrap">Норвегия</span>]]</span> | '''1995—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Святого Олафа |- | [[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Дания|<span class="wrap">Дания</span>]]</span> | '''14 июль, 1995<ref>[[:da:Elefantordenen]]</ref>—''' | colspan="2" | Дама ордена Слона |R. af E. |- | [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Эстония|<span class="wrap">Эстония</span>]]</span> | '''11 сентябрь, 1995<ref>[http://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavalerid.php?id=15 Teenetemärkide kavalerid: Kroonprintsess Victoria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706220355/https://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavalerid.php?id=15 |date=2022-07-06 }}{{Ref-et}}(эст.)</ref>—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Креста земли Марии |- | [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Литва|<span class="wrap">Литва</span>]]</span> | '''21 ноябрь, 1995<ref>[http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html Lietuvos Respublikos Prezidentė] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419212238/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256/p40.html |date=2014-04-19 }}</ref>—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Великого князя Литовского Гядиминаса |- | [[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Финляндия|<span class="wrap">Финляндия</span>]]</span> | '''1996—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Белой розы |- | [[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Австрия|<span class="wrap">Австрия</span>]]</span> | '''1997—''' | colspan="2" | Дама Золотой звезды Почёта «За заслуги перед Австрийской Республикой» |- | [[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Бельгия|<span class="wrap">Бельгия</span>]]</span> | '''2001—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Леопольда I |- | [[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Германия|<span class="wrap">Германия</span>]]</span> | '''2003—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена «За заслуги перед Федеративной Республикой Германия» |- | [[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Иордания|<span class="wrap">Иордания</span>]]</span> | '''2003—''' | colspan="2" | Дама Большой звезды ордена Возрождения |- | [[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Исландия|<span class="wrap">Исландия</span>]]</span> | '''7 сентябрь, 2004—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Сокола |- | [[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Латвия|<span class="wrap">Латвия</span>]]</span> | '''2005—''' | colspan="2" | Гранд-офицер ордена Трёх звёзд |- | [[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Малайзия|<span class="wrap">Малайзия</span>]]</span> | '''14 сентябрь, 2005—''' | colspan="2" | Великий командор ордена Защитника Короны | SMN |- | [[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Бразилия|<span class="wrap">Бразилия</span>]]</span> | '''5 сентябрь, 2007—''' | colspan="2" | Дама цепи ордена Южного Креста |- | [[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Румыния|<span class="wrap">Румыния</span>]]</span> | '''2003—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Звезды Румынии |- | [[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Греция|<span class="wrap">Греция</span>]]</span> | '''21 май, 2008—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Почёта |- | [[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Люксембург|<span class="wrap">Люксембург</span>]]</span> | '''апрель, 2008—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Адольфа Нассау |- | [[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Эстония|<span class="wrap">Эстония</span>]]</span> | '''18 ғинуар, 2011<ref>[http://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavalerid.php?id=18080 Teenetemärkide kavalerid: Kroonprintsess Victoria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706224645/https://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavalerid.php?id=18080 |date=2022-07-06 }}{{Ref-et}}(эст.)</ref>—''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Белой звезды |- | [[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Тунис|<span class="wrap">Тунис</span>]]</span> | '''4 ноябрь, 2015—''' | colspan="2" | Дама Большой ленты ордена Республики |- | [[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|граница|22x22пкс|<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|22x22пкс]]</span>]]<span class="nowrap"> [[Чили|<span class="wrap">Чили</span>]]</span> | '''2016''' | colspan="2" | Дама Большого креста ордена Заслуг |} == Генеалогик шәжәрәһе == {{Ahnentafel-compact5|1. '''Кронпринцесса Виктория'''|2. Король [[Карл XVI Густав]]|3. [[Сильвия (королева Швеции)|Королева Сильвия]]|4. Принц [[Густав Адольф, герцог Вестерботтенский]]|5. Принцесса [[Сибилла Саксен-Кобург-Готская]]|6. Вальтер Зоммерлат|7. Алиса Зоммерлат|8. Король [[Густав VI Адольф]]|9. Кронпринцесса [[Маргарита Коннаутская]]|10. Принц [[Карл Эдуард (герцог Саксен-Кобург-Готский)|Карл Эдуард]]|11. Герцогиня [[Виктория Аделаида Шлезвиг-Гольштейнская]]|12. Мориц Зоммерлат|13. Эрна Вальдау|14. Артур де Толедо|15. Элиса Норес Соарес|style=font-size: 90%; line-height: 110%;|border=1|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;|boxstyle_4=background-color: #bfc;|boxstyle_3=background-color: #ffc;|boxstyle_2=background-color: #fb9;|boxstyle_1=background-color: #fcc;}} == Иҫкәрмә == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalcourt.se/specialevents/thecrownprincesss30thbirthday/biography.4.64fc97a1112fb50d85b800012765.html Швеция короле йорто] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830020015/http://www.royalcourt.se/specialevents/thecrownprincesss30thbirthday/biography.4.64fc97a1112fb50d85b800012765.html |date=2007-08-30 }} * {{Youtube|id=xbT9EnF-8YQ|title=Kronprinsessan Victoria och Daniel Westling förlovning}} [[Категория:Почёт орденының ҙур тәреһе кавалерҙары (Греция)]] [[Категория:Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Көньяҡ Тәре ордены Ҙур тәре кавалеры]] [[Категория:«ГФР алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының махсус дәрәжәле Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» Ҙур Тәре француз Ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт өсөн ордендың ҙур тәреһе кавалерҙары (Чили)]] [[Категория:Республика ордены ҙур таҫмаһы кавалерҙары (Тунис)]] [[Категория:Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёттың ҙур йондоҙо кавалерҙары]] [[Категория:Хризантема Юғары ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Стара Планина» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:14 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1977 йылда тыуғандар]] ehxbrq93vubotl8o0svl8r6nd4dq8lv 0 132557 1309323 1286818 2026-11-08T10:14:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309323 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист | имя = Ингрид Бергман | оригинал имени = Ingrid Bergman | изображение = | ширина = 240px | описание изображения = <small>1940-сы йылдарҙағы студия фотографияһы</small> | дата рождения = 29.8.1915 | место рождения = [[Швеция]], {{МестоРождения|Стокгольм|Стокгольмдә}} | дата смерти = 29.8.1982 | место смерти = [[Бөйөк Британия]], {{МестоСмерти|Лондон}} | профессия = {{актриса|Швеция|АҠШ кинематографы}} | гражданство = {{SWE}} | годы активности = 1934—1982 | направление = | награды = «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» (1945, 1957, 1975) }} {{однофамильцы|Бергман}} '''И́нгрид Бе́ргман''' ({{lang-sv|Ingrid Bergman}}; {{ДатаРождения|29|8|1915}}, [[Стокгольм]], [[Швеция]] — {{ДатаСмерти|29|8|1982}}, [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — швед һәм Америка кино актёры. Америка киносәнғәте институтның «AFI версияһы буйынса 100 йыл эсендә 100 иң бөйөк кино йондоҙҙары» рейтингында 4-се урынды биләй. Өс тапҡыр «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» һәм «Давид ди Донателло» премиялары, дүрт тапҡыр — «[[Алтын глобус]]» премияһы, ике тапҡыр — «[[Эмми]]» премияһы лауреаты, «Тони» премияһының тәүге лауреаты (1947). == Биографияһы == Ингрид Бергман 1915 йылдың 29 авгусында [[Швеция]]ның баш ҡалаһы [[Стокгольм]]дә тыуған. Уға 3 йәш тулғас, әсәһе Фридель Генриетта (ҡыҙ фамилияһы — Адлер) һары ауырыуынан үлә, ә тағы ла 10 йылдан һуң атаһы Юстус Самуэль Бергман вафат була. Ҡыҙҙы апаһы тәрбиәгә ала, әммә улда ярты йыл үткәс үлә. Ингрид ағаһы Отто Бергманға күсә, уның ғаиләһендә биш бала булған. 17 йәшендә һынауҙарҙан һуң Стокгольмдәге Король драма театрына ҡабул ителә, әммә фильмдарҙа төшөү мөмкинлеге өсөн бер йылдан һуң унан китергә мәжбүр була. Иң тәүге ролен 1934 йылда Э. Адольфсондың «Мункбру графы» ({{lang-ru|«Граф из Мункбру»}}; экрандарға 1935 йылдың ғинуарында сыға) фильмында уйнай. Быға тиклем эпизодик ролдә — сиратын көтөүсе ҡыҙ булып Г. Скуглундтың «Халыҡ-ара» ({{lang-ru|«Международный»}}; прокатҡа 1932 йылдың мартында сыға, титрларҙа уның исеме күрһәтелмәй) фильмында төшә. Тиҫтәнән ашыу швед һәм бер немец фильмында төшөп, продюсер Дэвид Селзниктан [[Голливуд]]ҡа «Интермеццо» (1939) фильмының съемкаларына саҡырыу ала. 1940-сы йылдарҙа Михаил Чеховтың мәктәбендә актёрлыҡ оҫталығына уҡый. 1942 йылда үҙенең карьераһындағы иң сағыу һәм билдәле ролдәренең береһе — «Касабланка» фильмында Ильза Ланд ролен башҡара<ref>[http://www.ingridbergman.com The Official Ingrid Bergman Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430201643/http://www.ingridbergman.com/ |date=2009-04-30 }}.</ref>. 1945 йылда «Иң яҡшы актриса» номинацияһында «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһын ала. 1949 году Голливудтан китә. Тормош иптәше Петтер Линдстрём менән айырылыша, [[Италия]] режиссёры Роберто Росселлиниға кейәүгә сыға һәм уның фильмдарында төшә, театрҙа уйнай һәм өс балаһын — Робертино, Изабелла һәм Изоттаны тәрбиәләй (беренсе никахтан булған ҡыҙы Пиа АҠШ-та атаһы менән бергә йәшәй). Роберто Росселлини менән айырылшҡас, театраль продюсер Ларс Шмидтҡа кейәүгә сыға. 1973 йылда Канн кинофестиваленең жюри рәйесе була<ref>[http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1973/juryLongFilm.html Жюри Каннского кинофестиваля 1973 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100025/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1973/juryLongFilm.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Яҙыусы Ален Берджес менән бергә «Минең тарих» (рус публикацияһында — «Моя жизнь») автобиографияһын яҙа. 9 йыл дауамында түш яман шеше менән яфаланғандан һуң 1982 йылдың 29 авгусында [[Лондон]]да вафат була. == Һайланма фильмография == {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1939|Интермеццо|Intermezzo|Анита Хоффман}} {{ВФильме|1941|Доктор Джекилл и мистер Хайд|Dr. Jekyll and Mr. Hyde|Иви Петерсон}} {{ВФильме|1942|Касабланка|Casablanca|Ильза Лунд (Ласло)}} {{ВФильме|1943|По ком звонит колокол|For Whom the Bell Tolls|Мария}} {{ВФильме|1944|Газовый свет|Gaslight|Паула Альквист Антон}} {{ВФильме|1945|Заворожённый|Spellbound|доктор Констанс Питерсон}} {{ВФильме|1945|Колокола Святой Марии|The Bells of Saint Marys|сестра Мэри Бенедикт}} {{ВФильме|1946|Дурная слава|Notorious|Алисия Губерман}} {{ВФильме|1948|Триумфальная арка|Arch of Triumph|Жоан Маду}} {{ВФильме|1948|Жанна д'Арк|Joan of Arc|[[Жанна д'Арк]]}} {{ВФильме|1949|Под знаком Козерога|Under Capricorn|леди Генриетта Фласки}} {{ВФильме|1950|Стромболи, земля Божь|Stromboli, terra di dio|Карин}} {{ВФильме|1952|Европа 51|Europa '51|Ирен Жирар}} {{ВФильме|1953|Путешествие в Италию|Viaggio in Italia|Катерина Джойс}} {{ВФильме|1953|Мы — женщины|Siamo donne|[[камео]]}} {{ВФильме|1954|Страх|La paura|Ирен Вагнер}} {{ВФильме|1954|Жанна д'Арк на костре|Giovanna d’Arco al rogo|[[Жанна д'Арк]]}} {{ВФильме|1956|Анастасия|Anastasia|Анна Корева / Анастасия}} {{ВФильме|1956|Елена и мужчины|Elena et les hommes|Елена Сокоровска}} {{ВФильме|1958|Милый сэр|Indiscreet|Анна Кальман}} {{ВФильме|1958|Постоялый двор шестой степени счастья|The Inn of the Sixth Happiness|Глэдис Эйлуорд}} {{ВФильме|1961|Любите ли вы Брамса?|Aimez-vous Brahms?|Паула Тесье}} {{ВтФильме|1963|Гедда Габлер|Hedda Gabler|Гедда Габлер}} {{ВФильме|1964|Визит|The Visit|Клара Цаханассьян}} {{ВФильме|1964|Желтый Роллс-Ройс|The Yellow Rolls-Royce|Герда Миллетт}} {{ВФильме|1969|Цветок кактуса|Cactus Flower|Стефани Дикинсон}} {{ВФильме|1974|Убийство в «Восточном экспрессе»|Murder On The Orient Express|Грета Олссон}} {{ВФильме|1978|Осенняя соната|Höstsonaten|Шарлотта Андергаст}} {{ВтФильме|1982|Женщина по имени Голда|A Woman Called Golda|Голда Меир}} {{ВФильмеНиз}} == Бүләктәре һәм номинациялары == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! Бүләк !! Йыл !! Категория !! Фильм/Постановка<ref>рус телендә.</ref> !! Һөҙөмтә |- |rowspan=7|[[Оскар (премия)|Оскар]] |1944 |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |По ком звонит колокол |{{Номинация}} |- |1945 |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Газовый свет |{{Победа}} |- |1946 |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Колокола Святой Марии |{{Номинация}} |- |1949 |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Жанна д’Арк |{{Номинация}} |- |1957 |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Анастасия |{{Победа}} |- |1975 |Икенсе планда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Убийство в Восточном экспрессе |{{Победа}} |- |1979 |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Осенняя соната |{{Номинация}} |- |rowspan=2|[[BAFTA]] |1959 |Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Постоялый двор шестой степени счастья |{{Номинация}} |- |1975 |Икенсе планда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Убийство в Восточном экспрессе |{{Победа}} |- |rowspan=8|[[Алтын глобус]] |1945 |Драмала иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Газовый свет |{{Победа}} |- |1946 |Драмала иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Колокола Святой Марии |{{Победа}} |- |1957 |Драмала иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Анастасия |{{Победа}} |- |rowspan=2|1959 |Комедияла йәки мюзиклда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Милый сэр |{{Номинация}} |- |Драмала иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Постоялый двор шестой степени счастья |{{Номинация}} |- |1970 |Комедияла йәки мюзиклда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Цветок кактуса |{{Номинация}} |- |1979 |Драмала иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Осенняя соната |{{Номинация}} |- |1983 |Мини-сериалда йәки телефильмда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Женщина по имени Голда |{{Победа}} |- |rowspan=3|[[Эмми]] |1960 |Мини-сериалда йәки фильмда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Звёздное время |{{Победа}} |- |1961 |Мини-сериалда йәки фильмда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |24 часа из жизни женщины |{{Номинация}} |- |1982 |Мини-сериалда йәки фильмда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Женщина по имени Голда |{{Победа}} |- |[[Тони (премия)|Тони]] |1947 |Пьесала иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле |Жанна из Лотарингии |{{Победа}} |} == Хәтер == * Уның хөрмәтенә роза сорттарының береһе (Rosa 'Ingrid Bergman') аталған<ref>[http://www.helpmefind.com/rose/l.php?l=2.3389 Описание сорта роз 'Ingrid Bergman ®'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523205832/http://www.helpmefind.com/rose/l.php?l=2.3389 |date=2012-05-23 }} на сайте HelpMeFind.com</ref>. * Киноиндустрия үҫешенә индергән өлөшө өсөн Голливудтың "Дан аллеяһы"ндағы йондоҙға лайыҡ була<ref>[http://www.hollywoodchamber.net/index.php?module=wof&wof_id=1765 Звезда Ингрид Бергман на Голливудской аллее славы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222041147/http://www.hollywoodchamber.net/index.php?module=wof&wof_id=1765 |date=2012-02-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бергман, Ингрид''; [ ''Бёрджесс, Алан'' ]. Моя жизнь / Послесловие ''В. С. Соловьёва''. М.: Радуга, 1988. — 493 с.: илл. — ISBN 0-440-14085-4, ISBN 5-05-002299-1 * Кино: Энциклопедический словарь/Гл. ред. С. И. Юткевич — Москва: Сов. энциклопедия, 1987. — с. 45. * ''Спото, Дональд''. Ингрид Бергман. Смоленск: Русич, 1998. — 512 с. — ISBN 5-88590-884-2, ISBN 0-06-018702-6 («Женщина-миф») * ''Краснова Г.'' [http://seanconneryfan.ru/str/musk-8.html Ингрид Бергман: От интермеццо до сонаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422150717/http://seanconneryfan.ru/str/musk-8.html |date=2021-04-22 }} // Видео-Асс Премьер — Premiere. 1995. № 28. С.40—43. * ''Мышкина, Анна''. [http://seanconneryfan.ru/str/musk-12.html Ингрид Бергман, святая грешница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422150716/http://seanconneryfan.ru/str/musk-12.html |date=2021-04-22 }} // Караван историй. 1999. Декабрь. С. 26—40. * ''Иванова, Александра''. [https://web.archive.org/web/20210422150716/http://seanconneryfan.ru/str/musk-1.html Ингрид Бергман: Любовь по правилам и без] // Имена. 2007. С.82—94. * [http://seanconneryfan.ru/str2/musk-21.html Ингрид Бергман: Девушка с севера: Фотобиография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422150717/http://seanconneryfan.ru/str2/musk-21.html |date=2021-04-22 }} // Gala Биография. 2008. № 8, август. С.132—145. * Aleksandra Ziółkowska-Boehm: ''Ingrid Bergman prywatnie'', Prószyński i S-ka, Warszawa (2013), ISBN 978-83-7839-518-8 * Aleksandra Ziolkowska-Boehm: ''Ingrid Bergman and her American Relatives'', Lanham, MD: Hamilton Books. The Rowman & Littlefield Publishing Group, (2013), ISBN 978-0-7618-6150-8. * {{статья | автор = Вахрамов, Владимир. | заглавие = Лучезарная Ингрид | оригинал = | ссылка = http://newlookmedia.ru/IDNV/Novyj_Vzglad/Stranic/Novyj_vzglad_2008_files/Media/09p1/09p1.jpg?disposition=download | автор издания = | издание = Новый взгляд | тип = газета | место = Москва | год = [[2008]] | том = | номер = 09 (419) | страницы = 01 }} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.ingridbergman.com/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430201643/http://www.ingridbergman.com/ |date=2009-04-30 }} * {{IMDb name|6|Ингрид Бергман}} * {{IBDB name|66876|Ингрид Бергман}} * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/bergman/index1.html Ингрид Бергман] на сайте peoples.ru * [https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/theme.html?id=8482&cid=86 Ингрид Бергман на портале «Культура»] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:BAFTA премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Тони» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Сезар» премияһы лауреаттары]] p04sfwngkgq4jieu8011icte7gqhcrt 0 132637 1309286 1266600 2026-11-08T07:16:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309286 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Золотова Галина Александровна''' ([[4 август]] [[1924 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1971), профессор. [[Стокгольм]] университетының почетлы докторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Чехия]], [[Франция]] һәм [[Болгария]] ғилми ойошмаларының почетлы ағзаһы. == Биографияһы == Галина Александровна Золотова 1924 йылдың 4 авгусында [[Мәскәү]]ҙә тыуған. [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус теле кафедраһы профессоры, Рәсәй Фәндәр академияһының В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, күренекле ғалим һәм уҡытыусы. 1954 йылда Галина Золотова академик В. В. Виноградов етәкселегендә «Глагольные словосочетания и их типы в современном русском литературном языке» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 1971 йылда — «Очерк функционального синтаксиса современного русского языка» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ғалим хәҙерге замандың фәндә тел тураһында үҙҙәренең шәхси йүнәлешен булдырған бик һирәк күренекле лингвистар иҫәбенә инә. Был — тикшеренеүҙәренең үҙәгенә һөйләүсе шәхесте ҡуйған коммуникатив грамматика, йәки «йәнле грамматика». Галина Александровна оҙаҡ ваҡыт М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетында уҡыта. Уның уҡыусылары төрлө илдәрҙең славистика һәм рус теле кафедраларында уҡыта. Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҙылған. Факультетта Г. А. Золотова мәктәбе әүҙем һәм емешле эшләй. == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары == рус теленең функциональ синтаксисы һәм [[грамматика]]һы, семантика, стилистика, нәфис әҙәбиәт теле. Г. А. Золотованың фәнни эштәре фекер тәрәнлеге, яҙыу төҙөклөгө, конкрет тел материалын нескә анализлауы менән айырылып торалар. Г. А. Золотова 230-ҙан артыҡ фәнни хеҙмәт баҫтырған, шулар араһында мәҡәләләр, китаптар, һүҙлек, дәреслектәр. == Баҫмалары == 230-ҙан ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән: * Очерк функционального синтаксиса современного русского языка. — М., 1973, 2005, 2009. ISBN 978-5-397-00589-0. * Коммуникативные аспекты русского синтаксиса. — М., Наука, 1982, 6-е изд. М.,УРСС, 2009. * Синтаксический словарь. Репертуар элементарных единиц русского синтаксиса. — М., 1988, 2006. 2-е изд. ISBN 5-354-01147-7. * Коммуникативная грамматика русского языка (с соавторами) — М., 1998, 2004. * Русский язык. От системы к тексту. 10 класс (с соавт.). — М., Дрофа, 2002. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.philol.msu.ru/~ruslang/about/employee/zolotova.g.a/ Золотова Галина Александровна] на сайте филологического факультета МГУ. * ''Онипенко Н. К.'' [https://web.archive.org/web/20241127152939/http://www.russian.slavica.org/article5672.html Г. А.] [https://web.archive.org/web/20241127152939/http://www.russian.slavica.org/article5672.html ЗОЛОТОВА В СОВРЕМЕННОЙ ЛИНГВИСТИЧЕСКОЙ НАУКЕ]. * http://www.philol.msu.ru/faculty/staff/jubilees/2014/ZolotovaGA/ * http://danefae.org/pprs/zolotova/biblio.htm * http://руяз.рф/news/galina_aleksandrovna_zolotova/2017-08-04-283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910100252/http://xn--g1arj2c.xn--p1ai/news/galina_aleksandrovna_zolotova/2017-08-04-283 |date=2017-09-10 }} * http://www.ruslang.ru/doc/zolotova.pdf [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР тел белгестәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 0yrqriat3uwnhhy3vtz2qk0ib0gkhz9 0 133312 1309143 1052067 2026-11-07T18:16:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309143 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәлиев Фәрит Абдулла улы''' ([[21 июнь]] [[1952 йыл]]) — ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). == Биографияһы == Фәрит Абдулла улы Вәлиев 1952 йылдың 21 июнендә [[БАССР]]‑ҙың Йылайыр районы [[Ҡананикольский]] ауылында тыуған. [[1977 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай һәм шул ваҡыттан бирле Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Органик химия институтында эшләй: [[1995 йыл]]дан алып ғилми секретарь, бер үк ваҡытта [[1998 йыл]]дан — лаборатория мөдире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1992), Ленин комсомолы (1986) премияһы лауреаты. СССР Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн миҙалы, СССР ВДНХ көмөш миҙалы, Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы, Д. И. Менделеев исемендәге бөтә Рәсәй химия йәмғиәтенең Грамотаһы менән бүләкләнгән. == Фәнни эшмәкәрлеге == Вәлиев Фәрит Абдулла улының фәнни хеҙмәттәре тәбиғи берләшмәләрҙең, шул иҫәптән простагландиндарҙың һәм терпеноидтарҙың күп стадиялы синтезы проблемаларына, улар нигеҙендә дарыу препараттары уйлап табыуға арналған. Фәрит Абдулла улы Вәлиев ҡатнашлығында малсылыҡ сәнәғәтендә ҡулланылған простагландинлы эстуфалан препараты эшләнә. 8 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 10 уйлап табыу авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[2001]]) * Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты ([[1992]]) * Ленин комсомолы премияһы лауреаты ([[1986]]) * СССР Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн миҙалы * СССР ВДНХ көмөш миҙалы * Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы * Д. И. Менделеев исемендәге бөтә Рәсәй химия йәмғиәтенең Грамотаһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5875-v-liev-f-rit-abdulla-uly}} * https://web.archive.org/web/20190822094909/http://www.bashedu.ru/ba/node/1561 [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] 33iqd0a0d73vyjaksov0aha7nh6uj2d 0 133612 1309102 1051831 2026-11-07T15:16:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309102 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Gulasch.jpg|thumb|[[Пёркёльт]]]] [[Файл:2009-09-gulasch-pörkölt-paprikas-2.jpg|thumb|Паприкаш из телятины]] '''Венгр ашамлыҡтары''' (мадьяр ашамлыҡтары) бик күп төрлө, туҡлыҡлы һәм уларҙы әҙерләгәндә төрлө үләндәр, тәмләткестәр ҡулланылыуы һәм фантазия менән айырылып тора. Венгрҙар (мадьярҙар) күпләп ит аҙыҡтарын, йыл миҙгеленә ҡарап, шулай уҡ төрлө йәшелсә, емеш, яңы бешкән икмәк, һөт ризыҡтары һәм сырҙар ҡуллана. Мадьярҙарҙың ата-бабалары башҡорттар кеүек үк малсылыҡ менән шөғөлләнгәнлектән уларҙың аш-һыуында ит ризыҡтары төп урынды биләй. == Мадьяр ашамлыҡтарының үҙенсәлеге == Мадьярҙар бешергән ашамлыҡтарҙы сит илдәрҙә лә яҡшы беләләр: * Венгр кухняһында төп урынды ит ризыҡтары алып тора. Ит ризыҡтары араһында сусҡа ите һәм сусҡа майы (сало) күберәк ҡулланыла. Мадьяр кулинарҙарының девизы булып бөгөн дә Имре Кальмандың [[Марица (оперетта)|«Марица»]] опереттаһынан: «''Ит икән, тик сусҡаны, сало икән — әсе боросло шпик''» тигән һүҙҙәр тора. * Ашамлыҡтарға үҙенсәлекле тәмде күпләп ҡулланылған һуған менән паприка (ҡыҙыл ҡуҙаҡлы борос) бирә. * Венгр кухняһының классик ашамлыҡтары тип беренсе һәм икенсе блюдоларҙан бергә ҡушып эшләнгән ашамлыҡтарҙы атайҙар. Мәҫәлән, [[лечо]] (''lecsó'') — һуған, помидор, паприка һәм бер аҙ ыҫланған сусҡа итенән колбаса — ''kolbász''. Пёркёльт тип аталған ашамлыҡты төрлөсә әҙерләйҙәр . Был айырым рецепт буйынса иттән (һыйыр, быҙау, тауыҡ, ҡуян, сусҡа , һарыҡ ите йәки ҡыр сусҡаһының итенән) әҙерләгән ашамлыҡ. Шулай уҡ балыҡтан йәки крабтан, хатта йәшелсәләрҙән йәки бәшмәктән эшләнгән пёркёльт та була. Пёркёльт тип бөтә ваҡ ҡына итеп турап, һуған менән ҡыҙҙырып, унан һуң өҫтәнә туралған паприка һалып, быҡтырылған ашамлыҡтар атала. Шул уҡ,тик ҡаймаҡ менән быҡтырылғаны паприкаш (''paprikás'') тип атала, мәҫәлән, тауыҡ паприкашы. Паприкашты балыҡтан, тауыҡтан, быҙау йәки бәрәс итенән әҙерләйҙәр, тик бер ваҡытта ла һыйыр, ҡаҙ, һарыҡ, өйрәк, йәки ҡыр ҡоштары итенән бешермәйҙәр, сөнки паприкашты бешергәндә төп талап: ''«Һимеҙ , йә ҡыҙыл итһеҙ булһын»'' тиҙәр. Уға төп тәм биреүселәр — сусҡа майы, һуған, төйөлгән борос, ҡай саҡта ҡыҙыл паприка ҡуҙағы һәм помидорҙар. Тағы ла бер ашамлыҡ — токань, ул пёркёльттан тик итте нәҙегерәк итеп киҫеү, һуғанды һәм париканы әҙерәк һалыу, тәм өсөн ҡаймаҡ, бәшмәк, йәшел борсаҡ һәм баҡсала үҫкән йәшел үҫентеләрҙе ҡулланыу менән генә айырыла. [[Файл:Gulyas080.jpg|thumb|Goulash (''gulyásleves'') in a traditional [[cauldron]] (''bogrács'').]] [[Файл:Töltött káposzta, 2.jpg|thumb|Stuffed cabbage (''töltött káposzta'') served with dill, sour cream, and ''sonka'' (ham). ''Töltött káposzta'' is frequently also served in a tomato sauce with sauerkraut and ''kolbász''.]] [[Файл:Bograč (bogrács).jpg|thumb|left|''Bogrács'']] * Ғәҙәттәге деликатес — мадьярса күпләп ҡурылған ит (''жаркое'') . Мәҫәлән, ыҫланған майһыҙ сусҡа итен ваҡ ҡына итеп турап тултырылған йәш сусҡа бәрәне «йәш ҡурылған ит» («девственное жаркое», ''szüzpecsenye'') тип йөрөтөлә. Мадьяр [[ростбиф]]ы (''rostélyos'') — һыйыр итенән төрлө варианттарҙа әҙерләнә, тик мотлаҡ малдың ботонан, йәки арҡаһынан алынған иттән бешерелә. Иң билдәлеләренән ''Хортобадь ростбиф''ы — ул ондан ыумас һәм төрлө үләндәр ҡушып бешерелә, шулай уҡ «''кенәз [[Эстерхази]]'' рецебы буйынса» ростбиф — майонез менән гәрсис соусы ҡушып әҙерләнә. * Ҡыр ҡоштарын Венгрияла ҡыҙҙырып, йә быҡтырып көрән, ҡуйы соус менән бирәләр. * [[Австро-Венгрия]] осоронан алып, Веналағыса шницель киң таралған. Ул ваҡ ҡына итеп турап, өҫтәнә күп итеп сохарый онтағы һибеп, йәш мал итенән сусҡа майында бешерелә. [[Файл:Tokaji wine.jpg|thumb|180px|[[Токайские вина|Токайское вино]]]] * Европала венгрҙар етештергән ыҫланған [[салями]] (''szalámi'') колбасаһын, паприкалы Дебрецен сосискаларын яҡшы беләләр. [[Файл:Szeged-paprika1.jpg|thumb|left|180px|''Paprika'']] [[Файл:Csabai kolbász.jpg|thumb|Csaba sausage (''Csabai kolbász'')]] * Балыҡ ризыҡтарынан ''фогаш'', Балатон күлендә тотолған һыла балығы (судак) һәм балыҡ һурпаһы (уха — халасле) бар. Уны ғәҙҙәттә төрлө балыҡтарҙан һуған, паприка һәм помидор ҡушып әҙерләйҙәр. Башҡа балыҡтар ҙа ситтә ҡалмай, уларҙан да шундай уҡ ашамлыҡ әҙерләйҙәр. Балыҡ һурпаһын беренсе итеп ашайҙар, икенсегә [[турошчуса]] ({{lang-hu|turoscsusza}}) — яҡшы итеп ҡыҙҙырылыған, кетерҙәп торған шпик киҫәктәре һалып, ҡаймаҡ менән вермишель бирелә. * Мадьяр [[фастфуд]]ы — [[лангош]] була. * Десертҡа Венгрияла эсенә берәй тәмле, шәрбәтле нимә һалынған нәҙек кенә ҡоймаҡ (''palacsinta'') бирәләр. Иң нәзәҡәтлеһе тип Гунделсә ҡоймаҡ иҫәпләнә, ул билдәле Будапешт гастрономы — ашнаҡсы Карой Гундель исеме менән бәйле. Будапешттағы билдәле [[Гундель (ресторан)|«Гундель»]] ресторанында эсенә ваҡлап сәтләүек тултырған Гунделсә ҡоймаҡ менән һыйлайҙар. Венгрияла «Добош», «Шомлой галушкаһы», «Эстерхази» торты һәм «Риго Янчи» торты иң шәбе тип иҫәпләнә. Штруделдең Венгриялағы варианты «ретеш». Халыҡ күпләп ял иткән саҡта [[кюртёшкалач]] (утта ҡурылған ҡалас) менән һыйлана.[[Файл:KurtosBaking.JPG|thumb|Кюртёшкалач]] '''Кюртёш калач''', '''кюртош калач''' ({{lang-hu|kürtőskalács}}) — Румынияның [[Трансильвания]] өлкәһе мадьярҙарының яратҡан ашамлығы. Ул ондан цилиндр кеүек итеп урап эшләнеп, махсус тимер таяҡҡа кейҙерелә, асыҡ утта ҡурылып әҙерләнә. Кюртёшкалач мадьярҙарҙың йола буйынса үткәрелгән байрамдарында, мәҫәлән, Раштыуа баҙарында күпләп әҙерләнә. Кюртёшкалачты ҡайһы бер кафе һәм ҙур булмаған икмәкханаларҙа әҙерләйҙәр. Кюртешкалач ҡамырына ваниль һәм корица һалып баҫалар, утта ҡурғас, өҫтөнә ваҡ итеп тарттырылған шәкәр һибеп ашайҙар. == Мадьяр шараптары == * Һәр бер венгр ашамлығы менән бирелә торған айырым шарап бар, аперитив кеүек: венгр "вермут"ы, Токайҙан йөҙөм шараптары (сухое), венгер абрикос араҡыһы, Кебанья заводтарынан вен­гер һыраһы; венгр ашамлыҡтарының символы булып «Уникум» асы үлән бальзам-ликёры тора, уға хатта «унгарикум» атамаһын да ҡушҡандар<ref>{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24683398.html |title=Ликер «Уникум» как национальная гордость Венгрии |author=Мария Лопатто. |publisher=Радио «Свобода» |date=21 августа 2012 |acessdate=2013-09-10}}</ref>. «Шомло» Балатон шарабы, Шомлонан йыраҡ булмаған Бадачонь тигән ерҙә етештерелгән «Бадачонь» шарабы. Был ерҙәрҙәге вулкан тоҡомдары өҫтөндә үҫкән виноградтан үҙенсәлекле тәмгә эйә «Овернья» и «Кекньелю» (күк һабаҡ) шараптары етештерелә. Кечкемет ҡалаһында етештерелгән «Кечкемети леанька» (Кечкемет һылыуы) һәм «Дебрей харшлевелю» (Дебренән йүкә япрағы) тигән аҡ шараптар бик яҡшы фекер таралған. Ҡыҙыл шараптарҙан «Сексарди вереш» (Сексардтан ҡыҙыл), «Эгри бикавер» (Эгерҙән үгеҙ ҡаны) маҡтауға лайыҡ тип иҫәпләнә, әлбиттә үҙенең тәмдәр һәм үҙенсәлекле нескә еҫтәр букеты менән «Токай» шарабының даны бөтә донъяға таралған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Хунгарикум]] == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Cuisine of Hungary|Венгерская кухня}} * [http://www.hungary-ru.com/index.php?mode=cooking Все о Венгрии — Кулинария] * [https://books.google.com/books?id=Lr_Ya25QIoIC&printsec=frontcover&dq=венгерская+кухня&hl=ru&cd=2#v=onepage&q=&f=false Кузнецова Е. К. Венгерская кухня. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Инвест, 2004. ISBN 5-94848-166-2] * [https://books.google.com/books?id=PLQ3wusUSgwC&printsec=frontcover&dq=Hungary+guide&hl=ru&cd=5#v=onepage&q=&f=false Hungary: The Bradt Travel Guide. Hungarian cuisine. {{ref-en}}] * [https://books.google.com/books?id=-ITkhCCqUVYC&pg=PA71&dq=Paprikás+csirke&ei=vvdrS_XxAYyUzgS806iZDg&hl=ru&cd=8#v=onepage&q=&f=false Magdolna Hargittai. Cooking the Hungarian Way {{ref-en}}] * https://web.archive.org/web/20100729045029/http://www.itthon.hu/site/upload/mtrt/kiadvanyok/gasztro/en/gasztroPC_angol.pdf [[Категория:Венгр аш-һыуы|*]] 2wxr3tqey60uq9dk8hibuyntlh7x55w 0 133764 1309229 1188883 2026-11-08T01:34:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309229 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Донжашвили Тина Георгиевна''' ([[1916 йыл]]дың 8 (21) сентябре, [[Тбилиси]] ҡалаһы —) — табип, грузин совет яҙыусыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[1949 йыл]]дан КПСС ағзаһы. == Биографияһы == Донжашвили Тина Георгиевна [[Грузия]]ның баш ҡалаһы [[Тбилиси]]ҙа тыуған. 1-се Мәскәү медицина институтын һәм С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамамлай. [[1941]]—[[1945 йыл]]дарҙа барған Бөйөк Ватан һуғышы һәм Япония менән [[1945]] йылдың йәйендә барған һуғышта ҡатнашҡан. == Әҙәби ижады == Уның әҫәрҙәре нигеҙенә һуғыш эпизодтары һалынған * {{comment|«Мин һине ташламам»|««Я не покину тебя»}} повесы (1947), * {{comment|«Таң»|«Рассвет»}} (1950) рус теленә тәржемәлә: {{comment|«Слава»|«Дан»}} (1951), был әҫәр СССР-ҙа йәшәгән халыҡтарҙың дуҫлығына бағышланған. * {{comment|«Алазаниҙа»|«На Алазани»}} (1956) романы, рус теленә тәржемәлә: 1968 йылда баҫып сығарыла. Был романда һуғыштан һуңғы грузин ауылындағы тормош һүрәтләнгән. * {{comment|«Еңеүселәр йылмайыуы»|«Улыбки победителей»}}, {{comment|«Яҡты юл»|«Светлый путь»}}, {{comment|«Баҫыуҙар әкиәте»|«Сказка полей»}} пьесалары грузин сәхнәһендә ҡуйылған. * {{comment|«Минең дуҫым»|«Мой друг»}} әҫәре рус тәржемәһендә Тбилисиҙа 1967 йылда донъя күрә. Тина Георгиевна очеркист булараҡ та сығыш яһай. == Наградалары == * 5 (биш) орден менән наградланған * миҙалдар == Әҙәбиәт == * Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012 == Һылтанмалар == * https://web.archive.org/web/20251017185230/https://slovar.wikireading.ru/2450263 * http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/донжашвили-тина-георгиевна * https://web.archive.org/web/20241227222856/http://mirror2.ru.indbooks.in/?p=737044 * https://slovar.cc/enc/bse/1994346.html * https://web.archive.org/web/20190820015444/http://1slovar.ru/big_soviet_enc/24804/ * http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-D/G13210.shtml [[Категория:Тбилисиҙа тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Грузин яҙыусылары]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] fje1xelk8a12gcxielxn1narheakrw0 0 134017 1309104 1300870 2026-11-07T15:27:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309104 wikitext text/x-wiki '''Венгрия университеттары''' — [[Венгрия]]лағы университет статусындағы юғары уҡыу йорттары исемлеге. Венгрияла шулай уҡ колледж статусдағы юғары уҡыу йорттары бар. Исемлек [[мадьяр теле]]ндәге исемлек нигеҙендә төҙөлгән һәм алфавит тәртибе һаҡланған. Венгрия университеттары, ҡағиҙә булараҡ, Юғары белем тураһында ҡануниәт нигеҙендә Парламент ҡарары менән нигеҙләнгән. Яңы төҙөлгән дәүләт һәм шәхси юғары уҡыу йорттары башта мәғариф министрлығы, һуңынан Венгрия Милли Ассамблияһы тарафынан раҫланырға тейеш. Венгрия дәүләт университеттары һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында белем биреү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге алып барыла. Дөйөм алғанда, Венгрия дәүләт университеттарында уҡыу өсөн түләү алынмай. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 10px 0px; background: rgb(249, 249, 249); border: 1px solid rgb(170, 170, 170); border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! Университет исеме ! Ҡыҫҡаса атамаһы ! Төп корпусы ! Нигеҙләнгән йылы ! Рәсми сайты ! Өҫтәмә мәғлүмәт |- |[[Ветеринария университеты (Будапешт)]] <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Állatorvostudományi Egyetem|Állatorvostudományi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1469723]] |ÁTE |[[Файл:Állatkórházi_és_egyetemi_épületek_–_délkeleti_épület1.JPG|100x100пкс]] [[Будапешт]] |[[1851]],[[1952]], [[2016]] |http://www.univet.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326185421/http://www2.univet.hu/ |date=2018-03-26 }} | 1851 йылдан 1934 йылға, тағы ла 1952 йылдан 2000 йылға тиклем ветеринария һөнәренә уҡытҡан Будапешттың үҙаллы юғары уҡыу йорто булып тора, артабан Сент Ивштан универститының ветеринария факультеты итеп үҙгәртелә. 2016 йылдың 1 июленән ҡабаттан үҙаллы университет була. |- | [[Андраши Гьюла исемендәге Будапешт немец теле университеты]] '''?''' <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Andrássy Gyula Budapesti Német Nyelvű Egyetem|Andrássy Gyula Budapesti Német Nyelvű Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q281572]] | ANNYE | <center>[[Файл:Festetics-palota_(Budapest).jpg|100x100пкс|1088 Budapest, Pollack Mihály tér 3.]]</center> [[Будапешт]] | [[2001]] | http://www.andrassyuni.hu/ | |- | [[Будапешт Корвинус университеты]]<br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Corvinus Egyetem|Budapesti Corvinus Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q851164]] | BCE | <center> [[Файл:Corvinus_University_Budapest_Main_Building.jpg|100x100пкс|1093 Budapest, Fővám tér 8.]] </center> [[Будапешт]] | [[1920]], [[1948]], [[1990]] | http://www.uni-corvinus.hu/ | Az alábbiak összevonásából: ''Budapesti Közgazdaságtudományi és Államigazgatási Egyetem'' (ez a következőkből: ''Budapesti Közgazdaságtudományi Egyetem'' és ''Államigazgatási колледжы),'' valamint ''Szent István Egyetem Kertészeti Karok.'' |- | [[Будапешт иҡтисад университеты]]<br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Budapesti Gazdasági Egyetem|Budapesti Gazdasági Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q573061]] |BGE |[[Файл:BBS_building._College_of_Commerce,_Catering_and_Tourism,_Budapest.jpg|100x100пкс]] [[Будапешт]] |[[1857]], [[2016]] |http://www.uni-bge.hu{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Элекке''Budapesti Gazdasági колледжы''. |- |[[Будапешт метрополитен университеты]] '''?'''<br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Metropolitan Egyetem|Budapesti Metropolitan Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q851175]] |METU |[[Будапешт]] |[[2001]] |http://www.metropolitan.hu |Элекке''Budapesti Kommunikációs és Üzleti колледжы''. |- | [[Будапешт техник һәм иҡтисади фәндәр университеты]] '''?''' <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem|Budapesti Műszaki és Gazdaságtudományi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1186843]] | BME | <center> [[Файл:Budapest_Tech_Univ_central_K_building.jpg|100x100пкс|1111 Budapest, Műegyetem rkp. 3-9.]] </center> [[Будапешт]] | [[1782]] | http://www.bme.hu/ | Элекке''Budapesti Műszaki Egyetem.'' |- | [[Дебрецен университеты]] <br /> — <br> {{lang-hu|[[:hu:Debreceni Egyetem|Debreceni Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q903092]] | DE | <center> [[Файл:Debrecen-egyetem2.jpg|100x100пкс|4010 Debrecen, Egyetem tér 1.]] </center> [[Дебрецен]] |[[1538]], [[1912]] | http://www.unideb.hu/ |A Debreceni Református Kollégium alapjain; A ''Kossuth Lajos Tudományegyetem,'' a ''Debreceni Orvostudományi Egyetem,'' a ''Debreceni Agrártudományi Egyetem,'' a hajdúböszörményi ''Wargha István Pedagógiai колледжы'' összevonásával. |- | [[Дебрецен реформат дини университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Debreceni Református Hittudományi Egyetem|Debreceni Református Hittudományi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q693351]] | DRHE | <center> [[Файл:Református_Kollégium.jpg|133x133пкс|4026 Debrecen, Kálvin tér 16.]] </center> [[Дебрецен]] |[[1538]] | http://www.drhe.hu/ | Debreceni Református Kollégium |- | [[Дунайварош университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Dunaújvárosi Egyetem|Dunaújvárosi Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q782452]] | DUE | <center> [[Файл:Dunaújvárosi_Főiskola_Főépület.jpg|100x100пкс|2400 Dunaújváros, Táncsics Mihály u. 1/A]] </center> Дунайварош |[[1962]] | http://www.uniduna.hu/ | 1962-ben alakult, akkor ''Felsőfokú Kohóipari Technikum''. 2000-től 2015-ig ''Dunaújvárosi колледжы'', 2015 óta egyetem. |- | [[Этвеш тәбиғи фәндәр университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Eötvös Loránd Tudomány Egyetem|Eötvös Loránd Tudomány Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q390287]] | ELTE | <center>[[Файл:Budapest_ELTE_Univ_central_building.jpg|100x100пкс|A Bölcsészettudományi kar épülete, Múzeum körút 4-8.]]</center> [[Будапешт]] <br /> (Нигеҙ һалынған: Nagyszombat) | [[1635]], [[1777]], [[1950]] | http://www.elte.hu/ | Элекке ''Pázmány Péter тәбиғи фәндәр университеты''. |- | [[Карой Эстерхази исемендәге университет]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Eszterházy Károly Egyetem|Eszterházy Károly Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q991872]] | EKE | <center>[[Файл:Lyceum,_Eger_2014.JPG|100x100пкс|A [[Líceum (Eger)|Líceum]] épülete, Eszterházy tér 1.]]</center> Eger <br /> | [[1774]] | http://www.uni-eger.hu/ | Элекке''Eszterházy Károly колледжы''. |- | [[Евангелие дини тәғлимәте университеты ]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Evangélikus Hittudományi Egyetem|Evangélikus Hittudományi Egyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q240041]] | EHE | <center>[[Файл:Hittudomanyi-Egyetem_0330-2009.jpg|100x100пкс|Az Evangélikus Hittudományi Egyetem épülete<br />1141 Budapest, Rózsavölgyi köz 3.]]</center> [[Будапешт]] <br /> (alapítva: Sopron) | [[1557]] | http://teol.lutheran.hu/ |Részben a soproni evangélikus líceumból nőtt ki. Korábbi nevei: ''Magyar Királyi Erzsébet Tudományegyetem Evangélikus Teológiai Kara'', ''Evangélikus Teológiai Akadémia'' |- | [[Капошвара университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Kaposvári Egyetem|Kaposvári Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q836467]] | KE | <center> [[Файл:Kaposvári_Egyetem_2011.JPG|100x100пкс|7400 Kaposvár, Dr. Guba Sándor u. 40.]] </center> Kaposvár | [[1961]] | http://www.ke.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412073147/http://www.ke.hu/ |date=2018-04-12 }} | A ''Pannon Agrártudományi Egyetem Állattenyésztési Kara'', a ''Csokonai Vitéz Mihály Tanítóképző колледжы'', és a ''Takarmánytermesztési Kutató Intézet'' összevonásával. |- | [[Кароли Гаспар исемендәге реформат университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Károli Gáspár Református Egyetem|Károli Gáspár Református Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1123379]] | KRE | <center>[[Файл:Karoli_Gaspar_Ref_Univ_BTK_0321-1000.jpg|100x100пкс|Bölcsészettudományi Kar<br />Budapest, Reviczky u. 4.]]</center> [[Будапешт]] | [[21 сентябрь]] [[1993]] 21 | http://www.kre.hu/ | |- | [[Үҙәк Европа университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Közép-európai Egyetem|Közép-európai Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q757391]] | CEU | <center>[[Файл:CEU_Nador-utca_0337-2009.jpg|133x133пкс|Közép-európai Egyetem, Budapest, V. ker., Nádor u. 9.]]</center> [[Будапешт]] | [[1991]] | http://www.ceu.hu/ | |- | [[Лист Ференц исемендәге музыка университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem|Liszt Ferenc Zeneművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q847099]] | LFZE | <center>[[Файл:Liszt_Academy.jpg|100x100пкс|A Zeneakadémia [[1907]]-ben megnyílt épülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1875]] | http://www.zeneakademia.hu/ | Элекке''Liszt Ferenc Zeneművészeti колледжы.'' |- | [[Мадьяр һынлы сәнғәт университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Magyar Képzőművészeti Egyetem|Magyar Képzőművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q844153]] | MKE | <center>[[Файл:Magyar_Képzőművészeti_Egyetem.JPG|100x100пкс|A Magyar Képzőművészeti Egyetem főépülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.mke.hu/ | Элекке''Magyar királyi Képzőművészeti колледжы.'' |- | [[Венгрия бейеү сәнғәте университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Magyar Táncművészeti Egyetem|Magyar Táncművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q15148601]] | MTE | [[Будапешт]] | http://www.mtf.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410100219/http://www.mtf.hu/ |date=2018-04-10 }} | Элекке''Magyar Táncművészeti колледжы.'' |- | [[Будапешт Макдэниел колледжы]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:McDaniel College Budapest|McDaniel College Budapest]]}} <br /> — <br> [[:d:Q20439228]] | MCDC | <center>[[Файл:McDaniel_College_Building.jpg|100x100пкс|A McDaniel College Budapest főépülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1993]] | http://mcdaniel.hu | Элекке''Western Maryland College Budapest'' |- | [[Моһолынағы сәнғәт университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Moholy-Nagy Művészeti Egyetem|Moholy-Nagy Művészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q718311]] | MOME | <center>[[Файл:Moholy-Nagy1.jpg|100x100пкс|Moholy-Nagy Művészeti Egyetem]]</center> [[Будапешт]] | [[1 ғинуар]] [[2001]] | http://www.mome.hu/ | Элекке''Magyar Iparművészeti колледжы, Magyar Iparművészeti Egyetem.'' |- | [[Мишкольц университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Miskolci Egyetem|Miskolci Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q729786]] | ME | <center> [[Файл:UnivMiskolc_Main.jpg|100x100пкс|3515 Miskolc-Egyetemváros]] </center> Miskolc <br /> (alapítva: Selmecbánya) | [[1735]], [[1949]] | http://www.uni-miskolc.hu/ | Элекке''Nehézipari Műszaki Egyetem.'' |- | [[Милли дәүләт хеҙмәте университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Nemzeti Közszolgálati Egyetem|Nemzeti Közszolgálati Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q12815487]] | NKE | <center>[[Файл:Zrinyi_Miklos_Nemzetvedelmi_Egyetem_0318-1000.jpg|100x100пкс|1101 Budapest X. ker., Hungária krt. 9-11.]] </center> [[Будапешт]] | [[2011]] | http://www.uni-nke.hu/ | Az egyetemet a Zrínyi Miklós Nemzetvédelmi Egyetem, a Rendőrtiszti колледжы, és a Budapesti Corvinus Egyetem Közigazgatástudományi Kara integrációjával hozták létre 2011-ben. |- | [[Нойман Янос университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Neumann János Egyetem|Neumann János Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1105954]] | NJE | Kecskemét |[[2016]] | http://www.uni-neumann.hu | A Kecskeméti колледжы és a Szolnoki колледжы integrációjának eredményeként létrejött alkalmazott tudományok egyeteme |- | [[Нейрегеһази университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Nyíregyházi Egyetem|Nyíregyházi Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1219886]] |NYE |Nyíregyháza |[[2000]] |<nowiki>http://www.nye.hu</nowiki> |Korábban: Nyíregyházi колледжы |- | [[Обуда университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Óbudai Egyetem|Óbudai Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1412435]] | OE | <center>[[Файл:Budapest_Tech_Polytechnical_Institute.jpg|100x100пкс|Az Óbudai Egyetem Bécsi úti főépülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1879]], [[2000]], [[1 ғинуар]] [[2010]] | http://www.uni-obuda.hu/ | A 2000-ben alapított Budapesti Műszaki колледжы 2010. január elsejétől egyetemként működik tovább Óbudai Egyetem néven. |- | [[Милли раввин мәктәбе — Йәһүд университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem|Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:]] | OR-ZSE | <center>[[Файл:Rabbikepzo_Egyetem_0335-2009.jpg|133x133пкс|Az Országos Rabbiképző — Zsidó Egyetem<br /> homlokzata a Gutenberg tér felé]]</center> [[Будапешт]] | [[1877]] | http://www.or-zse.hu/ | |- | [[Паннона университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Pannon Egyetem|Pannon Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q606815]] | PE | <center> [[Файл:Veszprém_-_Egyetem.jpg|100x100пкс|H-8200 Veszprém, Egyetem u. 10.]] <center> Veszprém </center></center> | [[1797]], [[1949]] | http://www.uni-pannon.hu/ | Элекке''Veszprémi Vegyipari Egyetem,'' majd ''Veszprémi Egyetem'' és ''Pannon Agrártudományi Egyetem Georgikon Mezőgazdaságtudományi Kar''. |- | [[Пәзмәны Петер католик университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Pázmány Péter Katolikus Egyetem|Pázmány Péter Katolikus Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q255285]] | PPKE | <center>[[Файл:Budapest_Pazmany_Peter_egyetem_P2220409-lev-1000.jpg|100x100пкс|A Pázmány Péter Katolikus Egyetem Szentkirályi utcai épülete]]</center> [[Будапешт]] <br /> (alapítva: Nagyszombat) | [[1635]], [[20 ғинуар]] [[1992]] | http://www.ppke.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325184144/https://ppke.hu/ |date=2022-03-25 }} | A ''Pázmány Péter Katolikus Egyetem Hittudományi Kara'' a Pázmány Péter bíboros, prímás esztergomi érsek által 1635-ben Nagyszombatban alapított egyetem ''Hittudományi Karának'' jogutódja. |- | [[Печ университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Pécsi TudományEgyetem|Pécsi TudományEgyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:]] | PTE | <center> [[Файл:Hungary_Pecs_2005_June_076University.jpg|100x100пкс|7633 Pécs, Szántó Kovács János u. 1/b]] </center> [[Печ (ҡала, Венгрия)|Печ]] <br /> (korábban: Pozsony) | [[1367]], [[1923]], [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.pte.hu/ | A ''Janus Pannonius Tudományegyetem,'' a ''Pécsi Orvostudományi Egyetem'' és a szekszárdi ''Illyés Gyula Pedagógiai колледжы'' összevonásával. |- | [[Земмельвейс университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Semmelweis Egyetem|Semmelweis Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q277681]] | SE | <center>[[Файл:SOTE_Tower.JPG|133x133пкс|A Semmelweis Egyetem Nagyvárad téri épülete]]</center> [[Будапешт]] | [[1769]], [[1969]] | http://semmelweis.hu | Az ''Általános Orvostudományi Kar'' a Pázmány Péter bíboros, prímás esztergomi érsek által 1635-ben Nagyszombatban alapított egyetem ''Orvostudományi Karának'' jogutódja, kiegészülve a Gyógyszerésztudományi és Fogorvostudományi karokkal ''Budapesti'' (időközben ''Semmelweis) Orvostudományi Egyetem'' és a ''Haynal Imre Egészségtudományi Egyetem Orvostovábbképző'' (időközben ''Egészségtudományi) Karának'' és ''Egészségügyi колледжыi Karának,'' továbbá a ''Magyar Testnevelési Egyetem'' összevonásával. |- | [[Шапрони университеты ]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Soproni Egyetem|Soproni Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q897033]] | SOE | <center>[[Файл:Hungary_sopron_nymefront.jpg|100x100пкс|3515 Nyugat-Magyarországi Egyetem]]</center> Sopron <br /> (alapítva: Selmecbánya) | [[1735]], [[2000]], [[2008]] | http://uni-sopron.hu/ | A ''Soproni Egyetem,'' a ''Benedek Elek Pedagógiai колледжы,'' a ''Pannon Agrártudományi Egyetem'' mosonmagyaróvári ''Mezőgazdaságtudományi Kara,'' s az ''Apáczai Csere János Tanítóképző колледжы'' összevonásával. |- | [[Сент Иштван университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Szent István Egyetem|Szent István Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1296434]] | SZIE |[[Файл:Egyetem_godollo.jpg|100x100пкс]]<br /> Gödöllő | [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.szie.hu/ | Az ''Állatorvostudományi Egyetem,'' a ''Gödöllői Agrártudományi Egyetem,'' a ''Kertészeti és Élelmiszeripari Egyetem(már Budapesti Corvinus Egyetem),'' a ''Jászberényi Tanítóképző колледжы'' és az ''Ybl Miklós Műszaki колледжы'' (már egyetem) összevonásával. |- | [[Изге Иштван университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Széchenyi István Egyetem|Széchenyi István Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q631317]] | SZE |[[Файл:Széchenyi_István_University.jpg|100x100пкс]]<br /> Győr |[[1968]], [[1 ғинуар]] [[2002]] | http://www.sze.hu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061217020102/http://www.sze.hu/ |date=2006-12-17 }} | Элекке''Изге Иштван колледжы.'' |- | [[Кино һәм театр сәнғәте университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Színház- és Filmművészeti Egyetem|Színház- és Filmművészeti Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q1303297]] | SZFE | <center>[[Файл:Szinhaz-es-Filmmuv-Egy_Rakoczi-ut-21_0313-1000.jpg|100x100пкс|Színház és Filmművészeti Egyetem<br />Budapest, VIII. ker., Rákóczi út 21.]]</center> [[Будапешт]] | [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.szfe.hu/ | Элекке''Színház- és Filmművészeti колледжы.'' |- | [[Сегеди фәндәр университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Szegedi Tudományegyetem|Szegedi Tudományegyetem ]]}} <br /> — <br> [[:d:Q369839]] | SZTE | <center> [[Файл:Szegedi_egyetem_1.jpg|100x100пкс|6720 Szeged, Dugonics tér 13.]] </center> Szeged <br /> (alapítva: Kolozsvár) | [[1581]], [[1872]], [[1921]], [[1 ғинуар]] [[2000]] | http://www.u-szeged.hu/ | A ''József Attila Tudományegyetem'' (JATE), a ''Szent-Györgyi Albert Orvostudományi Egyetem'' (SZOTE), a ''Juhász Gyula Tanárképző колледжы'' (JGYTF), és a hódmezővásárhelyi ''Mezőgazdasági колледжы'' összevonásával. |- | [[Сигмонд Кирәле университеты]] <br /> — <br>{{lang-hu|[[:hu:Zsigmond Király Egyetem|Zsigmond Király Egyetem]]}} <br /> — <br> [[:d:Q27915871]] | ZSKE | [[Будапешт]] | | https://web.archive.org/web/20180406023853/http://www.uni-zsigmond.hu/ | Элекке''Zsigmond Király колледжы.'' |} [[Категория:Венгрия университеттары]] njda09nrvuajya930qbo1fo3c9zrjbk 0 134155 1309200 1300890 2026-11-07T22:33:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309200 wikitext text/x-wiki {{фш|Гәрәев}} {{Ук}} '''Гәрәев Айҙар Риф улы''' ([[1962]]) — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе ([[1994]]—[[1999]]). == Биографияһы == Гәрәев Айҙар Риф улы 1962 йылда [[БАССР]]-ҙың [[Саҡмағош районы]] [[Ҡалмашбаш]] ауылында тыуған. 1987 йылдан — Коммунистар партияһы ағзаһы. 1986—1987 йылдарҙа Өфө районы ауыл хужалығы идаралығының инженер-зоотехнигы, Өфө район агросәнәғәт берекмәһенең өлкән инспекторы, өлкән зоотехнигы булып эшләй. 1987—1988 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, артабан — икенсе секретары. 1988 йылда ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Демократик ауыл йәштәре союзының республика комитеты рәйесе. 1994 йылда — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзының республика комитетыэштәре менән идара итеүсеһе, Башҡортостан Республикаһы йәштәренең аграр союзы республика комитетының рәйесе. 1994 йылдың октябрь айынан 1999 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты. «Истинность моделирования и моделей в познании» темаһы буйынса диссертация яҡлай (2002)<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 Гареев Айдар Рифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201072635/https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 |date=2021-12-01 }} {{ref-ru}}</ref>/ Артабанғы эш урындары: «АйТи» региональ бизнес-компания идаралығының директоры<ref>[http://expert.ru/ural/2005/19/19ur-ubiz1_64607/Это не дань моде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, «Корпорация развития Республики Башкортостан» ААЙ-нең генераль директоры (2011)<ref>[http://notecom.biz/org/korporatsiya_razvitiya_respubliki_bashkortostan/4056982 ОАО «КОРПОРАЦИЯ РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824112737/http://notecom.biz/org/korporatsiya_razvitiya_respubliki_bashkortostan/4056982 |date=2019-08-24 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }} {{ref-ru}} * [http://expert.ru/ural/2005/19/19ur-ubiz1_64607/Это не дань моде]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 Гареев Айдар Рифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201072635/https://search.rsl.ru/ru/record/01002300617 |date=2021-12-01 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20190824112737/http://notecom.biz/org/korporatsiya_razvitiya_respubliki_bashkortostan/4056982 ОАО «КОРПОРАЦИЯ РАЗВИТИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»] {{ref-ru}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Ҡалмашбашта тыуғандар]] 6xcwtd67az7cnskzn7yfpazb5rtwy4y 0 134213 1309274 1264969 2026-11-08T06:40:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309274 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Захаров Вадим Петрович''' ([[19 апрель]] [[1975 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Химия|химик]], юғары мәктәп эшмәкәре. [[2022 йыл]]дың [[8 апрель|8 апреленән]] [[Башҡорт дәүләт университеты]] ректоры вазифаһын башҡарыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2014), химия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президиумының С. Р. Рафиҡов исемендәге премия (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2005)<ref name="Прав.РФ">[https://rg.ru/2005/03/12/premii-dok.html Постановление Правительства РФ от 2 марта 2005 года № 109, за цикл работ «Разработка и промышленное применение новых технологий быстрых химических процессов в турбулентном режиме»] {{ref-ru}}</ref>, Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт республика йәштәр премияһы (2007) лауреаты. == Биографияһы == Вадим Петрович Захаров [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Күгәрсен районы]] [[Семен-Петровский]] ауылында 1975 йылдың 19 апрелендә тыуған<ref>{{БЭ2013|90455}}</ref>. [[1992]] йылда урта мәктәпте көмөш миҙалға<ref name="ЗВП">[http://imena.bashenc.ru/index.php/component/content/article/94-person/z/151-zakharov-vadim-petrovich Захаров Вадим Петрович]</ref> тамамлай һәм ул уҡ йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультетына уҡырға инә, уны 1997 йылда ҡыҙыл диплом<ref name="ЗВП" /> менән тамамалай. Артабан, аспирантураға уҡырға ингәнсе, өс ай хеҙмәт килешеүе буйынса ғилми тикшеренеү лабораторияһында инженер булып эшләй. [[1997]]—[[2000]] йылдарҙа БДУ-ның көндөҙгө аспирантураһында уҡый. [[2000]]—[[2001]] йылдарҙа — ғилми тикшеренеү лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмтәкәр вазифаһында эшләй [[2001]]—[[2004]] йылдарҙа БДУ-ның көндөҙгө докторантураһында белем ала. [[2004]]—[[2006]] йылдар — Башҡорт дәүләт университетының юғары молекуляр ҡушымталар һәм дөйөм химия технологияһы кафедраһы профессоры. [[2006]]—[[2010]] йылдар — «Роснефть-УфаНИПИнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең лаборатория мөдире<ref name="ЗВП" />. [[2010]]—[[2012]] йылдар — «Роснефть-УфаНИПИнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең бүлек начальнигы<ref name="ЗВП" />. [[2012]]—[[2018]] йылдар — Башҡорт дәүләт университетының фән буйынса проректоры вазифаһында эшләй. [[2018]]—[[2020]] йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының фәнни һәм инновацион эштәр буйынса проректоры. [[2019]]—[[2020]] йылдарҙа «Сколково» Мәскәү идара мәктәбенең «Ғилми-технологик үҫеш лидерҙары» ғилми һәм юғары белем биреү мәғариф ойошмалары етәкселәре өсөн уҡыу программаһын тамамлай. [[2020 йыл]]дың июле — Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. [[2021 йыл]]дың апреле — Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге етәксеһе итеп тәғәйенләнә<ref>[http://ufaras.ru/?p=7537 Поздравляем Захарова Вадима Петровича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520060644/http://ufaras.ru/?p=7537 |date=2022-05-20 }}</ref>. [[2022 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] Башҡорт дәүләт университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-04-08/bashkirskiy-gosudarstvennyy-universitet-vozglavil-vadim-zaharov-2761866 Башкирский государственный университет возглавил Вадим Захаров. ИА «Башинформ», 8 апреля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|04|2022}}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Ғилми эҙләнеүҙәре шыйыҡ фазала тиҙ үтеүсе процестарҙың макрокинетикаһын, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыуҙың физик‑химик ысулдарын өйрәнеүгә арналған. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы [[Минскер Карл Самойлович|К. С. Минскер]] етәкселегендә 2000 йылда кандидатлыҡ<ref>Кандидатлыҡ диссертацияһы: «Быстрые процессы при синтезе полимеров в турбулентных потоках» (г. Уфа, Институт органической химии Уфимского научного центра РАН, 2000 год){{ref-ru}}</ref>, 2004 йылда докторлыҡ<ref>Докторлыҡ диссертацияһы: «Химические и тепломассообменные процессы при синтезе полимеров в турбулентных потоках» (г. Москва, Институт химической физики им. Н. Н. Семенова РАН, 2004 год){{ref-ru}}</ref> диссертарцияларын яҡлаған. Ғәмәли өлкәлә бәләкәй габаритлы торба рәүешендәге турбулент аппараттар нигеҙендә энергия һәм ресурс һаҡлаусы галобутилкаучуктар, этиленпропилен каучуктар, алкилсульфаттар алыу технологияларын булдырыуҙа һәм производствоға индереүҙә ҡатнашҡан. В. П. Захаров – 8 монография, өсәүһе сит илдә донъя күргән ([[Бөйөк Британия]], [[Нидерланд]], [[АҠШ]])<ref>[https://ufa.rbc.ru/ufa/08/04/2022/624fc7f19a79471226eb3971 И.о. ректора Башкирского госуниверситета назначен Вадим Захаров]</ref>, 280 ғилми мәҡәлә (яртыһынан күбеһе Web of Science һәм Scopus халыҡ-ара мәғлүмәт базаһына инә), 25 патент (10 патент реаль иҡтисад секторы предприятиеларында уңышлы ҡулланыла; шуның етәүһе – Башҡортостандың эре сәнәғәт предприятиеларында) авторы. 7 фән кандидаты һәм 1 фән докторы әҙерләгән<ref name="ЗВП" />. «Фән» специализацияһы буйынса «Рәсәй лидерҙары 2020» конкурсы финалисы. ;Ғилми хеҙмәттәре * Minsker K.S., Berlin Al.Al., Zakharov V.P., Zaikov G.E. Fast liquid-phase processes in turbulent flows. Brill Academic Publishers. V.S.P. Intl. Science Netherlands. 2004.180 p. * Захаров В. П., Берлин А. А., Монаков Ю. Б., Дебердеев Р. Я. Физико-химические основы протекания быстрых жидкофазных процессов. М.: Наука. 2008. 348 с. * Захаров В. П., Исмагилов Т. А., Телин А. Г., Силин М. А. Нефтепромысловая химия. Регулирование фильтрационных потоков водоизолирующими технологиями при разработке нефтяных месторождений: Учебное пособие. М.: РГУ нефти и газа имени И. М. Губкина, 2011. 261 с. * Deberdeev R.Ya., Berlin A.A., Dyakonov G.S., Zakharov V.P., Monakov Yu.B. Fast chemical reaction in turbulent flows: theory and practice. Shawbury, Shrewsbury, Shropshire (Unnited Kingdom): Smithers Rapra, 2013. 316 p. * Morozkin N.D., Zakharov V.P., Zaikov G.E. Key Technologies in Polymer Chemistry. Apple Academic Press (USA, Canada), ISBN 78-1-4822-5185-2, 2015. 294 р. ;[[Белешмә:Захаров Вадим Петрович/ғилми хеҙмәттәре|Ғилми хеҙмәттәренең тулы исемлеге]] == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2005)<ref name="Прав.РФ" />. * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015)<ref>Башҡортостан Республикаһы Башлығы указы (№ УГ-152, 3 июль 2015)</ref>. * Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт республика йәштәр премия лауреаты (2007)<ref>31-се танытма, Өфө, 7 октябрь 2008</ref>. * Йәш ғалимдар өсөн премияһы менән бергә бирелгән Рәсәй Фәндәр академияһы миҙалы<ref>Постановление Президиума Российской академии наук РФ № 256 от 26 декабря 2006 года, за цикл работ «Макрокинетические закономерности протекания быстрых жидкофазных реакций»{{ref-ru}}</ref>. * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президиумының С. Р. Рафиҡов исемендәге премия лауреаты (2002)<ref>Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президиумының 2002 йылдың 15 апрелендәге 11-се ҡарары, {{lang-ru|«Теория и практика получения многотоннажных каучуков на катализаторах типа Циглера-Натта»}} исемле ғилми хеҙмәттәр циклы өсөн</ref>. * Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының Почёт грамотаһы, {{lang-ru|«За большой вклад в развитие науки и в связи с Днем российской науки»}} (2005) * «Soros Graduate Student» дипломы — «Сорос аспиранттары» исемле халыҡ-ара конкурс еңеүсеһе (2002). * Ватан фәненә ярҙам итеү Фондының «РФА-ның иң яҡшы фән кандидаттары» дипломы ({{lang-ru|Диплом Фонда содействия отечественной науки «Лучшие кандидаты наук РАН»}}, 2004, 2005). * Ғилми тикшеренеү өлкәһендә юғары ҡаҙаныштар өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты дипломы (2002, 2003). <!-- 10. Победитель конкурса на право получения грантов Президента Российской Федерации для государственной поддержки молодых российских ученых-докторов наук (2005, 2011, 2013). 11. Победитель XVI Всероссийского конкурса научно-технических разработок предприятий и организаций топливно-энергетического комплекса «ТЭК-2007» (2007) за работу «Совершенствование технологического процесса водоизоляции гелевыми составами при повышении нефтеотдачи пластов». 12. Благодарность ОАО «НК Роснефть» "За добросовестный труд и значительный вклад в развитие ОАО "НК «Роснефть». Приказ ОАО «НК Роснефть» № 308-К от 09.06.2008 г. 13. Благодарственное письмо ООО «РН-УфаНИПИнефтьт» «За добросовестный труд и высокие производительные показатели». Приказ ООО «РН-УфаНИПИнефть» № 107 от 28.08.2007 г. --> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ул һәм ҡыҙ тәрбиәләй<ref name="ЗВП" />. == Фотогалерия == <gallery> Wiki-Sabantuy 2015 (2015-04-25) 11.JPG|НП «Викимедиа РУ» директоры Владимир Медейко Вадим Захаровҡа рәхмәт хаты тапшыра. [[:wmru:Вики-Сабантуй 2015/Международная конференция «Википедия и информационное общество»|Викиһабантуй 2015]], [[Өфө]], [[25 апрель]]. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Кто есть кто: библиографический справочник. Башкирский государственный университет. Уфа: Башкирский государственный университет. 2004. 416 с. (С. 77). {{ref-ru}} * Кто есть кто. Башкирский государственный университет. Уфа: РИЦ БашГУ, 2009. 520 с. {{ref-ru}} * Зиякаева Л. Не делать зла другим // Кафедра. 2004. № 8-9 (825-826). С.5. {{ref-ru}} * Шаяхметов Эмиль. Химия на 5 и даже больше // Аргументы и факты Башкортостан. 2005. № 12 (537). С. 2. {{ref-ru}} * Мавлиева Гульнара. В 26 – кандидат, в 29 – доктор // Единая Россия. Башкортостан. 27 марта 2009. №13 (20). С. 3. {{ref-ru}} * Лауреаты республиканских молодежных премий Башкортостана. справ. изд. Уфа: Мин-во молодежной политики, спорта и туризма РБ, 2010. 160 с (с. 148). {{ref-ru}} * Кугарчинский район. Книга-альбом. Уфа. 2015. 316 с. (С. 94) {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90455}}{{V|9|04|2022}} * [http://www.anrb.ru/blog/Item/2781/71 Захаров Вадим Петрович. Академия наук Республики Башкортостана] * [http://imena.bashenc.ru/index.php/component/content/article/94-person/z/151-zakharov-vadim-petrovich Захаров Вадим Петрович] * [https://web.archive.org/web/20230424060738/http://ufaras.ru/wp-content/uploads/2020/11/%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2-%D0%92.%D0%9F..pdf Сведения о кандидате на должность Председателя УФИЦ РАН и основные положения программы развития] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] lezyz4rj2mvbeq2mkqe6zqypwweu5f5 6 134386 1309150 797798 2026-11-07T19:05:47Z Таёжный лес 39277 /* Рөхсәтнамә */ 1309150 wikitext text/x-wiki == Ҡыҫҡаса аңлатма == {{Ирекһеҙ файл |тасуирлама = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы |сығанаҡ = https://beloretsk.bashkortostan.ru/about/honorary/401499/ |яһалыу ваҡыты = {{other date|century|20}} |автор = {{other date|century|20}} }} {{Ирекһеҙ файл/НҠИ | мәҡәлә = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы | маҡсат = | алышыусанлылыҡ = {{FU-умерший}} | башҡа = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы 2018 йылда вафат }} == Рөхсәтнамә == {{subst:ET}} {{delete|[[:файл^Сагида Мухаметдинова.jpg]]}} 5ce16kga4zfaekisafs2f4zecyyfu1o 1309151 1309150 2026-11-07T19:05:56Z Таёжный лес 39277 /* Рөхсәтнамә */ 1309151 wikitext text/x-wiki == Ҡыҫҡаса аңлатма == {{Ирекһеҙ файл |тасуирлама = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы |сығанаҡ = https://beloretsk.bashkortostan.ru/about/honorary/401499/ |яһалыу ваҡыты = {{other date|century|20}} |автор = {{other date|century|20}} }} {{Ирекһеҙ файл/НҠИ | мәҡәлә = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы | маҡсат = | алышыусанлылыҡ = {{FU-умерший}} | башҡа = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы 2018 йылда вафат }} == Рөхсәтнамә == {{subst:ET}} {{delete|[[:файл:Сагида Мухаметдинова.jpg]]}} h4x3qs93mnph7jrw613ihbzzz0rp9rv 1309262 1309151 2026-11-08T05:35:26Z Баныу 28584 /* Ҡыҫҡаса аңлатма */ 1309262 wikitext text/x-wiki == Ҡыҫҡаса аңлатма == {{Ирекһеҙ файл |тасуирлама = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы |сығанаҡ = https://beloretsk.bashkortostan.ru/about/honorary/401499/ |яһалыу ваҡыты = {{other date|century|20}} |автор = {{other date|century|20}} }} {{Ирекһеҙ файл/НҠИ | мәҡәлә = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы | маҡсат = мәҡәләне һүрәтләү өсөн | алышыусанлылыҡ = {{FU-умерший}} | башҡа = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы 2018 йылда вафат }} == Рөхсәтнамә == {{subst:ET}} {{delete|[[:файл:Сагида Мухаметдинова.jpg]]}} 8ax90x9t7wv7ljc236qx40q1xg9yljk 1309266 1309262 2026-11-08T05:38:12Z Баныу 28584 /* Рөхсәтнамә */ исправлено 1309266 wikitext text/x-wiki == Ҡыҫҡаса аңлатма == {{Ирекһеҙ файл |тасуирлама = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы |сығанаҡ = https://beloretsk.bashkortostan.ru/about/honorary/401499/ |яһалыу ваҡыты = {{other date|century|20}} |автор = {{other date|century|20}} }} {{Ирекһеҙ файл/НҠИ | мәҡәлә = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы | маҡсат = мәҡәләне һүрәтләү өсөн | алышыусанлылыҡ = {{FU-умерший}} | башҡа = Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы 2018 йылда вафат }} apq6yrsv59qfqj17b3z8e4xw7rsswxb 0 134746 1309267 1193200 2026-11-08T05:54:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309267 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Загреб зоопаркы ''' ({{lang-hr|Zoološki vrt grada Zagreba}}) — [[Хорватия]]ның баш ҡалаһы [[Загреб]]та урынлашҡан зоопарк. Өс хорват зоопарктарының береһе. Максимир паркында урынлашҡан. Зоопарк майҙаны — 5,5 га, күл һәм быуалары менән бергә — 7 гектар. Загреб зоопаркында бөтәһе 275 төр булған 2 225 йәнлек бар. Зоопарк зоопаркының иң ҡыҙыҡ һәм һирәк хайуандары араһында — [[Барыс|ҡар барыҫы]], кесе панда, окапи, аддакс, сахара ориксы, төньяҡ ҡытай пардусы, ғәҙәти шимпанзе, мартышка диана, [[зубр]], кәрлә гиппопотам, ике үркәсле дөйә бар. [[Файл:Zoo-Zagreb1.JPG|слева|мини|147x147пкс|Зоопаркҡа нигеҙ һалыусы хөрмәтенә иҫтәлекле билдә.]] 1925 йылдың 17 июнендә Загреб ҡалаһында зоопарк асыла. Загреб зоопаркына хорват һыу инженеры һәм филателисы Мийо Филипович (Mijo Filipović; 1869—1948) нигеҙ һала. [[1990 йыл]]дан башлап зоопаркҡа реконструкция дауам итә<ref>[http://www.zgzoo.com/hr/o-nama/povijest-zoo-vrta/ История зоопарка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502114802/http://www.zgzoo.com/hr/o-nama/povijest-zoo-vrta/ |date=2010-05-02 }} на [http://www.zoo.hr/hr/ Веб-страница зоопарка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123121906/http://www.zoo.hr/hr/ |date=2009-01-23 }}{{Ref-hr}}(хорв.)</ref>. Загреб зоопаркы Бөтә донъя зоопарктар һәм аквариумдар ассоциацияһы ағзаһы (Zoos Aquariums Association of and World) булып тора, юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған хайуандар төрө европа программаһында ҡатнаша (European Endangered Species Programme). Хәҙерге көндә был зоопарктың директоры Даворка Малькович (Maljković Davorka). == Галереяһы == <center><gallery widths="140" heights="120"> Файл:Zoo Zagreb, entrance.jpg|Зоопаркҡа инеү урыны Файл:Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Зоопаркта евразия һеләүһене Файл:Zoo Zagreb 1.JPG|Океания бүлегендә Файл:Zoo Zagreb 4.JPG|Ерҙәге иң юғары эволюцияға арналған вольер </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.zoo.hr/hr/ Веб-страница зоопарка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123121906/http://www.zoo.hr/hr/ |date=2009-01-23 }}{{ref-hr}} * [https://web.archive.org/web/20241108074505/http://www.vjesnik.hr/pdf/2008%5C08%5C22%5C18A18.PDF Novi projekti i sve više sadržaja za posjetitelje]{{ref-hr}} * [http://www.jutarnji.hr/gradi-se-novi-zooloski-vrt--gotovo-cetiri-puta-veci-od-maksimirskog-/796545/ Gradi se novi zoološki vrt, gotovo četiri puta veći od maksimirskog!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174956/http://www.jutarnji.hr/gradi-se-novi-zooloski-vrt--gotovo-cetiri-puta-veci-od-maksimirskog-/796545/ |date=2016-03-03 }}{{ref-hr}} [[Категория:Илдәр буйынса зоопарктар]] [[Категория:Хорватия]] 1q88xhtgknc2yi5ldn9qo8fk3olyvph 0 135221 1309121 1301827 2026-11-07T16:45:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309121 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Воздвиженск''' ('''Воздвиженск ҡәлғәһе''' булараҡ 1742 йылдың 14 сентябрендә нигеҙ һалына<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003924248#?page=397 Воздвиженская] в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0 Энциклопедическом словаре Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]</ref>) — Ырымбур казак ғәскәренең Беренсе ([[Ырымбур]]) хәрби бүлегендәге станицаһы. Станицаға 1742 йылдың 14 (26) сентябрендә Воздвижение Честного и Животворящего Креста Господня байрамында наместник [[Неплюев Иван Иванович|Иван Неплюев]] нигеҙ һала, ул [[Орск|Орскиҙан]] [[Ырымбур|Ырымбурға]] барған почта трактының уң яғы һәм [[Һаҡмар]] йылғаһы ағымының һул яғы араһында урынлашҡан. == Нигеҙ һалыу == Наместник [[Неплюев Иван Иванович|Неплюев Иван]] ҡәлғәғә нигеҙ һалған саҡта Алексеевск ҡәлғәһенең казактарына Шешмин полкының өс драгун ротаһын һәм Кама аръяғы ландмилиция составынан Алексопольск полкының бер ротаһын ҡуша<ref>[http://passion-don.org/tribes/tribes_23.html][//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Евграф Савельев]<span>. Из истории заселения Оренбургской линии.</span></ref><ref>Звегинцова В. В. «Хронология Русской армии 1700—1917» Париж, 1962</ref><ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=landmilickie-polki&id=6796 Ландмилицкие полки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204071627/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=landmilickie-polki&id=6796 |date=2018-02-04 }}</ref>. 1768 йылда Ҡаҙан крайынан бында нуғай татарҙарын — «солтанауыл нуғайҙарын» алып киләләр. 110 нуғай ғаиләләре Мырҙа Миҙам етәкселегендә үҙ ылауҙарында киләләр. Нуғайҙарҙан тыш шулай уҡ Ыҡ тамағы тораҡтарынан татарҙар күсеп килә<ref>[http://admvozdvigenka.ru/index.php/istoricheskaya-spravka?task=view&id=20 Сайт Администрации Саракташского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201042315/http://admvozdvigenka.ru/index.php/istoricheskaya-spravka?task=view&id=20 |date=2017-12-01 }}</ref>. Воздвиженскиҙә йәшәгән казактары бай фольклоры һәм юғары кимәлдәге грамоталылыҡ менән айырылып торған. Героик ауыҙ-тел ижадында төрөктәр менән һуғыштарҙа, Хиуа походында ҡатнашҡан геройҙарҙы данлаған хикәйәләрҙе билдәләп үтеп була. Йорттарҙа китапханалар тотоу традицияһы була. Станицала һәм ауылдарҙа шәл бәйләү кәсебе киң таралған була<ref>[http://www.ya-zemlyak.ru/nps.asp?id=17&sortir=1 Оренбургский пуховый платок]</ref> == Патронимдар == Метрикалар һәм послужной исемлектәр буйынса XVIII быуат аҙағына (XIX быуаттың беренсе яртыһында крайҙы массауи колонизациялай башлағанға тиклем) килеп сығышы буйынса төрлө һәм үҙ-ара туғандаш булған күскенсәлерҙең фамилиялыры — Шивцов, Кучеров, Чеботарев, Кравцов, Бобряшев, Сотников, Одноименной, Попов, Помилуйков, Стародубцев, Краснов, Мирошников, Гребарев, Улькин, Лисаченков, Погребняков, Макаров, Золотухин, Быков, Михеев.. һәм башҡалар. Берҙән-берул ваҡыттағы метрикаларҙағы крәҫтиәндәр — сығышы менән Башҡортостандан булған Полторабатьколар. == [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|Емельян Пугачев ихталалы]] == 1773 йылдың 4 октябрендә Пугачевтың отрядтары Пречистенск ҡәлғәһен яулап алалар һәм Воздвиженск ҡәлғәһенең казактар гарнизоны яҡшыраҡ нығытылған Верхнеозерный станицаһына күсәләр. Гарнизон баш күтәреүселәрҙән станицаны һаҡлауҙа ҡатнаша, атап әйткәндә, ноябрҙең уртаһында [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачевтың]] һәм [[Хлопуша|Афанасий Соколов-Хлопушаның]] һөжүмдәрен кире ҡағыуҙа<ref>[http://www.hrono.ru/land/russ/vozdvi_krep.html Воздвиженская крепость]</ref>. Апрелдә Воздвиженск ҡәлғәһендә подполковниктар Степан Наумовтың<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/timashev_il.html Наумов, Степан Львович]</ref> һәм Иван Тимашевтың<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/timashev_il.html Тимашев, Иван Лаврентьевич]</ref> командалары тора, улар унда 1774 йылдың ҡара көҙөнә тиклем торалар һәм Иҫәт һәм Өфө провинцияларҙың ихтилалдар менән ялмалған улустарына һәм ауылдарына рейдтар башҡаралар<ref>[http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ Таймасов, С. У., Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. Уфа, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526191917/http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ |date=2015-05-26 }}</ref> 1774 йылдың июнендә генерал Фрейман тарафынан Тимашев отрядын көсәйтеү Чугуев казактарынан, Изюм гусарҙарынан һәм егерҙәрҙең отряды йүнәлтелә, уларҙы Урал тауҙарында йәшеренгән башҡорттарҙы эҙәрлекләү буйынса бойороҡ алған капитан К. Краевич етәкләй<ref>[http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ Таймасов, С. У., Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. Уфа, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526191917/http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ |date=2015-05-26 }}</ref>Воздвиженск ҡәлғәһе [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин Александр Сергеевиичтың]] «Пугачев тарихына» архив әҙерләмәләрҙә телгә алына<ref>Пушкин. Полное собрание сочинений в 10 томах. Том IX. Издательство «Наука», Москва, 1965. Стр. 651, 292, 613.</ref>,<ref>{{книга|ссылка=http://feb-web.ru/feb/pushkin/texts/push17/vol09/b02/y922811-.htm|заглавие=Алфавитный указатель|ответственный=Сост. Г. П. Блок|издание=Пушкин А. С. Полное собрание сочинений: В 16 т|место={{М}}, {{Л}}|издательство=Изд-во АН СССР|год=1937—1959|том=9, кн. 2. История Пугачева|страницы=811—945}}</ref>. == XIX быуат аҙағында == 1895 йылдан Ырымбур ғәскәрендә Наказной атаман Владимир Ершов етәкселегендә казактар араһында 1858 йыл Ҡытай менән Айгун килешеүенән һуң Уссурийск крайыныңбер кем дә йәшәмәгән еҙәргә күсенеү буйынса әүҙем агитация башлана. Күсенеүселәр бер нисә йылға төрлө йөкләмәләрҙән азат ителәләр һәм ҙур ер биләмәләре менән тәьмин ителәләр, бынан тыш уларға ҙур ҡайтарыуһыҙ ссудалар (ғаиләне һәм йөктө тәьминат итеүгә, йыллыҡ аҙыҡ-түлек һәм 600 һум һәр ғаиләгә, 50 һум — һәр строевой казакка ат алыу өсөн) бирелә. Был программала Воздвиженск станицаһынан күп кенә ғаиләләр ҡатнашак<ref>[http://kraeved.opck.org/kraevedenie/raznoe/pereselency_na_dalniy_vostok.php Исковский А. Е. Как оренбургские казаки на Дальний Восток уехали.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229034033/http://kraeved.opck.org/kraevedenie/raznoe/pereselency_na_dalniy_vostok.php |date=2019-12-29 }}</ref>, күсенеү хоҡуғын тәбиғәттән казак булғандарға бирергә булалар, приписной казактарға бирелмәй. Воздвиженскстаницаһының казактары бик әүҙем төркөстан походтарында һәм линейный хеҙмәттә ҡатнашалар . Воздвиженск халҡының мәнфәғәттәрен Шивцовтар һәм Кравцовтар казак алпауыттары ғаиләләре, шулай уҡ епископ Ырымбур Макарий яҡлап сығалар. Ырымбур колонистарының беренсе өлөшө Доброфлттың «Мәскәү» пароходында күсенгән саҡта 40-көнлөк [[Одесса]] — [[Дарданелдар боғаҙы|Дарданелла]] — Порт-Саид — Суэц — Һинд Аден — Аден ҡултығы — [[Баб-әл-Мәндәб боғаҙы|Баб-әл-Мандеб]] — [[Малакка боғаҙы]] — [[Суматра]] — [[Сингапур]] — [[Гонконг]] — [[Владивосток]] ҡәлғәһе һыу маршруты барышында 72 кеше вафат булған, башлыса балалар һәм 16 ҡыҙ. Дифтериттан 4 бала үлә. пароход табибының балаларға вакцинация үткәреүе хәлде күпкә еңеләйтә. Яңы урында күсенеүселәр ҡасабалар һәм станицалар төҙөйҙәр. == XX быуатта == XIX быуат аҙағында Воздвиженск казактарының компактлы йәшәү территорияһы Воздвиженск һәм Ырымбур станицаларын, Воздвиженск, Новочеркасск, Александровск, Һары, Шишмә, Кондуровка (һаҡмар йылғаһында), шулай уҡ казактарҙың пай ерҙәрендә 1913 йылда төҙөлгән Һарыҡташ станцияһын үҙ эсенә ала. [[1918 йыл|1918 йылдың]] май айында станица ҡасабалар менән бергә Ҡыҙыл гвардияһы карателдәр подразделениелары тарафынан каратель подразделениелары тулыһынса яндырыла<ref>[http://www.dk1868.ru/statii/pavel/Dutov1.htm Aнтибольшевистская борьба оренбургских казаков в апреле — июне 1918 года.]</ref>. Яңы урында барлыҡҡа килгән Һарыҡташ районының Воздвиженка ауылы 1921 йылда Украина күскенсәлерә менән төҙөлә һәм бөгөнгө көндә Һарыҡташ ҡасабаһы сиктәренә инә. == Халыҡ һаны == 1820 йылда станицала 1890 кеше йәшәй, туғыҙ Беренсе донъя һуғышы алдынан станица менән ҡасабаларҙың халҡы 9500 кеше тәшкил итә (ихаталар һаны — 1665, шул иҫәптән казак ихатаһы — 1600, халыҡ һаны —9517 кеше)<ref>[http://scarb.ru/photoalbum/orenburgskie-kazaki/raspisanie-stanic-okv/ Росписание станиц, посёлков и хуторов Оренбургского казачьего войска. Утверждено по журнальному постановлению войскового хозяйственного управления Оренбургского войска от 14.02.14 г. за № 648]</ref>. Станицала 1862 йылда төҙөлгән православие Крестовоздвиженск сиркәүе була<ref>[http://www.orskeparh.ru/?content=page&id=128 Монастыри и храмы Оренбургского уезда]</ref>, 2 мәсет, 2 мәктәп һәм 4 кибет<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0 Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]</ref>, Новочеркассыларҙа 1846 йылда төҙөлгән Каҙан Богородица сиркәүе (шартлатыла һәм XX быуаттың 30-сы йылдарныда һүтелә). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1742 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] hyxncqw1eywynzo5in326bujew3gpbo 0 135250 1309261 1052943 2026-11-08T05:25:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309261 wikitext text/x-wiki {{Стиль статьи}} {{Ук}} '''Живов Павел Евгеньевич''' ([[15 март]] [[1918 йыл]] — [[9 октябрь]] [[2001 йыл]]) — малсылыҡ алдынғыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966)<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/geroi_soc_tr.htm Герои Социалистического Труда Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405070050/http://encycl.bash-portal.ru/geroi_soc_tr.htm |date=2023-04-05 }}</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=19405460&tab=navDetailManAward Подвиг народа]</ref>. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. == Биографияһы == Павел Евгеньевич Живов [[Ишембай районы]] [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылында йәшәй. Көтөүсе булып эшләп, юғары наградаға лайыҡ була.<blockquote class=""> СССР Юғары Советы Президиумы [[22 март]]та һәм [[23 июнь|23 июндә]] Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменең бирелеүе тураһында ике Указ сығара. Башҡортостандың хеҙмәт батырҙарының исеме бөтә ил халҡына билдәле була. Указдарҙа Башҡортостандан 25 кешенең был юғары исемгә лайыҡ булыуы теркәлгән. Бына улар — икәүһе район комитеттары секретарҙары Әхмәт Әминев менән Тәлғәт Рахманов, тракторсылар Шиф Рәжәпов, Фәйзулла Шәйәхмәтов, Антон Костарев, һауынсылар Мария Хализова, Евдокия Кириллова, сусҡа ҡараусылар Матрена Шинкова һәм Лидия Ганцева, чабандар Сабир Күҫәков һәм Флүрә Әминева, көтөүсе Павел Живов, быҙау ҡараусы Нәсимә Фазлиәхмәтова һәм Анастасия Птицына һәм башҡалар. Республика тарихында ауыл хужалығында эшләгән 25 ябай хеҙмәткәрҙең эштәрендәге ҙур уңыштары өсөн ошондай ҙур награда — Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен алыу бик һирәк күренештер.</blockquote>Павел Живов Ишембай районының Ленин исемендәге колхозында (1960 йылға тиклем — Маҡар районының А. Матросов исемендәге колхозы) 1940—1978 йылдарҙа эшләй: 1945—1953 һәм 1967—1978 йылдарҙа — һөтсөлөк фермаһы мөдире, 1953 йылда — келәт мөдире, 1960—1967 йылдарҙа — мал ҡараусы-көтөүсе. Мал һимертеүҙә юғары күрһәткестәргә өлгөшө: йәш һыйыр малдарының уртаса тәүлек артымы 1300 грамм тәшкил итә (1965—1966). == Библиография == * ''Павел Евгеньевич Живов''. Наш опыт нагула скота [Текст] / П. Е. Живов, скотник колхоза им. Ленина Ишимбайского района БАССР Герой Соц. Труда. — Уфа : [[Китап (нәшриәт)|Башкнигоиздат]], 1966. — 27 с. : портр.; 14 см. — (Трибуна передовика). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=16895|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|name=Живов Павел Евгеньевич|accessdate=2016-07-10}} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Башҡортостан малсылары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ишембай районында тыуғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:9 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ишембай районында вафат булғандар]] obxwkto6tynavtmtr4ziomriukxr9zh 0 135998 1309120 1281923 2026-11-07T16:37:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309120 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Власов Илья Сергеевич''' ([[3 август]] [[1995 йыл]], [[Күмертау]]) — [[Рәсәй]] [[волейбол]]сыһы, [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы, [[Европа]] чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры<ref>{{cite web|url=http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/28384/|title=Приказ Министерства спорта Российской Федерации № 19-нг от 21 марта 2016 г. «О присвоении спортивного звания „Мастер спорта России международного класса“»|accessdate=2016-03-28|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317015954/http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/28384/ |date=2017-03-17 }}</ref>. == Биографияһы == Бала сағында Илья Власов [[дзюдо]] һәм [[йөҙөү]] менән шөғөлләнә, ә волейболға 16 йәшендә генә эләгә, уны волейбол майҙансығында уйын ваҡытында Яңы Уренгой «Факел» командаһының статисы Алексей Королев күреп ҡала. Королев Ильяға Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән 1995—1996 йылда тыуған перспективалы малайҙарҙы Йәштәр лигаһы һәм үҫмерҙәр йыйылма командаһында сығыш яһарға әҙерләүҙәре тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/441835|title=У самого чёрного моря... «Факел» открыл в Витязево молодёжный проект|author=|date=25 февраля 2011|work=|publisher=«Советский спорт»|accessdate=2015-07-04|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212647/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/441835 |date=2016-03-04 }}</ref>. Илья 2011 йылдың авгусында бер нисә ай дауамында был команда урынлашҡан Анапа эргәһендәге «Витязь» һауыҡтырыу комплексына килә, беренсе күнекмәнән һуң бында ҡалырға ризалыҡ бирә<ref>{{cite web|url=http://www.men.fakelvolley.com/home/fakelnews/690-150323-1640.html|title=Илья Власов: из дзюдо и плавания к вершинам волейбола|author=|date=23 марта 2015|work=|publisher=ВК «Факел»|accessdate=2015-07-04|lang=}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тренер Павел Иванов етәкселегендә 2011 йылдың октябрь айында Власов «Факел-95» өсөн Йәштәр лигаһында беренсе тапҡыр сығыш яһай, ноябрь айында биш клубташы менән бергә Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһы составында Островец-Свентокшиск ҡалаһында үткән Көнсығыш-Европа волейбол зона ассоциацияһының чемпионатында еңеүсе була, ә 2012 йылдың февралендә [[Түбәнге Новгород]]та [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] йыйылма командаһы составында үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионатының алтын миҙалын яулай. Йәштәр лигаһында беренсе миҙгелде «Факел» 7-се урында тамамлай, ә Илья бөтә ҡатнашыусылар араһында беренселектә мәрәйҙәр һаны буйынса икенсе була (32 уйында 90). 2012/13 миҙгелендә «Факел» үҫмер спортсылары ҙур алға китешкә өлгәшә — Йәштәр лигаһының беренселегендә команда тик мәскәү «Динамо-Олимп» командаһынан ҡалышып, финишҡа икенсе позицияла килеп етә<ref>{{cite web|url=http://junior.fakelvolley.com/home/news/448-1703.html|title=«Динамо-Олимп» — второй победитель Молодёжной лиги!|author=|date=17 марта 2013|work=|publisher=ВК «Факел»|accessdate=2015-07-04|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407061357/http://junior.fakelvolley.com/home/news/448-1703.html |date=2014-04-07 }}</ref>. Беренселек тамамланыу менән Власов Илья Рәсәй йыйылма үҫмер спортсылар командаһына ҡушыла һәм Александр Кариков командаһы составында Европа чемпионатында еңеүсе була һәм турнирҙың иң яҡшы ҡамаусыһының шәхси призына эйә була. Илья 2013 йылда «Факел» йәштәр командаһының капитаны булып һайлана. Уның командаһы яңы миҙгелдә тулыһынса өҫтөнлөк итә, ваҡытынан алда чемпион титулын юллай. Икенсе йыл рәттән Йәштәр лигаһының иң яҡшы ҡамаусыһы була, (36 уйында 156 мәрәй), шулай уҡ Власов был юлы Йәштәр лигаһының — 2013/14 финалында иң яҡшы уйынсы призына лайыҡ була<ref>{{cite web|url=http://volleyballnews.ru/blog/fakelnovyurengoy/2680.html|title=«Готов выкладываться на двести процентов!»|author=|date=16 апреля 2014|work=|publisher=VolleyballNews.ru|accessdate=2015-07-04|lang=}}</ref>. 2014 йылдың сентябрендә Нитр һәм Брно ҡалаларында үткән Европа чемпионатында Илья Власов Рәсәй йыйылма командаһы составында алтын миҙал яулай. Турнирҙың иң оҙон буйлы уйынсыһы сиктән тыш һикереүе һәм селтәр буйында күсеү тиҙлеге һәм еңеллеге менән беренселек ойоштороусыларының иғтибарын йәлеп итә. «Ысынлап та, ышаныуы ауыр, сөнки Власов барлығы волейболда өс йыл ғына уйнай», — тип билдәләнә 19 йәшлек команданың төп уйынсыһына арналған Сергей Шляпниковтың мәҡәләһендә<ref>{{cite web|url=http://www.cev.lu/Competition-Area/CompetitionNews.aspx?ID=697&NewsID=18415&TagType=0&TagContent=0&NewsType=0&Paging=1&Sd=1/1/1900&Ed=1/1/1900|title=From swimming pool to volleyball: Ilia Vlasov shines in Russian team|author=|date=4 сентября 2014|work=|publisher=Европейская конфедерация волейбола|accessdate=2015-07-04|lang=en}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Европаның йәштәр чемпионатындағы еңеүенән һуң дүрт көн үткәс, Илья Власов беренсе «Факел» командаһы составында [[Санкт-Петербург]]та Рәсәй Кубогының баштағы этабында тәү башлап сығыш яһай<ref>{{cite web|url=http://www.men.fakelvolley.com/home/fakelnews/185-140910-240.html|title=Кубок России, день 1. «Факел» — «Искра»|author=|date=10 сентября 2014|work=|publisher=ВК «Факел»|accessdate=2015-07-04|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306051129/http://www.men.fakelvolley.com/home/fakelnews/185-140910-240.html |date=2016-03-06 }}</ref>. Ил чемпионатының башынан Суперлигала Илья «Факел» командаһындағы элекке партнерҙары, уйынды тамамлаусылар Дмитрий Волков һәм Егор Клюкин менән бергә старт составында матчҡа тотороҡло сыға, һәм был өсәүҙең уйын сифатын белгестәр юғары баһалай<ref>{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/762158|title=Мы открылись!|author=|date=25 ноября 2014|work=|publisher=«Советский спорт»|accessdate=2015-07-04|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930135009/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/762158 |date=2016-09-30 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/volleyball/article-222807-pavel-borshh---ob-igrokakh-kotorye-udivili.html|title=Павел Борщ: в 19 лет играть в сборной — не рано|author=|date=20 мая 2015|work=|publisher=«[[Чемпионат.com]]»|accessdate=2015-07-04|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721063145/http://www.championat.com/volleyball/article-222807-pavel-borshh---ob-igrokakh-kotorye-udivili.html |date=2015-07-21 }}</ref>. Миҙгелдең һөҙөмтәләре буйынса Илья чемпионаттың иң яҡшы ҡамаусылары исемлегенә инә, ә Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры Андрей Воронков уның фамилияһын Донъя лигаһына милли команданың киңәйтелгән заявкаһына индерә<ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/volleyball/article-223325-debjutanty-sbornoj-rossii-o-pervom-priglashenii.html|title=«Хочется победить во всех турнирах»|author=|date=27 мая 2015|work=|publisher=«Чемпионат.com»|accessdate=2015-07-04|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722115455/http://www.championat.com/volleyball/article-223325-debjutanty-sbornoj-rossii-o-pervom-priglashenii.html |date=2015-07-22 }}</ref>. 2015 йылдың июнь айында Баҡы ҡалаһындағы Европа уйындарында Илья Власов Рәсәй йыйылма командаһы составында бронза миҙал яулай. Был турнирҙа ул рәсәй командаһында һөҙөмтәләре буйынса Виктор Полетаевтан ҡалыша икенсе була, 8 матчта 32 мәрәй блокта йыя һәм 74 % нәтижәлелектәге һөжүм итеүҙә 67 мәрәй йыя. Икенсе көнө Мәскәүгә ҡайтҡас, Власов студенттар йыйылма командаһы составында (уларҙың һигеҙе уның менән Европа уйындарында ҡатнаша) Кванджа ҡалаһына Универсиадаға юллана. Владимир Хроменковтың командаһы бөтә уйындарҙа ла алтын миҙал яулай, ә Илья Универсиаданың иң яҡшы ҡамаусылары рейтингында 3-сө урынды биләй<ref>{{Cite web|title=Золотые. Молодые. Наши|url=http://www.men.fakelvolley.com/home/fakelnews/843-150712-1710.html|publisher=ВК «Факел»|date=12 июля 2015|accessdate=2015-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713090209/http://www.men.fakelvolley.com/home/fakelnews/843-150712-1710.html |date=2015-07-13 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Players Ranking by Skills|url=http://www.gwangju2015.com/IRS/resGJ2015/pdf/GJ2015/VO/GJ2015_VO_C85_VOM400000.pdf|lang=en|publisher=Официальный сайт XXVIII летней Универсиады|accessdate=2015-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065420/http://www.gwangju2015.com/IRS/resGJ2015/pdf/GJ2015/VO/GJ2015_VO_C85_VOM400000.pdf |date=2015-09-24 }}(инг.)<span id="cxmwog" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwog" tabindex="0"> Официальный сайт XXVIII летней Универсиады.</span>&#x20;<small id="cxmwog" tabindex="0">12 июль 2015 тикшерелгән.</small></ref>. Власов Ильяның икенсе һәм студенттар йыйылма командалары өсөн сығышын милли команданың тренерҙар штабы һиҙмәй ҡалмай һәм 20 июлдә, Универсиада тамамланып бер аҙна үткәс, йәш ҡамаусы Новогорск ҡалаһында йыйылма команданың йәнә башында торған Владимир Алекно етәкселегендәге күнекмәләргә тотона<ref>{{Cite web|title=Алекно вызвал в сборную 19 волейболистов для подготовки к Кубку мира-2015|url=http://rsport.ru/volleyball/20150717/846478750.html|publisher=«Р-Спорт»|date=17 июля 2015|accessdate=2015-09-9}}</ref>. 8 сентябрҙә Хамамацу ҡалаһында Донъя кубогы сиктәрендә Власов Рәсәй йыйылма командаһы өсөн тәү башлап рәсми матч үткәрә, унда команда Венесуэла командаһы өҫтөнән еңеү яулай<ref>{{Cite web|title=Возвращение Тетюхина: победа над Венесуэлой и человек в чёрной маске|url=http://www.sport-express.ru/volleyball/world-cup/reviews/915103/|publisher=«Спорт-Экспресс»|date=8 сентября 2015|accessdate=2015-09-9}}</ref>. 2015 йылдың октябрь айында Европа чемпионатында ҡатнаша. Бер йыллыҡ тәнәфестән һуң, Власов 2017 йылда Сергей Шляпников етәкләгән милли команда составына ҡайта. Донъя лигаһы турнирында Илья старт составында була, әммә ҡамауҙа уңышһыҙ ергә баҫып, Польша йыйылма командаһы менән интерконтиненталь раундта йәрәхәт ала, һәм «Алтауҙың финалында», командаһына ярҙам итә алмай<ref>{{Cite web|title=Куркаев: Власов поскользнулся на мокром следе от футболки Волкова|url=https://www.championat.com/volleyball/news-2828196-kurkaev-vlasov-poskolznulsja-na-mokrom-slede-ot-futbolki-volkova.html|publisher=«Чемпионат.com»|date=16 июня 2017|accessdate=2017-07-06}}</ref>. Йәрәхәте юнәлгәс, шул уҡ йылдың сентябрь айында Рәсәй йыйылма командаһы составында Польшалағы Европа чемпионтаында алтын миҙал яулай. Болгария менән старт матчын үткәреп, тәүге сетта Куркаев Ильяс урынына алмашҡа Словения командаһына ҡаршы сыға. Артабан Рәсәй йыйылма командаһының бөтә матчтарында турнир аҙағына тиклем стартлы алтауҙа сығыш яһай. Яңы Уренгой «Факел» командаһының составында Илья Власов 4 миҙгел үткәрә, 2017 йылдың апрель айында саҡырыу Кубогының еңеүсеһе була. 2017/18 миҙгеле тамамланыу менән «Факелдан» мәскәү «Динамоһына» күсә<ref>{{Cite web|title=Центральный блокирующий Илья Власов продолжит карьеру в столичном «Динамо»|url=http://vcdynamo.ru/novosti-i-sobytiya/novosti-kluba/tsentralnyj-blokiruyuschij-ilya-vlasov-prodolzhit-kareru-v-stolichnom-dinamo-64377/|publisher=ВК «Динамо» Москва|date=30 апреля 2018|accessdate=2018-04-30}}</ref>. == Ҡаҙаныштары == === Йыйылма командалар менән === * Европа чемпионы (2017). * Үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы (2013). * Үҫмерҙәр араһында EEVZA чемпионаттары еңеүсеһе (2011, 2012, 2013). * Йәштәр командалары араһында Европа чемпионы (2014). * Европа уйындарының бронза призеры (2015). * Универсиада чемпионы (2015). === Карьераһы === * Йәштәр лигаһының чемпионы(2013/14) * Йәштәр лигаһының көмөш призеры (2012/13) * Йәштәр лигаһы Кубогының көмөш (2013) һәм бронза (2014) призеры * Саҡырыу Кубогына эйә булыусы (2016/17) һәм финалсыһы (2015/16) === Шәхси бүләктәре === * Европа чемпионатының үҫмерҙәр араһында иң яҡшы ҡамаусыһы (2013). * Йәштәр лигаһының иң яҡшы ҡамаусыһы (2012/13, 2013/14). * Йәштәр лигаһы финалының иң яҡшы уйынсыһы (MVP) (2014). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20150928064020/http://worldleague.2015.fivb.com/en/intercontinental-group1/competition/teams/rus-russia/players/ilia-vlasov?id=43644 Страница на сайте Международной федерации волейбола]{{Ref-en}}(инг.) * [http://www.fakelvolley.ru/team/fakelteam/930-2-vlasov-2016.html Страница на сайте «Факела»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501093743/http://www.fakelvolley.ru/team/fakelteam/930-2-vlasov-2016.html |date=2018-05-01 }} * [http://www.volleyservice.ru/index.php?option=com_volleyplayers&task=showplayer&pid=1378&Itemid=61 Статистика на сайте агентства «Волей Сервис»] * {{Cite web|title=«Моё поколение заявит о себе после Рио»|url=http://www.sport-express.ru/volleyball/russia/reviews/943522/|publisher=«[[Спорт-Экспресс]]»|date=1 декабря 2015}} [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] n4bf1h22mkorgz9zlfristskexkrrgn 0 136026 1309189 1271231 2026-11-07T21:29:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309189 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Mihai_Grecu_2016_stamp_of_Moldova_2.jpg|справа|мини|Молдованың почта маркаһы, 2016 йыл]] [[Файл:Mihai_Grecu_2016_stamp_of_Moldova_3.jpg|справа|мини|Молдова почта маркаһы, 2016 йыл]] '''Греку Михаил Григорьевич''' ([[22 ноябрь]] [[1916 йыл]] — [[9 апрель]] [[1998 йыл]]) — [[Молдова|молдаван]] [[СССР]] рәссамы. [[СССР]] Дәүләт премияһы лауреаты (1990). == Биографияһы == Михаил Григорьевич Греку 1916 йылдың 22 ноябрендә [[Рәсәй империяһы]]ның Бессарабия губернаһы Аккерман өйәҙе Фараоновка ауылында тыуа. Рәссамдың әсәһе — Анна Грекова, XIX быуат башынан күскенсе болғарҙар йәшәгән яҡындағы күрше ауылдарҙың береһе Селиол ауылынан. 1916—1928 — Белгород-Днестровский районы Ташлыҡ ауылында Елена һәм Григорий Паскару ғаиләһендә бала сағы үтә. Ташлык ауылында башланғыс мәктәптә уҡый (хәҙер Каменское ауылы), директоры Петраке Соломон М. Греку тураһында хәстәрлек күрә. 1928—1937 — Четатя-Албэ (хәҙерге Белгород-Днестровск) ҡалаһында үҫмерҙәр педагогия училищеһында уҡый, директоры — тел уҡытыусыһы Николае Цане. Рәсем уҡытыусыһы — Ростислав Окушко. 1934 — Бер төркөм уҡыусылар менән беренсе тапҡыр Бухарестҡа бара. 1935 — Н. Цане Грекуның рәсем менән мауығыуын хуплай, уны Бая Мареға (Румыния) рәссамдарҙың йәйге пленэрына ебәрә. Мәктәп залдарында һынлы сәнғәт һәм рәсем буйынса беренсе шәхси күргәҙмәһе үтә. 1936 — Михаил Греку Ҡара диңгеҙ буйындағы Балчик ҡалаһында профессиональ румын рәссамдарының йәйге пленэрында ҡатнаша. Билдәле рәссамдар Л. Григореску, А. Катарджи, Б. Караджа, Н. Тоница, И. Изер менән таныша. А. Катарджи йәш Грекунан пленэрҙа эшләгән этюдын һатып ала. Рәссамдарҙың «Румыния йәштәре» конкурсында күмер менән эшләгән һүрәте өсөн 1-се премияны ала. 1937 — Балчик ҡалаһына пленэрға икенсе сәфәрен ҡыла. Сәфәренән һуң Четатя-Албэ ҡалаһы Мәҙәниәт йортонда уның шәхси күргәҙмәһе үтә. «Четатя Албэ» тип аталған мәктәп журналын баҫтырып сығарыуҙа ҡатнаша, ижади эштәре — китаптар уҡый, яратҡан рәссамдары — Ж. Ф. Миллер, Н. Григореску, Шт. Лукьяндың ижадтарын өйрәнә. 1937—1940 — Н. Григореску исемендәге Бухарест художество академияһында уҡый, уҡытыусылары профессорҙар — билдәле рәссамдар — Н. Дэрэску, Ф. Ширато. Е. Стоенеску, скульптор О. Хан була. Рәссам А. Чукуренку менән дуҫлаша. Йәкшәмбе көндәрендә Парижда А. Лотта шөғөлләнеп ҡайтҡан А. Чукуренкула факультатив дәрестәр ала. 1940 — Бессарабия СССР-ға ҡушыла. Михаил Греку художество академияһында бергә уҡыған курсташы, ҡатыны Эсфирь Брик менән бергә Бессарабияға, тыуған иленә ҡайта. Бельгияла сәнғәт академияһын тамамлаған һәм Румыниянан килгән Бессарабия рәссамы М.Гамбурд етәкселегендә Кишиневтың Художество училищеһында дәрестәр ала. 1941—1945 — Ҡаҙағстан һәм Төньяҡ Кавказда хәрби эвакуация йылдары. Тылда траншея ҡаҙа, паровоз депоһында кочегар була. Буш ваҡыттарында һүрәт төшөрөүен һәм яҙыуын дауам итә. Рус һәм совет сәнғәтен өйрәнә, Һарытау художество музейында була, унда «бәләкәй голландсылар» Коро, Монтичеллиның һүрәттәре менән һоҡлана. Грекуның яратҡан рәссамдары Рембрандт һәм Делакруа була. Уральск ҡалаһында ҡыҙы Тамара тыуғас, ул «Әсәлек» картинаһын яҙа (1943^44) Был эш Молдованың милли художество музейында һаҡлана. 1945 — һуғыш емергән Кишинев ҡалаһына ғаиләһе менән ҡайта. Молдавия һәм СССР рәссамдар союзына ҡабул ителә. 1947—1948 — рәссамдар И. В. Хазов, К Коровин, В. Серовтарҙан Һынлы сәнғәт училищеһында синыфтан тыш дәрестәр ала. Дәүләт художество музейы директоры итеп тәғәйенләнә. 1950 — Кишинев ҡала советы депутаты булып һайлана. Сенеж ҡалаһына ижади базаға беренсе сәфәрен ҡыла (Мәскәү). 1951—1952 — Икенсе тапҡыр Сенежға бара. Мәскәүҙәге Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә молдаван павильоны өсөн «Освоение залежных земель» панноһы өҫтөндә эшләй. Архангельск, Подмосковье музейында Тьеполо картинаһын күсерә. 1954—1957 — Беренсе тапҡыр бөтә союз һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. «Татарбунарское восстание» һәм «В застенках сигуранцы» картиналары өҫтөндә эшләй. 1958 — Яссы (Румыния) ҡалаһының картиналар галереяһына бара. [[Молдова Республикаһы]] һынлы сәнғәт музейында беренсе шәхси күргәҙмәһе (99 һүрәте) була. Оло румын рәссамы Корнелиу Бабаның визиты. Эрмитажда Рембрандт, Гварди, Креспи картиналарын күсерә. Француз импрессионистары, Ван Гога, Матисс, боронғо рус һәм балкан иконаһы йоғонтоһо аҫтында яйлап яҡты-ҡараңғы төҫтәр ярҙамында башҡарылған рәсемдәрҙән төҫтәргә күсә. «Чадырлунгские девушки» картинаһы өҫтөндә эшләй. 1960 — «Сталевары» картинаһы өҫтөндә эшләй. Түбәнге Тагилға ижади сәфәр ҡыла. 1961 — СССР рәссамдары делегацияһы составында Румынияға бара. Румын рәссамдары Акицение, И. Сэлиштяну һ. б. менән таныша. 1962 — Мәскәүҙә [[Молдова]] сәнғәте декадаһында күрһәтер өсөн «Чадырлунгские девушки» картинаһы Кишинев тарафынан кире ҡағыла, Греку уны Мәскәүгә үҙ аллы алып китә. Мәскәүҙә күргәҙмә жюрийы, М. Сарьян талабы буйынса, эште хуплай һәм ул СССР-ҙа киң танылыу ала. Әммә был эш тирәләй ҡаршылыҡлы бәхәстәр күп булыу сәбәпле, ул Декадала ҡуйылмай. 1963 — «Чадырлунгские девушки» картинаһы тирәләй Молдавияла бәхәстәр һәм партия тәнҡите дауам итә. М.Греку Рышкановка биҫтәһендәге яңы оҫтаханаға күсә. Вилково һәм Молдавияның төньяғы буйлап этюдҡа сәфәрҙәр ҡыла. Кишинев ҡалаһында архитекторҙар йортонда шәхси күргәҙмәһе үтә. 1964 — Вилковоға икенсе сәфәре. 1965 — боронғо рус ҡалалары Суздаль һәм Владимирға сәфәргә сыға Баҡы һәм Одесса ҡалаларында шәхси күргәҙмәһе үтә. «Проводы в армию» картинаһы өҫтөндә эшләй. 1966 — «Осенний день» картинаһы өсөн СССР-ҙың Ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалына лайыҡ була. [[Черновцы]] ҡалаһында күргәҙмәһе үтә. Рәссамға 50 йәш тулыу менән бәйле Кишиневта тәүге ретроспектив шәхси күргәҙмәһе ойошторола (202 һүрәте). 1967 — Грекуның иң ҙур уңышы «История одной жизни» триптихы Бөтә союз художество күргәҙмәһендә Мәскәүҙә, Манежда Бөйөк октябрь революцияһының 50 йыллығына арнала. Был эше («Творчество» журналының һорау алыуы буйынса) йылдың иң яҡшы картинаһы тип таныла. Бөтә союз танылыуының башы. 1968 — Таллин, Тарту, Рига, Лиепая, Львов ҡалаларында шәхси күргәҙмәләре үтә. Балтика буйының алдынғы рәссамдары менән таныша. Тыуған ауылына этюдтар өсөн ижади сәфәр ҡыла. 30 йыл булмағандан һуң Ташлыҡ ауылы «Проводы» картинаһы өсөн СССР Оборона министрлығының алтын миҙалы менән бүләкләнә. 1969 — Кишиневта архитекторҙар йортонда «Дома моего детства» күргәҙмәһе үтә, унда тыуған ауылы Ташлыҡта яҙылған пейзаждары ҡуйыла (20-гә яҡын). 1970 — «История одной жизни» триптихы өсөн [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың Ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең Алтын миҙалы менән бүләкләнә. Совет рәссамдары составында ижади төркөм менән Италияға бара. Грекуның һынлы сәнғәттә яңы боролошо башлана, ул ғәҙәти булмаған материалдар ҡулланып яҙа. 1973 — [[Вологда]] рәссамы СССР Ауыл хужалығының Төньяҡ бүлеге рәйесе В. Корбаков менән танышҡандан һуң Вологда ҡалаһында шәхси күргәҙмәһе үтә. Вологдалағы күргәҙмәһе уңышлы була, М. Греку [[Череповец]] ҡалаһының төньяҡ рәссамдар төркөмө эшендә ҡатнаша. Череповец ҡалаһындағы металлургия комбинатынан алған тәьҫораттар буйынса Кишиневта «Изложницы» картиналар серияһын булдыра. Рус ҡалалары — Ферапонтово, Кириллов буйынса сәфәр ҡыла. 1975 — Таллин һәм Ленинградта шәхси күргәҙмәләре ҡуйыла. А. Пистунова «Литературная газета» гәзитендә «Төҫ һәм рифма» тип аталған ҙур мәҡәләһендә рәссам Греку тураһында яҙа. Бер төркөм рәссамдар менән Францияға бара. Билдәле совет ғалимы-сәнғәт белгесе Г. Недошивин менән хат алыша. Эстония сәнғәт белгесе Б. Бернштейн менән осраша һәм дуҫлаша. 1976 — халыҡ-ара «Йыһан һәм һынлы сәнғәт» ижади симпозиумында ҡатнаша (Мәскәү, Сенеж). 1977 — Кишиневта Дәүләт һынлы сәнғәт музейында 60-йәш тулыуы айҡанлы рәссамдың шәхси күргәҙмәһе үтә. Себерҙә, Новосибирск (Академгородок) ҡалаһында шәхси күргәҙмәләре үтә. Мәскәү сәнғәт белгесе В. Лебедева менән дуҫлаша. 1978 — Долна ауылында яҙылған «Там, где жили солдаты» пейзаждары серияһы өсөн МССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ була. 1979 — II халыҡ-ара «Йыһан һәм һынлы сәнғәт» (Мәскәү, Сенеж) симпозиумда ҡатнаша. 1980 — Одессала персональ күргәҙмәһе үтә. Билдәле румын философы К. Нойка менән хат алыша башлай. 1981 — Бухарестҡа бара. Билдәле румын рәссамдары һәм сәнғәт белгестәре: И. Георгиу, И. Пача, К. Василеску, С Бэлаша, К. Прут, М. Дяк һ. б. менән осраша 1984 — Вильнюс ҡалаһында Халыҡ-ара «Тыныс Вильнюс» пленэрында I премияға лайыҡ була. «Времена года» триптихы Мәскәүҙә Бөтә союз «Ер һәм кешеләр» күргәҙмәһендә уңышҡа эйә була (Манеж). Молдаван рәссамдар төркөмөнөң күргәҙмәһе, шул иҫәптән М Грекуныҡы ла. Мәскәү, Рәссамдарҙың үҙәк йорто. 1985 — Брайл ҡалаһында, Греку уҡыған Четатя-Албэ мәктәбенең директоры Николае Цане вафат була. 70-80 йылдар дауамында улар хатлашып тора ине. 1986 — «Молдавия Совет Социалистик Республикаһының халыҡ рәссамы» тигән исем бирелә. Кишинев ҡалаһында рәссамдың 70-йәше тулыуы айҡанлы шәхси күргәҙмәһе үтә (143 әҫәр) 1989 — Мәскәү һәм Киев ҡалаларында шәхси күргәҙмәһе (яҡынса 90 һүрәте) үтә. 1990 — Һынлы сәнғәт өлкәһендәге СССР дәүләт премияһы лауреаты исеме бирелә. 1991 — «Молдова салоны» күргәҙмәһендә «Памяти предков» картинаһы өсөн Ҙур премияға лайыҡ була — Кишинев, Бакэу. Румын рәссамдары менән аралаша. 1992 — Бакэу һәм Бухарест ҡалаларында персональ күргәҙмәләре үтә. Ошо уҡ йылда рәссамды ғүмер буйы хуплап, дәртләндереп йәшәгән ҡатыны Эсфирь Греку вафат була. Кишиневта Молдова Республикаһы рәссамдар союзының Күргәҙмә залында рәссамдың 75 йәшенә арналған шәхси күргәҙмәһе (124 картинаһы) үтә. Молдова Республикаһының ордены һәм Молдова Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы исеме бирелә. 1995 йылдың декабрь айында йылытыу системаһында авария булыу сәбәпле, Михаил Грекуның оҫтаханаһы һыу аҫтында ҡала, рәссамдың күп эштәре зыян күрә. 1996 йылдың ноябрь айы, 1997 февраль айы— рәссамдың 80 йәше тулыу айҡанлы Кишиневта, Молдова Республикаһы тарихы музейында шәхси күргәҙмәһе (90 һүрәт) үтә. 1998 йылдың 9 апрелендә — Михаил Греку вафат була, Кишиневта әрмән зыяратында ерләнә. 1999 — Бакэу-Кишинев ҡалаларында йыл һайын үткән «Молдова салоны» күргәҙмәләре сиктәрендә «Михаил Греку» премияһы булдырыла. 2006 — тыуыуына 90-йәш айҡанлы Кишиневта Молдова Республикаһы тарихы музейы залында шәхси күргәҙмәһе үтә. Фәнни конференция үтә. 2014 — Молдова Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы йылда була торған «Михаил Греку» премияһын ойоштора. 1916 — Молдова Республикһында «Михаил Греку йылы» иғлан ителә. 2016 — Кишиневта Молдованың Милли сәнғәт музейында рәссамдың тыуыуына 100-йыл айҡанлы шәхси күргәҙмәһе ойошторола. «Михаил Греку. Тыуыуына 100 йыл» тигән иҫтәлекле миҙал булдырыла.<ref>{{Китап|заглавие=Mihail Grecu : 100 de ani|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/978688495|место=Chișinău|страниц=335 pages, 81 unnumbered pages of plates|isbn=9789975125956}}</ref> === Ғаиләһе === [[Файл:Stamps_of_Moldova,_2014-17.jpg|справа|мини|Молдова почта маркаһында<br />М. Греку картиналарының береһе,<br /> 2014 йыл]] * Ҡатыны — Фира (Эсфирь) Львовна Греку (тыумыштан. ''Брик''; [[1919 йыл|1919]], Константинополь — [[1992 йыл|1992]], [[Кишинёв]]) — молдаван рәссамы, керамист.<ref>[http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=245&art_id=2723&pg_no=1 Эсфирь Греку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120180904/http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=245&art_id=2723&pg_no=1 |date=2025-01-20 }}</ref><ref>[http://www.dorledor.info/magazin/index.php?mag_id=50&art_id=557 Воспоминания Тамары Греку о матери]</ref> * Ҡыҙы — Тамара Михайловна Греку-Пейчева ([[1944 йыл|1944]]) — молдаван рәссамы һәм сәнғәт белгесе. * Кейәүе — Дмитрий Петрович Пейчев ([[1943 йыл|1943]]) — молдаван рәссамы һәм болгар шағиры. == Ижады == 500-ҙән ашыу картина авторы, уларҙың күбеһе молдаван халҡы тарихына арналған. Михаил Грекуның әҫәрҙәре төҫтәрҙең тәрән драматизмы һәм эмоциональ баҙыҡлығы менән айырылып тора. Ул үҙен талантлы колорист булараҡ күрһәтә. 1960 йылдар башынан алып Грекуның ижадында хәҙерге ауыл тормошон ижади аңлауға ынтылыш өҫтөнлөк итә. Михаил Греку художестволы образдың милли характерын эҙләүгә айырым иғтибар бүлә, йыш ҡына һынлы сәнғәттең артыҡ ябай һәм күҙгә бәрелеп торған шартлылыҡ алымдарын ҡуллана. === Картиналары === {{столбцы}} {{столбец}} * «Материнство» 1944. Фанера, май. 49x35,5. НХММ. * «Портрет Георгия Димитриу» 1957. Холст, май. 45x30. Шәхси коллекцияһы. * «Натюрморт с сухой рыбой и тартакуцей» 1957. Холст, май. 90 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Сухие рыбы» 1957. Картон, май. 78 х 44,5. Шәхси коллекцияһы. * «Читающий рабочий» 1958. Холст, май. 80 х 83,5. Шәхси коллекцияһы. * «Девушка с монистами» 1958. Холст, май. 45 х 34,5. НХММ. * «Старик в шубе» 1954. Холст, май. 45 х 41. Шәхси коллекцияһы. * «Крестьянин в шляпе» 1957. Картон, май. 67 х 47,5. Шәхси коллекцияһы. * «Женщина в жёлтой повязке» 1957. 93 х 57. Холст, май. НХММ. * «Натюрморт с миской мёда» 1958. Холст, май. 57 х 71. Шәхси коллекцияһы. * «Натюрморт с грушами» 1956. Картон, май. 56,3 х 71,2. НХММ. * «Татарбунарское восстание» 1957. Холст, май. 200 х160. НХММ. * «Экспрессивная голова» 1957. 58 х 50. Шәхси коллекцияһы. * «Женский портрет» Холст, масло. 59, 5 х 49. НХММ. * «Весна. Веточка цветущей яблони» 1957. Холст, май. 45 х 29. НХММ. * «В застенках сигуранцы» 1957—1958. Холст, май. 120 х 100. Молдова Республикаһының Милли этнография һәм тәбиғәт тарихы музейы * «Портрет Ирины» 1957. Холст, май. 40 х 29,5. НХММ. * «Натюрморт с корзиной и кувшином» 1958. Холст, масло. 80 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Автопортрет.» 1957. Картон, май. 32 х 27. НХММ. * «Портрет мальчика» 1957. Холст, май. 36,6 х 30 Шәхси коллекцияһы. * «Портрет Люси Карагяур» 1957. Холст, май. 38 х 28. Шәхси коллекцияһы. * «Автопортрет» 1955. Холст, май. 34 х 24,5. Шәхси коллекцияһы. * «Натюрморт с Венерой» 1956. Холст, май. 80 х 70/78x44,5. Шәхси коллекцияһы. * «Церковь в Вилково» 1963. Картон, май. 66 х 60. Шәхси коллекцияһы. * «Лодки. Вилково» 1963. Картон, май. 70 х 80. НХММ. * «Мостик. Вилково» 1962. Картон, май. 67 х 70. НХММ. * «Весенний день» 1962. Картон, май. 50 х 60. НХММ. * «Канал. Вилково» 1962. Картон, май. 65 х 70. НХММ. * «Весенний двор» 1962. Картон, май. 60 х 70. НХММ. * «Чадырлунгские девушки» 1959-60. Холст, май. 200x180. НХММ. * «Санду» 1964. Холст, масло. 70 х 64. НХММ. * «Портрет Анны Черневой» 1964. Холст, май. 96 х 88. НХММ. * «Натюрморт с листьями капусты» (Вилково). 1963. Холст, май. 75 х 80. Шәхси коллекцияһы. * «Ликерука Гуз» (с. Волока). 1964. Картон, май. 66 х79. Шәхси коллекцияһы. * «Крестьянин с севера Молдавии» 1963. Картон, май. 76 х 67. НХММ. * «Девушка в национальной блузе.» 1965. Холст, май. 67 х 77. НХММ. * «Симион Кара» (с. Троянул Ноу). 1964. Картон, май. 79 х 67. Шәхси коллекцияһы. * «Село Волчинец.» 1964—1986. Холст, май. 50 х 70. НХММ. * «Белые рыбы.» 1966. Холст, май. 64 х71. НХММ. * «Натюрморт с циниями.» 1965. Холст, май. 65 х 60. Шәхси коллекцияһы. * «Посвящение А. Рублёву.» 1965. Холст, май.70 х 80. Шәхси коллекцияһы. * «Осень.» 1965. Холст, май. 63 х70. НХММ. * «Свинарь В. Плешка.» 1963. Холст, май. 94 х 95. НХММ. * «Мария Кара.» 1964. Холст, май. 78 х 67. НХММ. * «Груши.» 1967. Холст, масло. 65 х 65. Шәхси коллекцияһы. * «Портрет писателя Ихила Шрайбмана.» 1965. Холст, май. 94 х 94. НХММ. * «Фира.» 1964-82. Картон, масло. 90 х 80. Шәхси коллекцияһы. * «Портрет скрипача Оскара Дайна» 1964. Холст, май. 118,5 х 88. НХММ. * «Красавица-одесситка» 1966. Холст, май. 70 х 63. Шәхси коллекцияһы. * «Дом в с. Ташлык» 1968. Холст, май. 55 х 65. Шәхси коллекцияһы. * «На окне» 1966. Холст, май. 68 х 61. НХММ. Шәхси коллекцияһы. * «Осенний день» 1964. Холст, май. 116х 197. НХММ. * «Старая груша в цвету» 1966. Холст, май. 62 х 68. НХММ. * «Осень в Пыржолтенах» 1966. Холст, май. 55 х 65. Шәхси коллекцияһы. * «Девушка-табаковод.» 1966. Холст, май. 117x71. НХММ. * «На лугу.» 1966. Холст, май. 63 х71. Шәхси коллекцияһы. * «Инжир.» 1967. Картон, май. 35 х 50. Шәхси коллекцияһы. * «Вазон с геранью.» 1966. Картон, май. 68 х78. Шәхси коллекцияһы. * «Натюрморт с подсолнухом.» 1967. Холст, май. 70 х 62. НХММ. * «Пейзаж „Рышкановка“.» 1964. Картон, май. 50 х70. Шәхси коллекцияһы. * «Гостеприимство.» 1965—1967. Холст, май. 200 х 200. НХММ. * «Портрет дочери Тамары.» 1968. Холст, май. 110 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Натюрморт с гладиолусами.» 1968. Холст, май. 80 х 70. Дәүләт һынлы сәнғәт музейы, Бендеры ҡалаһы. * «На окраине села Фрумушика» 1968. Холст, май. 65 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Ворота.» 1965. Холст, масло. 60 х 70. НХММ. * «Старый Кишинёв» Әрмән сиркәүе. 1967. Холст, май. 80 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «Чёрные бутылки» 1966. Картон, май. 50 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «История одной жизни» Триптих. 1967. Холст, май, темпера. 130 х 140; 160 х 140; 130 х 140. Дәүләт Третьяков галереяһы, Мәскәү. * «Проводы в армию» 1964—1965. Холст, май. 132 х 152. НХММ. * «Памятник героям в селе Ташлык» 1968. Холст, май. 55 х 67. Шәхси коллекцияһы. * «Мельница в селе Ташлык» 1968. Холст, май. 65 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Церковь в селе Ташлык» 1968. Холст, масло. 60 х 65. Частная коллекция. * «Натюрморт с подсолнухами и книгой» 1966. Холст, май. 76 х 83. Шәхси коллекцияһы. * «Мила Рикман» 1967. Картон, май. 61,5 х 49. Шәхси коллекцияһы. {{столбец}} * «Угол мастерской» 1965. Картон, май. 68,5 х 80. Шәхси коллекцияһы. * «Портрет писателя Василе Василаке» 1966. Холст, май. 71 х 63. НХММ. * «Молдавский домик» 1968. Холст, май. 60 х 65. НХММ. * «Село Джурджулештъ» 1968. Холст, май. 61 х 71. Шәхси коллекцияһы. * «Портрет Розы» 1968. Холст, май. 100 х 80. Шәхси коллекцияһы. * «Улица в селе Ташлык» 1968. Холст, май. 65 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Май» 1967. Холст, масло. 70 х 80. НХММ. * «Дом в селе Ташлык» 1968. Холст, май. 65 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Дом Гончаренко в селе Ташлык» 1968. Холст, май. 55 х 65. Шәхси коллекцияһы. * «Первые дни Советской власти» 1969. Холст, май. 150 х 128. НХММ. * «Натюрморт с чайником» 1965. Холст, май. 55 х 71. Шәхси коллекцияһы. * «Красные рыбы» 1965. Холст, май. 62 х 70. НХММ. * «Индюк» 1969. Холст, май. 120 х 120. НХММ. * «Белые розы» 1969. Холст, май. 65 х 55. Шәхси коллекцияһы. * «Краски осени» 1969. Холст, май. 60 х 70. НХММ. * «Старик в жилетке.» 1969. Холст, май. 65 х 53. НХММ. * «Дома семьи Мэнэстырлиу» 1968. Холст, май. 65 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Портрет учительницы Э. Лазэр» 1969. Холст, май. 60 х 50. Шәхси коллекцияһы. * «Натюрморт с двумя кувшинами» 1969. Холст, май. 65 х 65. Шәхси коллекцияһы. * «Весна» (Габриела Козмеску). 1968. Холст, май. 100 х 80. НХММ. * «Пейзаж с забором» 1971. Холст, май. 55 х 65. Частная коллекция. * «Пейзаж с деревьями» 1970. Холст, масло. 55 х 65. Частная коллекция. * «Старый Кишинёв» 1971. Холст, масло. 55 х 71. Частная коллекция. * «Зоя. Пиета» Диптих. 1968. Холст, масло. 140 х 120. НХММ. * «Красота Апеллеса и Протогеноса» 1972. Холст, смешанная техника. 75 х 85. Частная коллекция. * «Трагическая Венеция» 1970. Холст, ҡатнаш техника. 140 х160. Дәүләт Третьяков галереяһы, Мәскәү. * «Золотая гора» 1970. Холст, ҡатнаш техника. 120x130. Шәхси коллекцияһы. * «Сердце крепости» 1972. Холст, ҡатнаш техника. 130 х 120. Шәхси коллекцияһы. * «Родник» 1973. Холст, ҡатнаш техника. 75 х 85. Шәхси коллекцияһы. * «Легенда о граде Китеже» 1973. Холст, ҡатнаш техника.129 х 117. НХММ. * «Дмитрий Кантемир» 1973. Холст, май. 130 х120. М. Когэлничану. исемендәге әҙәбиәт музейы, Кишинёв. * «Четатя Албэ. Южные врата» 1972. 130 х 120. Холст, ҡатнаш техника. 120 х 130. Шәхси коллекцияһы. * «Крепость моего детства» 1973. Холст, ҡатнаш техника. 120 х130. Шәхси коллекцияһы. * «Ужин в поле» 1969. Холст, ҡатнаш техника. 120 х 130. НХММ. * «Негруцци» 1974. Холст, май. 100 х 80. М. Когэлничану исемендәге әҙәбиәт музейы, Кишинёв. * «Улетели журавл.» 1973. Холст, ҡатнаш техника. 120 х 150. НХММ. * «Врата Старого Орхея» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 80 х 100. НХММ. * «Старые деревья» 1973. Холст, ҡатнаш техника.115 х 105. Шәхси коллекцияһы. * «Армянский хрисовул» 1973. Холст, ҡатнаш техника.95 х 103. Шәхси коллекцияһы. * «Предполагаемая черепаха» 1972. Холст, ҡатнаш техника. 82 х 76. Шәхси коллекцияһы. * «Мои приёмные родители» 1973. Холст, ҡатнаш техника. 105 х 95. Шәхси коллекцияһы. * «Золотое руно» 1974. Холст, ҡатнаш техника.75 х 85. Шәхси коллекцияһы. * «Старая мельница» 1975. Фанера, ҡатнаш техника. 110 х 120. НХММ * «Зима в Ташлыке» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 100 х 120. Шәхси коллекцияһы. * «Золотая планета» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 80 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «Керамика С. Чоколова» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 75 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Сухие полевые цветы» 1973. Холст, ҡатнаш техника.85 х 75. Шәхси коллекцияһы. * «Бондарня села Долна» 1975—1995. Холст, май. 55 х 71. НХММ. * «Легенда замурованного окна» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 120 х130. Шәхси коллекцияһы. * «Серебристая композиция» 1975. Холст, ҡатнаш техника. 105 х 95. Шәхси коллекцияһы. * «Врата Старого Орхея» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 130 х 140. Молдова Республикаһының Фәндәр академияһы. * «Портрет поэта Богдана Истру» 1972. Холст, май. 130 х 120. М. Когэлничану исемендәге әҙәбиәт музейы, Кишинёв. * «Раны войны» 1975. Холст, ҡатнаш техника. 80 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «Двор тетушки Иляны» 1976. Холст, май. 100 х 95. Шәхси коллекцияһы. * «Старый дом в Кишинёве» (2-се полиция участогы). 1975. Холст, ҡатнаш техника. 105 х 95. Шәхси коллекцияһы. * «Полная тишина» 1978. Холст, ҡатнаш техника.85 х 115. Шәхси коллекцияһы. * «Генезис» (Цветы плесени). 1978. Холст, ҡатнаш техника.95 х 90. Агроиндбанк, Кишинёв. * «Луна над Бутученами» 1979. Холст, ҡатнаш техника. 140 х105. Шәхси коллекцияһы. * «Красноярский столб» 1977. Холст, ҡатнаш техника. 130 х 95. Шәхси коллекцияһы. * «Розы» 1979. Холст, ҡатнаш техника. 90 х 95. НХММ. * «Цветы» 1977. Холст, ҡатнаш техника. 100 х 80. НХММ. * «Четатя Албэ» 1973. Холст, ҡатнаш техника. 120 х 150. Шәхси коллекцияһы. * «В память» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 140 х120. Молдова тарихының Милли музейы . * «Весна. Вазон в пашне» 1976. Холст, ҡатнаш техника. 95 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «День рождения» 1979. Холст, май. 120 х 80. НХММ. * «После дождя» 1979. Холст, май. 80 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Золотая бадья» 1976. Холст, ҡатнаш техника. 130 х 140. НХММ. * «Извилины мыслящего моря» 1976. Холст, ҡатнаш техника. 95 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «Вулкан» 1977. Холст, ҡатнаш техника. 100 х 95. Шәхси коллекцияһы. * «Каса маре» 1976. Холст, май. 100 х 95. НХММ. * «Дупло» 1978. Холст, ҡатнаш техника. 100 х 95. Шәхси коллекцияһы. * «Стол поминовения» 1976. Холст, ҡатнаш техника. 120 х190. Дәүләт һынлы сәнғәт музейы, Бендеры ҡалаһы * «Михай Эминеску в гостях у Иона Крянгэ» (II вариант). 1976. Холст, май. 130 х140. М. Когэлничану исемендәге әҙәбиәт музейы, Кишинёв. * «Одинокие тополя» 1976. Холст, ҡатнаш техника. 100 х 140. Муниципалитет, Кишинёв. * «Фантастическое» 1977. Холст, ҡатнаш техника. 95 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «Врата любв.» 1981. Холст, ҡатнаш техника. 120 х 130. Шәхси коллекцияһы. * «Сухие фрукт.» 1974. Холст, ҡатнаш техника. 60 х 65. Шәхси коллекцияһы. * «Кладбище в Бутученах» 1981. Холст, ҡатнаш техника. 115 х 125. Шәхси коллекцияһы. * «Времена года» 1984. Холст, темпера. Триптих: 1. «Весна» 120 х 120; 2. «Хлеб и солнце.» 140 х 120; 3. «Золотая осень» 120 х 120. Халыҡ-ара рәссамдар союзы конфедерацияһы, Мәскәү * «Микрокосмос» 1982. Холст, ҡатнаш техника. 95 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «Ритуал проводов призывников села Вэлень» картинаһы эскизы 1985. Холст, темпера. 95 х 100. Шәхси коллекцияһы. * «Плодоношение» (2-я часть диптиха «Цветение и плодоношение»). 1986. Холст, темпера, ҡатнаш техника. 120 х 130. Халыҡ-ара рәссамдар союзы конфедерацияһы, Мәскәү * «Ритуал проводов призывников села Вэлень» 1985. Холст, темпера. 180 х 200. Халыҡ-ара рәссамдар союзы конфедерацияһы, Мәскәү * «И я стану землей» 1978—1985. Холст, май. 132 х 180. НХММ. * «Мария из Дондюшень» 1986. Холст, май. 50 х 35. Шәхси коллекцияһы. * «Оранжевый натюрморт» 1985. Холст, май. 55 х 75. НХММ. * «Каменный стол» 1976. Холст, ҡатнаш техника. 120 х 140. Шәхси коллекцияһы. * «Вулкан Эмпедокла» 1972. Холст, ҡатнаш техника. 75 х 85. НХММ. * «Тофан» 1980. Холст, май, темпера. 65 х 70. Шәхси коллекцияһы. * «Серебристые рыбы» 1975. Холст, ҡатнаш техника. 90 х 120. НХММ. * «Зелёный гранат» 1972. Холст, ҡатнаш техника. 76 х 83. Шәхси коллекцияһы. * «Сушка табака» 1971. Холст, май. 55 х 65. Шәхси коллекцияһы. * «Красный бессарабец» 1966. Холст, май. 124 х 108. НХММ. * «Автопортрет с шарфом» 1957. Холст, май. НХММ. {{столбцы/конец}} === Экспозициялары === * Шәхсиҙәре: Белгород-Днестровский (1935), Баҡы (1965), [[Таллин]], [[Рига]] (1968), [[Вильнюс]] (1973), [[Киев]] (1989), Бакэу (1992), [[Кишинёв]] (1996, 1997). * Төркөмдәге: Кишинёв (1957), [[Мәскәү]] (1957), Рига (1966), Силәбе, [[Кострома]], [[Смоленск]], [[Черновцы]], [[Винница]] (1973), [[Мәскәү]] (1983), Кишинёв, Мәскәү (1986). == Хәтер == [[Файл:Stamps_of_Moldova,_016-11.jpg|мини|200x200пкс|Рәссам автопортреты менән Молдованың почта маркаһы]] * Михаил Григорьевич Грекуның 90 йәш тулыуына арналған 2006 йылда сығарылған почта маркаһы[[Файл:Stamp_of_Moldova_md074cvs.jpg|мини|Михаил Григорьевич Грекуның тыуыуына 90 йәш арналған Молдова почта маркаһы]] * 2011 йылда рәссам Михаил Григорьевич Грекуның автопортреты менән Молдованың почта маркаһы сығарыла. * 2016 йыл Михай Греку йылы тип иғлан ителә<ref>[https://point.md/ru/novosti/obschestvo/2016-god-v-moldove-objyavlen-godom-mihaya-greku 2016 год в Молдове объявлен Годом Михая Греку]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[1972 йыл|1972]] — МССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре * [[1978 йыл|1978]] — «На берегах Енисея», «Хлеб и солнце», «Ворота [[Иҫке Орхей|старого Орхея]]», «Раскопки в Бутученах» «Сельские пейзажи». картиналары өсөн Молдавия ССР-ының дәүләт премияһы * [[1987 йыл|1987]] — МССР-ҙың халыҡ рәссамы * [[«Почёт Билдәһе» ордены]]<ref>{{БСЭ3|заглавие=Греку Михаил Григорьевич}}</ref> * 1992 — Молдавия Фәндәр академияһының хөрмәтле ағзаһы<ref>Membrii Academiei de Ştiinţe a Moldovei: Dicţionar (1961—2006) / Ch.: Î.E.P. Ştiinţa, 2006</ref> * 1992 — Республика ордены<ref>[http://www.moldovenii.md/ru/people/232 Греку Михаил] // Краткая биография на сайте Moldovenii.md</ref> == Баҫмалары == * [[1958 йыл|1958]] — Cultura Moldovei, «Dreptul la teme mari» * [[1962 йыл|1962]] — Cultura Moldovei, «Arta si noul» * [[1963 йыл|1963]] — Cultura Moldovei, «Culoarea si stilul» * [[1968 йыл|1968]] — Творчество, «История одной жизни» * [[1968 йыл|1968]] — Nistru, «Peisajul si contemporaneitatea» * [[1975 йыл|1975]] — Молодёжь Эстонии, «И вечное, и прекрасное» * [[1991 йыл|1991]] — Moldova, «Fericita de propria-i taina» == Әҙәбиәт == * [[1960 йыл|1960]] — M. G. Grecu * [[1971 йыл|1971]] — E. Pranulis, Moldavskie tveti * [[1971 йыл|1971]] — L. Toma, Mihai Grecu, Moskova * [[1972 йыл|1972]] — I. Luksin, Jivoale, Stiinta * [[1966 йыл|1966]] — Cultura Moldovei, «Pictorul Mihai Grecu la 50 de ani» * [[1992 йыл|1992]] — Toma L. Vrata v dusu hudojnica, Vecernii Chisinev * [[1992 йыл|1992]] — L. Toma, O cununa de aur pe ruinele realismului socialist, Literatura si Arta * [[1992 йыл|1992]] — L. Toma, Un pictor-poet: Mihai Grecu, Bacau, Romania * [[1992 йыл|1992]] — I. Nechit, Spargatorul de oglinzi * [[1995 йыл|1995]] — Toma L. Cerez ternii k zviozdam, Nezavisimaia Moldova == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://arhiva.art.md/grecu_mihai/ Михаил Греку на art.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506095014/http://arhiva.art.md/grecu_mihai/ |date=2017-05-06 }} * [http://biblioart.wordpress.com/2011/11/24/натюрморт-и-отражение-народных-тради/ Наталия Гнидаш : Натюрморт и отражение народных традиций в творчестве Михаила Греку] 24.11.2011 * [http://www.carte.estec.ro/mihail.html Монография «Mihail Grecu».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612091534/http://www.carte.estec.ro/mihail.html |date=2008-06-12 }} [http://www.carte.estec.ro/mihail.html Художественный альбом в серии «Maestri basarabeni din secolul XX» (''бессарабские мастера XX столетия''). ARC, Кишинёв, 2004.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612091534/http://www.carte.estec.ro/mihail.html |date=2008-06-12 }} [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР рәссамдары]] [[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]] [[Категория:Молдавия ССР-ы атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] 06yeewj9fb5jdff6qihmgsyuc9jq8q0 0 136742 1309093 1182488 2026-11-07T14:41:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309093 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Русское название = Мавзолей Кесене |Оригинальное название = |Изображение = Урочище Кесене. Башня Тамерлана.jpg |Подпись изображения = Варна кәшәнәһе |Ширина изображения = |Тип = Некрополь |Статус = |Цвет = Рәсәй |Страна = Рәсәй |Автор проекта = |Строитель = |Название местоположения = Өлкә |Местоположение = [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]] |Координаты = {{coord|53|22|30|N|61|02|36|E|type:landmark_region:RU}} |Первое упоминание = |Состояние = реставрацияланған }} '''Варна кәшәнәһе''' (Күл кәшәнәһе) ({{lang-ru|Мавзолей Кесене}}, халыҡ телендә [[Аҡһаҡ Тимер]] башняһы — XIV—[[XVI быуат]]тарға ҡараған тарихи ҡомартҡы. [[Башҡорттар]] кәшәнәне Күл кәшәнәһе тип атаған<ref>[http://www.kartaly-history.ru/kesene-bashnya-tamerlana-1/ Мавзолей Кесене (Башня Тамерлана)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419171100/http://www.kartaly-history.ru/kesene-bashnya-tamerlana-1/ |date=2022-04-19 }}</ref>. Кәшәнә һүҙе һуңғы ваҡыттарҙа ҡаҙаҡ теле йоғонтоһонда ''кесене'' тип атала, шул уҡ ваҡытта урыҫ телендә төп мәғәнәһен юғалтып, Кесене мавзолейы, йәғни Кесенә кәшәнәһе тип йөрөтөлә башлаған. == Урынлашҡан ере == [[Силәбе өлкәһе]]нең Варна ауылынан 3 саҡрым алыҫлыҡта, Оло Кәсәнә күле буйында урынлашҡан. [[Файл:Flag of Varnensky rayon (Chelyabinsk oblast).png|thumb|Кәшәнә һынланышы Варна районы флагында]] == Тасуирлама == Кәшәнә 17 метр бейеклектә, бронза осорона ҡараған 6 ҡорған һәм 150-ләп урта быуаттар ахыры ҡорғаны табылған. Уҙған быуаттың 80-се йылдарында кәшәнә тирәләй, фаразлауҙарынса, иртә тимер быуат осорона ҡараған 700 ҡәбер барлығы асыҡланған. Аҡһаҡ тимер башняһы XIV—XVI быуаттар мосолман мемориаль архитектураһы ҡомартҡыһы, ҡатын-ҡыҙ ҡәбере өҫтөндә ҡоролған. Әйтеүҙәренсә, кәшәнә ҡош йомортҡалары, һөт ҡушылған ҡыҙыл балсыҡтан һуғылған кирбестән төҙөлгән. Был тирәлә ундай балсыҡ юҡ. Фараз итеүҙәренсә, кирбес хәҙерге Троицк (Силәбе өлкәһе) ҡалаһы янындағы Уй йылғаһы буйында һуғылған. Аҡһаҡ Тимер ғәскәре рәткә теҙелеп тороп, кирбесте ҡулдан ҡулға тапшырып урынына килтереп еткергән тигән легенда бар<ref name="чудо">[http://www.ruschudo.ru/miracles/2531/descr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213045541/http://ruschudo.ru/miracles/2531/descr/ |date=2011-12-13 }}</ref>. == Тарихы == [[Паллас Петер Симон]] 1786 йылда [[кәшәнә]]не Кошена-Куль, йәғни Күл [[кәшәнә]]һе тип яҙып алған һәм һүрәтен дә эшләгән булған. Уның сатыры хәҙерге ҡоролманан ныҡ ҡына айырылған булған. Ҡоролманың нисек төҙөлгәне тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ. Беренсе булып кәшәнә тураһында капитан [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] яҙып сыҡҡан, ул бында билдәһеҙ халыҡтың батшаһы ерләнгәндер тип һанаған. Этнограф [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]], Рычков яҙғанға йөҙ йыл үткәс, күскенсе [[ҡырғыҙ]]ҙар һәм [[мәжүсилек|мәжүсиҙәр]] башняны билдәһеҙ [[дин]] ғибәҙәтханаһы һәм әүлиә батша кәшәнәһе тип һанайҙар тип хәбәр иткән<ref>http://nashural.ru/UrBibl/Zag_Mesta/bashnya_tamerlana.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701083734/http://nashural.ru/UrBibl/Zag_Mesta/bashnya_tamerlana.htm |date=2010-07-01 }}</ref>. 1889 йылда профессор Э. Ю. Петри етәкселегендә кәшәнә эсендә ҡәберҙе асҡандар. Ҡабыҡҡа төрөлгән ләхет таҡтаһы менән ҡапланған ҡатын-ҡыҙ һөлдәһе, ебәк туҡыма киҫәге, ғәрәпсә яҙмалы ике алтын йөҙөк һәм һорау билдәһен хәтерләткән ике алҡа табыла. Бындай биҙәүестәр күскенсе халыҡтар араһында XIV быуаттан ҡулланылған. Бында сатыр рәүешле кәшәнәләр Хорезм һәм Хөрәсән мәҙәниәтенә хас<ref>[http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CA,1125.html Институт Истории и Археологии<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014174206/http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CA,1125.html |date=2013-10-14 }}</ref>. === Легендалар === Кәшәнә төҙөлөү тарихы төрлө легендаларға күмелгән. Әммә бар варианттары ла кәшәнә [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең иң яратҡан ҡыҙы ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән тип бәйән итә. Шуларҙың береһен яҙыусы [[Гүзәл Ситдиҡова]] «Йәшлек» гәзитендә «Сиктәр» тигән очерк-эссеһында (1997. — 16, 18, 23 сентябрь һандары) яҙып сыҡҡайны. Имеш, Аҡһаҡ Тимер бер ҡыҙын шул тиклем ныҡ яратҡан, үҙенән ҡалдырмай алып йөрөткән һәм гел бикләп тотҡан. Ҡыҙ яңғыҙлыҡтан шул тиклем ялҡҡан, бер төндә ҡасып ҡына тышҡа сыҡҡан. Әммә һаҡсылар һиҙеп ҡалып, уны эҙәрлекләй башлағас, ул күл яғына йүгергән. Шул мәл ҡамыштар араһынан юлбарыҫ килеп сыҡҡан да һаҡсылар килеп еткәнсе, ҡыҙҙы ботарлап ташлаған. Әмирҙең ҡайғыһы шул тиклем ҙур булған, ул ҡәбер тирәләй тәрән итеп ур ҡаҙҙырған һәм кәшәнә төҙөттөргән. Кирбестәрен номер һуғып, хәҙерге Троицк эргәһенән ғәскәре теҙелеп баҫып, ҡулдан-ҡулға биреп килтереп еткергәндәр<ref>Гүзәл Ситдиҡова. «Сиктәр» — Йәшлек, 1997, 16 сентябрь</ref>. Икенсе бер легендала әмирҙең ҡыҙы бер әсиргә ғашиҡ булып, уның менән ҡасып киткән дә, һаҡсылар килеп етеп барғанда ҡасып барып күлдә батып үлгән тип бәйән ителә<ref>[https://greenexp.ru/places/%D0%9C%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5 Мавзолей Кесене]</ref>. == Реставрациялау == XX быуаттың 80-се йылдарында кәшәнә яңынан тергеҙелгән. 1985 йылда реставрация эштәре тамамлана. Кәшәнә эсендә таш иҙәнле бер генә бүлмә<ref name="чудо" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Культурное наследие РФ|7410005000}} * [https://web.archive.org/web/20131014174206/http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CA,1125.html Институт истории и археологии: КЭШЭНЭ (КЕСЕНЕ)] * [https://web.archive.org/web/20090831013141/http://www.culture-chel.ru/default.aspx?c_id=2&method=NewsFullText&templateName=DostoFullText&p_id=27&m_id=2&NewsId=3397 Министерство культуры Челябинской области: Мавзолей Кесене] * [http://www.ruschudo.ru/miracles/2531/ «Чудеса России»: Мавзолей Кесене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213040011/http://ruschudo.ru/miracles/2531/ |date=2011-12-13 }} * [https://web.archive.org/web/20090426033618/http://www.panoramio.com/photo/7966436 Фотографии] [[Категория:Бронза быуаты]] [[Категория:Силәбе өлкәһе]] [[Категория:Тарих]] [[Категория:Кәшәнәләр]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең археология ҡомартҡылары]] c7gtm1loxmqux8zbt1dut6an832osb2 0 136771 1309314 1201937 2026-11-08T09:23:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309314 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Илембәт''' ({{lang-ru|Илимбетова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Байдаба күле буйында урынлашҡан. == Тарихы == Илембәт — табын башҡорттарының ауылы. Илембәт Илгилдин исеме буйынса аталған<ref>{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=160-161|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}</ref> Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1816!! 1859 !! 1920 |- | 148 || 152 || 225|| 180 |} {{ Население | Илимбетова }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы, [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы]] (1922) — ауыл хужалығы ветераны. * [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] (17.12.1980), [[башҡорт]] спортсыһы, профессионал [[бокс]]ёр. Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы һәм «WBO NABO вакант» титулын алыусы. Кикбоксинг буйынса донъя, бокс буйынса [[Нью-Йорк]] ҡалаһы чемпионы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2}}{{V|15|12|2020}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} 95m1lqrqpsoh0n5q1hbqbqa368t8j8d 0 137345 1309187 1303620 2026-11-07T21:24:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309187 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:6n-graf.svg|250px|thumb|right|Алты түбәһе һәм ете ҡабырғаһы булған граф]] '''Графтар теорияһы''' — [[дискретлы математика]]ның [[граф (математика)|графтар]] үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Дөйөм мәғәнәлә граф ''ҡабырғалар'' менән тоташтырылған ''түбәләр'' (төйөндәр) күмәклегенән ғибәрәт. Иң теүәл билдәләмә буйынса, граф тип <math>G = (V, E)</math> парҙары күмәклеге атала, бында <math>V</math> теләһә ниндәй иҫәпләү күмәклегенең аҫкүмәклеге, ә <math>E</math> — <math>V \times V</math>-тың аҫкүмәклеге. Графтар теорияһы, мәҫәлән ''геоинформацион системаларҙа'' (ГИС) ҡулланыла. Булған йәки яңынан проектланыусы өйҙәр, ҡорлмалар, кварталдар һәм башҡалар түбәләр, ә уларҙы тоташтырыусы юлдар, инженер селтәрҙәре, электр тапшырыу линиялары һәм башҡалар — ҡабырғалар итеп ҡарала. Бындай графта башҡарылған төрлө иҫәпләүҙәрҙе ҡулланыу, мәҫәлән, иң ҡыҫҡа урап үтеү юлын йәки иң яҡын аҙыҡ-түлек магазинын табырға, оптималь маршрут планлаштырырға булышлыҡ итә. Графтар теорияһының күп һанда сиселмәгән проблемалары һәм әлегә иҫбатланмаған гипотезалары бар. == Графтар теорияһы барлыҡҡа килеү тарихы == [[Леонард Эйлер]]ҙы графтар теорияһына нигеҙ һалыусы тип һанайҙар. 1736 йылда үҙенең хаттарының береһендә ул Кёнигсбергтың ете күпере проблемаһын әйтеп бирә һәм сиселешен тәҡдим итә, аҙаҡ был мәсьәлә графтар теорияһының классик мәсьәләләренең береһе булып китә. «Граф» терминын беренсе булып 1878 йылда билдәле инглиз математигы Джеймс Джозеф Сильвестр (1814—1897) үҙенең ''«Nature»'' мәҡәләһендә ҡуллана. == Графтар теорияһы терминологияһы == Графтар теорияһы терминдары һүҙлеге (терминологияһы) әлеге көндә ҡәтғи билдәләнмәгән. Атап әйткәндә, ''Гудман, Хидетниеми, 1981'' монографияһында әйтелгән: «Программалау донъяһында ике „[[граф (математика)|граф]]“ йәки „селтәр“ терминдарының ҡайһыһын һайлау тураһында берҙәм фекер юҡ. Беҙ „селтәр“ терминын һайланыҡ, сөнки ул, күренеүенсә, ғәмәли өлкәләрҙә йышыраҡ осрай». «Түбә/нөктә» терминдары менән дә шундай уҡ хәл". '''Граф төрҙәре:''' * Йүнәлешһеҙ граф (неограф) * Йүнәлешле граф (орграф) == Графтарҙы яҫылыҡта һүрәтләү == Графтарҙы яҫылыҡта һүрәтләгәндә йышыраҡ шундай тамғалауҙар системаһы ҡулланыла: графтың түбәһе нөктә менән йәки, түбәнең мәғәнәһе асыҡланғанда, тура дүртмөйөштәр, овалдар һәм башҡалар менән һүрәтләнә, уларҙың эсендә түбәнең (алгоритмдарҙың блок-схемалары графтарының) мәғәнәһе асыла. Әгәр түбәләр араһында ҡабырға булһа, ул саҡта ярашлы нөктәләр (фигуралар) һыҙыҡ йәки дуға менән тоташтырылалар. Йүнәлешле граф осрағында дуғалар уҡтар менән алмаштырылалар, йәки ҡабырғаның йүнәлешле булыуын асыҡ күрһәтәләр. Ҡайһы берҙә ҡабырға янына уның мәғәнәһен асыусы аңлатма яҙыу урынлаштыралар, мәҫәлән, ''сикле автоматтарҙың'' күсеү графтарында. Планар һәм планар булмаған графтар була. ''Планар граф'' — һүрәттә (яҫылыҡта) ҡабырғаларын киҫештермәй һүрәтләргә мөмкин булған граф ул (иң ябайҙары — өсмөйөш йәки бәйле түбәләр пары), шулай булмаһа граф планар түгел. Әгәр графтың циклдары булмаһа (һис юғы, ҡабырғаларын һәм түбәләрен баштағы түбәгә әйләнеп ҡайтырлыҡ '''бер тапҡыр''' урап үтеү юлы булған), был осраҡта уны «ағас» тип атау ҡабул ителгән. Графтар теорияһында ағастарҙың мөһим төрҙәре — бинар ағастар, унда һәр түбәнең бер инеүсе ҡабырғаһы һәм теүәл ике сығыусы ҡабырғаһы бар, йәки һуңғыһы булып тора — сығыусы ҡабырғалары юҡ һәм бер тамыр түбәһе бар, уға инеүсе ҡабырға юҡ. Графтың һүрәтләнешен графтың (абстрактлы структура) үҙе менән бутарға ярамай, сөнки бер графҡа берҙән артыҡ график күҙаллауҙы ярашлы ҡуйырға мөмкин. Һүрәтләү тик түбәләрҙең ҡайһы парҙары ҡабырғалар менән тоташтырылған, ә ҡайһылары юҡ икәнен күрһәтеү бурысын үтәй. Йыш ҡына практикала, ике һүрәтләү бер үк графтың моделдәре буламы тигән һорауға яуап биреүе ҡыйын була (икенсе төрлө әйткәндә, һүрәтләүҙәргә ярашлы графтар изоморфлы буламы). Мәсьәләгә бәйле рәүештә, бер һүрәтләүҙәр икенселәренә ҡарағанда асығыраҡ картина бирә. == Графтар теорияһының ҡайһы бер мәсьәләләре == * [[Кёнигсбергтың ете күпер проблемаһы]] — графтар теорияһында тәүге һөҙөмтәләрҙең береһе, [[Эйлер, Леонард|Эйлер]] тарафынан [[1736]] йылда баҫып сығарылған. * [[Дүрт буяу проблемаһы]] — [[1852 йыл]]да аныҡ итеп әйтеп бирелгән, ләкин классик булмаған иҫбатлау [[1976 йыл]]да ғына табылған (сферала (яҫылыҡта) карта өсөн 4 буяу етә). * [[Коммивояжёр мәсьәләһе]] — иң билдәле [[NP-полная задача|NP-тулы]] мәсьәләләрҙең береһе. * [[Өйөр тураһында мәсьәлә]] — тағы ла бер NP-тулы мәсьәлә. * Минималь [[Минималь ҡаплаусы ағас|туплаусы (ҡаплаусы) ағасты]] табыу. * [[Графтар изоморфизмы]] — бер графтың түбәләрен яңынан нумерлау юлы менән икенсе граф табып буламы. * [[Планар граф]] — графты яҫылыҡта ҡабырғаларын киҫештермәй төҙөп буламы (йәки минималь һандағы ҡатлам, баҫма платала йәки микросхемала элементтарҙы үҙ-ара тоташтырыу йүнәлешен билдәләүҙә ҡулланыла). Графтар теорияһына шулай уҡ күп кенә [[Асыҡ математик проблемалар#Графтар теорияһы|бөгөнгө көнгә хәл ителмәгән математик проблемалар]] инә. == Графтар теорияһының ҡулланылышы == * [[Химия]]ла (структураларҙы, ҡатмарлы реакциялар эҙмә-эҙлелеген һүрәтләү өсөн<ref>Г. С. Яблонский, В. И. Быков, А. Н. Горбань, [http://thermotree.narod.ru/contybg1983.htm Кинетические модели каталитических реакций], Новосибирск: Наука (Сиб. отделение), 1983.- 255 c.</ref>, шулай уҡ [[фазалар ҡағиҙәһе]] графтар теорияһы мәсьәләһе булараҡ интерпретацияланыуы мөмкин); [[компьютер химияһы]] — химияның графтар теорияһына нигеҙләнгән сағыштырмаса яңы өлкәһе. Графтар теорияһы [[хемоинформатика]]ның математик нигеҙен тәшкил итә. Графтар теорияһы [[углеводород]]тарҙың һәм башҡа органик берләшмәләрҙең [[изомер]]ҙарының теоретик мөмкин булған һанын теүәл асыҡларға мөмкинлек бирә. * [[Информатика]]ла һәм [[программалау]]ҙа ([[алгоритмдың граф-схемаһы]], [[Абстрактный_автомат|автоматтар]])<ref>''Евстигнеев В. А.'' Применение теории графов в программировании. — М., [[Наука (издательство)|Наука]], 1985. — Тираж 20000 экз. — 352 c.</ref> * Элемтә һәм транспорт системаларында. Атап әйткәндә, [[Интернет]]та мәғлүмәттәрҙе маршрутлау өсөн. * [[Экономика]]ла<ref> {{статья |автор = Ерёменко А. О. |заглавие = Использование теории графов при решении задач в экономике |ссылка = http://earchive.tpu.ru/handle/11683/26262 |издание = Прогрессивные технологии и экономика в машиностроении : сборник трудов VII Всероссийской научно-практической конференции для студентов и учащейся молодежи, г. Юрга, 7-9 апреля 2016 г. : в 2 т. — Томск : Изд-во ТПУ |год = 2016 |том = 2 |страницы = 279-281 }}</ref> * [[Логистика]]ла * [[Схемотехника]]ла (Баҫма платала йәки [[микросхема]]ла элементтарҙы үҙ-ара тоташтырыу топологияһы [[Граф (математика)|графтан]] йәки [[гиперграф]]тан ғибәрәт)<ref>Курейчик В. М., Глушань В. М., Щербаков Л. И. Комбинаторные аппаратные модели и алгоритмы в САПР. М.: Радио и связь, 1990. 216 с.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Словарь терминов теории графов]] * [[Связность графов]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Дистель Р.'' Теория графов Пер. с англ. — Новосибирск: Издательство института математики, 2002. — 336 с. ISBN 5-86134-101-X. * {{книга |автор = Diestel R. |часть = |заглавие = Graph Theory, Electronic Edition |оригинал = |ссылка = http://diestel-graph-theory.com/GrTh.html |издание = |место = NY |издательство = Springer-Verlag |год = 2005 |страницы = 422 |isbn = }} * ''Басакер Р., Саати Т.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/BasakerSaati1974ru.djvu Конечные графы и сети. М.: Наука, 1974. 368c.] * {{книга |автор = Белов В. В., Воробьев Е. М., Шаталов В. Е. |часть = |заглавие = Теория графов |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Высш. школа |год = 1976 |страницы = 392 |isbn = }} * ''Берж К.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Berzh1962ru.djvu Теория графов и её приложения. М.: ИЛ, 1962. 320c.] * ''Емеличев В. А., Мельников О. И., Сарванов В. И., Тышкевич Р. И.'' Лекции по теории графов. М.: Наука, 1990. 384с. (Изд.2, испр. М.: УРСС, 2009. 392 с.) * {{книга |автор = [[Зыков, Александр Александрович|Зыков А. А.]] |часть = |заглавие = Основы теории графов |оригинал = |ссылка = http://www.dleex.com/read/?5561 |издание = |место = М. |издательство = [[Вузовская книга(издательство)|«Вузовская книга»]] |год = 2004 |страницы = 664 |isbn = 5-9502-0057-8 }}(М.: Наука, 1987. 383c.) * Химические приложения топологии и теории графов. Под ред. Р. Кинга. Пер. с англ. М.: Мир, 1987. * ''Кирсанов М. Н.'' Графы в Maple. М.: Физматлит, 2007. 168 c. http://vuz.exponenta.ru/PDF/book/GrMaple.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219120110/http://vuz.exponenta.ru/PDF/book/GrMaple.pdf |date=2009-02-19 }} http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Kirsanov2007ru.pdf * ''Кристофидес Н.''[http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Kristofides1978ru.djvu Теория графов. Алгоритмический подход. М.: Мир, 1978. 429c.] * {{книга |автор = Кормен Т. Х. и др. |часть = Часть VI. Алгоритмы для работы с графами |заглавие = Алгоритмы: построение и анализ |оригинал = Introduction to Algorithms |ссылка = |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = [[Вильямс (издательство)|Вильямс]] |год = 2006 |страницы = 1296 |isbn = 0-07-013151-1 }} * {{книга |автор = Оре О. |часть = |заглавие = Теория графов |оригинал = |ссылка = http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Ore1965ru.djvu |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = [[Наука]] |год = 1980 |страницы = 336 |isbn = }} * {{книга |автор = Салий В. Н. Богомолов А. М. |заглавие = Алгебраические основы теории дискретных систем |ссылка = http://www.krelib.com/?cat=106&file=3816 |место = М. |издательство = Физико-математическая литература |год = 1997 |isbn = 5-02-015033-9 }} * Свами М., Тхуласираман К. [http://dlc.crimea.edu/catalogue/informatika/ocr-030801052953.djvu Графы, сети и алгоритмы. М: Мир, 1984. 455с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320225126/http://dlc.crimea.edu/catalogue/informatika/ocr-030801052953.djvu |date=2007-03-20 }} * Татт У. [http://ru.dleex.com/read/5623 Теория графов. Пер. с англ. М.: Мир, 1988. 424 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803120656/http://ru.dleex.com/read/5623 |date=2020-08-03 }} * ''Уилсон Р.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Uilson1977ru.djvu Введение в теорию графов. Пер с англ. М.: Мир, 1977. 208с.] * {{книга |автор = Харари Ф. |часть = |заглавие = Теория графов |оригинал = |ссылка = http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Harari1973ru.djvu |издание = |место = М. |издательство = [[Мир (издательство)|Мир]] |год = 1973 |страницы = |isbn = }} (Изд. 3, М.: КомКнига, 2006. — 296 с.) * {{книга |автор = Харари Ф., Палмер Э. |часть = |заглавие = Перечисление графов |оригинал = |ссылка = http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/HarariPalmer1977ru.djvu |издание = |место = |издательство = [[Мир (издательство)|Мир]] |год = 1977 |страницы = |isbn = }} * {{статья|заглавие=Сим и Крэм под «электронным микроскопом»|автор=Сергей Мельников|издание=[[Наука и жизнь]]|выпуск=3|страницы=144-145|год=1996|ссылка=http://www.iqfun.ru/articles/sim.shtml}} В статье идёт речь об игре на графе Сим, придуманной Густавом Симмонсом. == Һылтанмалар == * [http://pco.iis.nsk.su/WikiGrapp/ WikiGrapp — толковый словарь по теории графов] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://e-maxx.ru/algo/ Алгоритмы и краткие описания программ на C++] * [http://rain.ifmo.ru/cat/view.php/theory/list Дискретная математика, алгоритмы, апплеты, визуализация графов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111172402/http://rain.ifmo.ru/cat/view.php/theory/list |date=2014-01-11 }} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1148.html Графы в химии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808023556/http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1148.html |date=2011-08-08 }} * [https://sourceforge.net/projects/igv-intelligent/ Intelligent Graph Visualizer (автоматическое размещение на плоскости, поиск кратчайшего пути, поиск центра и др.)] * [http://graphtheorysoftware.com/ Graph Theory Software] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313205057/http://graphtheorysoftware.com/ |date=2013-03-13 }} * [https://bitbucket.org/tzolotuhin/visual-graph/overview Visual Graph]: программа, предоставляющая пользователю, широкий набор средств и методов для визуализации и поиска информации в графах {{Разделы математики}} [[Категория:Графтар теорияһы|*]] izb8ikh54mrssfqj42173go6zt82xka 0 137451 1309238 1052750 2026-11-08T02:11:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309238 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Дәрбиш | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.470097 | lon_deg = 61.122378 | CoordAddon = source:yandexmaps | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Дәрбиш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Дәрбиш ауыл биләмәһе{{!}}Дәрбиш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1790 | прежние имена = Ҡарағайкүл, Яубалыҡ | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Дербишева | тс }} | год переписи = {{ Население | Дербишева | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456883 | телефонный код = 35132 | цифровой идентификатор = 75206840001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Дәрбиш''' ({{lang-ru|Дербишева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == Географик урынлашыуы == [[Ҡарағайкүл (күл, Силәбе өлкәһе)|Ҡарағайкүл]] буйында район үҙәге [[Арғаяш]] ауылынан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == Дәрбиш (Дәрүиш, Ҡарағайкүл, Яубалыҡ) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=194, 217|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1790 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]] составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866!! 1900 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /><ref name="БЭ" /> |- | 154 || 292 || 418 || 490 || 479 || 385 |} {{ Население | Дербишева }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (95 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] cfe2ug16bn186ygqh6qbi4fdbloa325 0 137453 1309245 1190820 2026-11-08T02:50:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309245 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Дәүләтбай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡолой ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡолой ауыл биләмәһе{{!}}Ҡолой | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1776 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Давлетбаева (деревня) | тс }} | год переписи = {{ Население | Давлетбаева (деревня) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Дәүләтбай''' ({{lang-ru|Давлетбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == Ҡоғалы йылғаһы ([[Мейәс йылғаһы]]ның һул ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. == Тарихы == Дәүләтбай (Туғыҙаҡ) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=192-193, 217|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866!! 1900 !! 1916 !! 1920<ref name="ИБР" /><ref name="БЭ" /> |- | 111 || 126 || 189 || 250 || 402 || 316 |} {{ Население | Давлетбаева (деревня) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (93 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Тирә яҡ мөхит == * Моронҡайын — ҡыр, ауылдың төньяғында * Арҡабаш — ҡыр, ауылдың көнбыйышында * Туғыҙҡайын — ҡыр, ауылдың көняғында * Рәйхәнә шишмәһе == Арҙаҡлы шәхестәр == * [[Сиражетдинов Харис Мөхәмәтжән улы]] (15.09.1918 — 10.10.2006) — Ҡолой ауылы мәсәте имам-хатибы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] {{Chelyab-obl-stub}} r24v25foy3rgrq1d9zp8fadk7tr8ulm 0 137519 1309271 1053005 2026-11-08T06:13:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309271 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ҡасаба | русское название = Заозёрный | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Бреды районы | район в таблице = Бреды районы{{!}}Бреды | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Заозёрный (Брединский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Заозёрный (Брединский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Заозёрный}} '''Заозёрный''' ({{lang-ru|Заозёрный}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Бреды районы]]ндағы ҡасаба. == Халҡы == {{ Население | Заозёрный (Брединский район) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (53 %) һәм [[урыҫтар]] (34 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Бреды районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Бреды районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 3fhmbetmgt4v0fb5b4dzzh0k5a9pqwi 0 137521 1309182 1052285 2026-11-07T21:02:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309182 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ҡасаба | русское название = Горный | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = ҡала округы | район = Мейәс ҡала округы | район в таблице = Мейәс ҡала округы{{!}}Мейәс | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Горный (Миасский городской округ) | тс }} | год переписи = {{ Население | Горный (Миасский городской округ) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Горный}} '''Горный''' ({{lang-ru|Горный}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Мейәс ҡала округы]]ндағы ҡасаба. Әтлән йылғаһы буйында урынлашҡан. == Халҡы == {{ Население | Горный (Миасский городской округ) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (71 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Мейәс ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мейәс ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] pmexl60kpcbmt8visn5ru78piwpy0bw 0 137522 1309180 1052281 2026-11-07T21:02:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309180 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ҡасаба | русское название = Горки | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = | lon_deg = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Сыбаркүл районы | район в таблице = Сыбаркүл районы{{!}}Сыбаркүл | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Горки (Чебаркульский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Горки (Чебаркульский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Горки}} '''Горки''' ({{lang-ru|Горки}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сыбаркүл районы]]ндағы ҡасаба. == Халҡы == {{ Население | Горки (Чебаркульский район) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[урыҫтар]] (50 %), [[башҡорттар]] (44 %) йәшәй<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&pageForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}</ref><ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Сыбаркүл районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сыбаркүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 22ilfm8zji3qoa605gzcexzdl9t5iu1 0 138331 1309146 1308071 2026-11-07T18:40:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309146 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәхитов Риф Хәйрулла улы ''' ([[4 сентябрь]] [[1940 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[2021 йыл]]) — комсомол, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат районы|Салауат район]] комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Секретариаты етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Салауат районының почётлы граждандары|Салауат районының почётлы гражданы.]] == Биографияһы == Риф Хәйрулла улы Вәхитов 1940 йылдың 4 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Малаяҙ (хәҙерге [[Салауат районы]]) [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылында колхоз төҙөүҙә актив ҡатнашҡан Хәйрулла менән Мәнзүмә Вәхитовтарҙың ғаиләһендә тыуған. Хәйрулла Вәхитов «Игенсе» колхозының тәүге рәйесе була. Арҡауыл урта мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын 1958 йылдың сентябрендә «Йүрүҙән» колхозының Арҡауыл МТС-ы (һуңынан Малаяҙ РТС-ы) токары булып башлай. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1962 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның агрономия факультетына уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алған йәш белгес тыуған ауылына ҡайтып, «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй башлай. Шулай уҡ совхоз партия комитетының {{comment|сәйәси мәғрифәт|политпросвещение}} кабинеты менән етәкселек итә. 1967—1974 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары. 1974—1976 йылдарҙа — Свердловск юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия эштәре бүлегендә инструктор. 1979 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат районы Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1982 йылдан — КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары. Башҡор АССР-ы 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 1995 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының ойоштороу бүлеге мөдире була, һәм шул уҡ йылдың май айынан 2000 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатын етәкләй. Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, тыуған республика һәм тыуған районы тормошонда әүҙем ҡатнашыусы булып ҡала. Оҙаҡ йылдар етәксе вазифаларҙы биләһә лә, халыҡ күңелен ябайлығы менән яулаған. Республика етәкселәре, РФ субъекттарындағы коллегалары, депутаттар араһында ҙур абруй менән файҙалана. «Салауаттар» яҡташтар төбәк берекмәһенең әүҙем ағзаһы. Оҙаҡ ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 14 сентябрендә [[Өфө ҡалаһы]]нда вафат булды<ref>[https://mgazeta.com/news/novosti/2021-09-15/konstantin-tolkachev-vyrazil-soboleznovaniya-v-svyazi-s-uhodom-iz-zhizni-byvshego-rukovoditelya-sekretariata-gosudarstvennogo-sobraniya-rifa-vahitova-2505231 Константин Толкачев выразил соболезнования в связи с уходом из жизни бывшего руководителя Секретариата Государственного Собрания Рифа Вахитова. Молодежная газета. Официальный сайт. 16.09.21.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916173719/https://mgazeta.com/news/novosti/2021-09-15/konstantin-tolkachev-vyrazil-soboleznovaniya-v-svyazi-s-uhodom-iz-zhizni-byvshego-rukovoditelya-sekretariata-gosudarstvennogo-sobraniya-rifa-vahitova-2505231 |date=2021-09-16 }}{{ref-ru}}{{V|16|09|2021}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре * «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20231021065835/https://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=58156 Руководитель Секретариата Государственного Собрания РБ] * [[:ru:Список депутатов Верховного Совета БАССР 12-го созыва]] * https://web.archive.org/web/20250120170247/https://agidel.ru/?param1=19947&tab=7 [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]] [[Категория:Салауат районы етәкселәре]] 3y327ysffjz97ig3j5x1s5yl20tybgk 0 139303 1309170 1299644 2026-11-07T20:30:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309170 wikitext text/x-wiki {{значения}} {{НП+ |статус = Ҡала |русское название = Глазго |оригинальное название = {{lang-en|Glasgow}}<br>{{lang-gd|Glaschu}}<br>{{lang-sco|Glesga}} |изображение = Glasgow new montage, 2017.jpg |страна = Бөйөк Британия |герб = Glasgow Coat of Arms.png |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 52|lat_sec = 12 |lon_dir = W|lon_deg = 04|lon_min = 16|lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city(580000)_region:GB |вид региона = Регион |регион = Шотландия |регион в таблице = Шотландия |вид района = Округ |район = Глазго-Сити |район в таблице = Глазго-Сити |внутреннее деление = 21 административ округ |вид главы = Лорд-мэр |глава = Боб Уинтер |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 175,5 <ref name=infoboxarea>{{cite web|url=http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1&tableId=UV02&tableName=Population+density&selectedTopicId=&aggregated=false&subject=&tableNumber=&selectedLevelId=&postcode=&areaText=&RADIOLAYER=&actionName=view-results&clearAreas=&stateData1=&stateData2=&stateData3=&stateData4=&debug=&tempData1=&tempData2=&tempData3=&tempData4=&areaId=17&levelId=1|title=Analyser UV02|accessdate=4 August 2007|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615eflPCw?url=http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1|archivedate=2011-08-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930155430/http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1&tableId=UV02&tableName=Population+density&selectedTopicId=&aggregated=false&subject=&tableNumber=&selectedLevelId=&postcode=&areaText=&RADIOLAYER=&actionName=view-results&clearAreas=&stateData1=&stateData2=&stateData3=&stateData4=&debug=&tempData1=&tempData2=&tempData3=&tempData4=&areaId=17&levelId=1 |date=2007-09-30 }}</ref> |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 621 020<ref name="NIHS">{{книга | автор = | часть = | ссылка часть = | заглавие = Mid-Year Population Estimates Scotland, Mid-2017 | оригинал = | ссылка = https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf | викитека = | ответственный = | издание = | место = | издательство = | год = 19 April 2018 | volume = | pages = | columns = | allpages = | серия = | isbn = | doi = | тираж = | ref = }}</ref><ref>https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511214824/https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf |date=2018-05-11 }}</ref> |год переписи = 2017 |плотность = |агломерация = 1 817 800<ref name="NIHS"/> |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = глазголы, глазголылар |часовой пояс = +0 |DST = есть |телефонный код = 0141 |почтовый индекс = G1-G80 |автомобильный код = SA-SJ |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Glasgow |сайт = http://www.glasgow.gov.uk/ |язык сайта = en }} '''Гла́зго''' ({{lang-en|Glasgow}} {{IPA|[ˈɡlɑːzɡoʊ]}}, {{lang-sco|Glesga}}, {{lang-gd|Glaschu}} {{IPA|[ˈkɫ̪as̪xu]}}) — [[Шотландия]]ның иң ҙур һәм халыҡ һаны буйынса [[Бөйөк Британия]]ла дүртенсе ([[Лондон]], [[Бирмингем]] һәм [[Лидс]]тан һуң) ҡала. Глазго-сити округының административ үҙәге. Шотландияның үҙәк өлөшөнөң көнбайышында, Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Глазго VI быуат уртаһында нигеҙләнгән, [[Урта быуаттар]]ҙа Шотландияның мөһим дини һәм мәғариф үҙәктәренең береһе тип һаналған. XVIII быуат [[сәнәғәт инҡилабы]] уны Бөйөк Британияның эре сәнәғәт (бигерәктә караптар эшләү өлкәһендә) үҙәктәренең береһенә әйләндерә, ә артабанғы йөҙ йыллыҡта ҡала иҡтисадының сәскә атыуы шундай масштабтар ала, хатта уны ''империяның икенсе ҡалаһы'' (Лондондан һуң) тип иҫәпләнгән. XX быуат аҙағында, 1920—1970-се йылдарҙа кисерелгән көрсөктән һуң (уның эҙемтәләре арҡаһында халыҡ һанының ҡырҡа кәмеүе һәм йәшәү кимәленең түбәнәйеүе булған), Глазго властары тарафынан ҡаланың мәҙәни һәм иҡтисади күтәрелеүенә йүнәлтелгән программаларҙы уңышлы тормошҡа ашырған. == Тарихы == [[Файл:Kelvingrove Art Gallery and Museum statue.jpg|200px|left|thumb|Келвингроув галереяһы фасадында изге Мунго һәйкәле]] === Ҡаланы нигеҙләү === Клайд йылғаһы үҙәнендә [[неолит]] осоронда уҡ тәүге торамаларҙың килеп сығыуын археологик ҡаҙыныуҙар дәлилләй. Һуңыраҡ хәҙерге Глазго биләмәләренә кельт ҡәбиләләре килеп урынлаша. 142—144 йылдарҙа Британияны баҫып алған [[Боронғо Рим|римлылар]] төньяҡ ҡәбиләләр яуҙарынан бриттарҙы ҡурсалау маҡсатында [[Шотландия]]ның бер ярынан икенсе яр буйына ҡәҙәр һаҡланыу нығытмаһын («Антонин валы») төҙөй<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Earliest+Beginnings.htm About Glasgow − Birth of a City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614151341/http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Earliest%20Beginnings.htm |date=2012-06-14 }}</ref>. Валдың ҡалдыҡтары Глазгоның ситендә һаманда һаҡланып ҡалған<ref>[http://www.athenapub.com/britsite/hillfoot.htm Sections of the Antonine Wall at Hillfoot Cemetery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221084804/http://www.athenapub.com/britsite/hillfoot.htm |date=2009-02-21 }}</ref>. Ҡаланы нигеҙләүсе тип христиан миссионеры изге Мунго иҫәпләнә. Риүәйәткә ярашлы, 543 йылда ул Молендинар йылғаһы буйында монастыргә нигеҙ һала, хәҙерге ваҡытта был урында изге Мунго ғибҙәтханаһы урынлашҡан. Был риүәйәт яҡынса 1185 йылда Фернестан килгән монах-ариограф Жослен тарафынан яҙып алынған һәм башҡа бер ниндәй сығанаҡ менән дөрөҫләнмәй, әммә йола буйынса изге Мунго һәм уның әсәһе Тенева Глазгоның ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнә, ә Мунгоның һүрәте ҡала гербында төшөрөлгән<ref>[http://heritage.scotsman.com/topics.cfm?tid=1485&id=1318112006&bad=58629 Heritage.scotsman.com − St Mungo and his mysterious deeds]</ref>. ==== Геральдикаһы ==== [[Герб]] ҡалаға 1866 йылдың 25 октябрендә Шотландияның геральдик хеҙмәт башлығы лорд-лайон тарафынан бирелгән. Унда төшөрөлгән символдар алдараҡ Глазгоның мисәттәрендә ҡулланылған һәм изге Мунго тормошона тура бәйле тип иҫәпләнгән дүрт мөғжизәне һүрәтләй: :: ''Here is the bird that never flew'' / Был ҡош, ул бер тапҡырҙа осмаған :: ''Here is the tree that never grew'' / Был ағас, ул үҫмәгән :: ''Here is the bell that never rang'' / Был ҡыңғырау, ул сыңламаған :: ''Here is the fish that never swam'' / Был балыҡ, ул йөҙмәгән <!-- Беренсе мөғжизә — әберсә турғайын терелтеү это воскрешение [[Зарянка|малиновки]] после того, как соученики Мунго убили любимую птицу своего наставника св. [[Сёрф из Калросса|Сёрфа]] и обвинили будущего святого в её гибели. Второе чудо, хотя и не связанное с изображённым на гербе [[дуб]]ом, произошло, когда в церкви [[Калросс]]а был утрачен огонь, а св. Мунго чудесным образом зажёг ветку [[орешник]]а. Третье чудо — [[колокол]], который, как гласит легенда, был подарком святому от [[папа Римский|папы Римского]]. И, наконец, история четвёртого чуда связана с преданием о королеве Лангеорете. Когда её супруг, король Риддерах, заподозрил жену в неверности, то, узнав, что королева подарила своему возлюбленному рыцарю [[Кольцо (украшение)|золотое кольцо]], выкрал подарок и бросил его в волны Клайда. Затем он потребовал, чтобы Лангеорета принесла кольцо. Однако св. Мунго, духовник её любовника, узнал об их связи на исповеди и подсказал рыцарю, как выполнить приказ короля. По наущению св. Мунго, тот поймал в реке [[лосось|лосося]], во рту которого лежало кольцо, и таким образом спас честь королевы<ref name="motto">[http://www.theglasgowstory.com/image.php?inum=TGSA05045 The Glasgow Story − Glasgow Coat of Arms]</ref><ref>[http://www.seeglasgow.com/seeglasgow/about-glasgow/coat-of-arms Scotland with style − Coat of Arms] {{Wayback|url=http://www.seeglasgow.com/seeglasgow/about-glasgow/coat-of-arms |date=20070707212535 }}</ref>. [[Файл:Glasgow coat of arms 2.jpg|200px|left|thumb|Герб Глазго на стене здания]] Изображения этих символов — вместе или по отдельности — можно неоднократно увидеть на улицах Глазго. Они украшают здания, памятники, мосты, фонтаны и фонарные столбы, а также присутствуют на гербе [[университет Глазго|университета Глазго]]<ref>[http://www.scotland-guide.co.uk/ALL_AREAS_IN_SCOTLAND/Glasgow/City/St_Mungo_and_the_Glasgow_coat_of_arms/St_Mungo_Articles.htm Scotland Guide − St Mungo and the Glasgow coat of arms]</ref>. Считается, что девиз города — ''Пусть Глазго процветает'' ({{lang-en|Let Glasgow Flourish}}) — это укороченная фраза из [[проповедь|проповеди]] св. Мунго. Её полная версия звучит так: ''Господи, пусть Глазго процветает во имя слова Божия и во славу Его'' ({{lang-en|Lord, Let Glasgow flourish by the preaching of the word and the praising of thy name}})<ref name="motto"/>. ==== Этимология ==== Во времена завоевания Британии римлянами поселение на месте Глазго именовалось ''Cathures''. Считается, что современное название Глазго имеет [[Бриттские языки|бриттские]] корни и, восходя к [[Кумбрийский язык|кумбрийскому языку]], означает «зелёная лощина» (от слияния слов ''glas'' и ''cau''). Первые вариации этого названия были довольно разнообразны — самые старые источники упоминают ''Glaschu'', на печатях [[1180 год]]а город фигурирует как ''Glesgu'', затем как ''Glasgeu'' (в документе [[1297 год]]а) и ''Glaschow'' (в хартии [[1419 год]]а)<ref>[https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind0008&L=OLD-IRISH-L&P=12613 Glasgow Etymology letter]</ref><ref>[http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/the_name.html#GlasgowGreen Glasgow Caledonian University − Glasgow, the name] {{Wayback|url=http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/the_name.html |date=20070928000322 }}</ref>. Менее обоснованная, но более популярная версия, изложенная Жосленом из Фернесса, утверждает, что название городу дал сам св. Мунго, назвав основанную им общину ''Glesgu'', то есть «возлюбленная семья». Ранее бытовало мнение, что на месте Глазго существовало поселение под названием ''Deschu'', которое из-за ошибки средневекового переписчика превратилось в ''Glaschu''<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/basis/Jocelyn-LifeofKentigern.html Jocelyn, a monk of Furness: The Life of Kentigern (Mungo)]</ref>. [[Файл:St. Mungos Cathedral 1.jpg|200px|thumb|Собор св. Мунго]] === Средневековье === К концу [[XII век]]а Глазго стал важным религиозным центром региона, а его население составляло полторы тысячи человек<ref name="establishment">[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/The+Middle+Ages.htm About Glasgow — The establishment of the City]</ref>. В [[1136 год]]у в присутствии короля [[Давид I|Давида I]] состоялось освящение кафедрального собора, возведённого на месте церкви св. Мунго. После пожара собор был заново отстроен и освящён в [[1197 год]]у, а в последующие два столетия реконструирован<ref>[http://www.glasgowcathedral.org.uk/ Glasgowcathedral.org.uk]</ref>. Между [[1175]] и [[1178 год]]ами король [[Вильгельм I Лев]] даровал епархии Глазго статус города с самоуправлением<ref name="earlytimes">[http://www.theglasgowstory.com/storya.php The Glasgow Story — Early times to 1560]</ref>. Право вести торговлю способствовало развитию города, в особенности после того, как приблизительно с [[1190 год]]а в его пределах начала проводиться ежегодная летняя ярмарка, привлекающая в Глазго торговцев и ремесленников<ref>[http://www.rcag.org.uk/Archives/H6.htm Archdiocese of Glasgow — History] {{Wayback|url=http://www.rcag.org.uk/Archives/H6.htm |date=20070623215354 }}</ref>. Традиция проводить ярмарку в конце июля сохраняется до сих пор<ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/info-faq.html#When_are_the_public_holidays_in_Glasgow_ Glasgow Guide — Glasgow Fair]</ref>. В [[1451 год]]у [[булла|буллой]] папы [[Николай V (папа римский)|Николая V]] был основан [[университет Глазго]], что обеспечило городу статус не только религиозного, но и образовательного центра<ref>[http://www.archives.gla.ac.uk/about/publish/histcon.pdf The History & Constitution of the University of Glasgow] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327001623/http://www.archives.gla.ac.uk/about/publish/histcon.pdf |date=2006-03-27 }}</ref>. В [[1492 год]]у [[епархия]] Глазго получила права [[архиепископство|архиепископства]]<ref name="establishment"/>. Несмотря на это, экономика Глазго во времена [[Средневековье|Средневековья]] была развита гораздо слабее по сравнению с городами на восточном побережье Шотландии, географическое положение которых облегчало торговые сношения со странами [[Европа|Европы]]. Торговля велась преимущественно с близлежащими городами и островами<ref name="earlytimes"/>. === Глазго в XVI—XVIII веках === В [[1560 год]]у решением [[Парламент Шотландии|Парламента]] страна отринула [[католичество]] и приняла [[протестантство]], точнее его [[пресвитерианство|пресвитерианскую ветвь]]. В целом, движение [[Реформация в Шотландии|Реформации]] оказало большое влияние на Глазго, где была сильна церковная власть, и способствовало её ослаблению. В [[1611 год]]у [[Яков I (король Англии)|Яков I]] даровал Глазго статус королевского города, что означало непосредственное подчинение города короне. В ноябре [[1638 год]]а — вскоре после принятия [[Национальный ковенант|Национального ковенанта]] — в кафедральном соборе Глазго была собрана [[генеральная ассамблея (пресвитерианство)|генеральная ассамблея]], выступившая против политики короля [[Карл I (король Англии)|Карла I]] по изменению правил пресвитерианского богослужения. В результате в Шотландии произошли вооружённые конфликты — сначала [[епископские войны]], а затем, в [[1644]]—[[1647 год]]ах, [[Гражданская война в Шотландии|гражданская война]] между [[ковенантеры|ковенантерами]] и [[роялисты|роялистами]]. К счастью, эти конфликты практически не затронули город ввиду его незначительного в те времена политического статуса<ref name="raise">[http://www.theglasgowstory.com/storyb.php The Glasgow Story — Rising Burgh]</ref>. В [[1650 год]]у, вскоре после поражения шотландцев в [[битва при Данбаре|битве при Данбаре]], в Глазго останавливался [[Оливер Кромвель]]<ref name="trader">[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/16th+and+17th+Centuries.htm About Glasgow − Rise of the merchant trader]</ref>. [[Файл:Map of Glasgow in 1776.jpg|200px|thumb|Карта Глазго ([[1776]])]] На протяжении [[XVI век]]а Глазго по-прежнему оставался небольшим провинциальным городом. Расположение на берегу реки по причине её мелководья не способствовало развитию торговли. В [[1557 год]]у вклад Глазго в сумму [[налог]]ов, взимаемых с городов Шотландии, составлял всего 2 % (что было очень мало по сравнению с 25 % вкладом [[Эдинбург]]а). Жители города занимались в основном различными [[ремесло|ремёслами]] — ткачеством, дублением кож, производством мебели, гончарством и пр. Подъём экономики начался после объединения Англии и Шотландии под властью короля [[Яков I (король Англии)|Якова I]] в [[1603 год]]у<ref name="raise"/>. Бурному развитию не помешали ни эпидемия [[чума|чумы]] [[1647 год]]а, ни пожары [[1652]] и [[1677 год]]ов (во время первого выгорела почти треть города)<ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/info-timeline.html Glasgow Guide — Historical Timeline]</ref>. К середине [[XVII век]]а Глазго вытеснил [[Перт (Шотландия)|Перт]] с четвёртого места по объёму торговли в стране, а в [[1670 год]]у, обогнав [[Данди]] и [[Абердин]], уступал лишь столице Шотландии. Экономическому росту способствовало множество факторов. [[Внешняя торговля]] начала развиваться после того, как в [[1668 год]]у в деревне Ньюарк (современное название — [[Порт-Глазго]]), где устье реки было шире, по инициативе городского совета был построен [[порт]] для обслуживания нужд купцов Глазго. С [[1674 год]]а, с прибытием в порт первого груза [[табак]]а, началась трансатлантическая торговля<ref name="trader"/>. В колонии в свою очередь отправлялись корабли с [[уголь|углём]], [[ткань|тканями]] и другими товарами. В тот же период начался рост индустрии: * [[1667 год]] — открылись [[мыло]]варни и сахаро-рафинадная фабрика. * [[1680]]—[[1730 год]]ы — было налажено [[бумага|бумажное]], [[стекло|стекольное]] и [[кирпич]]ное производство. * [[1711 год]] — в [[Гринок]]е начала функционировать первая [[верфь]], обслуживающая Глазго и близлежащие города. * [[1736 год]] — открылись фабрики по производству прессованного табака, ткацкая и металлургическая фабрики. * [[1740 год]] — заработали красильные мастерские. Менялся и облик города. После опустошительных пожаров власти запретили использование древесины при строительстве, поэтому с тех пор дома возводились только из камня и по единому образцу<ref name="bbc"/>. В [[1636 год]]у было построено здание муниципалитета, в [[1649]] и [[1661 год]]ах открыты соответственно госпиталь Хатчесона и библиотека при университете Глазго. Первая городская газета — ''Glasgow Courant'' — начала печататься с [[1715 год]]а. [[Даниэль Дефо]], побывавший в Глазго в [[1723 год]]у, оставил описание города в книге «Путешествие по всему острову Великобритания»<ref>[http://www.undiscoveredscotland.co.uk/usebooks/defoe-scotland/letter12-2.html A tour thro' the whole island of Great Britain by Daniel Defoe], letter XII</ref>: {{начало цитаты}} Вне всякого сомнения, Глазго — прекрасный город. Главные улицы хороши и просторны, а застроены лучше, чем где бы то ни было. Все здания — каменные и обычно сочетаются друг с другом как высотой, так и обликом фасадов. Нижние этажи их обычно опираются на квадратные дорические колонны, а не на круглые столбы, что добавляет как прочности, так и красоты зданиям. Своды между ними ведут в лавки. Одним словом, это чистейший, красивейший и лучше всего устроенный город Британии, за исключением Лондона. {{конец цитаты}} К концу [[XVIII век]]а наиболее процветающими отраслями стали [[металлургия]], импорт табака (до 47 миллионов фунтов в год)<ref name="bbc"/> и текстильная промышленность (в особенности Глазго славился тонким [[батист]]ом)<ref name="raise"/>. За полвека с [[1755 год]]а население возросло втрое, составив к [[1801 год]]у 77 тысяч человек. Из провинциального города Глазго стал индустриальным центром региона, а к началу [[XIX век]]а — самым быстрорастущим городом [[Великобритания|Великобритании]]<ref name="bbc"/>. [[Файл:Templeton2.jpg|200px|thumb|Ковровая фабрика Темплтона ([[1892]])]] === Глазго в XIX веке === В начале [[XIX век]]а население продолжало быстрыми темпами увеличиваться, преимущественно за счёт [[ирландия|ирландских]] эмигрантов и переселенцев с севера страны. Почти треть из них оседала в деревнях в окрестностях Глазго и была занята в текстильной промышленности. Остальные, заполонив городские трущобы, нанимались чернорабочими на фабрики и фермы. Следствием притока эмигрантов стали перенаселение и антисанитария в бедных кварталах, что приводило к частым эпидемиям [[натуральная оспа|оспы]], сыпного [[тиф]]а и [[холера|холеры]]<ref name="industry"/>. Первые попытки справиться с эпидемиями были предприняты в [[1840-е]] годы, когда по инициативе муниципалитета улицы начали очищаться от нечистот и других рассадников инфекции. Затем в [[1859 год]]у была запущена новая система водоснабжения из озера [[Лох-Катрин]]; в [[1866 год]]у, хотя и недостаточно эффективно, заработала программа по расчищению трущоб, условия жизни в которых в то время были признаны худшими в Европе<ref name="second">[http://www.theglasgowstory.com/storyd.php The Glasgow Story − Second City of The Empire]</ref>. [[Файл:Glasgow map 1878.png|200px|left|thumb|Карта Глазго ([[1878]])]] [[Парламент]] в [[1832 год]]у принял акт о реформе [[избирательная система|избирательной системы]] (благодаря чему [[электорат]] Шотландии увеличился в 14 раз)<ref name="chronology">[http://www.alba.org.uk/timeline/1832to1918.html Chronology of Scottish Politics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118152418/http://www.alba.org.uk/timeline/1832to1918.html |date=2008-01-18 }}</ref> и предоставил места в [[палата общин|палате общин]] городам, которые выросли во время индустриализации. Таким образом, от Глазго впервые было избрано два члена парламента. Условия труда на предприятиях города, тем не менее, остались неизменными, и рабочее движение ещё не раз заявляло о себе. Так, в [[1837 год]]у, в ответ на попытку фабрикантов урезать заработную плату, бастовали прядильщики [[хлопок|хлопка]], в [[1848 год]]у прошли массовые демонстрации безработных под [[чартизм|чартистскими]] лозунгами<ref name="industry"/><ref name="chronology"/><ref name="radical">[http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/index.html Radical Glasgow] {{Wayback|url=http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/index.html |date=20070928000306 }}</ref>. [[Файл:Glasgow-George-Square.jpg|200px|thumb|Здание Городских палат на Джордж-сквер (около [[1900]])]] Все эти события контрастировали с непрерывным ростом города и подъёмом экономики — в середине [[XIX век]]а Глазго называли ''вторым городом Империи'' (после Лондона). Лидирующую позицию по-прежнему занимали тяжёлая и текстильная промышленности, быстро набирало силу судостроение (к [[1864 год]]у на Клайде функционировало более 20 верфей). С развитием железнодорожного сообщения, в особенности после открытия линии между Глазго и Эдинбургом в [[1842 год]]у, город стал главным поставщиком [[локомотив]]ов в стране. Случались и кризисы — в [[1860-е|1860-х]] из-за [[Гражданская война в США|гражданской войны в США]] сократились поставки хлопка, и тысячи рабочих оказались на улице. На следующее десятилетие пришёлся пик экономического бума (перемены коснулись и рабочего класса — была повышена заработная плата и улучшены условия труда), но затем в [[1878 год]]у, после краха Банка Глазго, произошёл резкий спад, что в наибольшей степени коснулось судостроения<ref name="second"/>. === Глазго в XX — начале XXI века === Рост населения в начале [[XX век]]а был обусловлен присоединением к Глазго соседних небольших городов ([[Гован]], Партик и др.). В [[1920 год]]у Глазго, где проживало более миллиона человек, являлся вторым самым густонаселённым городом Великобритании, вновь уступая первое место Лондону. В июле [[1914 год]]а король [[Георг V]] в рамках поездки по индустриальным центрам страны побывал в Глазго и, в том числе, посетил [[верфь]] Гована, где наблюдал за строительством [[Дредноут (класс кораблей)|дредноута]] «[[HMS Valiant (1914)|Вэлиент]]». Спустя месяц [[Великобритания в Первой мировой войны|Великобритания вступила]] в [[Первая мировая война|Первую мировую войну]]. Хотя в городе были сильны антивоенные настроения<ref name="radical"/> (так, [[9 августа]] 1914 года в парке Глазго-Грин прошла пятитысячная антивоенная демонстрация), более 200 тыс. мужчин Глазго ушли на фронт, а сам город стал одним из главных поставщиков боеприпасов и другой военной продукции на нужды британской армии. [[Файл:HMS Valiant-1.jpg|200px|left|thumb|«[[HMS Valiant (1914)|Вэлиент]]»]] После окончания войны вновь набрало силу рабочее движение, получившее название «[[Красный Клайсайд]]». [[31 января]] [[1919 год]]а более 60 тыс. рабочих, в основном занятых в [[судостроение|судостроении]], объявили забастовку и вышли на митинг, требуя сокращения трудового дня. [[Полиция]] пыталась разогнать демонстрантов, но встретила активное сопротивление. События этого дня получили название [[Битва на Джордж-сквер]] или ''Кровавая пятница''<ref>[http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/redclyde/redclyeve14.htm Red Clydeside − The battle of George Square]</ref>. Беспорядки прекратились только [[10 февраля]], когда протестующим было обещано незначительное сокращение рабочего дня. Тогда же в Глазго впервые был зачитан [[акт о бунтах]], согласно которому полиции разрешалось применять [[оружие]] для подавления митингов<ref name="nomean">[http://www.theglasgowstory.com/storye.php The Glasgow Story — No Mean City]</ref>. Конец [[1920-е|1920-х годов]] был ознаменован резким спадом экономики, хотя кризис в судостроении несколько компенсировался тем фактом, что Глазго по-прежнему оставался лидером в мировом производстве локомотивов. Существовали серьёзные проблемы и в социальной сфере. Так, к [[1933 год]]у, когда [[Великая депрессия]] в Глазго пребывала на пике, около 30 % горожан потеряли работу. Из-за дефицита жилья бедные кварталы, в основном населённые эмигрантами, были переполнены. Такое положение побудило муниципалитет Глазго запустить программу по дополнительной застройке города, в результате чего с [[1926]] по [[1938 год]] его площадь выросла более чем вдвое<ref name="nomean"/><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Industrial+Decline.htm About Glasgow — Industrial decline]</ref>. Ситуация несколько изменилась к лучшему в конце [[1930-е|1930-х годов]], когда в Глазго была проведена [[Британская имперская выставка 1938 года|Британская имперская выставка]] ([[1938]]). На открытии присутствовали король [[Георг VI]] и королева [[Боуз-Лайон, Елизавета|Елизавета]], а всего за полгода её посетило 12 миллионов человек<ref>[http://www.english-heritage.org.uk/server/show/ConWebDoc.8751 English Heritage — Blue Plaque for Scottish Architect Thomas Smith Tait]</ref>. Менялись и настроения горожан — массовое увлечение [[Кинематограф|кино]] привело к тому, что в [[1939 год]]у в Глазго функционировало 114 [[кинотеатр]]ов. Во время [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] предприятия Глазго вновь работали на нужды фронта. К счастью, город и его жители практически не пострадали от [[авиация|авиационных]] налётов противника. В середине [[1950-е|1950-х]] муниципалитет города под давлением принятого парламентом закона о жилищном строительстве запустил программу, нацеленную на уничтожение городских трущоб — всего было снесено около 32 тыс. домов, признанных непригодными для проживания. В связи с массовым переселением горожан на окраины Глазго и в окрестные города была улучшена транспортная система города<ref name="nomean"/><ref name="modern">[http://www.theglasgowstory.com/storyf.php The Glasgow Story — Modern Times]</ref>. [[Файл:Glasgow Science Centre.jpg|200px|thumb|Глазго-тауэр (второе по высоте строение Шотландии) и здание Центра науки Глазго]] Тем не менее, Глазго переживал кризис. С середины [[XX век]]а началось резкое сокращение численности населения, которая за полвека уменьшилась почти вдвое. Период упадка затянулся на три десятилетия. Только в [[1980-е|1980-х годах]] началось возрождение Глазго, набравшее силу в [[1990-е|1990-х]]. Муниципальные власти начали прилагать активные усилия по улучшению уровня жизни, развитию экономики и повышению культурного уровня города, и в итоге развёрнутые ими программы увенчались успехом. В [[1990 год]]у Глазго был удостоен статуса [[Культурная столица Европы|Культурной столицы Европы]], в [[1999 год]]у стал [[Британский город архитектуры и дизайна|Британским городом архитектуры и дизайна]], а в [[2003 год]]у — [[Спортивная столица Европы|Спортивной столицей Европы]]. В Глазго открывались новые музеи и концертные площадки; начали проходить ежегодные тематические фестивали. Наиболее значительные события<ref name="modern"/><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Cultural+Renaissance.htm About Glasgow − Cultural renaissance]</ref><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Regeneration.htm About Glasgow − Regeneration − Into the new Millennium]</ref>: [[Файл:SECC panorama.jpg|200px|left|thumb|Здание SECC]] * [[1983 год]] — открытие галереи [[Собрание Баррела|собрания Баррела]]; * [[1985 год]] — открытие Шотландского выставочного и конференц-центра (SECC); * [[1990 год]] — открытие Королевского концертного зала; * [[1994 год]] — основание фестиваля [[Celtic Connections]]; * [[1996 год]] — основание [[фестиваль West End|фестиваля West End]], открытие [[Галерея современного искусства|Галереи современного искусства]] (GoMA); * [[2001 год]] — открытие [[Центр науки Глазго|Центра науки Глазго]]. Позитивные перемены коснулись и экономики города — началось активное развитие секторов [[сфера услуг|сферы услуг]], резко упал уровень безработицы, а уровень [[ВВП]] относительно других городов Великобритании стал уступать лишь Лондону и Эдинбургу. В настоящее время Глазго считается самым процветающим и динамично развивающимся в экономическом отношении городом Шотландии<ref>[http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm Scottish Enterprise — Glasgow geographic profile] {{Wayback|url=http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm |date=20070822122927 }}</ref>. [[18 сентября]] [[2014 год]]а во время [[Референдум о независимости Шотландии (2014)|референдума о независимости Шотландии]] жители Глазго, в отличие от Шотландии в целом, проголосовали за независимость. За высказалось 53,49 % проголосовавших, против — 46,51 %. Явка была самой низкой в Шотландии и составила 75 %<ref>[http://www.bbc.com/news/politics/councils/S12000046 Glasgow — BBC News<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> --> == Физик-географик ҡылыҡһырламаһы == === Географик урынлашыуы === Глазго [[Бөйөк Британия]]ның төньяҡ-көнбайышында, Урта Шотландия уйһыулығының үҙәк өлөшөндә Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклектәр 70—200 м аралыҡта тирбәлә. == Климаты == Ҙур миҡдарлы яуым-төшөм менән океаник климатҡа эйә. Миҙгел ара тирбәлеүҙәр ҙур түгел — 10 °C саҡ ҡына юғарыраҡ. Йәй һалҡын, еүеш һәм ямғырлы, ҡыш йомшаҡ, шулай уҡ башлыса болотло. {{Климат города |Город_род=Глазго (1981-2010) |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/03134.htm «Погода и климат»] | Янв_ср=4.1 | Янв_ср_осад=150 | Фев_ср=4.3 | Фев_ср_осад=99 | Мар_ср=5.7 | Мар_ср_осад=112 | Апр_ср=7.7 | Апр_ср_осад=68 | Май_ср=10.6 | Май_ср_осад=67 | Июн_ср=13.2 | Июн_ср_осад=73 | Июл_ср=15.0 | Июл_ср_осад=80 | Авг_ср=14.6 | Авг_ср_осад=107 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=119 | Окт_ср=9.3 | Окт_ср_осад=145 | Ноя_ср=6.4 | Ноя_ср_осад=127 | Дек_ср=3.9 | Дек_ср_осад=127 | Год_ср=8.9 | Год_ср_осад=1273 | Янв_ср_мин=1.8 | Янв_ср_макс=6.5 | Фев_ср_мин=1.8 | Фев_ср_макс=7.0 | Мар_ср_мин=2.8 | Мар_ср_макс=8.8 | Апр_ср_мин=4.2 | Апр_ср_макс=11.8 | Май_ср_мин=6.6 | Май_ср_макс=15.1 | Июн_ср_мин=9.4 | Июн_ср_макс=17.4 | Июл_ср_мин=11.4 | Июл_ср_макс=19.2 | Авг_ср_мин=10.9 | Авг_ср_макс=18.9 | Сен_ср_мин=9.0 | Сен_ср_макс=16.2 | Окт_ср_мин=6.4 | Окт_ср_макс=12.6 | Ноя_ср_мин=3.7 | Ноя_ср_макс=9.2 | Дек_ср_мин=1.4 | Дек_ср_макс=6.5 | Год_ср_мин=5.8 | Год_ср_макс=12.4 | Янв_а_макс=13.5 | Янв_а_мин=-16.0 | Фев_а_макс=14.3 | Фев_а_мин=-13.0 | Мар_а_макс=20.1 | Мар_а_мин=-8.0 | Апр_а_макс=23.8 | Апр_а_мин=-5.0 | Май_а_макс=27.0 | Май_а_мин=-4.0 | Июн_а_макс=31.6 | Июн_а_мин=0.0 | Июл_а_макс=30.1 | Июл_а_мин=4.0 | Авг_а_макс=30.0 | Авг_а_мин=1.5 | Сен_а_макс=26.1 | Сен_а_мин=-3.0 | Окт_а_макс=21.0 | Окт_а_мин=-6.8 | Ноя_а_макс=16.2 | Ноя_а_мин=-10.0 | Дек_а_макс=14.6 | Дек_а_мин=-19.9 | Год_а_макс=31.6 | Год_а_мин=-19.9 |}} === Флораһы === Ҡалала үҫемлектәр донъяһы бихисап яһалма ултыртылған ағастар һәм ҡыуаҡтар, аллеялар, парктар (Глазгола улар яҡынса 70) менәнт күрһәтелгән. Башлыса был яр буйы һәм уртаса бүлкәттең флораһы — [[ҡарағай]]ҙар һәм [[ҡарағас]]тар. Ҡурсаулыҡтарҙың береһендә таш күмер дәүере сигиллярияларының ташҡа әүерелгән һаҡланып ҡалған<ref>[http://scienceandapologetics.org/tutorial/8.5.3.html Экология каменноугольных лесов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927233440/http://scienceandapologetics.org/tutorial/8.5.3.html |date=2007-09-27 }}</ref>. == Халҡы == 2001 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ир-егеттәр Глазго халҡының 47,07 %, ә ҡатын-ҡыҙҙар 52,93 % тәшкил итә. Бәлиғ булып никахҡа инмәгән кешеләрҙең өлөщө уртаса Шотландия буйынса күрһәткестән күпкә юғарыраҡ һәм 40,98 % тәшкил итә. [[Гэл теле]]н белгән кешеләрҙең проценты — 0,94 %<ref name="www.glasgow.gov.uk">{{cite web|url=http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf|title=2007 Population Estimates|accessdate=16 January 2008|format=PDF|archiveurl=https://www.webcitation.org/611nGa2lw?url=http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf|archivedate=2011-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227084144/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf |date=2008-02-27 }}</ref>. === Демографик мәғлүмәттәр === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="1" align="center" style="margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size:90%" |colspan="16" bgcolor="#ffffff" align="center"|'''[[1755 йыл]]дан [[2001 йыл]]ға тиклемге осорҙа Глазго халыҡ һанының үҙгәреүе'''<ref>[http://www.demographia.com/db-glasgow.htm Demographia.com]</ref> |- |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1755]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1780]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1801]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1821]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1891]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1911]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1921]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1931]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1939]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1951]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1961]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1971]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1981]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[1991]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[2001]] |bgcolor="#eff3f4" align="center"|[[2017]] |- |bgcolor="#ffffff" align="center"|23 500<ref name="bbc">[http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/scotland_glasgow_01.shtml BBC − History − 18th-century Glasgow]</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|42 000<ref name="bbc"/> |bgcolor="#ffffff" align="center"|77 000<ref name="bbc"/> |bgcolor="#ffffff" align="center"|147 000<ref name="industry">[http://www.theglasgowstory.com/storyc.php The Glasgow Story − Industrial Revolution]</ref> |bgcolor="#ffffff" align="center"|783 000 |bgcolor="#ffffff" align=";center"|784 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 034 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 088 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 088 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 079 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|1 055 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|897 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|881 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|681 000 |bgcolor="#ffffff" align="center"|629 501<ref name="www.glasgow.gov.uk"/> |bgcolor="#ffffff" align="center"|621 020 |} === Этник составы === Йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡала халҡының ҙур өлөшөн шотландтар (89,62 %) тәшкил итеүенә ҡарамаҫтан, Глазгоны Шотландияның иң күп милләтле ҡалаһы тип атарға мөмкин. Ҡалала ҙур ғына [[Пакистан]] диаспораһы бар (Шотландия пакистанлыларының яртыһы — 2,7 % йәғни 15 мең кешенән күберәк). Бынан башҡа Глазгола 4,11 % инглиздәр, 1,59 % ирландтар, 1,07 % континенталь Европанан килгәндәр, 0,72 % [[Һиндостан]] диаспораһы ((Шотландия һиндостанлыларының сиреге), 0,67 % ҡытайҙар, 0,31 % ҡара тәнлеләр, 0,17 % валлийҙар, 0,04 % [[Бангладеш]] диаспораһы, һәм шулай уҡ башҡа милләттәрҙең тағы ла аҙыраҡ һанлы төркөмдәре<ref name="www.glasgow.gov.uk"/><ref>[http://www.cre.gov.uk/diversity/map/scotland/glasgow.html Commission for Racial Equality − Ethnicity profiles − Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714154221/http://www.cre.gov.uk/diversity/map/scotland/glasgow.html |date=2007-07-14 }}</ref>. === Дине === Йәниҫәп барышында алынған һораунамәгә ярашлы Глазгола дини инаныуҙар артабанғыса бүленә. Өстән ике өлөшө үҙҙәрен [[христианлыҡ|христиан]] тип иҫәпләй, дөйөм һандан 31,5 % — Шотландия сиркәүе диндарҙары, ә 29,2 % — [[католицизм|католиктар]]. Халыҡтың сиректән саҡ ҡына аҙы — [[атеизм|атеистар]] (22,7 %). Башҡа конфессия вәкилдәренең өлөштәре ҙур түгел — 3,1 % [[мосолман]], 0,4 % [[сикхизм|сикх]], 0,2 % [[буддизм|буддист]], 0,2 % [[иудаизм|йәһүд]] һәм 0,2 % [[индуизм|индуист]]. Ҡала халҡының 7,8 % диндәре тураһында һорауға яуап бирергә ҡыйынһынған<ref>[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/11/08142443/24477 Faith Communities and Local Government in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430111503/http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/11/08142443/24477 |date=2011-04-30 }}</ref>. Глазгола 4 христиан кафедраль собоҙар (изге Мунго соборы, изге Эндрю соборы, изге Мария соборы һәм изге Лука соборы), 13 [[мәсет]]<ref>[http://gumsa.quantumretrieval.co.uk/site/content/view/25/33/ Glasgow Mosques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012182904/http://gumsa.quantumretrieval.co.uk/site/content/view/25/33/ |date=2007-10-12 }}</ref> (улар араһында — Шотландияла иң ҙуры), 7 [[синагога]] бар. Бынан башҡа индуизм ғибәҙәтханаһы бар, ә 2007 йылдп сикхилар өсөн ғибәҙәтхана төҙөлгән<ref>[http://www.glasgowarchitecture.co.uk/gurdwara_glasgow.htm Glasgowarchitecture.co.uk — Scottish Sikh Temple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815184630/http://www.glasgowarchitecture.co.uk/gurdwara_glasgow.htm |date=2007-08-15 }}</ref>. === Диалекты === Глазго һәм яҡын тирәләге ҡалаларҙың халҡы араһында инглиз-шотланд теле нигеҙендәге диалект (''Glasgow Patter'') таралған. Уның айырмалыҡтары булып төбәк һүҙҙәренең күплеге, шулай уҡ ижектәрҙе һәм өндәрҙе алмаштырыу йәки «йотоу» күҙәтелә. Мәҫәлән, ''th'' һүҙ башында {{IPA|/h/}} тип әйтелә, ''t'' хәрефе йыш ҡына {{IPA|/r/}} менән алмаштырыла, {{IPA|/ʌu/}} лифтонгы {{IPA|/k/}} алдынан {{IPA|/o/}} алмаштырыла һәм башҡалар.<ref>[http://www.scots-online.org/grammar/glasgow.htm Glasgow Scots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227110346/http://www.scots-online.org/grammar/glasgow.htm |date=2021-02-27 }}</ref> == Административ бүленеше == [[Файл:Glasgow-wards.gif|300px|thumb|Глазгоның 21 округы]] Глазго 21 административ округтан тора, уларҙың һәр береһенән ҡала советының 3 йәки 4 ағзаһы һайлана<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Factsheets/Wards/ Glasgow City Council − Wards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824120640/http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Factsheets/Wards/ |date=2012-08-24 }}</ref>. {| border="0" |valign="top"| {| border="0" |align="right"| 1.||Linn |- |align="right"| 2.||Newlands / Auldburn |- |align="right"| 3.||Greater Pollok |- |align="right"| 4.||Craigton |- |align="right"| 5.||Govan |- |align="right"| 6.||Pollokshields |- |align="right"| 7.||Langside |} |valign="top"| {| border="0" |align="right"| 8.||Southside Central |- |align="right"| 9.||Calton |- |align="right"| 10.||Anderston / City |- |align="right"| 11.||Hillhead |- |align="right"| 12.||Partick West |- |align="right"| 13.||Garscadden / Scotstounhill |- |align="right"| 14.||Drumchapel / Anniesland |} |valign="top"| {| border="0" |align="right"| 15.||Maryhill / Kelvin |- |align="right"| 16.||Canal |- |align="right"| 17.||Springburn |- |align="right"| 18.||East Centre |- |align="right"| 19.||Shettleston |- |align="right"| 20.||Baillieston |- |align="right"| 21.||North East |} |} == Сәйәсәте == Ҡала менән идаралыҡ Глазгоның Муниципаль советы ҡарамағында тора. Совет ултырыштары ҡала үҙәгендә Джордж-скверҙа урынлашҡан Ҡала палаталарының бинаһында уҙғарыла<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Council_Committees/Council/ Glasgow City Council − Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040519215614/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Council_Committees/Council/ |date=2004-05-19 }}</ref>. [[Файл:Glasgow City Chambers Council Chamber.jpg|200px|thumb|Ҡала палаталарының залы, бында Глазго муниципаль совет ағзаларының ултырыштары уҙа]] Шотландия парламентына Глазгонан 17 ағза (дөйөм иҫәптең 23 %), ә Бөйөк Британия парламентына — 9 ағза һайлана<ref>При выборах в Парламент Шотландии избирательный округ Глазго включает в себя, помимо агломерации города, область Ратерглен (в составе Южного Ланаркшира). // [http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Elections_Voting/Elections/Electoralframework.htm Glasgow City Council − Elections Framework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717033252/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Elections_Voting/Elections/Electoralframework.htm |date=2012-07-17 }}</ref>. == Иҡтисады == XX быуатта киҫкен иҡтисади төшкөнлөктө кисереп, ҡала тора-бара элекке позицияларына ҡайта. Хәҙер Глазго, [[Эдинбург]] менән берлектә, йәнә төбәк иҡтисадының этәргесе тип иҫәпләнә (был ике ҡаланың [[ЭТП]]-ның суммаһы дөйөм Шотландия күрһәткесенең 67 % тәшкил итә<ref>[http://thescotsman.scotsman.com/business.cfm?id=380512007 Scotsman.com − Edinburgh and Glasgow must join forces to enter Europe’s super league]</ref>)<ref>[http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2004/10/26101843 Scottish Executive — Two cities are «twin engines» of economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714145618/http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2004/10/26101843 |date=2014-07-14 }}</ref>. Ҡала биргән эш урындарының һаны 1993 йылда 309 меңдән 2006 йылда 419 меңгә тиклем артҡан, һәм һуңғы 25 йыл эсендә иң юғары кимәлгә барып еткән<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/8D293567-16B9-4C2C-A4CB-E8D5D0339060/0/June06AbsoluteFinalEdition.pdf Glasgow City Council — Economic Monitor Review June 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007081612/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/8D293567-16B9-4C2C-A4CB-E8D5D0339060/0/June06AbsoluteFinalEdition.pdf |date=2007-10-07 }}</ref><ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Business/City+Plan/Foreword/Key+Facts/ Glasgow City Council — Development Strategy — Key Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011102721/http://www.glasgow.gov.uk/en/Business/City+Plan/Foreword/Key+Facts/ |date=2007-10-11 }}</ref>. Ҡаланың иҡтисади үҫеш темпы йыл һайын 4,4 % тәшкил итә, был Ьөйөк Британияла икенсе күрһәткес ([[Лондон]]дан һуң) — тик 2005 йылда ғына 17 меңдән ашыу яңы эш урындары булдырылған, ә Глазго иҡтисадына шәхси инвестициялар индереү 2006 йылда 4,2 миллиард фунт стерлингҡа барып еткән<ref name="flourish">[http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/business/glasgow-flourish.html Scotland.org − Let Glasgow Flourish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513060215/http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/business/glasgow-flourish.html |date=2008-05-13 }}</ref>. Бынан тыш эшһеҙлек кимәленең етеҙ кәмеүе билдәләнгән (һуңғы 9 йыл эсендә 45 %-ҡа)<ref name="scot">[http://news.scotsman.com/scotland.cfm?id=233922005 Scotsman.com − Edinburgh UK’s second most prosperous city]</ref>. Ҡала [[ЭТП]]-ы 2006 йылда 12,8 миллиард фунтов стерлингы тәшкил иткән<ref>[http://www.scottish-enterprise.com/publications/glasgow_annual_report_2005_06.pdf Scottish Enterprise — Glasgow Annual report 2005/06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306212844/http://www.scottish-enterprise.com/publications/glasgow_annual_report_2005_06.pdf |date=2016-03-06 }}</ref>, шул уҡ ваҡытта халыҡтың йән башына ТЭП күрһәткесе (£21 905) буйынса [[Европа]] ҡалалары араһында Глазго 11-се урынды биләй<ref name="scot"/>. Һуңғы 20 йыл эсендә Глазгола иҡтисадты ҙур диверсикаициялау булды: сәнәғәттең традицион тармаҡтары (караптар яһау һәм ауыр машиналар эшләү) төп урынды хеҙмәтләндереү өлкәһенә (финанс секторының үҫешен, коммуникациялар, һаулыҡ һаҡлау, ваҡ сауҙа итеү һәм башҡаларҙы үҙ эсен ала) биргән<ref>[http://www.scotland.org/about/glasgow-and-surrounding-areas/index.html Scotland.org — Glasgow and Surrounding Areas]</ref>. Ҡала иҡтисадының мөһим урынын туризм биләй — Бөйөк Британияла популярлыҡ буйынса Глазго өсөнсө ҡала булып тора (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) һәм йыл һайын яҡынса 4 миллион туристарҙы ҡабул итә<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2375339.stm BBC News — Boosts continue from culture win]</ref>. Глазгола бер нисә эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан, улар араһында Scottish Power энергетика компанияһы бар. == Райондары == {{Панорама|Eastern_Glasgow_From_Queens_Park.jpg|1350px|Глазго панорамаһы}} === Үҙәк === Клайд йылғаһының төньяҡ ярындағы, көнсығыштан Хай-стрит (ҡаланың иң боронғо урамы), көньяҡта йылға һәм төньяҡ менән көнбайышта М8 магистрале менән сикләнгән ҡала киңлеге Глазгоның үҙәге булып тора. Изге Мунго соборы (Хай-стриттың төньяғында) һәм Глазго-кросс майҙаны (Хай-стриттың көньяғында) араһындағы өлкә ҡаланың тарихи үҙәге булып тора. [[Файл:Tolbooth Steeple.jpg|200px|left|thumb|Толбут сәғәт башняһы]] Джордж-сквер Глазгоның йөрәге булып тора, уның бер яҡ ситендә муниципалитет ултырыштары уҙғарыу урыны — Ҡала палаталары урынлашҡан. Төп йәйәүлеләр урамдары — Бьюкенен-стрит (Buchanan Street), Аргайл-стрит (Argyle Street) һәм Сокихолл-стрит (Sauchiehall Street). Ҡаланың үҙәгендә төп иҫтәлекле урындар, театрҙар, музейҙар һәм галереялар ғына түгел, ә бихисап ресторандар, кафелар һәм сауҙа үҙәктәре лә тупланған, был ошо ҡала өлөшөн шопинг һәм күңел асыу өсөн уңайлы урынға әйләндерә<ref>[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN373vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow City Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910130341/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN373vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-09-10 }}</ref>. ==== Мерчант-Сити ==== Ҡала үҙәгенең көнсығыш секторында урынлашҡан Мерчант-Ситила (Сауҙа ҡалаһы) XVIII—XIX быуаттарҙа тәмәке, шәкәр һәм башҡа тауарҙар менән сауҙа итеүҙә аҡса эшләгән бай коммерсанттар төпләнгән. Иҡтисади көрсөк осоронда күп биналар төшөнкөлөккә бирелгән, әммә 1980-се йылдарҙа районды тергеҙеү буйынса проект ебәрелә һәм хәҙер реставрацияланған неоклассик йорттарҙы һәм элекке сауҙа складтарын ҡиммәтле магазиндар, ресторандар һәм кафелар биләй. Кварталдың төп биш урамы киҫешкән урын — Глазго-кросс — Мерчант-Ситиҙың үҙәге булып тора, ә майҙан үҙәгендә Толбут сәғәт башняһы урынлашҡан<ref>[http://www.glasgowmerchantcity.net/ Glasgow’s Merchant City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516131257/http://glasgowmerchantcity.net/ |date=2017-05-16 }}</ref><ref>[http://www.scotland.org.uk/guide/Glasgow_Merchant_City Glasgow Merchant City Sightseeing Guide]</ref>. ==== Эшлекле район ==== [[Файл:Glasgow Squinty Bridge.jpg|200px|thumb|IFSD районында ''Clyde Arc'' күпере]] Глазго үҙәгенең көнбайыш секторында ҡааның финанс учреждениелары тупланған квартал урынлашҡан. Бөйөк Британияның иң ҙур эшлекле үҙәктәрене береһе булараҡ (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) рәсми рәүештә Халыҡ-ара финанс операциялары районы (IFSD) исемен йөрөтә, әммә уны ғәҙәттә «квадрат километры» йәки «Клайд Уолл-стриты» тип атайҙар<ref name="flourish"/>. Кварталды үҫтереү буйынса проекттың бюджеты 2001 йылда старт ала<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3282643.stm Glasgow launches «square kilometre»] BBC News</ref>. Квартал сиктәрендә төрлө финанс төркөмдәренең вәкилектәре урынлашҡан (шул иҫәптән Бөйөк Британия территорияһындағы ун алдынғы страховкалау компанияларынан һигеҙенең штаб-фатирҙары урынлашҡан): Abbey, Aviva, Barclays, Direct Line, HBOS, JP Morgan, Lloyds TSB, Morgan Stanley, National Australia Group, Royal Bank of Scotland һәм башҡалар. 2005 йылда IFSD Бөйөк Британияла регенерация буйынса иң уңышлы коммерция проекты тип таныла<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Environment/Rivers/RiverClyde/Projects/Broomielaw/IFSD/ Glasgow City Council − International financial services district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709005126/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Environment/Rivers/RiverClyde/Projects/Broomielaw/IFSD/ |date=2009-07-09 }}</ref><ref>[http://www.ifsdglasgow.co.uk/ IFSD Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070904071228/http://www.ifsdglasgow.co.uk/ |date=2007-09-04 }}</ref>. [[Файл:North Byres Road.jpg|200px|thumb|Байрс-роуд]] === Вест-Энд === Был ҡаланың иң шаулы һәм космополитик өлөшө, бында модалы кафелар, барҙар, ҡиммәтле магазиндар, клубтар, ресторандар һәм ҡунаҡханалар тупланған<ref>[http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=3716 West End by Annie Good] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014054718/http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=3716 |date=2007-10-14 }}</ref>. Төп урамы — Байрс-роуд. Вест-Энд сиктәрендә Глазго университеты (уның төп иҫтәекле урыны), Келвингроув паркы, BBC Scotland телекомпанияһының штаб-фатиры, Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәге, Келвин-холл спорт аренаһы һәм бер нисә музейҙар — Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы, Хантерҙың художестволы галереяһы<ref>[http://www.glasgowarchitecture.co.uk/museum_of_transport_glasgow.htm Glasgow Architecture — Museum of Transport Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412104556/http://www.glasgowarchitecture.co.uk/museum_of_transport_glasgow.php |date=2011-04-12 }}</ref>. Вест-Эндта ҡала студенттарының күбеһе йәшәй<ref>[http://www.glasgowwestend.co.uk/about/ Glasgow — Guide to The West End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100116/http://www.glasgowwestend.co.uk/about/ |date=2007-09-28 }}</ref>. Йыл һайын июндә уның территорияһы Глазгоның иң ҙур фестивален — West End фестивален уҙғарыу урынына әүрелә<ref name="westend"/>. === Ист-Энд === [[Файл:Wfm glasgow necropolis.jpg|200px|thumb|Глазго некрополе]] Трон-стилл сәғәт башняһы һәм Изге Мунго соборы — Ист-Эндтың — ҡаланың иң боронғо өлөшөнөң төп ориентирҙары булып тора<ref>[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN374vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow East End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703071824/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN374vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-07-03 }}</ref>. Собор янындағы убала ҡала зыяраты урынлашҡан, ул 1831 йылдан күренекле ҡала кешеләренең ерләнеү урыны булып тора. Зыяраттың үҙәгендә шотланд дини реформаторы Джон Нокс һәйкәле урынлашҡан, ә ҡайһы бер ҡәбер өҫтөндәге ҡоролмалар билдәле архитекторҙар Чарльз Ренни Макинтош һәм Александр Томсон проекттары буйынса эшләнгән. Ист-Эндтың башҡа иҫтәлекле урындары — Прованд поместьеһы, Баррас баҙары, ''The Barrowlands'' дансингы, иң элекке Глазго-Грин ҡала паркы (бында XII быуаттан алып йыл һайын йәрминкә уҙғарыла) һәм Селтик-парк футбол стадионы<ref>[http://www.glasgowwestend.co.uk/out/outdoors/brigtoncross.html Ian R. Mitchell — Walking in Glasgow’s East End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100109/http://www.glasgowwestend.co.uk/out/outdoors/brigtoncross.html |date=2007-09-28 }}</ref>. === Ҡаланың көньяғы === Торлаҡ кварталдарынан тыш, ҡаланың көньяғында бер нисә ҙур [[гольф]]-клубтары, Хэмпден Парк футбол стадиондары һәм эре парктар (шул иҫәптән Куинз-парк, Беллахьюстон-парк һәм Поллок-парк) урынлашҡан<ref>[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN375vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow South Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910201029/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN375vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-09-10 }}</ref>. === Ҡаланың төньяғы === Ҡала халҡының иң ярлы ҡатламдары йәшәгән Глазгоның төньяҡ кварталдары — социаль нисбәттә Шотландияның иң проблемалы урыны булып тора. Статистика буйынса, бында иң күп һанда тулы булмаған ғаиләләр тупланған, ҡала буйынса иң юғары эшһеҙлек һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙар кимәле<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/FADF1CAA-7712-4ED0-A31F-CA32494E6A75/0/GCC_p1213.pdf Glasgow City Council — Helping hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229060538/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/FADF1CAA-7712-4ED0-A31F-CA32494E6A75/0/GCC_p1213.pdf |date=2008-02-29 }}</ref>. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәлә критик ситуация барлыҡҡа килгән — наркотиктарҙы дозанан артыҡ ҡулланыуҙан үлемдәр төньяҡ Глазгола Шотландия буйынса уртаса күрһәткестән биш тапҡыр юғарыраҡ. Яман шеш һәм йөрөк ауырыуҙарынан үлем осраҡтары шулай уҡ юғары<ref>[http://library.nhsgg.org.uk/mediaAssets/CHP%20North%20Glasgow/North%20Glasgow%20CHCP%20Newsletter%20August%202006.doc&ei=NZrGRu_uDZSkwgG7iLyGAQ&usg=AFQjCNF12J__K6LwtkDbMsCJ34zTeiDt5Q&sig2=96zcZP3KgV5JkbVZEU5o8g North Glasgow CHCP newsletter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250404050840/http://library.nhsgg.org.uk/mediaAssets/CHP%20North%20Glasgow/North%20Glasgow%20CHCP%20Newsletter%20August%202006.doc%26ei%3DNZrGRu_uDZSkwgG7iLyGAQ%26usg%3DAFQjCNF12J__K6LwtkDbMsCJ34zTeiDt5Q%26sig2%3D96zcZP3KgV5JkbVZEU5o8g |date=2025-04-04 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта властар тарафынан төньяҡ Глаголағы хәлде яҡшыртыу өсөн бер нисә программа ҡабул ителгән. Төп маҡсаттары — яңы эш урындарын булдырыу, тормош кимәлен күтәреү, урындағы эшҡыуарҙарға ярҙам күрһәтеү һәм башҡалар<ref>[http://www.glasgownorth.org/PDFs/Strategic%20Plan%202003-2008.pdf Glasgownorth.org — Strategic Plan 2003—2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007215208/http://www.glasgownorth.org/PDFs/Strategic%20Plan%202003-2008.pdf |date=2007-10-07 }}</ref>. == Архитектура == Изге Мунго кафедраль соборынан тыш, Глазгоның урта быуат архитектураһы һаҡланмаған тиерлек. Элек ҡаланы уратҡан бихисап сиркәү биналарынан хәҙер тик XV быуатҡа ҡараған Прованд поместьеһы һаҡланып ҡалған. [[Эдинбург]]тан айырмалы рәүештә хәҙерге Глазгола XIX быуаттан иртәрәк төҙөлгән биналарҙы бик һирәк осратырға мөмкин. Улар араһынан иң билдәлеләре — 1529 йылдан алып һаҡланған Трон-театрҙың сәғәт башняһы, Толбут башняһы һәм архитектор Роберт Адам тарафынан 1791-1794 йылдарҙа төҙөлгән Сауҙа йорто (Трейдс-холл)<ref>[http://www.scotland-guide.co.uk/ALL_AREAS_IN_SCOTLAND/Glasgow/City/Architecture/Architecture_Articles.htm Scotland Guide — Architecture of Glasgow]</ref>. [[Файл:Ca D'Oro Building 2.jpg|200px|thumb|Ca’d’Oro бинаһы]] Ҡаланың архитектура мираҫының ҙур өлөшө XIX быуатҡа һәм XX быуат башына ҡарай, был осорҙа Глазго ''Империяның икенсе ҡалаһы'' тип иҫәпләнгән. Был осорҙағы йорттар төрлө стилдә төҙөлгән. Венеция стилендә Глазгоның ҡала палаталары (1888), Гарднерҙарҙың элекке складтары (1856), Темплтондың балаҫ фабрикаһы (1892), Ca’d’Oro бинаһы (1872) төҙөлгән. Неоклассик стилдә Каледония сиркәүе (1857) һәм Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (был бина ҡасандыр тәмәке магнаты Уильям Каннингемдеке булған һәм 1778 йылда төҙөлгән, әммә XIX быуатта ул үҙгәртеп ҡорола) төҙөлгән. Неоготик стиленең һыҙаттары Изге Мария (1873), Изге Эндрю (1817) һәм Изге Лука (1877) кафедраль соборҙарының тышҡы йөҙөндә күренә<ref>[http://www.rampantscotland.com/glasgow/glasgow_index.htm Rampantscotland.com — Glasgow Photo Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817041814/http://www.rampantscotland.com/glasgow/glasgow_index.htm |date=2007-08-17 }}</ref><ref>[http://www.scotcities.com/warehouses.htm Victorian Architecture − Glasgow Guide to Commercial Buildings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217175135/http://www.scotcities.com/warehouses.htm |date=2009-02-17 }}</ref>. Глазгола иң мөһим хәҙерге заман архитектура проектарына Король концерт залы бинаһын (1990), Глазго фән үҙәге бинаһын (2001), Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәк комплексын (1983 йылдан 2007 йылға тиклем), ''Buchanan Galleries'' (1999) һәм ''St Enoch Centre'' (1989) сауҙа үҙәктәрен индерер кәрәк. Ҡала йөҙөнөң формалашыуына иң ҙур йоғонто яһаған архитекторҙар: [[Файл:Mackintosh, House for an Art Lover, competition entry.jpg|200px|thumb|Чарльз Ренни Макинтош. Сәнғәт һөйөүселәр йортоноң эскизы]] * [[Томсон Александр (архитектор)|Александр Томсон]] — неоклассик стилдә унлаған йортҡа проект төҙөй<ref>[http://www.greekthomson.com/Thomson%20Buildings.htm Buildings of Greek Thomson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821234823/http://www.greekthomson.com/Thomson%20Buildings.htm |date=2010-08-21 }}</ref>. === Күперҙәр === Глазгоны икегә бүлгән йылға аша төрлө типтағы (аҫылмалы, вант, аркалы һәм башҡа) ике тиҫтә күперҙәр ҡала күренешенә өҫтәмә матурлыҡ бирә. Улар араһында йәйәүлеләр өсөн дә, автомобиль һәм тимер юл күперҙәре бар. Һаҡланғандарҙан иң боронғоһо — Саус-Портленд-стрит күпере, изге Эндрю күпере һәм Виктория-бридж — XIX быуаттың уртаһында төҙөлгәндәр<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/HeritageTrails/ClydeBridges/ Glasgow City Council — Clyde Bridges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070919204347/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/HeritageTrails/ClydeBridges/ |date=2007-09-19 }}</ref>. Иң һоҡландырғыстарының береһе — ''Clyde Arc'' арка күпере (2006 йылда төҙөлгән), йылғаны мөйөш яһап үткәнгә урындағы халыҡ уны «Кәкре күпер» ({{lang-en|Squinty Bridge}}) тип йөрөтә<ref>[http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/features/featurefirst16836.html Overview of Clyde Arc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815123034/http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/features/featurefirst16836.html |date=2007-08-15 }}</ref>. === Парктар === Ҡала биләмәләрендә урынлашҡан 70 парктар араһынан артабанғыларҙы билдәләп үтергә кәрәк<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/ Glasgow City Council — Parks & Gardens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005657/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/ |date=2012-11-20 }}</ref>: * ''Келвингроув паркы ''— викториан стилендәге парктың классик образдарының береһе — 1852 йылда Джозеф Пакстон проекты буйынса һалынған һәм шунан алып ҡала халҡының иң популяр ял итеү урыны булып тора. Уның территорияһында Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы, [[теннис]] корттары, [[крокет]] һәм үләндә боулинг уйындары өсөн майҙансыҡтар, балалар уйын майҙансыҡтары урынлашҡан. * ''Куинз-парк'' — королева [[Мария Стюарт]] хөрмәтенә аталған һәм 1857 йылда асылған (проекттың авторы йәнә Джозеф Пакстон була). Келвингроув һымаҡ, Куинз-паркы ял итеү өсөн төрлө мөмкинлектәр тәҡдим итә (уның биләмәләрендә спорт майҙансыҡтары, кафе һәм барҙар, пикник өсөн майҙансыҡтар һәм башҡалар бар). * ''Глазго-Грин'' — Глазгоның иң боронғо ҡала паркы, уның инеше XV быуат уртаһынан башлана, был ваҡытта епископ Тёрнбулл сиркәү ерҙәренең бер өлөшөн — Глазго-Гринды йәмғиәт ҡулланылышына тапшыра — хәҙерге заманда ул төрлө мәҙәни саралар (волынкала уйнаусыларҙың халыҡ-ара фестиваленән алып йыл һайын үткәрелгән фейерверктар байрамына тиклем) уҙғарыу өсөн яратҡан урын булып тора. Парк ситкәрендә Халыҡ һарайы, Темплтондың балаҫ фабрикаһы һәм футбол үҙәге урынлашҡан. * ''Глазгоның ботаника баҡсалары'' 400 меңгә тиклем кешеләрҙе ҡабул итә, улар 1817 йылда асыла һәм тропик орхидея, бегония һәм ағас рәүешле көкөртмәле коллекциялары менән танылған. Баҡсаларҙың төп иҫтәлекле урыны — Киббл һарайы, эсендә мәрмәр скульптуралы XIX быуатта төҙөлгән нәфис быяла оранжерея. [[Файл:Inside of Kibble Palace 2.jpg|200px|thumb|Киббл һарайының эсендә]] == Мәҙәниәт == 1990 йылда Европаның Мәҙәни баш ҡалаһы тип иғлан ителгән ҡаланың мәҙәни тормошо күп төрлө<ref>[http://www.eccm-cultural-capitals.org/documents/20_Years_Cultural_Capitals_EN.pdf 20 Years Cultural Capitals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822102418/http://www.eccm-cultural-capitals.org/documents/20_Years_Cultural_Capitals_EN.pdf |date=2007-08-22 }}</ref>. Глазгола сәнғәткә бәйле булған милли ойошмаларҙың күбеһе, шул иҫәптән Шотландия операһы, Шотландия балеты, Шотландияның милли театры, Шотландия король милли оркестры, Хәрби-һауа көстәренең Шотландия симфоник оркестры һәм Шотландияның милли йәштәр театры урынлашҡан. 1999 йылда Глазго шағир-лауреатын раҫлау традицияһы барлыҡҡа килә, 2005 йылдан был маҡтаулы исемде шағирә Лиз Локхед йөрөтә<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/News/Archives/2005/February/poetlaureate.htm Glasgow City Council — Glasgow’s new Poet Laureate named] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005043456/http://www.glasgow.gov.uk/en/News/Archives/2005/February/poetlaureate.htm |date=2012-10-05 }}</ref>. === Театрҙар === Глазгоның театрҙарында башҡарыу сәнғәтенең барлыҡ спектры күрһәтелгән. Король театрының репертуарын классик пьесаларҙы, опера һәм балет спектаклдәрен сәхнәләштереү тәшкил итә. 1904 йылда нигеҙләнгән һәм үҙ диуарҙарында [[Сара Бернар]]ҙы ҡаршылаған «Павильон» театр-варьетеһы сәхнәһендә мюзиклдар һәм төрлө тамашалар ҡуйыла. Бынан тыш ул Шотландияның берҙән-бер шәхси театры булып тора. XX быуат башында шулай уҡ Кингс-театр асылған, ул Бродвей традицияларын дауам итеүсе вест-энд мюзиклдарын сәхнәләштереүҙә махсуслашҡан. Глазгоның башҡа күренекле майҙансыҡтары араһында Трон-театр, Ситизенс-театр һәм бер нисә бәләкәй театрҙар бар, улар хәҙерге заман һәм эксперименталь драма сәнғәтенә йүнәлтелгән<ref>[http://www.glasgow-guesthouse.net/theater.htm Nights out in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806123700/http://www.glasgow-guesthouse.net/theater.htm |date=2007-08-06 }}</ref><ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/places-theatres.html Glasgow Guide — Glasgow Theatres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823063623/http://www.glasgowguide.co.uk/places-theatres.html |date=2007-08-23 }}</ref>. === Музейҙар һәм галереялар === [[Файл:KelvingroveArtGalleryFrontElevation.jpg|200px|thumb|Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы]] Һынлы сәнғәт әҫәрҙәренең һәм башҡа сәнғәт объектарының иң ҙур коллекцияһы ''Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы''нда күрһәтелгән, ул Шотландияның иң күп халыҡ йөрөгән музейҙарҙың береһе булып тора. Уның экспонаттары араһында [[Рембрандт]], [[Рубенс]], [[Тициан]], [[Ван Гог]], [[Клод Моне]], [[Пикассо]], [[Сальвадор Дали]] картиналары бар<ref>[http://www.glasgowmuseums.com/venue/page.cfm?venueid=4&itemid=19 Glasgow Museums — Kelvingrove Art Gallery and Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817112118/http://www.glasgowmuseums.com/venue/page.cfm?venueid=4&itemid=19 |date=2007-08-17 }}</ref>. Уларҙан ''Баррел коллекцияһы'' ҡалышмай. 1944 йылда эшҡыуар һәм филантроп Уильям Баррел ҡалаға яҡынса 9 мең экспонат бүләк итә, улар төрлө илдәрҙең һәм дәүерҙәрҙең сәнғәтен күрһәтә — был [[Боронғо Ҡытай]], [[Боронғо Мысыр|Мысыр]], [[Боронғо Греция|Греция]] һәм [[Боронғо Рим|Рим]] оҫталарының эштәре, импрессионистарҙың (шул иҫәптән [[Эдгар Дега|Дега]] һәм [[Сезанн]]дың) картиналары, скульптура, урта быуат һәм мосолман сәнғәте әйберҙәре, ҡорал һәм доспехтар коллекцияһы, гобелендар һәм витраждар<ref>[http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=1 Glasgow Museums − Burrell Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606041749/http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=1 |date=2010-06-06 }}</ref>. Глазгоның башҡа музейҙары һәм галереялары: * Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (экспонаттары араһында — [[Уорхол]] һәм [[Дэвид Хокни|Хокни]] эштәре) [[Файл:Glasgow Gallery of Modern Art 2.jpg|200px|thumb|Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (GoMA)<ref>[http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=3 Glasgow Museums — GoMA]</ref>]] * Хантер художестволы галереяһы * Маклеллан галереялары * Халыҡ һарайы * Поллок поместьеһы * Изге Мунго дини тормош һәм сәнғәт музейы * Шотландия ауыл тормошо милли музейы * Шотландия футбол музейы * Шотландия мәктәп музейы. === Клубтар, концерт залдары һәм кинотеатрҙар === [[Файл:Wfm barrowland ballroom.jpg|200px|thumb|The Barrowlands дансингы]] Ҡаланың музыкаль сәхнәһе — Бөйөк Британияла иң зауыҡлыларының береһе. Ҙур майҙансыҡтары араһында, Король концерт залы һәм Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәгенән тыш, әһәмиәтлеге буйынса икенсе булған британ рок-майҙансығын — Ист-Эндтағы The Barrowlands дансингын билдәләп үтер кәрәк<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050504/ai_n14610095 The Independent — The Ten Best: Rock music venues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080127104246/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050504/ai_n14610095 |date=2008-01-27 }}</ref>, уның сәхнәһендә күп кенә популяр төркөмдәр (The Cure, The Smiths, Megadeth, Metallica һәм башҡалар) сығыш яһаған. King Tut's Wah Wah Hut клубындағы тере концерттарҙы айырым атап үтер кәрәк, бында 1993 йылда Oasis төркөмө сығыш яһағандан һуң Creation Records компанияһы менән контракт төҙөй<ref>[http://www.kingtuts.co.uk/history.html King Tut’s Wah Wah Hut — History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131102242/http://www.kingtuts.co.uk/history.html |date=2009-01-31 }}</ref>. Глазгоның төнгө клубтары, илдең башҡа ҙур ҡалаларында кеүек, бик күп төрлө музыкаль жанрҙарға йүнәлгән. Уларҙан иң популяры: The Arches, Blanket, Campus, Cathouse, Cube, Garage, Tiger Tiger, The Tunnel һәм башҡалар<ref>[http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=1907 Scotland with style − Glasgow Music & Club Scene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007124632/http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=1907 |date=2007-10-07 }}</ref><ref>[http://www.glasgow-guesthouse.net/nights_clubs.htm Nights out in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927162859/http://www.glasgow-guesthouse.net/nights_clubs.htm |date=2007-09-27 }}</ref>. Глазго — Belle & Sebastian, Glasvegas, Franz Ferdinand, The Fratellis, Mogwai, Primal Scream,Simple Minds, Texas, Travis, Camera Obscura, Chvrches музыкаль төркөмдәренең тыуған ере. Глазгола 10-дан артыҡ кинотеатрҙар эшләй, улар араһында 2001 йылда асылған һәм донъяла иң бейек кинотеатр булараҡ Гиннесс рекордтар китабына индерелгән 18 заллы ''Cineworld'' бар<ref>[http://www.scottishcinemas.org.uk/glasgow/ Scotland’s Cinemas — Glasgow Cinemas]</ref>. === Фестивалдәр === [[Файл:West End Festival 12.jpg|200px|thumb|West End фестивалендә барабансыларҙың парады]] Ҡаланың фестиваль тормошо — Шотландияла иң бай булып тора. Әммә фестиваль айы август булған [[Эдинбург]]тан айырмалы рәүештә, Глазгола фестивалдәр йыл әйләнәһенә уҙғарыла. Уларҙан иң әһәмиәтлеһе — West End фестивале, ул 1996 йылдан башлап июндә үткәрелә. Был йылдың иң ҙур фестиваль ваҡиғаһы булып тора, бында урам театрҙары сығыштары, музыка һәм бейеү саралары, карнавал атлауҙар, парадтар һәм башҡалар инә<ref name="westend">[http://www.westendfestival.co.uk/ West End Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109084021/http://www.westendfestival.co.uk/ |date=2006-01-09 }}</ref>. === Киң мәғлүмәт саралары === Глазгола ҡала һәм төбәк киң мәғлүмәт сараларының офистары урынлашҡан<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Touristattractions/ctyofmediaandinformation.htm Glasgow City Council — City of Media and Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210130120/http://glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Touristattractions/ctyofmediaandinformation.htm |date=2009-02-10 }}</ref>. Айырым атап үткәндә: * Scottish Television һәм BBC Scotland ([[BBC]] филиалы) телекомпанияларының һәм BBC Radio Scotland радиостанцияһының штаб-фатирҙары; * Шотландия биләмәләрендә таратылған гәзиттәрҙең — Daily Record, Evening Times, Sunday Mail һәм The Herald офистары; * Бөйөк Британияның [[The Sun]], [[Daily Mail]], [[The Times]] һәм [[The Sunday Times]] гәзиттәренең төбәк мөхәрририәттәре; * The Digger, The Glaswegian, The Glasgow East News һәм башҡа ҡала гәзиттәренең мөхәрририәттәре. === Китапханалар === [[Файл:Mitchell library.jpg|200px|thumb|Митчелл китапханаһы]] Ҡалала 37 асыҡ китапхана бар. Улар араһында Европаның иң ҙур белешмә китапханаһы — Митчелл китапханаһы (1877 йылда табак магнаты Стивен Митчелл васыяты буйынса нигеҙләнгән), уның фондына 1,3 миллион китап һәм 35 мең карта, шулай уҡ фотографиялар, микрофильмдар һәм гәзит архивтары инә. == Мәғариф == [[Файл:University of Glasgow view.jpg|200px|thumb|Глазго университеты]] Глазгола 184 башланғыс мәктәп һәм 29 урта мәктәп<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/BA2D5C69-5E59-49E4-BA72-DCB7BA23C020/0/12education.pdf Glasgow City Council − Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415055907/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/BA2D5C69-5E59-49E4-BA72-DCB7BA23C020/0/12education.pdf |date=2012-04-15 }}</ref>, урыҫ мәктәбе<ref>[http://www.rcshaven.org.uk RCS Haven]</ref>, һәм шулай уҡ махсус белемгә мохтажлы балалар уҡыған 34 мәктәп бар<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/ServiceDepartments/EducationServices/ Glasgow City Council − Education Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101063435/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/ServiceDepartments/EducationServices/ |date=2012-11-01 }}</ref>. Бер нисә мәктәптәрҙә уҡытыу [[гэл теле]]ндә алып барыла<ref>[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/GoingtoSchool/GaelicEducation/ Glasgow City Council − Gaelic Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101055225/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/GoingtoSchool/GaelicEducation/ |date=2012-11-01 }}</ref>. Ҡаланың юғары уҡыу йорттары: * Глазго университеты — 1451 йылда асылып, нигеҙләнеү датаһы буйынса Шотландияла (Сент-Эндрюс университетынан һуң) икенсе булып тора. Университеттың туғыҙ факультетында 23 меңдән ашыу студент белем ала<ref name="hesa">[http://www.hesa.ac.uk/holisdocs/pubinfo/student/institution0506.htm Higher Education Statistics Agency]</ref>. * Стратклайд университеты — 1796 йылда нигеҙләнгән, уның биш факультетында 25 меңдән ашыу студент уҡый<ref name="hesa"/>. * Каледония университеты — 1875 йылда колледж булараҡ асыла, университет статусын 1993 йылда ала, уның өс факультетында 17 меңдән ашыу студент белем ала<ref name="hesa"/>. Университеттарҙан тыш ҡалала бер нисә колледж һәм академия бар — Шотландия музыка һәм драма король академияһы, Сәнғәт мәктәбе, Диңгеҙ колледжы, Коммерция колледжы һәм башҡалар. Студенттарҙың һаны буйынса — 168 мең кеше — Глазго Шотландияла беренсе һәм [[Бөйөк Британия]]ла ([[Лондон]]дан һуң) икенсе урындарҙы биләй<ref>[http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm?siblingtoggle=1 Scottish Enterprise − Geographic profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527083600/http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm?siblingtoggle=1 |date=2007-05-27 }}</ref>. == Спорт == [[Файл:Celtic park 3.jpg|200px|thumb|Селтик-парк стадионы]] === Футбол === Глазго — Шотландияның иң көслө футбол клубтарының — «[[Селтик]]» һәм «[[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]»тең, шулай уҡ «Партик Тисл» һәм «Куинз Парк» командаларының ватаны. Уларҙан тыш Глазгола 6 клуб булған — «Клайд» (хәҙер [[Кимбернолд]]та) һәм йәшәүҙән туҡтаған «Терд Ланарк», «Камбасленг», «Порт Глазго Атлетик», «Коулейрс» һәм «Клайдсдэйл» командалары. Глазгоның өс футбол стадионы — «Селтик парк» (һыйыҙырышлығы — 60832 кеше), «Хэмпден Парк» (52670 кеше) һәм «Айброкс» (51082 кеше) һыйыҙырышлығы буйынса Шотландияның футбол стадиондары араһында тәүге урындарҙы биләйҙәр. Глазго донъяла тәүге халыҡ-ара футбол матчының уҙғарыу урыны булып иҫәпләнә. Был матчта 1872 йылдың 30 ноябрендә Англия һәм Шотландия йыйылма командалары осраша, уйын 0:0 тигеҙ иҫәбе менән тамамлана<ref>[http://www.englandfootballonline.com/Seas1872-00/1872-73/M0001Sco1872.html England Football Online] {{ref-en}}</ref>. === Башҡа спорт төрҙәре === Ҡаланың Glasgow Warriors профессиональ [[регби]] командаһы [[Шотландия]], [[Ирландия]] һәм [[Уэльс]]тың башҡа командалары кеүек Кельт лигаһында сығыш яһай. Шулай уҡ 1997 йылда Glasgow Hawks һәүәҫкәр регби командаһы ойошторола<ref>[http://glasgowhawks.com/?app=cms&page=history Glasgowhawks.com − History of Anniesland Rugby]</ref>. Ҡаланың беҙән-бер [[баскетбол]] командаһы Scottish Rocks тип атала һәм Британия баскетбол лигаһында сығыш яһай<ref>http://www.scottishrocks.co.uk/content.asp?ContentID=20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804050708/http://www.scottishrocks.co.uk/content.asp?ContentID=20 |date=2007-08-04 }}</ref>. Бынан тыш 1984 йылда Глазгола Glasgow Lions тигән тәүге [[америка футболы]] һәүәҫкәр командаһы барлыҡҡа килә, шулай итеп был спорт төрөнөң Шотландиялағы тамырҙары ошонда башлана<ref>[http://www.britballnow.co.uk/History/Britball%20Teams/GlasgowLions.htm Glasgow Lions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610041233/http://www.britballnow.co.uk/History/Britball%20Teams/GlasgowLions.htm |date=2008-06-10 }}</ref>. [[Шинти]] уйыны буйынса ла бер нисә команда бар<ref>[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm Scottish Sport − Shinty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010105806/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2017-10-10 }}</ref>. Ҡаланың төп спорт ареналары (футболдан тыш) — Келвин-холл һәм Скотстундағы стадион, бында 2003 йылда Бадминтон милли академияһы асыла. Шул уҡ 2003 йылда Глазго Европаның спорт баш ҡалаһы тип атала. === Содружество уйындары === [[Файл:Glasgow2014.jpg|120px|left|thumb|Уйындар үткәреүгә заявканың логотибы]] 2014 йылғы Содружество уйындарын үҙендә ҡабул итеү хоҡуғы 2007 йылдың 9 ноябрендә Глазгоға бирелә (икенсе дәғүәсеһе — [[Нигерия]]ның [[Абуджа]] ҡалаһы була). Шулай итеп Шотландия өсөнсө тапҡыр Содружество уйындарын үткәргән (1970 һәм 1986 йылдарҙа уйындар [[Эдинбург]]та уҙғарыла)<ref>[http://www.commonwealthgames.com/ www.commonwealthgames.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723215731/http://www.commonwealthgames.com/ |date=2008-07-23 }}</ref>. Уйындар программаһына 17 спорт төрө керә: [[бадминтон]], [[бокс]], [[спорт көрәше]], үләндә [[боулинг]], [[велоспорт]], һыу спорты төрҙәре, [[гимнастика]], [[дзюдо]], [[еңел атлетика]], [[өҫтәл теннисы]], [[нетбол]] (ҡатын-ҡыҙҙар араһында), [[регби]] (ир-егеттәр араһында), [[сквош]], [[атыу спорты|атыу]], [[триатлон]], [[ауыр атлетика]], [[үләндә хоккей]]<ref>[http://www.glasgow2014.com/ Home<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108125222/http://www.glasgow2014.com/ |date=2014-11-08 }}</ref>. == Транспорты == === Автомобиль транспорты === [[Файл:Wfm m8 motorway.jpg|200px|thumb|М8 магистрале]] Глазго Бөйөк Британияның иң эре транспорт төйөндәренең береһе булып тора. Илдең башҡа төбәктәре менән ҡаланы артабанғы юлдар бәйләй<ref>[http://maps.google.com/maps?f=q&hl=ru&geocode=&q=Glasgow+&ie=UTF8&ll=55.86568,-4.257202&spn=0.267012,0.6427&z=11&iwloc=addr&om=1 Карта на Google Maps]</ref>: * '''A8/М8''' — төп магистраль, Шотландияны көнбайыш ярынан көнсығыш яр буйына тиклеи киҫеп үтә һәм Глазго менән [[Эдинбург]]ты тоташтыра; * '''A82''' — [[Дамбартон]] аша [[Лох-Ломонд]]ҡа һәм юғарыраҡ Шотландияның төньяҡ-көнбайышына йүнәлә; * '''A80/M80''' — төньяҡ-көнсығышҡа [[Стерлинг (ҡала)|Стерлинг]] ҡалаһына ҡәҙәр бара; * '''A74/M74''' — Глазгоны Шотландияның көньяҡ өлкәләре һәм [[Англия]]ның төньяҡ өлкәләре менән тоташтыра; * '''A77/M77''' — көньяҡ-көнбайышҡа [[Килмарнок]] аша [[Эр (ҡала)|Эр]] ҡалаһына тиклем бара. Глазго сиктәрендә юл селтәренең үҫешкән булыуына ҡарамаҫтан, автомобилгә эйә булмаған һәм башлыса йәмәғәт транспорты менән файҙаланған ҡала халҡының өлөшө уртаса Шотландия буйынса күрһәткестән (ғаиләләрҙең 34 %) күпкә юғарыраҡ (ғаиләләрҙең 56 %)<ref name="trans"/>. === Ҡала транспорты === [[Файл:First Glasgow bus SF07 FDP.jpg|200px|thumb|Глазго урамдарында автобус]] Йәмәғәт транспортының координацияһы һәм үҫеше өсөн Strathclyde Partnership for Transport (SPT) дәүләт ойошмаһы яуаплы<ref>[http://www.spt.co.uk Strathclyde Partnership for Transport]</ref>. Ҡалала яҡынса 40 автобус компаниялары эшләй, шул уҡ ваҡытта First Group компанияһына пассажирҙар ташыуҙың 70 % тиклеме тура килә<ref name="trans"/>. XX быуат уртаһына ҡәҙәр Глазго буйлап бихисап ике ҡатлы трамвайҙар йөрөгән<ref>[http://dewi.ca/trains/glasgow/trams.html Glasgow Trams<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> и троллейбусов<ref>[http://dewi.ca/trains/glasgow/etbs.html Glasgow Trolleybuses<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, ләкин ҡала халҡы транспорттың башҡа төрҙәренә өҫтөнлөк биргән һайын был селтәргә көсөргәнеш шул тиклем кәмей, хатта уны юҡ итергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Глазго урамдары буйлап һуңғы трамвай 1962 йылдың 4 сентябрендә үтә, ә һуңғы троллейбус — 1967 йылдың майында<ref>[http://www.theglasgowstory.com/image.php?inum=TGSA05048 The Glasgow Story − Trolleybuses]</ref>. [[Файл:Glasgow Underground.jpg|200px|thumb|Метрополитен станцияһы]] 1990-сы йылдар башында еңел рельслы транспорт линияһын асып ебәрергә маташалар, әммә проект билдәһеҙ сәбәптәр менән властар тарафынан инҡар ителә<ref>[http://lrta.info/Facts/facts111.html Light Rail Transit Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720111051/http://lrta.info/Facts/facts111.html |date=2011-07-20 }}</ref>. Глазго метрополитены линияһы — нигеҙләү датаһы буйынса донъяла өсөнсө ([[Лондон метрополитены|Лондон]] һәм [[Будапешт]] метрополитендарынан һуң) — 1896 йылда асыла һәм 15 станциялы әйләнәнән тора. 1970-се йылдар аҙағында линия тулыһынса модернизациялана. Глазго метрополитенының пассажирҙар йөрөшө йылына 13 миллиондан ашыу пассажир тәшкил итә. Рәсми булмаған ҡушаматы — ''The Clockwork Orange'' («Заводной әфлисун»)<ref>[http://www.spt.co.uk/subway/facts.html SPT Subway − Facts and figures] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229231523/http://www.spt.co.uk/subway/facts.html |date=2007-12-29 }}</ref>. === Тимер юл транспорты === [[Файл:AM Glasgow Central.JPG|200px|left|thumb|Глазго-сентрал вокзалы]] Глазго тимер юлдары Transport Scotland милли транспорт агентлығы ҡарамағында тора. Төп станциялары — Глазго-сентрал (көньяҡ йүнәлеш) һәм Куин-стрит (төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлештәр) вокзалдары<ref name="trans"/>. Глазго-сентрал (1999 һәм 2005 йылдарҙағы милли тимер юл бүләктәренә лайыҡ булыусы)<ref>[http://www.scotland.com/train-stations/glasgow-central/ Scotland.com — Glasgow Central]</ref> Шотландияның иң йәнле вокзалы булып тора, бында йыл һайын 29 миллиондан ашыу кеше хеҙмәтләндерелә<ref name="orr">[http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls Office of Rail Regulation — Station usage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122100934/http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls |date=2013-01-22 }}</ref>. Куин-стрит вокзалы ташыу күләме буйынса күпкә ҡалыша, бында йылына яҡынса 4 миллион кеше хеҙмәтләндерелә<ref name="orr"/>. === Һыу транспорты === Элегерәк Глазгола бер нисә паром үткәүелдәре эшләй, ләкин күперҙәр һәм Клайд йылғаһы аҫтынан һалынған тоннель уларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығарҙы. Тик бер генә паром үткәүеле — ''Renfrew-Yoker ferry'' һаҡланған, ул Шотландияла иң боронғо булып тора һәм Глазгоны йылғаның ҡаршы ярында урынлашҡан Ренфру ҡалаһы менән тоташтыра. Клайд буйлап йылға трамвайҙары (2001 йылдан йылға трамвайҙары йөрөй башлағандан алып был хеҙмәт менән 200 меңдән ашыу кеше файҙаланған)<ref name="trans">[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/6617BB58-CDC9-457D-B9B4-2C7C63BF0769/0/transport.pdf Glasgow City Council — Transport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415055625/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/6617BB58-CDC9-457D-B9B4-2C7C63BF0769/0/transport.pdf |date=2012-04-15 }}</ref>, шулай уҡ ''Waverley'' экскурсия пароходы йөрөй. ''Waverley'' — ҡулланышта булған донъяла иң һуңғы диңгеҙгиҙәр тәгәрмәсле пароход<ref>[http://www.waverleyexcursions.co.uk/waverley.htm Waverley Excursions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817181830/http://www.waverleyexcursions.co.uk/waverley.htm |date=2009-08-17 }}</ref>. 2007 йылдың июнендә гидросамолёттар хеҙмәте ебәрелә, ул Глазгоны Аргайл-энд-Бьют округы менән тоташтыра<ref>[http://www.visitbritain.com/corporate/presscentre/presscentrebritain/britaincalling/June2007/Attractions/seaplane.aspx Visit Britain — New seaplane service from Glasgow]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Һауа транспорты === [[Файл:Glasgow International Airport Terminal.jpg|200px|thumb|Глазго халыҡ-ара аэропорты]] Глазгоны 2 халыҡ-ара аэропорт хеҙмәтләндерә: * Глазго халыҡ-ара аэропорты (GLA) — ҡаланан көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Шотландияның иң ҙур халыҡ-ара аэропорты булып тора, бында 80-дән ашыу йүнәлеш буйынса осоштарҙы хеҙмәтләндерелә. Пассажирҙар ташыу күләме айына миллиондан ашыу кеше тәшкил итә<ref>[http://www.glasgowairport.com/portal/site/default/menuitem.2143fc0a55bfc8f73bcdea10c02865a0/ Glasgowairport.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624081657/http://www.glasgowairport.com/portal/site/default/menuitem.2143fc0a55bfc8f73bcdea10c02865a0/ |date=2007-06-24 }}</ref> һәм өҙлөкһөҙ арта бара<ref>[http://www.spt.co.uk/garl/garl-background.html SPT — Glasgow Airport Rail Link] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623000756/http://www.spt.co.uk/garl/garl-background.html |date=2006-06-23 }}</ref>. * Прествик аэропорты (PIK) — ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа табан 46 км алыҫлыҡта [[Прествик]] тирәһендә урынлашҡан. Обслуживает вылеты по 27 йүнәлеш буйынса осоштарҙы хеҙмәтләндерә<ref>[http://www.gpia.co.uk/HolidayFlights/default.asp Glasgow Prestwick Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707164914/http://www.gpia.co.uk/HolidayFlights/default.asp |date=2007-07-07 }}</ref> һәм авиаташыу күләме буйынса Шотландияла өсөнсө урынды биләй<ref>[http://www.glasgowguide.co.uk/info-airports_prestwick.html Glasgow Guide — Glasgow Prestwick International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816044002/http://www.glasgowguide.co.uk/info-airports_prestwick.html |date=2007-08-16 }}</ref>. == Туғанлашҡан ҡалалар == Глазго артабанғы ҡалалар менән туғанлашҡан<ref>{{cite web |url=http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |title=Glasgow City Council&nbsp;— Twin Cities&nbsp;— Glasgow City Council |publisher=Glasgow.gov.uk |date=2013-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402131641/http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |archivedate=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402131641/http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |date=2015-04-02 }}</ref>: {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:100%;"| |- ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" height="17" width="120" | Ил ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #810001; color: #FFFFFF" ! width="100" | Ҡала ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! | ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="130" | Өлкә ! style="background: #811541; color: #FFFFFF" ! width="40" | Дата |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Германия}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Германия]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:DEU Nürnberg COA (klein).svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Нюрнберг]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Flag of Bavaria (lozengy).svg|25px|]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Бавария]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 1985 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Россия}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Рәсәй]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Coat of Arms of Rostov-on-Don.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Дондағы Ростов]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|border|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Ростов өлкәһе]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 1986 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Китай}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[ҠХР]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Далянь]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Ляонин]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 1997 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Куба}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Куба]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Escudo de la Habana.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Гавана]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Flag of City of Havana.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Гавана]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2002 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Италия}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Италия]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Torino stemma (bassa risoluzione).png|25px|]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Турин]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Piemonte.svg|25px|]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Пьемонт]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2003 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Пакистан}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Пакистан]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Лахор]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2006 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Франция}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Франция]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | [[Файл:Blason Marseille.svg|25px]] |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Марсель]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Файл:Provence-Alpes-Côte-d'Azur flag.svg|25px]] |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Прованс — Альп — Лазурный Берег]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2006 |- ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | {{Флаг|Государство Палестина}} |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | [[Фәләстин Дәүләте]] ! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFCF; color: #000000" ! | '''[[Вифлеем]]''' ! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | ''[[Вифлеем (провинция)|Вифлеем]]'' |! style="background: #FFFFEF; color: #000000" ! | 2007 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.theglasgowstory.com/ The Glasgow Story]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070810161903/http://www.seeglasgow.com/ Glasgow − Scotland with style]{{ref-en}} * Undiscoveredscotland.co.uk сайтында [http://www.undiscoveredscotland.co.uk/glasgow/glasgow/index.html Глазго]{{ref-en}} * [https://ru.wikivoyage.org/wiki/Глазго Глазго буйынса сәйәхәтнамә] * [http://www.glasgowwestend.co.uk Glasgow West End Guide] {{ref-en}} * [http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/townhistory338.html Historical perspective for Glasgow]{{ref-en}} * [http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/towndetails338.html Details of Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221055242/http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/towndetails338.html |date=2009-02-21 }}{{ref-en}} * [http://www.futureglasgow.co.uk/ Future Glasgow]{{ref-en}} * [http://www.glasgowsculpture.com/ Glasgow Sculpture] {{ref-en}} * [http://www.glasgowarchitecture.co.uk/ Glasgow Architecture]{{ref-en}} * [http://www.glasgowmuseums.com/ Glasgow Museums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504130647/http://www.glasgowmuseums.com/ |date=2017-05-04 }}{{ref-en}} * [http://www.hiddenglasgow.com/ Hidden Glasgow]{{ref-en}} * [http://www.glasgowguide.co.uk/ Glasgow Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809180157/http://www.glasgowguide.co.uk/ |date=2007-08-09 }}{{ref-en}} * http://www.inglasgow.com/ {{ref-en}} * http://www.myglasgow.org/ {{ref-en}} * [http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/ Glasgow Digital Library]{{ref-en}} * [http://www.mitchelllibrary.org/virtualmitchell/index.php Глазгоның тарихи фотографиялары] * Flickr.com сайтында [http://www.flickr.com/search/?q=Glasgow&w=all Глазгоның фотографиялары] {{Муниципальные образования Великобритании со статусом сити}} [[Категория:Глазго| ]] 63enb8sqs16es3q0kkhhx8uq5rqcn97 0 139495 1309196 1198576 2026-11-07T22:05:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309196 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Губарев Евгений Михайлович''' ([[13 декабрь]] [[1903 йыл]] — [[3 апрель]] [[1963 йыл]]) — ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе. 1934—1945 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]ның биохимия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1936 йылдан — И. И. Мечников исемендәге Өфө эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. 1956—1959 йылдарҙа Ростов дәүләт медицина университеты ректоры. Биология (1940) һәм медицина (1942) фәндәре докторы, профессор (1935). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1954). == Биографияһы == Евгений Михайлович Губарев 1903 йылдың 13 декабрендә Һарытау губернаһының Иҫке Жуковка ауылында тыуған. [[1920 йыл]]да Һарытау университетының медицина факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында биохимия кафедраһында лаборант булып эшләй. Институтты тамамлағандан һуң аспирантурала уҡый. Артабан [[Башҡортостан медицина институты]]нда<ref>Хәҙер [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]</ref> эшләй, 1934 йылдан — биохимия кафедраһы бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында, тылда булып, [[Өфө]]гә эвакуацияланған Фәндәр академияһының биохимик учреждениеларына ярҙам күрһәтә. Һуғыштан һуң [[Дондағы Ростов]]ҡа китә. [[1945 йыл]]дан Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, немецтар тарафынан емерелгән биналарҙы һәм ҡорамалдарҙы тергеҙә. Артабан институт директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта Ростов чумаға ҡаршы институтында лаборатория мөдире, Ростов дәүләт медицина институтының директоры булып эшләй (1956—1959). Ғалим Губарев ике докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ике тапҡыр доктор — биология (1940) һәм медицина фәндәре докторы (1942). Губарев Евгений Михайлович 80-гә яҡын ғилми эштәр авторы булып тора, шул иҫәптән бактериохимия буйынса өс монографияһы бар: «Бактериохимия» (1952), «Чума микробының биохимияһы» (1958), «Микробтарҙың матдәләр алмашыныуы» (1961). «Бактериохимия» монографияһы немец теленә тәржемә ителеп, [[Германия]]ла нәшер ителә. Е. М. Губаревтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: микробиология, бактериохимия. Уның етәкселегендә булдырылған «Препарат РД» препараты СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарары буйынса лепраны дауалау өсөн ҡулланыла. Е. М. Губарев етәкселегендә Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһында 3 докторлыҡ, 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 1959 йылда «Дифтерия бактерияларының липидтары» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлаған Ростов дәүләт медицина институтының профессоры Е. К. Алимова уның уҡыусыһы була. Е. М. Губарев Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперты, РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Ғалимдар советы ағзаһы, СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы микробиолог һәм биохимик ғилми йәмғиәттәре бюроһы ағзаһы, СССР I биохимиктар съезы һәм V Халыҡ-ара Конгресстың Ойоштороу комитеты ағзаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/3539}} {{V|12|12|2018}} * [http://museum.rostgmu.ru/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B/1956-1959-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 (1956—1959) ГУБАРЕВ ЕВГЕНИЙ МИХАЙЛОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822234600/http://museum.rostgmu.ru/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B/1956-1959-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2018-08-22 }} * [https://web.archive.org/web/20190817175444/https://vrach-profi.ru/o-nas/gubarev-evgeniy-mihaylovich/ Профессор Евгений Михайлович Губарев] * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m13/0/art.aspx?art_id=199 Л. М. Пустовалов «МИХАЙЛОВИЧ ЕВГЕНИЙ ГУБАРЕВ — МӨДИРЕ. РОСТОВ ДӘҮЛӘТ МЕДИЦИНА ИНСТИТУТЫНЫҢ БИОХИМИЯ КАФЕДРАҺЫ»] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] h1v15rh7wpxsoa10voplmmw97u1xv0m 0 139674 1309128 1192584 2026-11-07T17:26:39Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт 1309128 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыҙыл Шишмә ауыл Советы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Нуриман районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]. Административ үҙәге — [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] ауылы. == Тарихы == «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[Ауыл биләмәһе|ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. 2010 йылдың октябрь айында ауыл Советы составына ике яңы барлыҡҡа килгән ауыл индерелә — Кировка һәм Пушкино<ref>[http://www.regionz.ru/index.php?ds=826665 Закон Республики Башкортостан от 29.09.2010 г. № 306-з «Об образовании географических объектов в Нуримановском районе Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202045050/http://www.regionz.ru/index.php?ds=826665 |date=2017-02-02 }}</ref>. == Халҡы == {{ Население | Красноключевский сельсовет (Башкортостан) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Красный Ключ (Нуримановский район) | тс }} | | [[Сандар]] | ауыл | {{ Население | Чандар (Башкортостан) | тс }} | | [[Яманпорт]] | ауыл | {{ Население | Яман-Порт | тс }} | | [[Яманйылға тамағы]] | ауыл | {{ Население | Устье Яман-Елги | тс }} | | [[Кировка (Нуриман районы)|Кировка]] | ауыл | {{ Население | Кировка (Башкортостан) | тс }} | | [[Пушкино (Нуриман районы)|Пушкино]] | ауыл | {{ Население | Пушкино (Нуримановский район) | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * [[Бакеев Александр Николаевич]] (9.11.1951—28.10.2021), табип-хирург. 1975 йылдан Ҡыҙыл Шишмә участка дауаханаһының хирург-табибы, 1981—2021 йылдарҙа — баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2006). Сығышы менән Красивая Поляна ҡасабаһынан * [[Сотников Сергей Михайлович]] (5.02.1958) — Ижма вертолет майҙансығы начальнигы, унда Ту-154 самолеты авария хәлендә ергә ултыра<ref>[http://www.mk.ru/social/article/2013/10/25/936566-geroy-rossii-spasshiy-samolet-na-zabroshennom-aerodrome-v-tayge-vyinuzhden-uvolitsya.html Герой России, спасший самолет на заброшенном аэродроме в тайге, вынужден уволиться]</ref><ref>[http://www.saratov.kp.ru/video/436397 Сергей Сотников: Почему я сохранил полосу]</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Эҫем тар колеялы тимер юлы — урман ташыу тимер юлдары, 2001—2006 йылдарҙа бөтөрөлгән, Көньяҡ Уралдан һыуға ағас ташыу өсөн тәғәйенләнгән була<ref>[http://infojd.ru/14/tchandar.html О Симкинской железной дороге]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[infojd.ru/14/tchandar.html Симкинская узкоколейная железная дорога]</ref>. * Яманйылға тар колеялы тимер юлы — урман ташыу тимер юлдары, 2010 йылда бөтөрөлә, Көньяҡ Уралдан һыуға ағас ташыу өсөн тәғәйенләнгән була<ref>[http://www.mkset.ru/news/chronograph/13059 Таёжный тупик. Прекратила существование самая длинная узкоколейка Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203001911/http://www.mkset.ru/news/chronograph/13059/ |date=2017-02-03 }}</ref><ref>[infojd.ru/14/yamanyelga.html Яман-Елгинская узкоколейная железная дорога]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} {{Ҡалып:Нуриман районы муниципаль берәмектәре}} tf60rb3ngmdk53obh5gxuls40s2v11h 0 140099 1309257 1286801 2026-11-08T04:32:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309257 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ергән ауыл Советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. Административ үҙәге — Ергән ауылы. == Тарихы == 1979 йылда  ауыл Советы составынан икенсе ергә күскән Авдеевка ауылы төшөрөп ҡалдырырла<ref>[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemao/dok keqimi.htm Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 29.09.1979 № 6-2/312 «Об исключении некоторых населенных пунктов из учетных данных по административно-территориальному делению Башкирской АССР».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130130804/http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemao/dok |date=2024-11-30 }}</ref>. 2014 йылда ауыл Советы составына тергеҙелгән Ҡанбулат ауылы инә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/554396/ В Мелеузовском районе появится деревня Канбулатово // РЕСПУБЛИКА | новости башинформ.рф]</ref><ref>[http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=3918 Закон Республики Башкортостан от 3 июня 2013 года № 688-З «Об образовании географического объекта в Мелеузовском районе Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104062121/http://npa.bashkortostan.ru/?show=1&seed=3918 |date=2015-01-04 }}</ref>. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» Закондың 2 -се статьяһына үҙгәрештәр инедереү буйынса Башҡортостан Республикаһының 2014 йылдың 28 мартындағы 77-З һанлы Законы белдерә:Статья 1«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында»  Башҡортостан Республикаһы   2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законының  2-се статьяһы 1-се өлөшөнә киләһе үҙгәртеүҙәрҙе индерергә:1)37 пункттың «з» пункты аҫты "Үрге Юлдаш" һүҙенән һуң "Ҡанбулат" һүҙен өҫтәргә.  Шулай итеп,  2004 йылғы Закондың үҙгәртелгән тексы шулай була:<blockquote class="">з) Ергән  ауыл Советы: Ергән ауылы — административ үҙәк, Тирәкле, Үрге Юлдаш, Ҡанбулат, Климовка, Нурдәүләт, Һабаш, Семеновка, Столяровка, Йомаҡ ауылдары (37з ҡушымта);</blockquote> «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә<ref name="RBzakon">Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)</ref>. == Халҡы == {{ Население | Зирганский сельсовет (Мелеузовский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Ергән]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Зирган | тс }} | | [[Үрге Юлдаш]] | ауыл | {{ Население | Верхнеюлдашево | тс }} | | [[Һабаш]] | ауыл | {{ Население | Сабашево | тс }} | | [[Йомаҡ]] | ауыл | {{ Население | Юмаково | тс }} | | [[Нурдәүләт]] | ауыл | {{ Население | Нурдавлетово | тс }} | | [[Тирәкле (Мәләүез районы)|Тирәкле]] | ауыл| {{ Население | Терекла (Башкортостан) | тс }} | | [[Климовка (Мәләүез районы)|Климовка]] | ауыл | {{ Население | Климовка (Башкортостан) | тс }} | | [[Столяровка (Мәләүез районы)|Столяровка]] | ауыл | {{ Население | Столяровка (Башкортостан) | тс }} | | [[Семёновка (Мәләүез районы)|Семёновка]] | ауыл | {{ Население | Семёновка (Мелеузовский район) | тс }} | | [[Ҡанбулат (Мәләүез районы) |Ҡанбулат]] | ауыл | {{ Население | Канбулатово | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * [[Банников Василий Васильевич]] (1925 йыл, 1 ноябрь  — 1951 йыл, 12 декабрь ) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия сержанты, Дан орденының тулы кавалеры<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=4152 Банников, Василий Васильевич. Сайт «Герои страны»]</ref>. * Венедиктов  Анатолий Васильевич (1887 йыл, 30 июнь — 1959 йыл, 9  август) — хоҡуҡ белгесе, ғалим, юрист, СССР фәндәр академияһы академигы (1958)<ref>[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49320.ln-ru Венедиктов Анатолий Васильевич]</ref>. * [[Мирсәй Әмир|Әмир Мирсәй]] (1906 йыл 24 декабрь— 1980 йыл, 1 июнь ) — прозаик һәм драматург, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1945)<ref>[http://www.tassr90.ru/people/2010/04/15/52356/ Выдающиеся люди Татарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201030847/https://tassr90.ru/people/2010/04/15/52356/ |date=2024-12-01 }}</ref>. * Морозов Валерий Степанович (1929 йыл, 24 июль — 2015 йыл, 22 август ) — ауыл хужалығы фәәндәре докторы, профессор,ҡошсолоҡ буйынса Бөтә донъя ассоциацияһының даими ағзаһы,  (ВНАП) (1972), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Хабаровск ҡалаһының почетлы гражданы (2007)<ref>[http://zirgan.ru/honors_board/popular/198-morozov-valeriy-stepanovich.html Морозов Валерий Степанович]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202012627/http://zirgan.ru/honors_board/popular/198-morozov-valeriy-stepanovich.html |date=2017-02-02 }}</ref>. * Пищаев Геннадий Михайлович (1927 йыл, 30 июль) — совет опера, камера һәм  эстрада йырсыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1965)<ref>[http://www.musenc.ru/html/p/pi1aev.html Музыкальная энциклопедия, 1973—1982]</ref>. * Пищаев Павел Михайлович (1925 йыл, 24 октябрь — 2004 йыл, 21 сентябрь) — Салауат ҡалаһының почетлы гражданы. * [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы]]  (1859 йыл, 22 ноябрь —1921 йыл, 9 октябрь ) — татар әҙәбиәте классигы, билдәле алтын приискыһы хужаһы һәм меценат,  беренсе гильдиялы Ырымбур сауҙагәре, Дәүләт думаһының беренсе саҡырылыш  депутаты (Ырымбур губернаһынан)<ref>[http://rameevy.narod.ru/5.html Страница семьи Рамеевых]</ref>. * [[Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы|Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт]] улы (1887 йыл, 27 июлендә —1937 йыл,  9 октябрь) — Башҡорт милли хәрәкәте һәм Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы, Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1920-1922), башҡорт  төп суд ағзаһы (1923-1930)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/4591-sagadiev-khidiyat-sibagatovich Башкирская энциклопедия. Сагадиев Г. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202011607/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/4591-sagadiev-khidiyat-sibagatovich |date=2017-02-02 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} 4hqyiugabk6a5oepigiyw0oxv94igog 0 141906 1309331 1230269 2026-11-08T11:42:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309331 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ирназаров Рәшит Исмәғил улы''' ([[6 сентябрь]] [[1935 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]]. 1970 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 1994 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2006 йылдарҙа социология теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире. Социология фәндәре докторы (1999), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). == Биографияһы == Рәшит Исмәғил улы Ирназаров 1935 йылдың 6 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында тыуған. Ябай крәҫтиән ғаиләһендә тәрбиәләнә. Бала саҡтан белемгә ынтылыусан булып үҫә. [[Темәс мәктәбе|Темәс урта мәктәбе]]ндә уҡый, артабан [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педучилищеһы]]нда махсус урта белем ала<ref>Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 25 бит</ref>. 1958 йылда Рәшит Ирназаров [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих-филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында йәмәғәт эшендә бик әүҙем ҡатнаша, студенттар ятаҡханаһы советы рәйесе була, комскомитет секретары һәм партия комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref name="Башинформ">[http://www.bashinform.ru/news/762073-rashit-irnazarov-yarkiy-predstavitel-sotsiologicheskoy-shkoly-bashkortostana-k-80-letiyu-professora/Рашит Ирназаров — яркий представитель социологической школы Башкортостана (К 80-летию профессора)]</ref>. == Хеҙмәт юлы == Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң (1963) БАССР-ҙың Мәғариф министрлығында эшләй. 1961 йылдан алып 1970 йылға тиклем КПСС-тың Сибай ҡала комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире булып эшләй. 1970—1973 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] аспирантураһында профессор Н. А. Антонов етәкләгән ғилми коллективта уҡый. Социаль планлаштырыуҙың теория-методологик һәм методик мәсьәләләрен эшләүҙә ҡатнаша. «Ҡала социаль үҫеше планында идеологик эш» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref name="Башинформ"></ref>. Ватан социологияһында беренсе булып милли тигеҙһеҙлектең фәнни-ғәмәли проблемаларына анализ яһай. Һәм, рәсми пропаганданың раҫлауҙарына ҡарамаҫтан, социализм шарттарында Башҡортостанда милләттәр араһында тигеҙлек урынлашмағанын асыҡлай. 1995—2000 йылдарҙа доцент Рәшит Исмәғил улы Ирназаров БДУ-ның Сибай филиалында уҡыта. 1999 йылда «Башҡортостан Республикаһында этностарҙың тигеҙлек проблемаһы» тигән тема буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2002 йылда профессор булып һайлана<ref name="Башинформ"></ref>. 2000 йылдан БДУ-ла эшләй, социология теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире. 2006 йылдан алып кафедра профессоры сифатында лекциялар уҡый һәм практик занятиелар алып бара. Кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса бер нисә ғилми советтарҙың ағзаһы. Рәсәй социология ассоциацияһына һәм Рәсәй социологтар йәмғиәтенә инә<ref name="Башинформ"></ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге этносоциологияның, рухи тормош социологияһының, милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең, социаль реформалаштырыуҙың фундаменталь һәм теоретик ғәмәли проблемаларына арналған<ref>{{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/5930-irnazarov-r-shit-ism-il-uly|ИРНАЗАРОВ Рәшит Исмәғил улы}} </ref>. Башҡортостанда социологик фекерҙең формалашыуы һәм хәрәкәт итеү (функционирование) үҙенсәлектәрен, уның эскерһеҙ күҙаллауҙар формаһында барлыҡҡа килеүенән башлап хәҙерге ғилми нигеҙләнгән, маҡсатлы эшләнгән, системалаштырылған һәм өйрәнелгән белем дәрәжәһенә тиклем, өйрәнә. Рәшит Исмәғил улы Ирназаровтың башҡорт аҡыл эйәләренең социологик ҡараштарына анализы, шулай уҡ социология фәненә Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев менән Зәки Вәлиди Туғандың индергән өлөшөн баһалауы фәнни-танып белеү ҡиммәтенә эйә. Башҡортостанда социологик фекерҙең эволюцияһын өйрәнеү һөҙөмтәләре уның 2010 йылда нәшер ителгән «Башҡортостан Республикаһында этностарҙың тигеҙлек проблемаһы» китабында дөйөмләштерелгән. Рәшит Ирназаровтың фәнни эшмәкәрлеге шулай уҡ баҙар үҙгәртеп ҡороуҙары социаль эҙемтәләрен теоретик-ғәмәли тикшереүҙәрҙе, социаль үҫештең, идара итеүҙең, социаль структураның камиллашыуын, этник-ара мөнәсәбәттәрҙе, социаль ойошмаларының заманаға хас актуаль проблемаларын үҙ эсенә ала. Ғалим этносоциологияның үҙаллы ғилми йүнәлеше булараҡ формалашыуына ҙур өлөш индерҙе. Рәшит Исмәғил улы Ирназаров — 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. === Төп хеҙмәттәре === * Равенство этносов в Республике Башкортостан. Уфа, 1997, 10, 8 п. л. * История развития социологической мысли Башкортостана. Уфа, 2010, 17, 9 п. л. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006) * СССР миҙалы «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» (1970)<ref>http://www.bashedu.ru/rnews/professor-bashgu-rashit-irnazarov-otmechaet-yubilei {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822095031/http://www.bashedu.ru/rnews/professor-bashgu-rashit-irnazarov-otmechaet-yubilei |date=2019-08-22 }} Профессор БашГУ Рашит Ирназаров отмечает юбилей</ref>. * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1988) * Рәсәй социологтар йәмғиәтенең көмөш миҙалы (2015) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы Президиумының Дипломы — иң яҡшы баҫма өсөн (Ҡол Ғәлиҙең «Кысса-и-Юсуф» поэмаһында социаль мөнәсәбәттәр проблемалары", «Йәдкәр» журналы, 2005, 3-сө һан) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы Президиумының Дипломы — иң яҡшы мәҡәлә өсөн («Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың социологик мираҫы», «Проблемы востоковедения», 2012, 4-се һан) * Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты Дипломы — иң яҡшы ғилми китап өсөн («Башҡортостанда социологик фекер үҫеше тарихы» китабы, 2011) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ирназаров Илгиз Рәшит улы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|87072|ИРНАЗАРОВ Рәшит Исмәғил улы}} * [https://web.archive.org/web/20190822095031/http://www.bashedu.ru/rnews/professor-bashgu-rashit-irnazarov-otmechaet-yubilei Профессор БашГУ Рашит Ирназаров отмечает юбилей] * [http://www.bashinform.ru/news/762073-rashit-irnazarov-yarkiy-predstavitel-sotsiologicheskoy-shkoly-bashkortostana-k-80-letiyu-professora/Рашит Ирназаров — яркий представитель социологической школы Башкортостана (К 80-летию профессора)] * Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 25 бит. [[Категория:1935 йылда тыуғандар]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Фән докторҙары]] gv79ydwcj22b23mn5n6yub1kovomzc9 0 142636 1309264 1307797 2026-11-08T05:37:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309264 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Журавлёв Евгений Филиппович''' ([[15 февраль]] [[1910 йыл]], [[Ижевск|Ижевск заводы]] ҡасабаһы, [[Вятка губернаһы]] — [[8 февраль]] [[1984 йыл]], [[Өфө]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғалим-химигы, профессор, химия фәндәре докторы, Пермь университетының (1950–1964), Воронеж политехник институтының (1964–1969), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның (1969–1984) органик булмаған химия кафедраһы мөдире. Шыйыҡ фазалы һыу-тоҙ һәм органик системаларҙың тикшеренеүсеһе,  ерҙә һирәк осрай торған элементтарҙың,  аммоний хлоридтарының һәм калий, калий дихроматының бүленеүенең һәм уларҙы таҙартыу буйынса сәнәғәт технологияларын эшләүсе. Химик В.В.Щепиндың ҡайныһы. == Биографияһы == [[1931 йыл]]да эшсе комитет юлламаһы буйынса Пермь университетының химия факультетына уҡырға инә һәм  «Равновесие четвертной системы вода-этиловый спирт–гликоль-поташ» темаһына диплом эшен яҡлап, [[1936 йыл]]да тамамлай. Кафедра мөдире Р.В. Мерцлин рекомендацияһы буйынса  органик булмаған химия кафедраһында ассистент итеп ҡалдыралар<ref>Журавлёв Евгений Филиппович // [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/prof_psu.pdf Профессора Пермского государственного университета: (1916—2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226093808/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/prof_psu.pdf |date=2014-12-26 }} / Гл. ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 В. В. Маланин]. Пермь: Изд-во Перм. ун-та, 2001. С. 70—71.</ref>.  [[1937 йыл]]дан – органик булмаған химия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. Һуғышҡа тиклем университетта  химия факультеты деканы урынбаҫары булып эшләй. [[1942 йыл]]дан  [[1945 йыл]]ға тиклем [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронттарында, [[Мәскәү]]ҙән алып Кёнигсбергҡа тиклем һуғышып үтә. (Үҙәк фронт,  16-сы гвардия уҡсылар дивизияһы II гвардия армияһы   3-сө Белорус фронты)<ref>[http://www.psu.ru/universitet/veterans-gpv-psu#zhu Журавлёв Евгений Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703070334/http://www.psu.ru/universitet/veterans-gpv-psu#zhu |date=2020-07-03 }} // Ветераны Пермского госуниверситета, принимавшие участие в Великой Отечественной войне.</ref>, һуғышты гвардия капитаны дәрәжәһендә тамамлай. Университетҡа ҡайтып,  кандидатлыҡ ([[1948]]), [[1963 йыл]]да  докторлылыҡ диссертацияларын яҡлай. [[1950 йыл]]дан [[1964 йыл]]ға тиклем  — Пермь университетының органик булмаған химия кафедраһы мөдире (Р.В. Мерцлиндың Һарытау университеты ректоры булып тәғәйенләнеүе менән бәйле)<ref name="autogenerated4">[http://www.psu.ru/fakultety/khimicheskij-fakultet/kafedry/kafedra-neorganicheskoj-khimii/zhuravlev-1950-1964 ''Щепина Н. Е.'', ''Кудряшова О. С.'' Евгений Филиппович Журавлёв, зав. кафедрой (1950–1964)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108020312/http://www.psu.ru/fakultety/khimicheskij-fakultet/kafedry/kafedra-neorganicheskoj-khimii/zhuravlev-1950-1964 |date=2016-11-08 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%93%D0%9D%D0%98%D0%A3 ПГНИУ].</ref>. [[1964 йыл]]дан [[1969 йыл]]ға тиклем — Воронеж политехник институтының органик булмаған химия кафедраһы мөдире  [[1969 йыл]]дан [[1984 йыл]]ға тиклем — Башҡорт дәүләт университетының<ref>[http://www.bashedu.ru/kafedra-fizicheskoi-khimii-i-khimicheskoi-ekologii Кафедра физической химии и химической экологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181028115050/http://www.bashedu.ru/kafedra-fizicheskoi-khimii-i-khimicheskoi-ekologii |date=2018-10-28 }} // Башкирский государственный университет.</ref> органик булмаған химия кафедраһы мөдире<ref>[http://www.bashedu.ru/istoriya-khimicheskogo-fakulteta История химического факультета] // Башкирский государственный университет.</ref><ref name="autogenerated2">[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/info/8-spisok/10066-zhuravljov-evgenij-filippovich Журавлёв Евгений Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214181801/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/info/8-spisok/10066-zhuravljov-evgenij-filippovich |date=2019-12-14 }} // Башкирская энциклопедия.</ref> == Фәнни эшмәкәрлеге == [[1936 йыл]]дан органик булмаған химия кафедраһында ассистент булғанда уҡ әүҙем ғилми-тикшеренеү эштәрен башлай, [[1937 йыл]]да уҡ уның  тәүге баҫмалары сыға (Р.В. Мерцлиндың икенсе уҡыусыһы — К И. Мочаловтың баҫмалары менән бергә)<ref name="autogenerated3">[http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/inorgan_chem.pdf ''Шульгина Н. П., Мочалова Н. К., Когомцева М. Г.'' Кафедра неорганической химии и её научные направления с 1916-го по 2011-й год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226103043/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/inorgan_chem.pdf |date=2021-02-26 }} // Вестник Пермского университета. Серия «Химия». 2011. Выпуск 2(2). С. 8.</ref>. [[Ҡазан]]да яҡлаған кандидатлыҡ диссертацияһы («Приложение физико-химического анализа к равновесию жидких фаз в трехкомпонентных системах»,[[1948]]), шыйыҡ фазаларҙың иреүсәнлеге менән өс компонентлы системаларҙың физик-химик анализына арналған.  [[1963 йыл]]да  "Двухфазное жидкое состояние в трехкомпонентных системах" темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның етәкселегендә (1950–1964). органик булмаған химия кафедраһы коллективы  физик-химик анализ өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә.  1950 йылдарҙа Е. Ф. Журавлев инициативаһы буйынса минераль тоҙҙар— натрий гидрокарбонаты һәм калий дихроматын алыу буйынса  теоретик нигеҙҙәрҙе әҙерләү менән бәйле фәнни йүнәлеш үҫеш ала<ref name="autogenerated1">[http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/kudryashovs-zhuravlev.pdf ''Кудряшов С. Ф.'', ''Кудряшова О. С.'' Евгений Филиппович Журавлёв. К 100-летию со дня рождения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240713172725/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/kudryashovs-zhuravlev.pdf |date=2024-07-13 }} // IX Международное Курнаковское совещание по физико-химическому анализу: тез. докл. Пермь, 2010. 331 с. С. 8–9.</ref>.  1940  йылдар аҙағында һәм [[1965 йыл]]ға тиклем ул  30-ға яҡын мәҡәлә баҫтырып сығара. Башҡорт дәүләт университетында органик булмаған химия кафедраһы мөдире булараҡ  (1969–1984), 20-нән ашыу фән кандидаты, 2 фән докторы әҙерләй,  Башҡорт дәүләт университетында химия факультетының кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлау буйынса Ғилми совет рәйесе. Уның етәкселегендә кафедрала составында азот булған органик берләшмәләр менән f- һәм d- элементтар комплексының барлыҡҡа килеүе ентекле өйрәнелә, уларҙың составы асыҡлана һәм уларҙы алыу шарттары ҡулайлаштырыла,  ерҙә һирәк осрай торған элементтарҙы һәм d-элементтарҙы айырыу ысулдары тәҡдим ителә<ref name=autogenerated1 />. Е. Ф. Журавлев — дөйөм алғанда 200  фәнни хеҙмәттең һәм 3 уйлап табыуҙың авторы. Уның хеҙмәттәре физик-химик анализды байыта. Улар Рәсәйҙә генә түгел, шулай уҡ сит илдәрҙә лә танылыу ала. Уның етәкселеге аҫтында ерҙә һирәк осрай торған элементтарҙың (радиоактивтарҙан тыш), аммоний хлоридтарын, калийҙы һәм калий дихроматын таҙартыу технологиялары эшкәртелә.  Башҡортостанда химик һәм химик-технологик белемдең үҫешенә байтаҡ өлөш индерә<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/chto-dajot-podpiska/2-statya/873-khimicheskoe-i-khimiko-tekhnologicheskoe-obrazovanie ''Гимаев Р. Н.'' Химическое и химико-технологическое образование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229031927/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/chto-dajot-podpiska/2-statya/873-khimicheskoe-i-khimiko-tekhnologicheskoe-obrazovanie |date=2016-12-29 }} // Башкирская энциклопедия.</ref>. == Фәнни һәм йәмәғәт ойошмаларында ағзалығы. == * СССР Юғары Советына һайлауҙар буйынса участка һайлау комиссияһы ағзаһы  (1930 йылдар аҙағы). * [[Пермь]] ҡалаһының Дзержинский хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы ағзаһы (1948–1952). * Пермь ҡалаһының Дзержинский район хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты (1951). * Пермь совет халыҡ хужалығының техник-иҡтисади советы ағзаһы (1958). * Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһен биреү буйынса Воронеж политехник институты Советы ағзаһы<ref>[http://www.vorstu.ru/50/gl%20etapy%20vstu.pdf Главные этапы развития ВГТУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071106225530/http://www.vorstu.ru/50/gl%20etapy%20vstu.pdf |date=2007-11-06 }}. С. 36.</ref> (1969). * Башҡорт дәүләт университеты химия факультетының кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса Ғилми совет рәйесе<ref name=autogenerated4 />. == Е. Ф. Журавлевтың патенттары == * [http://www.findpatent.ru/patent/121/1219526.html Способ получения бихромата калия]. * [http://www.findpatent.ru/patent/89/897806.html Полимерная композиция]. == Төрлөләр == Журавлев Евгений Филипповичтың улы Владимир Евгеньевич Пермь дәүләт университеты Тәбиғи фәндәр институтында радиохимия лабораторияһы мөдире була (1965—1983), (1992—1995), шулай уҡ Тәбиғи фәндәр институтында фән буйынса директор урынбаҫары була (1983—1992)<ref>[https://books.google.ru/books?id=Z0nCCwAAQBAJ&pg=PA156&lpg=PA156&dq=%D0%96%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%91%D0%B2+%D0%95.+%D0%A4.+%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BA&source=bl&ots=9LuDk5R-aK&sig=EBKaZrdUdSpxX_YQFatuAk84e6A&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjXgIWl9oTRAhVICBoKHZquDjE4ChDoAQgZMAA#v=snippet&q=%D0%96%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%91%D0%B2&f=false ''Щепина Н. Е.'' Научно-исследовательская лаборатория радиохимии] // Естественнонаучный институт Пермского университета: история и современность / под общ. ред. Е. Л. Пидэмского; Перм. гос. нац. исслед. ун-т. — Пермь, 2013. 158 с. С. 92, 95.</ref>. 2002 йылдан радиохимия лабораторияһын Е. Ф. Журавлевтың ҡыҙы Щепина Надежда Евгеньевна етәкләй<ref>[https://books.google.ru/books?id=Z0nCCwAAQBAJ&pg=PA156&lpg=PA156&dq=%D0%96%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%91%D0%B2+%D0%95.+%D0%A4.+%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BA&source=bl&ots=9LuDk5R-aK&sig=EBKaZrdUdSpxX_YQFatuAk84e6A&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjXgIWl9oTRAhVICBoKHZquDjE4ChDoAQgZMAA#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0%20%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D0%A9%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0&f=false ''Щепина Н. Е.'' Научно-исследовательская лаборатория радиохимии] // Естественнонаучный институт Пермского университета: история и современность / под общ. ред. Е. Л. Пидэмского; Перм. гос. нац. исслед. ун-т. — Пермь, 2013. 158 с. С. 92, 95.</ref><ref>[http://www.psu.ru/podrazdeleniya/obosoblennye-podrazdeleniya/obosoblennye-nauchnye/estestvennonauchnyj-institut/laboratorii-eni/nauchno-issledovatelskaya-laboratoriya-radiokhimii Научно-исследовательская лаборатория радиохимии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109050623/http://www.psu.ru/podrazdeleniya/obosoblennye-podrazdeleniya/obosoblennye-nauchnye/estestvennonauchnyj-institut/laboratorii-eni/nauchno-issledovatelskaya-laboratoriya-radiokhimii |date=2018-11-09 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%93%D0%9D%D0%98%D0%A3 ПГНИУ].</ref>. Ҡыҙы — [[Журавлёва Светлана Евгеньевна]] (7 апрель 1960 йыл) — спортсы. Биология фәндәре кандидаты (1999). Парашют спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997)<ref>{{БЭ2013|index.php/2-statya/11578-zhuravljova-svetlana-evgenevna}}</ref>. Пермь дәүләт университетында химия корпусының 3 ҡатында (органик булмаған химия кафедраһы) 2010 йылда Е. Ф. Журавлевтың тыуыуына йөҙ йыл айҡанлы мемориаль таҡтаташ асыла. == Бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944). * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]. * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1961). * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]. * [[«Кёнигсбергты алған өсөн»  миҙалы]]. * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы * «Хеҙмәттәге батырлыҡ өсөн» миҙалы * Н. С. Курнаков исемендәге алтын миҙал == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Сығанаҡтар һәм һылтанмалар == {{refbegin|2}} # ''Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.'' [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/firstonu_ocr.pdf Первый на Урале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110131449/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/firstonu_ocr.pdf |date=2020-01-10 }}. Пермь, Пермское книжное издательство. 1987. 234 с. С. 52. # [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/kudryashovs-zhuravlev.pdf ''Кудряшов С. Ф.'', ''Кудряшова О. С.'' Евгений Филиппович Журавлёв. К 100-летию со дня рождения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240713172725/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/kudryashovs-zhuravlev.pdf |date=2024-07-13 }} // IX Международное Курнаковское совещание по физико-химическому анализу: тез. докл. Пермь, 2010. 331 с. С. 8–9. # [http://www.psu.ru/fakultety/khimicheskij-fakultet/kafedry/kafedra-neorganicheskoj-khimii О кафедре неорганической химии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222191041/http://www.psu.ru/fakultety/khimicheskij-fakultet/kafedry/kafedra-neorganicheskoj-khimii |date=2016-12-22 }} // ПГНИУ. # [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/psu_gork.pdf Пермский государственный университет им. Горького: Исторический очерк. 1916–1966] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105175627/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/psu_gork.pdf |date=2017-01-05 }}. Под ред. Ф. С. Горового. Пермь: Кн. изд-во, 1966. 292 с. С. 196. # [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/info/8-spisok/10066-zhuravljov-evgenij-filippovich Журавлёв Евгений Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214181801/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/info/8-spisok/10066-zhuravljov-evgenij-filippovich |date=2019-12-14 }} // Башкирская энциклопедия. # [http://www.psu.ru/universitet/veterans-gpv-psu#zhu Журавлёв Евгений Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703070334/http://www.psu.ru/universitet/veterans-gpv-psu#zhu |date=2020-07-03 }} // Ветераны Пермского госуниверситета, принимавшие участие в Великой Отечественной войне. # [http://www.fnperm.ru/%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.aspx Журавлёв Евгений Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928221313/http://www.fnperm.ru/%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.aspx |date=2020-09-28 }} // Забытые имена Пермской области. # Журавлёв Евгений Филиппович // [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/prof_psu.pdf Профессора Пермского государственного университета: (1916—2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226093808/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/prof_psu.pdf |date=2014-12-26 }} / Гл. ред. В. В. Маланин. Пермь: Изд-во Перм. ун-та, 2001. С. 70—71. # [http://wiki02.ru/encyclopedia/Zhuravlyov_Evgeniy_Filippovich/t/4758 Журавлёв Евгений Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518060603/http://wiki02.ru/encyclopedia/Zhuravlyov_Evgeniy_Filippovich/t/4758 |date=2019-05-18 }} // Энциклопедия "Башкортостан". # [http://www.psu.ru/fakultety/khimicheskij-fakultet/kafedry/kafedra-neorganicheskoj-khimii/zhuravlev-1950-1964 ''Щепина Н. Е.'', ''Кудряшова О. С.'' Евгений Филиппович Журавлёв, зав. кафедрой (1950–1964)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108020312/http://www.psu.ru/fakultety/khimicheskij-fakultet/kafedry/kafedra-neorganicheskoj-khimii/zhuravlev-1950-1964 |date=2016-11-08 }} // ПГНИУ. # [http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/inorgan_chem.pdf ''Шульгина Н. П., Мочалова Н. К., Когомцева М. Г.'' Кафедра неорганической химии и её научные направления с 1916-го по 2011-й год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226103043/http://www.psu.ru/files/docs/ob-universitete/smi/knigi-ob-universitete/inorgan_chem.pdf |date=2021-02-26 }} // Вестник Пермского университета. Серия «Химия». 2011. Выпуск 2(2). С. 9–10. {{refend}} [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:Вятка губернаһында тыуғандар]] [[Категория:8 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] iha0x3qfli76vzrwk6iumd8f2or7cvw 0 142673 1309197 1200625 2026-11-07T22:23:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309197 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гуров Валерий Николаевич '''([[5 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1998). РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2008). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2001). К. Д. Ушинский миҙалы кавалеры (2015). == Биографияһы == Валерий Николаевич Гуров 1949 йылдың 5 ғинуарында [[БАССР]]-ҙың [[Миәкә районы]] Миәкә совхозының Маяҡ ҡасабаһында (хәҙер шул уҡ Миәкә районының Маяҡ ауылы) тыуған. 1972 йылда [[Бөрө]] дәүләт педагогия институтының биология һәм химия факультетын тамамлаған (Бөрө ҡалаһы). 1974—1978 йылдарҙа — [[Бәләбәй]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбендә директор урынбаҫары, 1978—1983 йылдарҙа — директоры, 1983—1984 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 117-се мәктәбе директоры, 1984—1986 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы Октябрьский районы халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире. 1986—1988 йылдарҙа — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның фән һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы. 1988 йылдан өлкә комитеттағы эшен Башҡорт дәүләт педагогия институтында педагогик эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта башҡара (Ѳфѳ). 1990—2010 йылдарҙа [[Ставрополь крайы]]нда йәшәй. 1990—1993 йылдарҙа — Ставрополь крайы мәғариф хеҙмәткәрҙәре квалификацияһын күтәреү институтында фән буйынса проректор һәм социаль педагогика һәм социаль эш кафедраһы мөдире. 1993—2011 — Ставрополь дәүләт университетының мәғариф менән идара итеү практикаһы һәм теорияһы кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — бер үк ваҡытта Ставрополь дәүләт университетында квалификация күтәреү факультетының деканы. 2001 йылдан алып В. Н. Гуров ғаилә һәм тәрбиә буйынса Дәүләт ғилми-тикшеренеү институтының Ставрополь филиалы директоры, 2001 йылдан алып педагогик белем биреү буйынса халыҡ-ара педагогик фәндәр академияһының Ставрополь филиалы рәйесе, 2003 йылдан «Рәсәйҙең педагогия йәмғиәте» йәмәғәт ойошмаһының Ставрополь бүлексәһе рәйесе. 2011—2014 йылдар осоронда Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының педагогика институты менән етәкселек итә. 2014 йылдың 1 сентябренән [[Башҡортостан Республикаһы]] Мәғарифты үҫтереү институтының мәғариф менән идара итеү теорияһы һәм практикаһы кафедраһы мөдире. «Ғаилә менән социаль эш теорияһы һәм методикаһы» монографияһы өсөн мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2001) Социальная работа дошкольных образовательных учреждений с семьей" (2002), «Социальная работа школы с семьей» (2003), "Социальная работа «образовательных учреждений с семьей» (2005, 2006) китаптары авторы. 280-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән, «Инновации в образовании», «Высшее образование в России», «Педагогика», «Социология образования», «Воспитание школьников», «Народное образование», «Педагогическая наука и образование» журналдарында баҫтырып сығара. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» Почёт билдәһе (1982); * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы (2001); * Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы (2004, 2010); * «3-сө дәрәжә фиҙакәр хеҙмәте өсөн» Ставрополь крайы миҙалы (2006); * «Формирование современной личности в поликультурной среде» (Москва, ВВЦ, 2005) уҡыу әсбабы өсөн V Мәскәү халыҡ-ара инновациялар һәм инвестициялар салоны дипломы; * «Формирование современной личности в поликультурной среде» һәм «Ребенок в поликультурной среде: практика работы образовательных учреждений» (Москва, ВВЦ, 2006) уҡыу-уҡытыу комплексы өсөн VI Мәскәү халыҡ-ара инновациялар салонының көмөш миҙалы; * «Формирование толерантной личности в полиэтнической образовательной среде», «Ребенок в поликультурной бреде: практика работы образовательных организаций» (Москва, ВВЦ, 2006) уҡыу-уҡытыу комплексы өсөн XI Мәскәү халыҡ-ара инновациялар һәм инвестициялар салонының бронза миҙалы; * «Социальная работа образовательных учреждений с семьей» (2007) монографияһы өсөн VI Мәскәү халыҡ-ара инновациялар һәм инвестициялар салонының көмөш миҙалы; * Ставрополь крайы мәғариф министрының Почёт грамотаһы (2003); * Ставрополь крайы мәғариф министрының Почёт грамотаһы (2005); * «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең Почётлы хеҙмәткәре» (2008); * Ставрополь крайы губернаторының Почёт грамотаһы (2009); * К. Д. Ушинский миҙалы (2015); * «Атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре» маҡтаулы исеме (2015), * «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» дипломы (2015). * Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының 2015 йылдың 26 мартындағы 470-се һанлы приказы менән Валерий Николаевич Гуровҡа рәхмәт белдерелә. == Һылтанмалар == * http://крк-интеграл.рф/sites/default/files/InspiroB/Gurov.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713031724/http://xn----8sbihokano0agv.xn--p1ai/sites/default/files/InspiroB/Gurov.pdf |date=2019-07-13 }} * http://www.famous-scientists.ru/14379/ * http://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=662482 * http://www.anrb.ru/blog/article/3609 * http://ugppk.ru/node/14511.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115238/http://ugppk.ru/node/14511.htm |date=2016-03-04 }} * http://nauka-pedagogika.com/pedagogika-13-00-06/dissertaciya-teoriya-i-metodika-sotsialnoy-raboty-shkoly-s-semiey * http://www.irorb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=98:2010-05-28-06-59-07&catid=50:divisions&Itemid=137 * https://web.archive.org/web/20211128140311/http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=structure * http://gcpi.neftekamsk.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102035511/http://gcpi.neftekamsk.ru/ |date=2018-11-02 }} [[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Миәкә районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] osvpwkbeybg9js1ymvf6ipxm9op4plt 0 143536 1309236 1305865 2026-11-08T02:04:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309236 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дышаленкова Римма Андрияновна''' ([[11 ғинуар]] [[1942 йыл]] — [[9 июль]] [[2016 йыл]]) — яҙыусы, шағир, журналист һәм публицист. 1970 йылдан КПСС, 1979 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Д. Н. Мамин-Сибиряк исемендәге премия лауреаты, «Магнитогорск ҡалаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почёт билдәһе эйәһе. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Римма Андрияновна Дышаленкова (ҡыҙ фамилияһы ''Черепанова'') 1942 йылдың 11 ғинуарында [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылында ([[Дыуан районы]], [[Башҡортостан]]) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Буласаҡ шағирәнең ата-әсәһе [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында һәләк булған, был ғаиләлә 7 ҡыҙ ҡала. Йәтимлек шағир ижадында йыш осраған тема. Мәктәптән һуң [[Мәскәү]]гә «артисҡа уҡырға» бара, әммә актёр факультетына уҡырға инә алмай. [[1961 йыл]]да кейәүгә сыға, ә [[1962 йыл]]да «силикаттар технологы» һөнәре буйынса тау-керамика техникумын тамамлай, [[Магнитогорск]] ҡалаһына күсеп килә. Шул уҡ йылдың 30 сентябрендә уның һуңынан авиаинженер булып киткән улы Артур тыуа. Шағир «Вступление» шиғырында үҙенең тормошоноң эшсе осоро тураһында һөйләй: Судьбы неясное начало<br> сравнимо с обжигом в печах.<br> Я жизнь в Магнитке начинала<br> на сортировке кирпича:<ref>[http://lit.lib.ru/d/dyshalenkowa_r_a/text_0250.shtml Дышаленкова Р. Встречи у Магнитной горы (цикл стихотворений)]</ref>. Металлургия комбинатында кирбесте сорттарға айырыусы булыуҙан тыш, шағирға «Магнитогорскстройпуть» тресында арматурасы, шулай уҡ цемент заводында эшләргә тура килә. «Минең бөтә әҙәби практикам эштән буш ваҡытта үтә», — тип билдәләй шағир<ref>[http://www.chelpress.ru/newspapers/ucourier/archive/12-01-2002/3/shorty.html Южно-Уральская служба новостей. Поэт в нерабочее время] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928032116/http://www.chelpress.ru/newspapers/ucourier/archive/12-01-2002/3/shorty.html |date=2007-09-28 }}</ref>. === Әҙәби карьераһы башы === Беренсе шиғырҙары [[1965 йыл]]да «Магнитогорский рабочий» гәзитендә донъя күрә. 60-сы йылдар башынан Магнитогорск ҡалаһында әҙәби берекмәнең эшендә ҡатнаша башлай, унда Н. Кондратковская, С. Мелешин, В. Машковцев шағирәнең остаздары булалар. Дышаленкованы шағир Б. Ручьёв менән ихлас дуҫлыҡ бәйләй, ул уның тәҡдиме буйынса Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына ситтән тороп уҡырға инә. Уны [[1974 йыл]]да тамамлай. [[1979 йыл]]да [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә. Шағир һөнәрен ул йылдарҙа тележурналист һөнәре менән бергә алып бара. [[1973]]— [[1983 йыл]]дарҙа ул [[Магнитогорск]] телевидениеһендә сәнәғәт мөхәррире булып эшләй, унда предприятие тормошо хаҡында етди репортаждар менән бер рәттән, цехтың ҡыҙыҡлы кешеләре тураһында «Цеху нужны чудаки» исемле тапшырыуҙар циклы әҙерләй. [[1984]] — [[1986 йыл]]дарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтының (хәҙер техник университет) телетапшырыуҙар мөхәррире булып эшләй. === 1980-се — 90-сы йылдар ижады === [[1985 йыл]]да Көньяҡ Урал китап нәшриәтендә ([[Силәбе]]) «Уральская кадриль» икенсе шиғырҙар йыйынтығы сыға. [[1989 йыл]]да Дышаленкованың «Чудесный самолёт. Разговор с очень взрослым сыном» исемле беренсе балалар китабы донъя күрә. [[1985]]—[[1986 йыл]]дарҙа [[Магнитогорск]] ҡала советы депутаты була, ә [[1986 йыл]]да Силәбегә күсеп килә, унда ҡалала һәм өлкәлә культура ағартыу эше менән әүҙем шөғөлләнә, шулай уҡ Силәбе телевидениеһында тапшырыуҙар алып бара. Көньяҡ Уралдың баш ҡалаһында [[1991]] — [[1994 йыл]]дарҙа урындағы йәш тамашасылар театрының әҙәби бүлеге мөдире булып эшләй. [[1994 йыл]]да Магнитогорск металлургия комбинатының генераль директоры А. Стариков саҡырыуы буйынса Дышаленкова Римма Магнитогорск ҡалаһына ҡайта һәм ғүмеренең һуңғы көндәренәсә бында йәшәй. [[1996 йыл]]да Рәсәй Яҙыусылар союзына инә, [[1998 йыл]]да уның [[Силәбе өлкәһе]] бүлексәһе идараһы рәйестәше була. Дышаленкова 90-сы йылдарҙа дин һәм мәҙәниәт тарихына, шулай уҡ уларҙың хәҙерге заман менән бәйләнешенә күберәк иғтибар бүлә башлай. Традицион дини тәғлимәт менән бер рәттән, уның иғтибарын [[Ҡытай фәлсәфәһе]], пифагорсылар, боронғо арийҙәр йәлеп итә. Уҙған быуат дини классиктарының хеҙмәттәрен һәм фәлсәфәләрен өйрәнеп, үҙенең табышы менән Урал гәзите һәм журнал уҡыусылары, шулай уҡ студенттар менән (ул бер нисә йыл дауамында Магнитогорск дәүләт консерваторияһында «Мировая художественная культура» предметын уҡыта) уртаҡлаша. Дышаленкова [[Арҡайым]] — Магнитогорскиҙән алыҫ булмаған тарихи ҡомартҡы менән беренсе булып ҡыҙыҡһына башлаған Урал яҙыусыларының береһе. 90-сы йылдар уртаһында «Время Александра Заплатина» документаль очерктар серияһын яҙа. === Һуңыраҡ ижады === [[2001 йыл]]да Магнитогорск матбуғат йорто Дышаленкованың иң күләмле китабын — 300-битлек «Прощальное слово о знахаре» баҫып сығара. Был китабы өсөн [[2004 йыл]]дың ноябрь айында, [[Ханты-Мансийск]] ҡалаһында Урал яҙыусыларының әҙәби конференцияһында, шағирә Д. Н. Мамин-Сибиряк исемендәге премияға лайыҡ була. [[2006 йыл]]да Магнитогорск нәшриәт йортонда «Ангел времени» шиғыр һәм проза әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға. [[2001 йыл]]да шағир Магнитогорск дәүләт университеты үткәргән VI «Ручьёв уҡыуҙары» редколлегия ағзаһы, [[2007 йыл]]дан — Магнитогорскиҙә нәшер ителгән «Западно-Восточный Альянс» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы була. * Рәсәй Яҙыусылар союзының [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкә]] бүлексәһе идараһы рәйестәше (1998) * Әҙәбиәт академияһы ағза-корреспонденты (2002) == Әҙәби эшмәкәрлеге == Римма Дышаленкова үҙенең иртә ижадында Урал яҙыусылары П. Бажов һәм Б. Ручьёв һалған традицияларҙы үҫтерә— уның әҫәрҙәрендә Уралдың матурлығы һәм оҫталарының хеҙмәт батырлығы данлана. Һуңғы йылдарҙа шағирә үткән быуаттарҙың дини традицияларын һәм хәҙерге көнкүреш деталдәрен берләштерергә тырышҡан, үҙе «мистик публицистика» тип атаған жанрҙа әүҙем эшләй. Римма Дышаленкованың әҫәрҙәре «Молодая гвардия», «Урал», «Уральский следопыт», «Огонёк» журналдарында, «Круг зари», «Рабочее созвездие» коллектив йыйынтыҡтарҙа, совет Урал поэзияһы антологияһында, гәзиттәрҙә баҫылып сыға. Дышаленкова Урал нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан күп кенә китаптарҙың мөхәррире, шулай уҡ бик күп теле — һәм радиотапшырыуҙар сценарийҙары авторы булып тора. Уның сценарийы буйынса урындағы кинематографистар бер нисә фәнни-популяр фильмдар төшөрә, уларҙың икәүһе — «Золотые числа Пифагора» һәм «Цивилизация Мухаметзяна Хакимова» — төбәк документаль кино фестивалендә юғары наградалар яулай. Урал композиторҙары Дышаленкованың бер нисә шиғырын көйгә һалған. === Шиғырҙар циклы === * Алатырь-камень * Аркаим * Беловодье * Внезапная мудрость * Встречи у Магнитной горы * Гадание на книге перемен * Горные хрустальцы * Девять стихов * За камнем * Китайские знахари * Мысли о материнстве и Богородице * Пальмовая ветвь ''(изге исемдәр тураһында)'' * Про колябу-молябу ''(балалар өсөн шиғырҙар)'' * С высоты земли * Тише вы — четверостишия ''(юмористик миниатюралар)'' * Урал * Уральские ведьмы ''(триптих)'' * Четыре окна === Поэмалары === * Бегу по цементу * Девичьи страдания * Песни старого Урала * Уральская кадриль ''(бейеүҙәрҙә, йырҙарҙа, мәҫәлдәрҙә, ырымдарҙа һәм таҡмаҡтарҙа поэма)'' * Читая летописи === Очерктар һәм хикәйәләр циклдары === * Ангел Времени * Ангел милосердной Луны * Ангелы первостройки * Аркаим * Воспоминания о Пушкине * Девять аметистов * Девять граней числа девять * Наука страсти нежной * Орионец * Прощальное слово о знахаре * Рассказ из ручьёвских фраз * Урок бесписьменной цивилизации === Повестары === * Николенька-спецпереселенец === Пьесалары === * Ипатия — Св. Екатерина (''драматик поэма'', [[1982 йыл|1982]]) * Лисьи Чары (''Пу Сунлин хикәйәләре буйынса'') === Китаптары (автор) === * [[1978 йыл|1978]] — Четыре окна (стихи). — [[Мәскәү]], «Современник», 62 с. Тираж: 10000 экз. * [[1985 йыл|1985]] — Уральская кадриль (шиғырҙар һәм поэма). — [[Силәбе|Челябинск]], Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 80 с. Тираж: 5000 экз. * [[1989 йыл|1989]] — Чудесный самолёт. Разговор с очень взрослым сыном (шиғырҙар, бәләкәй мәктәп йәшендәге балалар өсөн). — [[Силәбе|Челябинск]], Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 48 с. Тираж: 100000 экз. * [[1992 йыл|1992]] — С высоты земли (шиғырҙар һәм поэмалар китабы). — [[Силәбе|Челябинск]], Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 157 с. Тираж: 3000 экз. ISBN 5-7688-0342-4 * [[1995 йыл|1995]] — Новое в землепользовании Челябинска. * [[1996 йыл|1996]] — Время Александра Заплатина (Измайловский ауылы тормошонан документаль очерк, П. Рыбакова һәм А. Никитин менән авторҙашлыҡта). — [[Магнитогорск]], Магнитогорск матбуғат йорто, 69 с. * [[1996 йыл|1996]] — Книжка про Колябу-Молябу. — [[Силәбе|Челябинск]], «Экодом», 64 с. Тираж: 5000 экз. ISBN 5-87229-040-3 * [[2001 йыл|2001]] — Прощальное слово о знахаре (хикәйәләр). Алатырь-камень. Беловодье. Аркаим (шиғырҙар). — [[Магнитогорск]], Магнитогорск матбуғат йорто, 302 с. Тираж: 1000 экз. ISBN 5-7114-0183-1 * [[2006 йыл|2006]] — Ангел Времени (проза, шиғырҙар). — [[Магнитогорск]], Магнитогорск матбуғат йорто, 256 с. Тираж: 1000 экз. ISBN 5-7112-0278-1{{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-7112-0278-1}}(ошибоч.){{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-7112-0278-1}} * [[2012 йыл|2012]] — Я живу на Урале (балалар шиғырҙары). — [[Силәбе|Челябинск]], Марина Волкова нәшриәт йорто, 24 с. Художник: С. Никонюк. Тираж: 2000 экз. ISBN 978-5-903322-59-6 * [[2012 йыл|2012]] — С Алисой в страну вопросов (балалар шиғырҙары). — [[Силәбе|Челябинск]], Марина Волкова нәшриәт йорто, 24 с. Художник: С. Андрусенко. Тираж: 2000 экз. ISBN 978-5-903322-58-9 === Китаптар (мөхәррире, төҙөүсеһе, рецензенты) === * [[1996 йыл|1996]] — Магнитка. Между прошлым и будущим. — [[Мәскәү]]. Мөхәррир-төҙөүсеһе '''Р. Дышаленкова'''. * [[1996 йыл|1996]] — Павлов А. Город и поэт (шиғырҙар). — [[Силәбе|Челябинск]], Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 560 с. Төҙөүсеһе: '''Р. Дышаленкова'''. Тираж: 10000 экз. ISBN 5-7688-0682-2 * [[1997 йыл|1997]] — Машковцев В. Время красного дракона (роман). — [[Магнитогорск]], Магнитогорск матбуғат йорто, 448 с. Мөхәррир: '''Р. Дышаленкова'''. Тираж: 5000 экз. ISBN 5-7114-0125-4 * [[1997 йыл|1997]] — Аристов В. Послушник. — [[Магнитогорск]], «МАГИ», 180 с. Төҙөүсе: '''Р. Дышаленкова'''. Тираж: 1000 экз. ISBN 5-88400-010-2{{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-88400-010-2}}(ошибоч.){{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-88400-010-2}} * [[2002 йыл|2002]] — Магнитка — крепость России (ММК 70-йыллығына). Тираж: 5000 экз. * [[2007 йыл|2007]] — Коновальчик Д. Песни от фонаря (шиғырҙар). — [[Магнитогорск]], «Алкион», 92 с. Рецензент: Р. Дышаленкова. Тираж: 200 экз. ISBN 978-5-88311-046-6 * [[2012 йыл|2012]] — Калугин В. Рубашка жизни (шиғырҙар). — [[Магнитогорск]], «Алкион», 128 с. Мөхәррир һәм рецензент: Р. Дышаленкова. Тираж: 500 экз. ISBN 978-5-7114-0410-1 === Баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре (шиғырҙар) === * Стихи. — Ровесники. — [[Силәбе|Челябинск]], Көньяҡ Урал китап нәшриәте, [[1973 йыл|1973]]. * Стихи. — Круг зари. — [[Силәбе|Челябинск]], Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 1977, с. 77—83. * Стихи. — Рабочая поступь России. — [[Мәскәү]], [[1978 йыл|1978]]. * Стихи. — «Огонёк» ([[Мәскәү]]), [[1979 йыл|1979]], № 25. * Стихи. — «Уральский следопыт» (Свердловск), 1981, № 2. * Стихи. — Каменный пояс (әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси йыйынтыҡ). — ([[Силәбе|Челябинск]]), [[1982 йыл|1982]]. * Стихи. — Русская советская поэзия [[Урал]]а (антология). — (Свердловск), [[1983 йыл|1983]], с. 375—378. * Пришельцы (шиғыр). — «За кадры», 24 май [[1984 йыл|1984]]. * Стихи. — «Урал» (Свердловск), 1987, № 3. * Стихи. — Горное сердце края: исторические, культурные, природные достопримечательности Саткинского района. — [[Силәбе|Челябинск]], [[1994 йыл|1994]], с. 98—100. * Стихи. — «Магнитогорский рабочий», 8 октября [[1994 йыл|1994]]. * Стихи. — «Челябинский рабочий», 22 февраль [[1995 йыл|1995]]. * Стихи. — Городской романс: книга о Челябинске и челябинцах, написанная самими челябинцами. — [[Силәбе|Челябинск]], [[1996 йыл|1996]], c. 230—233. * Стихи. — «Магнитогорский рабочий», 13 апрель [[1996 йыл|1996]]. * 1997 — год горного хрусталя (шиғырҙар). — «Челябинский рабочий», 17 сентябрь [[1997 йыл|1997]]. — [http://www.chrab.chel.su/archive/17-09-97/4/RS444.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002124/http://www.chrab.chel.su/archive/17-09-97/4/RS444.DOC.html |date=2007-09-27 }} * Поэзия. — «Уральская новь» (Екатеринбург), [[1998 йыл|1998]], № 3. * Стихи. — Душевные искры. — [[Мәскәү]], Металлургиздат, [[2000 йыл|2000]]. * Детские стихи. — «Магнитогорский рабочий», 1 сентябрь [[2001 йыл|2001]], с. 3. * Стихи. — «Партнер» ([[Магнитогорск]]), [[2001 йыл|2001]], № 10, с. 26—27, 62. * Сталевары (шиғыр). — VI Ручьёвские чтения (юғары уҡыу йорттары араһында фәнни конференция материалдары йыйынтығы). — [[Магнитогорск]], [[2001 йыл|2001]], т. I, с. 30. * Воробьиные ночи (шиғыр). — «Магнитогорский металл», 22 июня [[2002 йыл|2002]], с. 1. * Стихи. — Южный Урал ([[Силәбе|Челябинск]]), [[2002 йыл|2002]], № 2, с. 186—189. * Уральские ведьмы (триптихтан өҙөк). — Литература России. Көньяҡ Урал (хрестоматия 10—11 кл.). — [[Силәбе]], [[2003 йыл|2003]], с. 15-16. * Детские стихи. — «Вестник Российской литературы» ([[Мәскәү]]), [[2004 йыл|2004]], № 1, с. 86—88. * Вечный сюжет (шиғыр). — Современный литературно-библиографический справочник. — [[Силәбе|Челябинск]], «Светунец» нәшриәт йорто, 2005, с. 22—23. * Аркаим (шиғырҙар). — «Вестник Российской литературы» ([[Мәскәү]]), [[2006 йыл|2006]], № 6—7, с. 85—86. * Весенние картинки (эпиграммы на знаменитых женщин [[Магнитогорск]]а). — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 3, с. 50—51. * Милый город (шиғыр). — «Вестник Российской литературы» ([[Мәскәү]]), 2009, № 13—14, с. 119—120. * Тихо и верно. Звериный запах мысли. — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2012 йыл|2012]]. — [http://prcapital.ru/Рубрики/Люди-дела/neiland.html Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре (проза) === * Полтергейст из Сатки (хикәйә). — «Своё дело» (Силәбе). — [[1994 йыл|1994]], № 5, с. 13. * Сказка про святую деву (легенда). — «Челябинский рабочий». — 1 июль [[1995 йыл|1995]], с. 3. * Армагеддон, чаша Грааля, чаша Иосифа (рассказ). — Городской романс: Силәбе һәм силәбелеләр тураһында силәбелеләр үҙҙәре яҙған китап. — Силәбе, [[1996 йыл|1996]], c. 270—274. * До встречи во сне (фәлсәфәүи эссе). — «Челябинский рабочий», 7 февраль [[1996 йыл|1996]], с. 4. * Девять граней числа девять (фәлсәфәүи тарихтар). — «Челябинский рабочий», 15 ғинуар [[1997 йыл|1997]], с. 4. * Неразменный рубль. — «Челябинский рабочий», 10 декабря [[1997 йыл|1997]]. — [http://www.chelrabochy.ru/archive/10-12-97/5/RS42.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929001903/http://www.chelrabochy.ru/archive/10-12-97/5/RS42.DOC.html |date=2007-09-29 }} * Декамерон (хикәйә). — «Челябинский рабочий», 1 апрель [[1998 йыл|1998]]. — [http://www.chrab.chel.su/archive/01-04-98/4/RS41.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002349/http://www.chrab.chel.su/archive/01-04-98/4/RS41.DOC.html |date=2007-09-27 }} * «И погиб от руки Медведева и Зайцева…» (рассказ). — «Челябинский рабочий», 1 апрель [[1998 йыл|1998]]. — [http://www.chelrabochy.ru/archive/01-04-98/3/RS34.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929001909/http://www.chelrabochy.ru/archive/01-04-98/3/RS34.DOC.html |date=2007-09-29 }} * Шерстяная коровья нога (рассказ). — «Челябинский рабочий», 24 апрель [[1998 йыл|1998]]. — [http://www.chrab.chel.su/archive/24-04-98/4/RE43.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002202/http://www.chrab.chel.su/archive/24-04-98/4/RE43.DOC.html |date=2007-09-27 }} * Огненный дух (хикәйә). — «Магнитка» ([[Магнитогорск]]), [[1998 йыл|1998]], № 1, с. 29—30. * Маленькие рассказы. — «Уральская новь», 1999, № 3, с. 154—158. * Пушкинский перстень на Урале. — «Автограф» (Силәбе), 1999, № 2, с. 18—19. * Пушкин и Пугачёв. — «Автограф» ([[Силәбе]]), 1999, № 2, с. 35—36. * «До свидания в степях или над Уралом» (украсть ведь могли поэта разбойники). — «Челябинский рабочий», 31 март 1999. — [http://www.chrab.chel.su/archive/31-03-99/7/A46226.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927001905/http://www.chrab.chel.su/archive/31-03-99/7/A46226.DOC.html |date=2007-09-27 }} * Пушкин и Пугачев. Пушкинская собеседница. — Литература России. Көньяҡ Урал (хрестоматия 5—9 кл.). — [[Силәбе]], [[2002 йыл|2002]], с. 395—404. * Соловьиная шерсть (хикәйә). — Южный Урал ([[Силәбе]]), [[2002 йыл|2002]], № 2, с. 184—186. * Я вижу Бога. — Литература России. Южный Урал (хрестоматия 10—11 кл.). — [[Силәбе|ЧСиләбе]], [[2003 йыл|2003]], с. 238—245. * Господь с тобой, избушечка. — «[[Силәбе]]<nowiki/>», [[2003 йыл|2003]], № 8, с. 64—65. * Двенадцать снов Богородицы. — «Вестник Российской литературы» ([[Мәскәү]]), [[2004 йыл|2004]], № 1, с. 9—12. * Дедушка Ужо (рассказ).— «Имидж» ([[Магнитогорск]]), 2005, № 3, с. 37. * Руки. Имена. — «Денница» ([[Магнитогорск]]), 15 декабрь [[2006 йыл|2006]], с. 5. * Призрак Дзержинского. — «Магнитогорский металл», 20 ғинуар [[2007 йыл|2007]], с. 12. — [http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=3606 Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110235519/http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=3606 |date=2007-11-10 }} * Девять граней числа девять. — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 2, с. 46—47. * Невеста. — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 3, с. 55. * Медленно ли растут дети? (несказанное утешение). — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 5, с. 42—43. * «На кого ты топишь ногом, кусок Петлюры?» (рассказ). — «Магнитогорский металл», 2 июнь [[2007 йыл|2007]]. * Шкаф-контрреволюционер (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 4 август [[2007 йыл|2007]], с. 12. * Орионец не обманщик (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 13 октябрь [[2007 йыл|2007]], с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2007-10-13_12.pdf Веб-ссылка] * Боги горы Берёзовой (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 24 ноябрь [[2007 йыл|2007]], с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2007-11-24_12.pdf Веб-ссылка] * Орионец не обманщик (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 27 ноябрь [[2007 йыл|2007]], с. 7. — [http://magmetall.ru/pdf/2007-11-27_07.pdf Веб-ссылка] * Черепаха горы Берёзовой (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 9 февраль 2008, с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-02-09_12.pdf Веб-ссылка] * Теория вихрей (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 29 февраль 2008, с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-02-29_12.pdf Веб-ссылка] * Самокаты, ножи и Эрос (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 15 март 2008, с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-03-15_12.pdf Веб-ссылка] * Орионец и Луна (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 19 апрель 2008, с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-04-19_12.pdf Веб-ссылка] * Мальчишеское озеро Кваква (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 11 июнь 2008, с. 12. * Чем туча отличается от радуги? (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 19 июль 2008, с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-07-19_12.pdf Веб-ссылка] * Почему нефть подорожала (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 31 июль 2008, с. 7. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-07-31_07.pdf Веб-ссылка] * Большая беда — недоверие разуму (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 5 август 2008. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-08-05_06.pdf Веб-ссылка] * На горе по-другому (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 19 август 2008. — [http://magmetall.ru/news/67.htm Веб-ссылка] * Совсем как Николай Крючков (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 8 ноябрь 2008, с. 12. — [http://magmetall.ru/contribution/3746.htm Веб-ссылка] * Лучше не замахиваться на пургу (хикәйә). — «Магнитогорский металл», 14 август 2010, с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2010-08-14_12.pdf Веб-ссылка] * Данила-мастер. Ушко Бога — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2012 йыл|2012]]. — [http://prcapital.ru/Рубрики/Люди-дела/neiland.html Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Святые лошади (хикәйә). — «Магнитогорский рабочий», [[11 ғинуар]] 2014, с. 7. — [http://www.mr-info.ru/8559-svyatye-loshadi.html Веб-ссылка] === Баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре (мәҡәләләр, рецензиялар) === * Строитель. Фронтовик. Писатель (об А. Н. Лозневом). — «Магнитогорский рабочий», 16 февраль [[1985 йыл|1985]]. * Об авторе и его книгах (послесловие к роману). — К. Нефедьев. Могила Таме-Тунга (роман). — [[Силәбе]], Көньяҡ Урал китап нәшриәте, 1990. * С любовью и вниманием (В. Машковцевтың «Золотой цветок — одолень» романына рецензия). — «Челябинский рабочий», 21 февраль [[1991 йыл|1991]]. * «А девушки, мои любимые, родили двести сыновей…» (Магнитогорск шағиры һәм прозаигы В. Машковцевҡа — 65 йәш). — «Магнитогорский рабочий», 24 сентября [[1994 йыл|1994]], с. 6. * «Зачем арапа своего младая любит Дездемона?..», или Теория малых дел. — «Магнитогорский металл», 22 июль [[1995 йыл|1995]], с. 5. — [http://magmetall.ru/pdf/1995-07-22_05.pdf Веб-ссылка] * Об авторе. — Аристов В. Послушник. — Магнитогорск, «МАГИ», [[1997 йыл|1997]], с. 3—4. * Театр всегда прав: «Полонез Огинского» Н. Коляды в магнитогорском театре куклы и актера «Буратино». — «Челябинский рабочий», 27 март [[1997 йыл|1997]], с. 3. * Комедия с суицидом, или Зооморфный карнавал в театре «Буратино». — «Челябинский рабочий», 17 сентябрь [[1997 йыл|1997]], с. 5. * Светильник всемирный… (о Николае Чудотворце). — «Челябинский рабочий»: 1908—1998 (материалдар йыйынтығы). — Екатеринбург, [[1998 йыл|1998]], с. 389—394. * Говорящее сердце Константина Рубинского. — «Челябинский рабочий», 15 апрель [[1998 йыл|1998]]. — [http://www.chrab.chel.su/archive/15-04-98/3/RS32.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516102401/http://www.chrab.chel.su/archive/15-04-98/3/RS32.DOC.html |date=2007-05-16 }} * «Благослови на радости и муки…» (о Б. Ручьёве). — «Магнитогорский металл», 6 июнь [[1998 йыл|1998]], с. 14. * Девять ступеней Александра Никитина. — «Челябинский рабочий», 5 июнь 1999. — [http://www.chrab.chel.su/archive/05-06-99/4/A7646.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927001922/http://www.chrab.chel.su/archive/05-06-99/4/A7646.DOC.html |date=2007-09-27 }} * Стальное сердце Родины. — «Родина», 1999, № 7, с. 25. * Русский бестселлер (о книге «Чёрное дело» А. Атеева). — «[[Силәбе|Челябинск]]<nowiki/>», [[2000 йыл|2000]], № 1, с. 44—45. * Архитектурные прелюдии семьи Пономаревых. — «[[Силәбе|Челябинск]]<nowiki/>», [[2000 йыл|2000]], № 2, с. 40—41. * Театр Игоря Ларина (о театре «Буратино»). — «Магнитогорский рабочий», 27 января [[2000 йыл|2000]], с. 3. * «Заканчивается XX век…» (предисловие). — Минуллина В. Мой друг Владимир Долженков. — [[Магнитогорск]], [[2001 йыл|2001]], с. 3. * Возвращение «Могилы Таме-Тунга». — «Магнитогорский рабочий», 7 апреля [[2001 йыл|2001]] (в соавторстве с В. Афониным и Н. Курочкиным). — [http://fandom.rusf.ru/about_fan/nefedev_2.htm Веб-ссылка] * Принцип «Домино» (о романе А. Атеева «Псы Вавилона»). — «Магнитогорский рабочий», 28 апреля [[2001 йыл|2001]]. * Полярная звезда Авраамия Завенягина (очерк). — «Магнитогорский металл», 14 июля [[2001 йыл|2001]], с. 4. * Гильдия огнеупорщиков (очерк). — «Магнитогорский металл», 14 июля [[2001 йыл|2001]], с. 4. * Дело всей жизни (интервью с А. Стариковым). — «Магнитогорский металл», 22 сентября [[2001 йыл|2001]], с. 4. * Благослови на радости и муки (о Борисе Ручьёве и Константине Нефедьеве). — «Уральская новь» (Екатеринбург), [[2002 йыл|2002]], № 12, с. 126—133. * Рождение будущего (предисловие). — Уваровский С. Орден на знамени. — [[Магнитогорск]], «МиниТип», [[2003 йыл|2003]], с. 3. * «Видеть я б хотел отца» (светлое царство князя Гвидона в [[Силәбе|Челябинском]] ТЮЗе). — «Челябинский рабочий», 23 октября [[2003 йыл|2003]]. — [http://www.chrab.chel.su/archive/23-10-03/6/A181600.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002332/http://www.chrab.chel.su/archive/23-10-03/6/A181600.DOC.html |date=2007-09-27 }} * «Литературный барак» Магнитки (очерк). — «Южный Урал» ([[Силәбе|Челябинск]]), [[2004 йыл|2004]], № 3, с. 275—279. * «Литературный барак» Магнитки (очерк). — Литературный процесс в зеркале рубежного сознания (сборник материалов международной научной конференции «VII Ручьёвские чтения»). — [[Мәскәү|Москва]]—[[Магнитогорск]], [[2004 йыл|2004]], с. 58—63. * «Литературный барак» Магнитки (очерк). — Современный литературно-библиографический справочник. — [[Силәбе|Челябинск]], Издательский дом «Светунец», 2005, с. 221—227. * «Литературный барак» Магнитки (очерк).— «Имидж» ([[Магнитогорск]]), 2005, № 1, с. 42—44. * Ангелы и вещи. — «Магнитогорский металл», 23 декабря 2005. — [http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=1250 Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Доверить себя обществу («Кукольный дом» Г. Ибсена в Челябинском ТЮЗе). — Официальный сайт Челябинского ТЮЗа, 8 мая [[2006 йыл|2006]]. — [http://www.tyz.uu.ru/index.php?option=content&task=view&id=209&Itemid=27 Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222006/http://www.tyz.uu.ru/index.php?option=content&task=view&id=209&Itemid=27 |date=2007-09-28 }} * Лицеист XXI века (послесловие). — Коновальчик Д. Песни от фонаря. — [[Магнитогорск]], «Алкион», [[2007 йыл|2007]], с. 87—89. * Соцгород Магнитогорск (очерк). — «Автограф» ([[Силәбе|Челябинск]]), [[2007 йыл|2007]], № 1—2, с. 14—17. * Красота радостная, радость таинственная (очерки). — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 6, с. 10—15. * Ожог поэзией (о поэтическом цикле «Красное солнышко» Б. Ручьёва). — VIII Ручьёвские чтения. Изменяющаяся Россия в литературном дискурсе: исторический, теоретический и методологический аспекты (сборник трудов международной научной конференции). — [[Магнитогорск]], [[2007 йыл|2007]], с. 253—255. * За великое дело любви (о поэтическом цикле «Красное солнышко» Б. Ручьёва). — «Магнитогорский металл», 20 октября [[2007 йыл|2007]], с. 12. * Знаток уральского края (о Д. Мамине-Сибиряке). — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 11, с. 56—57. * Влюблённый поэт, или «Когда отпускает тяжесть» (предисловие). — Калугин В. «Рубашка жизни». — Магнитогорск, «Алкион», 2012. — с. 7. * Вселенная слова для Бориса Ручьёва. — «Магнитогорский рабочий», 24 апреля [[2012 йыл|2012]]. — [http://www.mr-info.ru/3857-vselennnaya-slova-dlya-borisa-rucheva.html Веб-ссылка] * Рассказ из ручьёвских фраз (о Б. Ручьёве). — «Магнитогорский рабочий», июль [[2012 йыл|2012]]. — [http://magopc.ru/news/719.htm Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111044/http://magopc.ru/news/719.htm |date=2016-03-04 }} * Сохранивший равновесие (о Б. Ручьёве). — «Магнитогорский рабочий», 24 октября [[2012 йыл|2012]]. — [http://www.mr-info.ru/5615-sohranivshiy-ravnovesie.html Веб-ссылка] * Из бесед с поэтом (о Б. Ручьёве). — «Магнитогорский металл», 19 января 2013. — [http://magmetall.ru/contribution/13566.htm Веб-ссылка] * Рассказ из ручьёвских фраз (о Б. Ручьёве). — «Магнитогорский рабочий», 9 августа 2013. — [http://www.mr-info.ru/7433-rasskaz-iz-ruchevskih-fraz.html Веб-ссылка] * Рассказ из ручьёвских фраз (о Б. Ручьёве). — «Магнитогорский металл», 31 августа 2013. — [http://magmetall.ru/contribution/14848.htm Веб-ссылка] * «Фауст», Ручьёв и «индустриальная история» (о Б. Ручьёве). — «Магнитогорский рабочий», 26 октября 2013. — [http://www.mr-info.ru/8022-faust-ruchev-i-industrialnaya-istoriya.html Веб-ссылка] === Телефильмдәр сценарийҙары === * Дом * Золотые числа Пифагора * Камни счастья * Так говорил Заратустра * Цивилизация Мухаметзяна Хакимова —"Альфаир" документаль фильмдәр студияһы ([[Магнитогорск]]), режиссёр В. Трофимов === Музыкаль әҫәрҙәрҙең әҙәби нигеҙе === * кантата «На Урале заводском» 10 өлөштән тора (композитор В. Сидоров) — «Уральская кадриль» поэмаһына * сюита «Счастье моё» вокаль ансамбль һәм халыҡ инструменттары оркестры өсөн 4 өлөштән тора (композитор В. Сидоров) * йырҙар «Бедный мальчик», «Могильщик» «Бессонница» альбомынан (автор-башҡарыусы А. Газалиев) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (май, 2005) * «Магнитогорск ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» Почёт Билдәһе (2012) * Д. Н. Мамин-Сибиряк исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премия лауреаты (2004) — «Прощальное слово о знахаре» китабы өсөн. * Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһе дәүләт премияһы]] (2005) * Борис Ручьев исемендәге әҙәби премия (1998) * [[Силәбе өлкәһе]] мәҙәниәт Фондының Цветаева премияһы (1994) * Документаль фильмдар фестивале дипломы ([[Төмән]] ҡалаһы) — «Золотые числа Пифагора» фильмы сценарийы өсөн * Туғыҙынсы Евразия телефорумының махсус дипломы «За достижение интеллектуальных высот» (2006) — «Цивилизация Мухаметзяна Хакимова» фильмы сценарийы өсөн == Әҙәбиәт == * Андреева Е. «Слово — океан безбрежный…» (о жизни и творчестве Риммы Дышаленковой). — VI Ручьёвские чтения: Сборник материалов межвузовской научной конференции. [[Магнитогорск]], [[2001 йыл|2001]], т. I, с. 113—115. * Беличенко О., Багиров С. Я живу на Урале… — ГТРК «Южный Урал», 16 мая 2013. — [http://www.mgntv.ru/vesti/culture/2929-ya-zhivu-na-urale.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416050848/http://www.mgntv.ru/vesti/culture/2929-ya-zhivu-na-urale.html |date=2016-04-16 }} * Вилинский О. Я жизнь с Магнитки начала. — «Магнитогорский рабочий», 21 февраля [[1985 йыл|1985]]. * Вилинский О. «Ах, сердце бедное мое…» (штрихи к портрету). — «Магнитогорский рабочий», [[11 ғинуар|11 января]] [[2002 йыл|2002]]. * Вилинский О. Уральские узоры. — «Магнитогорский рабочий», 10 января [[2007 йыл|2007]]. — [http://www.mr-online.ru/online/culture/uralskie-uzory Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Гайваронцев Я. Бытовая магия (о книге Р. Дышаленковой «Прощальное слово о знахаре»). — «Челябинский рабочий», 16 января [[2002 йыл|2002]]. — [http://www.chrab.chel.su/archive/16-01-02/3/A140355.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516101955/http://www.chrab.chel.su/archive/16-01-02/3/A140355.DOC.html |date=2007-05-16 }} * Гальцева Л. «Поэзии отзывчивый язык». — Каменный пояс. — [[Силәбе|Челябинск]], [[1974 йыл|1974]], с. 203—230. * Горбатова Е. Креативное краеведение. — «Магнитогорский металл», 22 мая [[2012 йыл|2012]]. — [http://magmetall.ru/contribution/11750.htm Веб-ссылка] * Духина И. Люди и книги: Римма Дышаленкова как поэт и знахарь русской национальной культуры. —"[[Силәбе|Челябинск]]", [[2002 йыл|2002]], № 7, с. 74—75. * Заманский Л., Воронин Л. Ведь наше время состоит из нас. — «Литературная учёба» ([[Мәскәү|Москва]]), 1980, № 2. * Каганис В. Территория мудрости Риммы Дышаленковой. — «Магнитогорский металл», 28 апреля [[2001 йыл|2001]]. * Каньшина А. Приношение Ручьёву (творческий вечер Р. Дышаленковой). — «Магнитогорский металл», 21 марта 2013. — [http://magmetall.ru/contribution/13945.htm Веб-ссылка] * Каньшина А. Влюблённая в Урал. — «Магнитогорский металл», 25 мая 2013. — [http://magmetall.ru/contribution/14314.htm Веб-ссылка] * Кирсанова М. «Слово — океан безбрежный». — «Магнитогорский рабочий», 11 декабря 1999. * Кондратковская Н. Черты рабочей одухотворённости (о книге Р. Дышаленковой «Четыре окна»). — «Магнитогорский рабочий», 4 ноября [[1978 йыл|1978]]. * Мережников Н. Окна в поэтический мир Риммы Дышаленковой. — «Урал» (Свердловск), [[1979 йыл|1979]], № 2. * Моргулес И. «Этот голос, чистый голос…». — «Южноуральская панорама» ([[Силәбе|Челябинск]]), 2 июня [[2006 йыл|2006]], с. 4. * Павлов А. Земля, объятая материнством. — «Вечерний Челябинск», 31 января [[1981 йыл|1981]]. * Павлов А. Услышать молчание народа (интервью с Риммой Дышаленковой). — «Магнитогорский металл», 1 сентября [[2005 йыл|2005]]. — [http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=509 Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Павлов А. Волшебство сокровенного слова. — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 2, с. 45. * Павлов А. Свет далёкий (о творчестве Риммы Дышаленковой). — VIII Ручьёвские чтения. Изменяющаяся Россия в литературном дискурсе: исторический, теоретический и методологический аспекты (сборник трудов международной научной конференции). — [[Магнитогорск]], [[2007 йыл|2007]], с. 278—280. * Перчаткина К. Ощущение любви. — Вести. Магнитогорск (ГТРК «Южный Урал»), 19.01.2012. — [http://www.mgntv.ru/vesti/culture/608-oschuschenie-lyubvi.html#.T54U4rN1Czk Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314101542/http://www.mgntv.ru/vesti/culture/608-oschuschenie-lyubvi.html#.T54U4rN1Czk |date=2016-03-14 }} * Писатели Челябинской области (биобиблиографический справочник). — [[Силәбе|Челябинск]], [[1992 йыл|1992]], c. 84—86. * Расторгуев А. В потоке одушевлённого времени (о книгах А. Павлова и Р. Дышаленковой). — Официальный сайт поэта Андрея Расторгуева, 6 декабря [[2006 йыл|2006]]. — [http://www.arastorguev.ru/bibliocritic.php?code=16 Веб-ссылка] * Рубинская Н. Мир творимых перемен (о книге Р. Дышаленковой «Ангел Времени»). — «Челябинский рабочий», 10 января [[2007 йыл|2007]]. — [http://www.chrab.chel.su/archive/10-01-07/3/A126559.DOC.html Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516101907/http://www.chrab.chel.su/archive/10-01-07/3/A126559.DOC.html |date=2007-05-16 }} * Семиног В. Дышаленкова Римма Андрияновна. — Магнитогорск (краткая энциклопедия). — [[Магнитогорск]], Магнитогорский дом печати, [[2002 йыл|2002]], с. 372. * Скоробогатов, А. В. Дышаленкова Римма Андрияновна : поэтесса : 60 лет со дня рождения / Александр Валерьевич Скоробогатов // Календарь знаменательных и памятных дат. Челябинская область, 2002. Челябинск, 2002. С. 33-34 : фото. Библиогр.: с. 34-35. Цифровую копию статьи см. на сайте — [http://скоробогатовспб.рф скоробогатовспб.рф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011002942/http://xn--80abbdd4b2aabcmekkm.xn--p1ai/ |date=2015-10-11 }} на странице Публикации. * Современная Ахматова. Автор книг про «Калябу-Малябу» всё чаще пишет для детей. — Verstov.info, 17 мая 2013. — [http://www.verstov.info/news/culture/28949-sovremennaya-ahmatova-avtor-knig-pro-kalyabu-malyabu-pishet-vse-chasche-dlya-detey.html Веб-ссылка] * Современный литературно-библиографический справочник. — [[Силәбе|Челябинск]], Издательский дом «Светунец», [[2005 йыл|2005]], с. 49—50. * Таянова Т. «Ангел Времени» (Р. Дышаленковой исполнилось 65 лет). — «Магнитогорский металл», 20 января [[2007 йыл|2007]], с. 12. — [http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=3605 Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006174235/http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=3605 |date=2007-10-06 }} * Таянова Т. За пределами действительности. — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 2, с. 44. * Таянова Т. ''Ясно''видение и ''ясно''ведение: в свете книг Р. Дышаленковой «Прощальное слово о знахаре» и «Ангел времени». — VIII Ручьёвские чтения. Изменяющаяся Россия в литературном дискурсе: исторический, теоретический и методологический аспекты (сборник трудов международной научной конференции). — [[Магнитогорск]], [[2007 йыл|2007]], с. 255—259. * Таянова Т. Дом, наполненный теплом (Ясновидение и ясноведение: в свете книг Риммы Дышаленковой). — «Магнитогорский металл», 18 декабря [[2007 йыл|2007]], с. 7. * Таянова Т. «Родомыслы» Риммы Дышаленковой. — Поэзия Магнитогорска: опыт исследования региональной литературы (сборник научных статей). — [[Магнитогорск]], Издательство МаГУ, 2008, c. 38—44. * Территория мудрости Риммы Дышаленковой (рекомендательный библиографический указатель). — [[Силәбе|Челябинск]], ГУК «Челябинская областная юношеская библиотека», [[2007 йыл|2007]], 24 с. Составитель: Т. Губка. Тираж: 50 экз. — [https://web.archive.org/web/20080229064105/http://www.unbi.uu.ru/lib_pub/Polnotext/2007_Dishalenkova.doc Веб-ссылка] * Урал литературный (краткий биобиблиографический справочник). — [[Силәбе|Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, 1988, с. 95. * Чернышева О. Тесто жизни (о книге Р. Дышаленковой «С высоты земли»). — VI Ручьёвские чтения: Сборник материалов межвузовской научной конференции. [[Магнитогорск]], [[2001 йыл|2001]], т. I, с. 115—117. * Шевченко Е. Чёрный георгин Риммы Дышаленковой. — «Магнитогорский металл», 10 ноября [[2007 йыл|2007]], с. 13. * Шевченко Е. Усмешливое сердце Риммы Дышаленковой. — «Магнитогорский металл», 14 января [[2012 йыл|2012]]. — [http://magmetall.ru/contribution/10752.htm Веб-ссылка] * Шевченко Е. Уральская Коляба-Моляба. — «Магнитогорский металл», 21 января [[2012 йыл|2012]]. — [http://magmetall.ru/contribution/10809.htm Веб-ссылка] * Шевченко Е. Улетай, туча! — «Магнитогорский металл», 21 сентября 2013. — [http://magmetall.ru/contribution/14971.htm Веб-ссылка] * Шевченко Е. Кем богата Магнитка. — «Магнитогорский металл», 17 июля 2014. — [http://magmetall.ru/contribution/16638.htm Веб-ссылка] * Шишов К. «Рубашка жизни». — «Западно-Восточный Альянс» ([[Магнитогорск]]), [[2007 йыл|2007]], № 2, с. 44. * Юдина О. Встреча на Новом Арбате. — «Магнитогорский металл», 19 июля 2008, с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2008-07-19_12.pdf Веб-ссылка] == Һылтанмалар == === Р. Дышаленкова әҫәрҙәре === * [http://lit.lib.ru/d/dyshalenkowa_r_a/ Дышаленкова, Римма Андрияновна]<span> в </span>библиотеке Максима Мошкова * [https://web.archive.org/web/20190718113445/http://www.litsovet.ru/index.php/author.page?author_id=5967 Произведения Риммы Дышаленковой в издательской системе «Литсовет»] * [http://samlib.ru/editors/d/dyshalenkowa_r_a/ Произведения Риммы Дышаленковой в журнале «Самиздат»] * {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/d/dyshalenkova/}}Журнальном зале{{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/d/dyshalenkova/}} * [http://music.lib.ru/r//radio_m_m/alb6.shtml Музыкально-поэтическая история Магнитки — цикл радиопередач по сценарию Риммы Дышаленковой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205110105/http://music.lib.ru/r/radio_m_m/alb6.shtml |date=2007-02-05 }} * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=1b157h1b3 Информация о книгах Риммы Дышаленковой на сайте «Библус» (1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513070604/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=1b157h1b3 |date=2016-05-13 }} * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=179j46g1 Информация о книгах Риммы Дышаленковой на сайте «Библус» (2)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513074215/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=179j46g1 |date=2016-05-13 }} === Римма Дышаленкова тураһында мәғлүмәт === * {{book-chel|5632}} * [http://www.chelarhiv.ru/spravochnik/1/dysch.html Информация о Римме Дышаленковой в Челябинском областном архиве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927191155/http://www.chelarhiv.ru/spravochnik/1/dysch.html |date=2007-09-27 }} * [http://chelspr.narod.ru/dischalenkova.html Римма Дышаленкова на сайте Челябинского отделения СП России] * [http://www.chelarhiv.ru/cpq/thumbnails.php?album=13 Фотовыставка «Юбилей поэтессы Риммы Андрияновны Дышаленковой» на сайте Челябинского областного архива] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927191201/http://www.chelarhiv.ru/cpq/thumbnails.php?album=13 |date=2007-09-27 }} * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=38904 Римма Дышаленкова на сайте «Биография.ру»]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар == <div class="references small"> {{Примечания}} </div> [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] ghzlsb2v6lhgsj2394eanjvetli71ux 0 143762 1309166 1264560 2026-11-07T20:16:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309166 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Өфө «Гидравлика» агрегат предприятиеһы акционерҙар йәмғиәте''' — авиация һәм, шулай уҡ, ракета-космос һәм оборона техникаһын эшләү һәм комплектлау өсөн тауарҙар етештереү буйынса Рәсәй агрегат предприятиеһы. Ростех Дәүләт корпорацияһының «Авиация ҡорамалдары» холдингы составына инә. == Предприятие тарихы == Предприятие [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиация сәнәғәтендә ҡатлауҙар һәм тығыҙлағыс материалдар етештереү буйынса 1939 йылдың май айында Ржев ҡалаһында төҙөлгән тәүге завод нигеҙендә ойошторола. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас Ржев заводын тәүҙә [[Һарытау]]ға, һуңынан [[Өфө]]гә күсерәләр, унда уның филиалы ойошторола. 1942 йылдың майында предприятие баш предприятие сығарған продукцияһының бөтә исемлеген тергеҙеүгә өлгәшә. 1943 йылдың ғинуарында Ржев заводының Өфө филиалы үҙ аллы предприятие — 85-се дәүләт заводы була. 1944—1945 йылдарҙа предприятие фильтрҙар, агрегаттар, юғары теүәллек һәм эшкәртеү таҙалығы менән эшләнеүсе әйберҙәрҙе үҙләштерә. 1946 йылда завод шулай уҡ граждандар продукцияһы, халыҡ мәнфәғәте өсөн керогаздар сығара башлай. 1948 йылда борт селтәрен радиоҡамасауҙан һаҡлау өсөн һығылмалы металл еңсә һәм еҙҙән ышыҡлаусы еңсә сығарыла башлай. 1951—1960 йылдарҙа предприятие Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең яңы двигателдәре өсөн яғыулыҡ-май агрегаттары сығара башлай. 1956 йылдың июлендә завод базаһында «Гидромеханика» тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы (ОКБ) булдырыла, ул 85-се завод өсөн металл эсәктәргә, фильтрҙар һәм агрегаттарға конструктор документацияларын төп эшләүсе булып тора. 1961—1965 йылдарҙа предприятие авиация һәм космонавтикала ҡулланылыусы ҡатмарлы гидравлик, яғыулыҡ, һауа фильтрҙары, гидроагрегаттар эшләй башлай. Бында борт электр селтәрен артыҡ көс төшөүҙән һаҡлаусы автомат етештерелә башлай. 1966 йылдың сентябрендә предприятиеның исеме үҙгәртелә һәм ул «Гидравлика» тип атала башлай. 1965—1970 йылдарҙа предприятиела ТА-6 тибындағы ярҙамсы газ турбиналы двигателдәр сығарыуға йүнәлтелгән махсуслаштырылған производство ойошторола. Тутыҡмай торған ҡоростан айырыуса йоҡа стеналы торбалар һәм эсәктәр, «Москвич-412» двигателе өсөн ҡайһы бер комплектлаусы әйберҙәр, юғары етештереүсәнлекле аэродром фильтр-сепараторҙары сығарыла башлай. 1969 йылда [[Саҡмағош]] ауылында заводтың тығыҙлаусы әйберҙәр сығара башлаған филиалы асыла. 1971—1980 йылдарҙа Советтар Союзында беренсе тапҡыр фтор ҡатламлы һығылмалы эсәк етештереү барлыҡҡа килә. Программа менән идара ителеүсе станоктар өсөн күпләп сатраш суппорт етештереү үҙләштерелә. Бормалы үҙгәрткес етештереү буйынса цех эшләтеп ебәрелә. 1980—1990 йылдарҙа ярҙамсы газ турбиналы двигателдәр, турбонасос ҡулайламалар, авиация һәм космос өсөн яңы фильтрҙар һәм агрегаттар, металлургия һәм машиналар эшләү өсөн эсәктәр сығара башлай. 2000-се йылдарҙа машина-трактор сәнәғәте, атом энергетикаһы, нефтегазхимия һәм башҡа ҡайһы бер тармаҡтар өсөн фильтрҙар, эсәктәр, компенсаторҙар етештереү асыла. 2002 йылдың ноябрендә Өфө агрегат предприятиеһы «Гидравлика» Федераль дәүләт унитар предприятиеһы уставы раҫлана. 2011 йылдың июлендә предприятие «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» акционерҙар йәмғиәтенә әүерелә һәм Ростех Дәүләт Корпорацияһы составына инә. == Етәкселәре == * Глинкин, Сергей Александрович (1939 майы — 1943 йылдың ғинуары) * Гутцайт, Семен Михайлович (1943 йылдың ғинуары — сентябрь 1948) * Герасименко, Сергей Андреевич (сентябрь 1948—1953 июль) * Михайлов Иван Андреевич (1953 июль — июль 1954) * Голованев, Дмитрий Иванович (1954 июль — сентябрь 1956) * Павлов Леонид Ильич (1957 февраль — март 1974) * Тужилов, Георгий Петрович (март 1974—1984 ғинуар) * Коробов, Владислав Петрович (июнь 1984—1986 октябрь) * Хузин, Ирек Саитович (1986 ноябрь — май 1999) * Пучнин, Николай Борисович (1999 июнь — март 2005) * Новиков, Виктор Алексеевич (июль 2005—2012, июнь) * Малышев, Василий Викторович (июль 2012—2013 февраль) * Жуковский, Виктор Михайлович (2013 февраль — август 2013) * Лютов, Николай Александрович (август 2013—2016 июль) * Денисов Сергей Александрович (июль 2016—2017 ғинуар) * Новиков, Виктор Алексеевич (2017 ғинуар — әлеге ваҡыт буйынса) == Бөгөнгө көндә предприятие == «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» акционерҙар йәмғиәте хәҙерге ваҡытта авиация һәм ракета-космос тәғәйенләнешендәге продукция эшләй һәм етештерә: металл һәм фтор ҡатламлы еңсәләр һәм компенсаторҙар, төрлө авиация агрегаттары, фильтрҙар (гидравлик, яғыулыҡ, майлы, һауалы). Етештерелгән продукциялар исемлегенә ТА-6, ТА-8, ТА-12 тибындағы ярҙамсы газ турбиналы двигателдәр, турбина ҡулайламалары инә. Предприятие етештергән двигателдәр Ан-22, Ил-76, Як-42, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Бе-200, Ми-26 самолеттарына һәм вертолеттарына ҡуйыла. Заводтың партнерҙары иҫәбенә [[Рәсәй]] һәм [[БДБ]] илдәренең бик күп предприятиеләре инә. «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» акционерҙар йәмғиәте үҙенең етештергән продукцияһын [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Һиндостан]], [[Польша]], [[Чехия]], [[Словакия]], [[Румыния]] кеүек башҡа илдәргә лә ебәрә. [[2011 йыл]]да табыш 1,09 миллиард һум тәшкил итә, уларҙың 1 млрд һумы граждандар продукцияһын һатып алына, саф килеме 9,49 миллион һум, йәмғиәттең устав капиталы — 2,3 миллион һум тәшкил итә<ref>{{cite web |url = http://www.kommersant.ru/doc-rss/2122399 |title = Гендиректором «Гидравлики» назначен Виктор Жуковский |author = Ирина Самойлова |date = 2012-02-08 |work = |publisher = Коммерсантъ Башкортостан. Уфа |accessdate = 2013-07-30 |lang = ru }}</ref>. [[2011 йыл]]да етештереү ҡеүәтен үҫтереү өсөн «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» 439,4 миллион һум йүнәлтә, шуның арҡаһында инновацион продукция өлөшө 5,6 % тәшкил итә<ref>[http://sterlegrad.ru/newsrb/community/26990-mer-ufy-irek-yalalov-posetil-uap-gidravlika.html Мэр Уфы Ирек Ялалов посетил «УАП «Гидравлика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522175203/http://sterlegrad.ru/newsrb/community/26990-mer-ufy-irek-yalalov-posetil-uap-gidravlika.html |date=2012-05-22 }}</ref>. [[2013 йыл]]да "Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»"ның саф табышы 30,44 миллион һум тәшкил итә. Был 2012 йыл күрһәткесенән 1,7 тапҡырға күберәк. Гидравликаның килеме 2013 йыл менән сағыштырғанда 17,7 %-ҡа арта һәм 2,33 миллиард һум тәшкил итә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/619233/#ixzz3MGRfOLhK Уфимская «Гидравлика» увеличила прибыль по РСБУ в 2013 году в 1,7 раза]</ref>. [[2014 йыл]]да «Гидравлика» сифат менән идара итеүҙең ISO 9001һәм AS/EN 9100 халыҡ-ара системаһына күсә. Халыҡ-ара стандарттар Өфө аэрокосмос сәнәғәте предприятиеһының сит ил баҙарында көнәркәшлек һәләтлеген күтәреүгә йүнәлтелгән<ref>[http://www.bashinform.ru/news/652726/# УАПО» и «Гидравлика» перейдут на международные стандарты качества]</ref>. [[2014 йыл]]да «Авиация ҡорамалдары» холдингы «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»»ла ярҙамсы көс ҡоролмалары (ВСУ) етештереү һәм сығарыуҙы ике тапҡырға арттыра. «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»»ла, етештерелгән продукцияның дөйөм күләмендә уларҙың өлөшө 20%-тан 45 %-ҡа тиклем арта. Күҙалланыуынса, 2020 йылда предприятие 150 ВСУ сығарыуҙы яйға һаласаҡ, шул арҡала Ил-76МД-90А самолетына, Ми-26 вертолетына, һәм башҡаларға двигателдәр эшләү тормошҡа ашырыласаҡ<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2393793 «Ростех» планирует удвоить выпуск ВСУ на уфимской «Гидравлике»]</ref>. «Өфө Агрегат Предприятиеһы «Гидравлика»» Як-130 уҡыу-хәрби самолеты өсөн гидравлик яғыулыҡ фильтры һәм фтор ҡатламлы еңсәләр етештерәсәк. Гидравлик яғыулыҡ фильтры юғары кимәлдә фильтрләү һәләтенә эйә, бынан тыш, ул аналогынан байтаҡҡа (0,5 кг-ға) еңел, шуға күрә бындай ике ҡулайлама ҡуйыу иҫәбенә самолеттың ауырлығын 1 килограмға кәметергә мөмкин. Як-130 уҡыу-хәрби самолетын яңы ҡорамалдар менән тәьмин итеү тураһында «Авиация ҡорамалдары» холдингы һәм «Иркут» корпорацияһы араһында килешеүгә ҡул ҡуйыу арҡаһында, етештереүҙе башлауға өлгәшелә<ref>[http://www.metalinfo.ru/ru/news/73126 Авиационное оборудование и Иркут развивают сотрудничество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250502103727/https://www.metalinfo.ru/ru/news/73126 |date=2025-05-02 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://ufacity.info/press/news/167481.html Уфимское агрегатное предприятие «Гидравлика» отмечает 75-летие со дня основания] (рус.) (30 июля 2014). * [http://www.i-mash.ru/news/nov_predpr/47028-kholding-aviacionnoe-oborudovanie-narastit-obemy.html Холдинг «Авиационное оборудование» нарастит объемы выпуска ВСУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115625/http://www.i-mash.ru/news/nov_predpr/47028-kholding-aviacionnoe-oborudovanie-narastit-obemy.html |date=2016-03-04 }} (рус.) (30 июля 2014). [[Категория:Башҡортостан компаниялары]] [[Категория:Өфө предприятиелары]] [[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]] sa6jgf5365ornoybnk9rcox39h01svt 0 143886 1309326 1273025 2026-11-08T10:40:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309326 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иофе Вениамин Викторович''' ([[29 июнь]] [[1938 йыл]] — [[2002 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, тарихсы, публицист. == Биографияһы == Вениамин Викторович Иофе 1938 йылдың 29 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1938 йылда ғаилә [[Ленинград]]ҡа күсә. 1962 йылда Ленинград химия-технология институтын тамамлай. 1962—1964 йылдарҙа — Ленинград синтетик каучук ғилми-тикшеренеү институты аспиранты. 1964 йылда «Колокол» легаль булмаған ижтимағи-сәйәси үҙнәшер журналында (Ленинград) СССР-ҙа демократия үҫеше перспективаһы тураһында үҙенең мәҡәләләрен баҫтыра. 1965 йылдың 26 ноябрендә ҡулға алына һәм [[Ленинград]] ҡала суды тарафынан РСФСР Енәйәт кодексының 70-се статьяһының 1-се өлөшө һәм 72-се статья буйынса Совет власына ҡаршы пропаганда өсөн, 3 йылға иркенән мәхрүм ителеп, ҡаты режимлы колонияла тотолоуға хөкөм ителә. Хөкөм язаһын Мордва АССР-ындағы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерында үтә. 1968 йылда азат ителә. 1969—1990 йылдарҙа Ленинград предприятиеләрендә инженер булып эшләй. С. Песков һәм С. Д. Рождественский псевдонимдары аҫтында «Память», «Сумма» үҙнәшер йыйынтыҡтарында СССР-ҙа сәйәси оппозиция тарихы буйынса мәҡәләләр баҫтырып сығара. «Мемориал» ойошмаһын булдырыу инициаторҙарының береһе, 1989 йылдан Санкт-Петербург «Мемориал» йәмғиәтенең рәйестәше. 1992 йылда «Мемориал» Фәнни-мәғлүмәт үҙәген ойоштора һәм етәкләй. СССР-ҙың Төньяҡ-Көнбайыш төбәгендә сәйәси репрессиялар тарихын өйрәнеү менән шөғөлләнә («СЛОН», «[[Сандармох]]»). Вениамин Викторович Санкт-Петербургтың Троицк майҙанында сәйәси репрессиялар ҡорбандарына һәйкәл «Соловецкий камень» ҡуйыу инициаторы була<ref>[http://www.solovki.ca/events/stonepiter_02.php Идея поставить камень с Соловков принадлежит Вениамину Иофе]</ref>. Вениамин Иофе 2002 йылда [[Санкт-Петербург]]та вафат була, Красненькое зыяратында ерләнгән. == Библиография == Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары Баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм СССР-ҙа ижтимағи-сәйәси оппозиция тарихы буйынса 100-ҙән ашыу мәҡәлә авторы. Шул иҫәптән: * Соловки. Большой побег 1928 года. Труды Морской арктической комплексной экспедиции. Вып .IX: Соловецкие Острова Т .2: Остров Большая Муксалма. — М., 1996. С . 214—217. * К пятидесятой годовщине постановления ЦК ВКП(б) О журналах Звезда и Ленинград от 14 августа 1946 года // Звезда. — 1996. — № 8. — С. 25. * Большой террор и имперская политика СССР: По следам большого соловецкого расстрела 1937 года // Посев (Москва) — 1997. № 5. С. 35-37. * Соловецкий расстрел 1937 года. Мемориальное кладбище Сандормох. 1937: 27 октября — 4 ноября. — СПб., 1997. * Соловецкий расстрел 1937 года. Остання адреса. Т . 1. — Київ , 1997. С. 28-30. * Дни памяти: Сандормох — Соловки. Мемориал: Информационный бюллетень Правления Международного историко-просветительского благотворительного и правозащитного общества «Мемориал». 1999. № 13. С . 28-33. * Большой Соловецкий побег 1925 года. Новая Польша (Варшава). 2002. № 7-8. С .75-78. * Архив МВД КАССР как источник изучения истории политических репрессий 1920—1930-х гг. Отчёт по результатам работы бригады историко-архивной комиссии ЛО «Мемориал» в архиве МВД КАССР 29.10-02.11.1990 г. в Петрозаводске. Конференция «Соловецкие лагеря особого назначения». — Ленинград, 10-11 декабря 1990. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://hro.org/node/5222 Памяти Вениамина Иофе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207094744/http://www.hro.org/node/5222 |date=2017-12-07 }} * [https://web.archive.org/web/20181128111011/http://www.encspb.ru/object/2860413680?lc=ru Иофе Вениамин Викторович] * [http://www.solovki.ca/people_18/v_ioffe.php Он возрождал служения в Соловках] * [http://www.memo.ru/d/3395.html Десятые Чтения памяти Вениамина Иофе (2012)] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:29 июндә тыуғандар]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:20 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:2002 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] ax7zme3cs3bk639d7ojbyc7b4ohcw6d 0 145047 1309169 1062526 2026-11-07T20:24:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309169 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гиресунспор''' ({{lang-tr|Giresunspor}}) — [[Төркиә|төрөк Гиресунспор ҡалаһы]] футбол клубы, әлеге ваҡытта Беренсе лигала уйнай, Төркиә футбол лигалары системаһында икенсе урында тора. Команда өйҙәге матчтарын яҡынса 28 000 тамашасыны һыйҙырған Гиресун Ататөрк стадионында үткәрә. == Тарих == Башта «Гиресунспор» 1925 йылда Фәүзи һәм Фаруҡ Бейҙәр тарафынан «Билалспор» клубына ҡаршы ярышыусы итеп нигеҙләнә. Клубы һары-күк төҫтә сығыш яһай. Клуб спортсылары футболдан тыш еңел атлетика һәм һыу спорты төрҙәре менән шөғөлләнә. Яңы законға ярашлы, «Гиресунспор» [[1941 йыл]]дың 28 мартында үҙе йәшәүен туҡтатырға мәжбүр була<ref name="giresunspor.com"><div>[http://www.giresunspor.com.tr/Kurumsal/Hakkimizda Kulübümüz Hakkında] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107210904/http://www.giresunspor.com.tr/Kurumsal/Hakkimizda |date=2019-01-07 }}</div></ref>. 26 йылдан һуң, [[1967 йыл]]да, клуб тергеҙелә. Ул урындағы ҡайһы бер командалар менән берләшә һәм улар араһындағы «Ешильтепеспор» командаһының аҡ-йәшел төҫөн ала. «Гиресунспор» башта Икенсе лигаға индерелә һәм дүрт йылдан һуң Беренсе лигаға сыға. 1975/76 миҙгеле клуб тарихында әле лә иң уңышлы миҙгел булып ҡала. «Гиресунспор» баш тренер Каптан Тамер етәкселегендә Беренсе лиганың алтынсы урынын биләй. Ә инде киләһе миҙгелдәге чемпионатта таблицаның һуңғы урынын биләй һәм Беренсе лиганан сығарыла. Шул ваҡыттан башлап «Гиресунспор» төп төрөк футбол лигаһында уйнамай. Бынан тыш, алдағы йылда Икенсе лиганың Ҡыҙыл төркөмөндә арттан икенсе урынды биләп, Өсөнсө лигаға төшә. Шул ваҡыттан алып «Гиресунспор» Төркиә футбол системаһында башлыса икенсе һәм өсөнсө лигала ғына уйнай<ref name="giresunspor.com"><div>[http://www.giresunspor.com.tr/Kurumsal/Hakkimizda Kulübümüz Hakkında] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107210904/http://www.giresunspor.com.tr/Kurumsal/Hakkimizda |date=2019-01-07 }}</div></ref>. 2016/17 миҙгелендә «Гиресунспор» Беренсе лигала Суперлигаға сығыу өсөн плей-оффта уйнай һәм ундағы ике уйын һөҙөмтәһе буйынса ярымфиналда «Эскешәхәрспор» командаһынан еңелә. == Дәғүәселәре == «Гиресунспор» клубының иң принципиаль дәғүәсеһе булып күрше Орду ҡалаһының «Ордуспор» командаһы тора. Шулай уҡ «Ризеспор» командаһы менән дә ул шулай уҡ ҙур конкуренцияла тора. Бөтә был клубтар [[Ҡара диңгеҙ]] яры буйында урынлашҡан ҡалаларҙа төпләнгән, шуға күрә улар араһындағы матчтарҙы «Ҡара диңгеҙ ярыштары» тип йөрөтәләр<ref><div>[http://tr.beinsports.com/haber/derbi-giresunun Un Derbi Giresun'!]</div></ref>. == Стадион == Гиресунспор стадионы яҡынса 19 750 самаһы тамашасыны һыйҙыра. Тамашасылар өсөн 12 000 пластик ултырғыс йыһазландырылған. Арена ҡала үҙәгенән көнбайышта урынлашҡан һәм уның менән яр буйы урамы менән тоташҡан. Хәҙерге Төркиәгә нигеҙ һалыусы хөрмәтенә стадион [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Мостафа Кәмал Ататөрк исеме]] менән аталған. 2009/2010 йылдар миҙгелендә стадион реконструкциялана. Тамашасылар өсөн ултырғыстар көньяҡ трибунала ҡуйыла. Артабан стадионды модернизациялау ваҡытында [[2012 йыл]]да прожекторҙар системаһы төҙөлә. == Ағымдағы составы == <small>2018 йылдың 2 ноябренә ҡарата. Сығанағы: [https://www.transfermarkt.com/jumplist/startseite/verein/11688 уйынсылар исемлеге transfermarkt.com]</small> {| border="0" id="123" | bgcolor="#FFFFFF" id="126" valign="top" width="48%" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" id="127" ! id="130" width="1%" |№ ! id="132" width="1%" | ! id="133" width="1%" |Позиция ! id="135" width="75%" |Имя ! id="137" width="1%" |Год рождения |- id="139" | align="right" id="140" |2 | align="center" id="142" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="143" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="146" |[[Куру, Угур|Угур Куру]] | align="center" id="149" |1989 |- id="151" | align="right" id="152" |4 | align="center" id="154" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="155" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="158" |[[Демир, Айкут|Айкут Демир]] | align="center" id="161" |1988 |- id="163" | align="right" id="164" |5 | align="center" id="166" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="167" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="170" |[[Каялы, Абдюлькадир|Абдюлькадир Каялы]] | align="center" id="173" |1991 |- id="175" | align="right" id="176" |6 | align="center" id="178" |<span class="nowrap">[[Файл:Snake_Flag_of_Martinique.svg|граница|22x22пкс|Флаг Мартиники]]</span> | align="center" id="179" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="182" |[[Сери, Вильям|Вильям Сери]] | align="center" id="185" |1988 |- id="187" | align="right" id="188" |7 | align="center" id="190" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Guinea.svg|граница|22x22пкс|Флаг Гвинеи]]</span> | align="center" id="191" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="194" |[[Ландель, Ги-Мишель|Ги-Мишель Ландель]] | align="center" id="197" |1990 |- id="199" | align="right" id="200" |8 | align="center" id="202" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="203" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="206" |[[Гёргюлю, Ферхат|Ферхат Гёргюлю]] | align="center" id="209" |1991 |- id="211" | align="right" id="212" |9 | align="center" id="214" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Nigeria.svg|граница|22x22пкс|Флаг Нигерии]]</span> | align="center" id="215" |[[Нападающий (футбол)|Нап]] | id="218" |[[Дауда, Абиола|Абиола Дауда]] | align="center" id="221" |1988 |- id="223" | align="right" id="224" |10 | align="center" id="226" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="227" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="230" |[[Рейс, Мухаммет|Мухаммет Рейс]] | align="center" id="233" |1984 |- id="235" | align="right" id="236" |11 | align="center" id="238" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="239" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="242" |[[Багыш, Каган|Каган Багыш]] | align="center" id="245" |1998 |- id="247" | align="right" id="248" |14 | align="center" id="250" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="251" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="254" |[[Сюрмели, Кюршад|Кюршад Сюрмели]] | align="center" id="257" |1995 |- id="259" | align="right" id="260" |15 | align="center" id="262" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="263" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="266" |[[Окумак, Волкан|Волкан Окумак]] | align="center" id="269" |1989 |- id="271" | align="right" id="272" |17 | align="center" id="274" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Morocco.svg|граница|22x22пкс|Флаг Марокко]]</span> | align="center" id="275" |[[Нападающий (футбол)|Нап]] | id="278" |[[Идазза, Саид|Саид Идазза]] | align="center" id="281" |1989 |- id="283" | align="right" id="284" |20 | align="center" id="286" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|граница|22x22пкс|Флаг Австрии]]</span> | align="center" id="287" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="290" |[[Ильдиз, Мухаммед|Мухаммед Ильдиз]] | align="center" id="293" |1991 |- id="295" | align="right" id="296" |21 | align="center" id="298" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="299" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="302" |[[Уруч, Эмре|Эмре Уруч]] | align="center" id="305" |1994 |} | id="307" width="1%" | | bgcolor="#FFFFFF" id="308" valign="top" width="48%" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" id="309" ! id="312" width="1%" |№ ! id="314" width="1%" | ! id="315" width="1%" |Позиция ! id="317" width="75%" |Имя ! id="319" width="1%" |Год рождения |- id="321" | align="right" id="322" |22 | align="center" id="324" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|граница|22x22пкс|Флаг Азербайджана]]</span> | align="center" id="325" |[[Нападающий (футбол)|Нап]] | id="328" |[[Кёкджю, Озан|Озан Кёкджю]] | align="center" id="331" |1998 |- id="333" | align="right" id="334" |23 | align="center" id="336" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="337" |[[Нападающий (футбол)|Нап]] | id="340" |[[Келеш, Эргин|Эргин Келеш]] | align="center" id="343" |1987 |- id="345" | align="right" id="346" |24 | align="center" id="348" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="349" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="352" |[[Эрол, Бахадир|Бахадир Эрол]] | align="center" id="355" |1994 |- id="357" | align="right" id="358" |25 | align="center" id="360" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="361" |[[Вратарь|Вр]] | id="364" |[[Анапа, Эркан|Эркан Анапа]] | align="center" id="367" |1998 |- id="369" | align="right" id="370" |26 | align="center" id="372" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="373" |[[Вратарь|Вр]] | id="376" |[[Эрдоган, Каяджан|Каяджан Эрдоган]] | align="center" id="379" |1988 |- id="381" | align="right" id="382" |27 | align="center" id="384" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="385" |[[Вратарь|Вр]] | id="388" |[[Атаг, Аныл|Аныл Атаг]] | align="center" id="391" |1990 |- id="393" | align="right" id="394" |33 | align="center" id="396" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="397" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="400" |[[Биринджи, Чаглар|Чаглар Биринджи]] | align="center" id="403" |1985 |- id="405" | align="right" id="406" |35 | align="center" id="408" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="409" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="412" |[[Полат, Саваш|Саваш Полат]] | align="center" id="415" |1997 |- id="417" | align="right" id="418" |38 | align="center" id="420" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="421" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="424" |[[Атик, Фатих|Фатих Атик]] | align="center" id="427" |1984 |- id="429" | align="right" id="430" |80 | align="center" id="432" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Mauritania.svg|граница|22x22пкс|Флаг Мавритании]]</span> | align="center" id="433" |[[Нападающий (футбол)|Нап]] | id="436" |[[Ба, Адама|Адама Ба]] | align="center" id="439" |1993 |- id="441" | align="right" id="442" |90 | align="center" id="444" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_Macedonia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Республики Македонии]]</span> | align="center" id="445" |[[Полузащитник (футбол)|ПЗ]] | id="448" |[[Хусмани, Зени|Зени Хусмани]] | align="center" id="451" |1990 |- id="453" | align="right" id="454" |93 | align="center" id="456" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|граница|22x22пкс|Флаг Турции]]</span> | align="center" id="457" |[[Защитник (футбол)|Защ]] | id="460" |[[Тут, Хюсаметтин|Хюсаметтин Тут]] | align="center" id="463" |1991 |- id="465" | align="right" id="466" |94 | align="center" id="468" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_France.svg|граница|22x22пкс|Флаг Франции]]</span> | align="center" id="469" |[[Нападающий (футбол)|Нап]] | id="472" |[[Сангаре, Ибраим (1994)|Ибраим Сангаре]] | align="center" id="475" |1994 |- id="477" | align="right" id="478" | - | align="center" id="480" |<span class="nowrap">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|граница|22x22пкс|Флаг Германии]]</span> | align="center" id="481" |[[Нападающий (футбол)|Нап]] | id="484" |[[Озан, Ясин|Ясин Озан]] | align="center" id="487" |1991 |} |} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.giresunspor.org.tr/ Официальный сайт клуба «Гиресунспор»] {{tr icon}} * [https://int.soccerway.com/teams/turkey/giresunspor/6042/ Профиль клуба на soccerway.com]{{en icon}} * [http://www.tff.org/Default.aspx?pageID=535&kulupID=3629 Профиль клуба на сайте] Турецкой футбольной федерации{{en icon}} {{tr icon}} {{Тренеры ФК Гиресунспор}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] mmpim3bpv6xbb5m78xib2hey37mpoaz 0 147028 1309222 1052571 2026-11-08T00:44:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309222 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Димитровград''' (болг. <span lang="bg" style="font-style:italic;">Димитровград</span>) — көньяҡ [[Болгария|Болгарияның]] Хасково өлкәһендәге ҡала. == Географик урыны == Ҡала Марица йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан<ref name="autogenerated2">Димитровград // Ҙур Совет Энциклопедияһы. / под ред. а. м. Прохоров. 3-изд. 8 шул. М., «советская энциклопедия», 1972. 267 стр.</ref><ref name="autogenerated3">Димитровград // большой энциклопедический словарь (2-ттары йылдар). / редколл., гл. ред. а. м. Прохоров. 1 шул. М., "советская энциклопедия", 1991. 391 стр.</ref>. == История == Көнбайыш-Мариц бурокүмер бассейнын үҙләштереү кәрәклеге арҡаһында, 1947 йылдың 10 майында ҡала төҙөлөшө башлана<ref name="autogenerated1">[http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ Domino: Dimitrovgrad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118045409/http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ |date=2006-01-18 }}</ref>. [[2 сентябрь|1947йылдың 2 сентябрендә]] ҡала Раковски, Мариин һәм Черноконевый торлаҡ пункттарын ҡушыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә һәм Георгий Димитров хөрмәтенә исем бирелә<ref name="autogenerated3">Димитровград // большой энциклопедический словарь (2-ттары йылдар). / редколл., гл. ред. а. м. Прохоров. 1 шул. М., "советская энциклопедия", 1991. 391 стр.</ref>. 1947 йылда ҡаланы булдырғанда халыҡ һаны 9 мең кеше тәшкил итә <ref name="autogenerated2">Димитровград // Ҙур Совет Энциклопедияһы. / под ред. а. м. Прохоров. 3-изд. 8 шул. М., «советская энциклопедия», 1972. 267 стр.</ref>. Ҡаланы төҙөү дөйөм план буйынса үтә, предприятиелар һәм торлаҡ йорттар менән бергә мәҙәни-көнкүреш учреждениелары төҙөлә һәм йәшелләндереү үтә<ref name="autogenerated2">Димитровград // Ҙур Совет Энциклопедияһы. / под ред. а. м. Прохоров. 3-изд. 8 шул. М., «советская энциклопедия», 1972. 267 стр.</ref>. 1948 йылдан 1950 йылға тиклем ҡаланы "Йәш гвардия" бригадаһының 50 000 ағзаһы төҙөй, улар Болғарҙың 963 ауыл һәм ҡалаларынан киләләр. Уларҙың бер өлөшө яңы ҡаланың халҡына инә<ref name="autogenerated1">[http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ Domino: Dimitrovgrad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118045409/http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ |date=2006-01-18 }}</ref>. Бригадалар унлаған йорттар, химик завод, « Вулкан» заводы, азот ашламалары заводы, юл селтәрҙәрен, тимер юл линияһын, яһалма күл һәм башҡа инфраструктура объекттары төҙөй. Бында икмәк заводы Болгарияла беренселәрҙән булып асыла<ref name="autogenerated1">[http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ Domino: Dimitrovgrad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118045409/http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ |date=2006-01-18 }}</ref>. 1969 йылда халыҡ һаны 44 мең кеше тәшкил итә, ҡала ауыр сәнәғәт һәм энергетика үҙәге булып тора,1970 йылдар башында иң ҙур предприятиелар булып йылылыҡ электр станцияһы (урындағы һоро күмерҙә), «Вулкан» цемент заводы, шифер заводы һәм химик комбинаты, бында шулай уҡ социалистик төҙөлөш музейы һәм планетарий эшләй<ref name="autogenerated2">Димитровград // Ҙур Совет Энциклопедияһы. / под ред. а. м. Прохоров. 3-изд. 8 шул. М., «советская энциклопедия», 1972. 267 стр.</ref>. 1985 йылда халыҡ һаны 54 мең кеше тәшкил итә, ҡала химик машина төҙөү, химия, цемент, туҡыу сәнәғәте һәм аҙыҡ-түлек үҙәге булып тора<ref name="autogenerated3">Димитровград // большой энциклопедический словарь (2-ттары йылдар). / редколл., гл. ред. а. м. Прохоров. 1 шул. М., "советская энциклопедия", 1991. 391 стр.</ref>. {| | valign="top" | {| class="standard" !Йыл !Халыҡ |- |1985 | align="right" |965 53 |- |1992 | align="right" |977 50 |- |2000 | align="right" |004 48 |- |2005 | align="right" |529 42 |- |2010 | align="right" |510 39 |- |} |} == Сәйәси хәл == Димитровград общинаһының кметы (мэр)— Димитров Стефан Димитров (коалиция партияһы: ирекле демократик Союзы (ССД), Игенселек халыҡ союзы (ЗНС), Болгария эшсе социал-демократик партияһы (БСДП), «лидер» (НЛ) һөҙөмтәләре буйынса һайлана. == Сәнәғәте == 2009 йылда бында «Неохим» АД, «Терахим», «Химремонтстрой», «Хлорофил», «Химик» заводтары эшләй<ref name="autogenerated1">[http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ Domino: Dimitrovgrad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118045409/http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ |date=2006-01-18 }}</ref>. == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{Флаг Алжира}} Блида, [[Алжир]] * {{Флаг Венгрии}} Казинцбарцик, [[Венгрия]] * {{Флаг Германии}} Айзенхюттенштадт, [[Германия]] * {{Флаг Греции}} Каламария, [[Греция]] * {{Флаг Италии}} Гроссето, [[Италия]] * {{Флаг Монголии}} Дархан, [[Монголия]] * {{Флаг Польши}} Яңы-Хут, [[Польша]] * {{Флаг России}} [[Мәләкәс|Димитровград]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] * {{Флаг Украины}} Көньяҡ, [[Украина]] == Шулай уҡ ҡара == * Димитровградецтар == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ Димитровград (болғар һәм инглиз телдәрендә)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118045409/http://bulgaria.domino.bg/dimitrovgrad/ |date=2006-01-18 }} {{Панорама|България, Димитровград, Панорамен Изглед на Площадът.jpg|600px|Димитровград, Болгария}} [[Категория:Кеше исемдәре бирелгән ҡалалар]] [[Категория:1947 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] gl5beubnrve3xieyzczi6evqks05yvw 0 147620 1309312 1202609 2026-11-08T09:02:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309312 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Балыҡсылар ғибәҙәтханаһы, Изге апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы''' — [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтағы]] православие ҡорамы Адресы: Санкт Петербург ҡалаһы, Заневский проспекты, 65-се йорт, 2-се корпус. == Башы == Изге апостол Андрей Первозванний ғибәҙәтханаһы төҙөү инициативаһы — [https://web.archive.org/web/20190312135614/http://fisherclub.ru/ Петербург балыҡ тоторға яратыусылар клубы ағзаһы] А. Краузеға һәм Кесе Охталағы Пресвятая Богородица Раштыуаһы мәхәлләһенең дин әһеле протоиерей Виталийға (Магдеев) ҡарай. Ғибәҙәтхана төҙөүгә фатиханы Санкт Петербург һәм Ладога митрополиты Владимир биргән. == Тарих == [[2012 йыл]]дың сентябрендә ғибәҙәтханаға тәүге нигеҙ ташы һалынған. [[2012 йыл]]дың [[17 сентябрь|17 сентябре]]ндә «Аквариум» төркөмө лидеры Гребенщиков Борис ғибәҙәтханаға Богоматерь иконаһын тапшыра. Балыҡсылар өсөн икона Афондағы Ватопед монастырында архимандрит Ефрем фатихаһы буйынса махсус яҙыла. Был икона Балыҡсылар ҡорамына ҡуйылған тәүге икона була. Шулай уҡ Борис Гребенщиков ғибәҙәтхана төҙөүҙә шәхсән ҡатнаша, ул сиркәүҙең бер нисә кирбесен үҙ ҡулдары менән һала һәм унда автографын ҡалдыра. [[2013 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябре]]ндә ҡорамдың баштарын һәм тәреләрен ҡуйыу тантанаһы үтә. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.fontanka.ru/2012/05/24/007/ В Петербурге откроется первый в России храм рыбаков] * [http://www.fontanka.ru/2013/10/23/115/ Репортаж и фотографии об установке главок и крестов на Храм рыбаков] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Рәсәй сиркәүҙәре]] 0io8l5ip6myn74a01sb5tpzymhh10g9 0 148058 1309322 1248022 2026-11-08T10:14:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309322 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Ingiloy girls from Qakh, Azerbaijan.jpg|thumb|250px| [[Кахи|Ках]] ауылы ингилой ҡатындары байрамса милли кейемдә.[[1883 год]]]] [[Файл:Muslim Ingilo by T. Horschelt, 1858-1863.jpg|250px|thumb|Ингилой-мосолман]] '''Ингилойҙар''' ({{lang-ka|ინგილოები}}; {{lang-az|İngiloylar}}) — [[грузиндар|грузиндарҙың]] [[Әзербайжан]]дың төньяҡ-көнбайышында йәшәгән [[этнографик төркөм]]ө. [[Грузин теле|Грузин теленең]] ингилой диалектында һөйләшәләр. Дингә мөнәсәбәтле ингилойҙар [[христианлыҡ|нәсрани]] һәм [[сөнниҙәр|сөнни мосолмандарға]] бүленә. Мосолман ингилойҙар Балакән һәм Закатала райондарында йәшәй, ә нәсраниҙары [[Гах районы|Гах районында]] көн итә<ref name="Конгресс">{{cite web |url = http://www.azcongress.ru/article.php?4333 |title = Этнокультурная палитра Азербайджана |publisher = Газета Азербайджанский Конгресс |author = Афранд ДАШДАМИРОВ |date = 02.05.10}}</ref>. Тәүгеләре Закатала районының [[Әлиәбад (ҡасаба)|Әлиәбад]] һәм Мосул ауылдарында, шулай уҡ Балакән районы Ититала ауылдарында , ә икенселәре — Ках районының Ках-Ингилой, Бөйөк Алатемир, Ках-Баш, Әлибәкли, Мешабаш, Зегем, Хәләф-Тала, Гарамеша һәм Гымыр ауылдарында ойошоп, тупланып йәшәй. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында сыҡҡан [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] (ЭСБЭ) мәғлүмәттәренә ҡарағанда, [[Закатала округы|Закатала округында]] 3703 грузин (4,98 %) һәм 8727 ингилой (11,72 %) йәшәгән<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Закатальский округ}}</ref>. Урыҫ хакимиәте вәкилдәре правослау миссионерҙарҙы ингилойҙарға ебәреп торған, әммә уларҙы дошман күреп ҡаршы алғандар<ref>{{книга |автор = И. П. Перушевский. |заглавие = Джаро-белоканские вольные общества в первой половине XIX века |издательство = |место =Махачкала |год = 1993 |страницы = 48-49 |isbn = }}</ref>. ЭСБЭ мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Кавказда правослау христианлыҡты тергеҙеү йәмғиәтенең миссионерлыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһонда ингилойцҙар [[1860 йыл]]да Исламдан христианлыҡҡа күскәндәр, 12 приход барлыҡҡа килгән, әммә [[1863 йыл]]да 9 приход яңынан Исламға ҡайта, шул уҡ ваҡытта [[1892 йыл]]да 62 кешене суҡындыра алғандар <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Миссионерские общества}}</ref>. ; Әзербайжанда грузиндар һаны динамикаһы {| class="standard" ! 1926<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BNvAVO7?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275|archivedate=2012-02-03}}</ref>||1939<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5|title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BNw58Wb?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5|archivedate=2012-02-03}}</ref>||1959<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11|title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BNxMgUg?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=11|archivedate=2012-02-03}}</ref>||1970<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BNyqKHA?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=7|archivedate=2012-02-03}}</ref>||1979<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Dmp8Oa9?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=7|archivedate=2011-08-26}}</ref>||1989<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/61DmrClqp?url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7|archivedate=2011-08-26}}</ref>|| 1999<ref name="Перепись1999">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php|title=Этнический состав Азербайджана (по переписи 1999 года)|publisher=«[[Демоскоп]]»|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Dmq7bcg?url=http://demoscope.ru/weekly/2004/0183/analit05.php|archivedate=2011-08-26}}</ref>|| 2009<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan: 2009 census|publisher=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bh6vFLe?url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|archivedate=2012-02-03}}</ref> |- | 9500 ||10 196 || 9526 || 13 595 || 11 412 || 14 197 || 14 900 || 9900 |} Әлибәйли ауылында Гах дәүләт грузин драма театры эшләп килә. Грузин телендә «Шалала» гәзите сыға<ref>{{cite web|url=http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html|title=Международный ежемесячный бюллетень|publisher=Центр "Право и средства массовой информации"|date=апрель 1996 г.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111209030723/http://medialaw.ru/publications/zip/national/tbil03.html |date=2011-12-09 }}</ref>. Яҙыусы Якоб Гогебашвили «Батша Ираклий һәм ингилой ҡыҙы» тигән тарихи хикәйә яҙған. [[2009 йыл]]да «Әзербайжантелефильм» студияһында «Ингилойҙар» тигән документаль фильм төшөрөлгән, ул Әзербайжандың ошо аҫаба халҡының тарихына, мәҙәниәтенә, ғәҙәт-йолаларына бағышланған <ref>{{cite web|url=http://www.vesti.az/news.php?id=19313|title=В Азербайджане снят фильм про ингилойцев|publisher=vesti.az|date=09-10-2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Ex8wENC?url=http://www.vesti.az/news.php?id=19313|archivedate=2012-03-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308061633/http://www.vesti.az/news.php?id=19313 |date=2012-03-08 }}</ref>. Ингилойҙарҙың күпселеге Әзербайжан халҡы иҫәбен алғанда ''«әзербайжан»'' тип яҙылған<ref>[[http://elibrary.bsu.az/books_460/N_418.pdf АРИФ ЮНУСОВ. АЗЕРБАЙДЖАН В НАЧАЛЕ XXI ВЕКА: КОНФЛИКТЫ И ПОТЕНЦИАЛЬНЫЕ УГРОЗЫ. Баку-2007. C.143] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202041706/http://elibrary.bsu.az/books_460/N_418.pdf |date=2019-02-02 }}</ref>. == Әзербайжандың билдәле ингилойҙары == * Джанашвили Моисей Георгиевич<ref>{{книга |автор = Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая |заглавие = Труды Института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая: Новая серия |том = |ссылка = https://books.google.com/books?ei=BB5_Tvv0B4yWswaUzulC&ct=result&hl=ru&id=7W8LAAAAIAAJ&dq=%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D1%86&q=. |издательство = Изд-во Академии наук СССР |год = 1962 |страницы = 197 |isbn = }}{{oq|ru|Моисей (Моса) Георгиевич Джанашвили (1855—1934), грузин-ингилоец, уроженец Закатальской области; учился в Тифлисской духовной семинарии, откуда был исключен из 4-го класса за чтение нелегальной литературы; состоял затем преподавателем грузинского языка в кутаисских, с 1878 г. - в тифлисских средних учебных заведениях; с 1921 г. преподавал в Тифлисском государственном университете, с 1930 г. заслуженный профессор; в 1932 г. был удостоен звания Героя труда; является выдающимся учёным, автором ряда капитальных трудов, написанных на русском и грузинском языках.}}</ref> — грузин тарихсыһы, филолог, педагог, Хеҙмәт Геройы (1932). * Муратов Анатолий Олегович (1900—1964) — совет хәрби начальнигы, гвардия генерал-майоры. 123 == Шулай уҡ ҡара == * Аджарҙар — грузиндарҙың этнографик төркөмө. 70 % правослау, 30 % мосолман (башлыса Төркиә менән сиктәш төбәктәрҙә йәшәгән оло йәштәге кешеләр). * Лаздар — [[Төркиә|Төркиәләге]] башлыса мосолман картвель этник төркөмө. * Ферейдандар — [[Иран]]дағы мосолман грузиндар. * Чвенебури — Төркиәләге мосолман грузиндар. ==Видео== *{{YouTube|5lGL22c0u0k|logo=1}} Zaqatala rayonu Mosul Kəndi, İngiloylar *{{YouTube|7QpKPtAyU5o|logo=1}} Традиции народа ингилой == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20121015123823/http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-008.pdf John M Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, and Janfer Mak. The Sociolinguistic Situation of the Inghiloi of Azerbaijan. SIL International, 2005] * [https://bigenc.ru/ethnology/text/2007674 Ингилойцы//Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201102233817/https://bigenc.ru/ethnology/text/2007674 |date=2020-11-02 }} [[Категория:Әзербайжандар]] [[Категория:Грузиндар]] [[Категория:Әзербайжан халыҡтары]] [[Категория:Әзербайжан]] h2mtaqjvi7cwjhkviqq7w1ta6lgeobi 0 148419 1309251 1282634 2026-11-08T03:25:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309251 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Евгения Николова Раданова''' (болг. Евгения Раданова Николова; [[4 ноябрь]] [[1977 йыл]], [[София]]) — ҡышҡы һәм йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы болгар спортсыһы, элекке донъя рекордсмены һәм ҡышҡы Олимпия уйындарында шорт-трек буйынса призер == Карьераһы == Софияла тыуған, фигуралы шыуыу менән шөғөлләнгән, Болгарияла беренселәрҙән булып шорт-трек менән шөғөлләнгән. Баштан алып хәҙерге көнгә тиклем тренеры — Иван Пандов. Милли спорт академияһын тамамлаған. Раданова оҙаҡ ваҡыт [[2001 йыл]]дың [[19 октябрь|19 октябрҙә]] шорт-трек буйынса 500 м аралыҡта (43,671 см) [[Калгари]]ла ҡуйған донъя рекордына эйә була<ref>9 февраля 2008 года в [[Солт-Лейк-Сити]] этот рекорд был побит китайской спортсменкой Ван Мэн, показавшей время 43,216 сек.</ref>. 2002 йылда Олимпия уйындарында кеүек үк, 2006 йылда ла ҡатын-ҡыҙҙар араһында шәхси дистанцияла шорт-трек буйынса берҙән-бер европа призеры була ( 2006 йылда эстафетала Италия командаһы өсөнсө урынды биләй, ә 2002 йылда Европанан башҡа призерҙар булмай). Күп тапҡыр Европа чемпионы (алтын миҙалдар һаны буйынса һәм миҙалдарҙың дөйөм һаны буйынса рекордсы), ике тапҡыр донъя чемпионы, дүрт тапҡыр Универсиада еңеүсеһе. 2000/01 йыл миҙгелендә 500 м дистанцияла донъя Кубогы йомғаҡтары буйынса беренсе була. [[2008 йыл]]да донъя чемпионтаында финалға сыҡмай. [[2004 йыл]]да Афиналағы йәйге Олимпия уйындарында велосипедсыларҙың болгар командаһы составына инә, ләкин миҙал яулай алмай. Халыҡ-ара конькиҙа шыуыусылар союзы документтарында рәсми йәшәү урыны тип [[София]] күрһәтелһә лә Раданова [[Италия]]ла йәшәй һәм күнекмәләр үтә. [[2010 йыл]]ғы ҡышҡы Бөтә донъя хәрби-спорт уйындарында шорт-трек буйынса ҡатнаша, унда 1500 метрға уҙышта еңеүсе була. == Донъя Кубогы һөҙөмтәләре буйынса урындар == * 1999 — 2 * 2000 — 2 * 2001 — 2 * 2002 — 2 * 2003 — 3 * 2004 — 6 * 2005 — 5 * 2006 — 2 == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.databaseolympics.com/players/playerpage.htm?ilkid=RADANEVG01 База данных результатов Олимпийских игр] * {{SportsReference|ra/evgeniya-radanova-1|NAME=Евгения Раданова}} * [https://web.archive.org/web/20080905053535/http://www.the-sports.org/short-track-radanova-evgenia-results-identity-s26-c2-b4-o66-w12974.html Результаты] [[Категория:Шорт-трек буйынса Европа чемпиондары]] [[Категория:Шорт-трек буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:2002 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында көмөш миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1977 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] nw3of4max8r4282xja6cdc61q0j53as 0 148885 1309305 1284141 2026-11-08T08:44:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309305 wikitext text/x-wiki {{Водный источник |Название = Ивьев шишмәһе |Национальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Координаты = 53.9316/25.7767 |Входит в группу = |Высота над уровнем моря = |Тип источника = шишмә |Температура воды = |Дебит = |Минерализация = |Водородный показатель = |Страна = Белоруссия |Регион = Гродно өлкәһе |Район = Ивье/Ивьевский районы }} '''Ивьев шишмәһе''' — [[Беларусь|Белоруссияның Гродно өлкәһе Ивьевский районы Ивье ҡалаһындағы]] [[Шишмә (һыу)|шишмә]] (сығанаҡ). Дзержинский урамындағы 5-се һанлы йорт эргәһендә урынлашҡан<ref name="Родник Ивьевский">[http://rodnikbel.tk/%D0%93%D0%A0/%D0%98%D0%92%D0%AC/02-%D0%98%D0%B2%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%93%D0%A0-%D0%98%D0%92%D0%AC-02-%D0%98%D0%B2%D1%8C%D0%B5.html Родник Ивьевский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408233609/http://rodnikbel.tk/%D0%93%D0%A0/%D0%98%D0%92%D0%AC/02-%D0%98%D0%B2%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%93%D0%A0-%D0%98%D0%92%D0%AC-02-%D0%98%D0%B2%D1%8C%D0%B5.html |date=2016-04-08 }}</ref>. Республика әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора<ref name="Родник Ивьевский"/>. == Тарихы һәм тасуирламаһы == Ивьев шишмәһе [[1914 йыл]]да барлыҡҡа килгән. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында Ивье [[ҡала]]һын немецтар оккупациялаған һәм, сөсө һыу етмәгәнлектән, был урында дүрт скважина тишкән. Бер быуат үткәндән һуң бары дүртенсе шишмә генә һаман йәшәй һәм тулы көсөнә һыу менән тәьмин итә<ref>[http://igspl.by/articles/?123 Мельница и родник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306235019/http://igspl.by/articles/?123 |date=2019-03-06 }}</ref>. Был урында кешеләр йорттар төҙөй. Шишмә ала үҙәгендә урынлашҡан шишмәһе Ивье ҡалаһының үҙәгендә, Дзержинский урамындағы, 5-се йорт тирәһендә урынлашҡан, төҙөк, {{comment|купел|мискә формаһындағы ҙур һауыт}}е бар. Ивьев шишмәһе изге Архангел Михаил хөрмәтенә изгеләштерелгән<ref>[http://www.fotobel.by/krinicy-belarusi/rodnik-ivevskij/ Родник Ивьевский]</ref>. Беларусь Республикаһы Тәбиғи ресурстарҙы һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау министрлығының 2006 йылдың 31 июлендәге 48-се ҡарары менән Ивьев шишмәһе республика әһәмиәтендәге геология тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән<ref name="Родник Ивьевский"/>. Ивьев шишмәһе сиктәре: көнсығыш яҡтан — Ивенканың уң яры, көнбайыштан — Дзержинский урамына тиклем, төньяҡ һәм көньяҡ яҡтарҙан — ҡоролған бутовый ҡоймаға тиклем, шишмәнең дөйөм майҙаны 0,6га тәшкил итә<ref name="Родник Ивьевский"/>. Ивьев шишмәһе тирәләй территория тәрбиәле, эргәһендә түбәндәге яҙыулы ҡалҡан ҡуйылған: {{начало цитаты}} Республика геологик ҡомартҡыһы Ивьев шишмәһе — һыуҙың тәбиғи ағышы тәрәндәге баҫымлы һыуҙарҙың күтәрелеүе һөҙөмтәһендә тормошҡа ашырыла. Һыу сифаты Беларусь ер аҫты сөсө һыуҙары өсөн {{comment|эталон|камиллыҡ өлгөһө}} булып тора<ref>[https://myguidebook.ru/b/book/460546571/80 Ивьевский родник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331180825/https://myguidebook.ru/b/book/460546571/80 |date=2019-03-31 }}</ref>.{{конец цитаты}} Ивье ҡалаһына Ивьев шишмәһен күрер һәм һыуын эсер һәм үҙҙәре менән алып китер, купелгә сумып сығыр өсөн йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында туристар күп килә. == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Татаринов Ю.А. |заглавие = Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Гродненщина |ссылка = |ответственный = |место = Минск |издательство = Смэлток |год = 2009 |том = |страниц = 199 |страницы = |isbn = }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Шишмәләр]] [[Категория:Белоруссияның иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 53w0k1hkxlfju9y73lu2u4r2z1o80ou 0 150329 1309193 1284110 2026-11-07T21:48:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309193 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{ '''Гродно дәүләт дин тарихы музейы''' — [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһы музейы. == Музейҙың тарихы == Гродно дәүләт дин тарихы музейы — Беларустағы илдең дин тарихын һәм дини йолаларына анализлап, улар менән таныштырыусы берҙән-бер музей. Музей тарихы Полоцк ҡалаһында башлана. Беларусь КП Үҙәк Комитетының 1973 йылдың 23 декабрендәге һәм БССР Мәҙәниәт министрлығының 1973 йылдың 4 декабрендәге № 188 ҡарарына ярашлы Герман Васильевич Чернов етәкселеге аҫтында Полоцк ҡалаһында Республика атеизм музейы асыла<ref name="Официальный сайт музея. История музея"/>. Уның төп маҡсаты -дин һәм атеизм тарихын сағылдырыусы экспонаттары булдырыуға ҡайтып ҡала, шулай уҡ Республика атеизм музей фондтары запасын комплектлау тора. БССР Министрҙар Советының 1977 йылдың 6 июнендәге № 47 ҡарарына ярашлы музей Республика атеизм һәм дин тарихы музейы тигән яңы исем ала һәм Гродно ҡалаһына күсерелә, музейҙы Алексей Никифорович Карпюк етәкләй<ref name="Официальный сайт музея. История музея"/>. Музей Новозамковый урамы, 3 буйынса (хәҙер Давыд Городенский урамы), Рождество Богородицы ҡатын-ҡыҙҙар монастырының элекке усадьбаһында урынлаша. Монастырҙың барлыҡ ҡҡаралтылары, музей хеҙмәткәрҙәре, экспонаттарү өсөн тәғәйенләнгән була. 1979 йылда белорус архитекторҙары ирле-ҡатынлы Галина Жаровина һәм Валентин Калнин монастырьбиналарын реставрациялауға тотона<ref name="Официальный сайт музея. История музея"/>. Сиркәү төҙөлөшө заманса технологиялар ҡулланып яңыртыла.. , Улар шулай итеп тергеҙелгән берҙән-бер архитектура ҡоролмалары булып тора. Реконструкция барышында монастырҙың православие һәм тарихи спецификаһы күҙ алдында тотола. Монастырҙың көньяғында кәңәшмәләр бүлмәһе өсөн ҙур бина төҙөлә. Төҙөлөш барышында Минск археологтары И. Чернявский етәкселегендә1980 йылдың йәйендә усадьба территорияһында Пречистенский сиркәүенең емереклектәрен таба, ул XII быуаттағы Гродно архитектура мәктәбенең ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән була. Был ваҡиға белорус тарихында иҫтәлекле ваҡиға булып тора. Был музей территорияһында яңы биналар булдырыуға хеҙмәт итә, ундағы өҫтәлмә 2200  м² майҙан тиҫтә ярым демонстрация залы һәм бер кәңәшмәләр залы булдырыуға булышлыҡ итә. Музей коллекциялары, китап фонды, ремонт һәм склад хужалығы өсөн бүлмәләр булдырыла. Дин һәм атеизм тарихы музейында [[1990 йыл]]ға тиклем яңы күргәҙмә төҙөлә, уға нигеҙҙе [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] рәссамы, билдәле сәнғәт эшмәкәре Э. К. Агунович һала. Күргәҙмәне урынлаштырыу менән билдәле сәнғәт белгестәре Вячеслав Кичко һәм Алесь Ступень шөғөлләнә. Уларҙың беренсе күргәҙмәһе «Беларуста дин һәм атеизм үҫеше тарихы» тип атала һәм1985 йылдың 15 ғинуарында уҡ ҡунаҡтар ҡабул итә<ref name="Официальный сайт музея. История музея"/>. Күргәҙмә проекты концепцияһы нигеҙендә дин, сиркәү барлыҡҡа килеүҙең 1980 йылға тиклем үҫеше күрһәтелә . Православие, католик, униат, иудаист, протестанттар һәм ислам динен тотоусыларҙың эволюцияһы күрһәтелгән. Эш барышында иң тәүҙә Борисо-Глебский Коложский ғибәҙәтханаһын реконструкциялау тора, был эш мәҙәниәт идаралығының 1977 йылдың 27 июнендәге № 28 ҡарарына ярашлы башлана<ref name="Официальный сайт музея. История музея">[http://muzej.by/?page_id=185 Официальный сайт музея. История музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222235955/http://muzej.by/?page_id=185 |date=2020-02-22 }}</ref>. Саралары тергеҙелгән ғибәҙәтхананың һәм эҙәрмәндәргә башҡарған коложский н усадьбаһы музейында башланды, Археологтар. П. Раппопорт , М. Ткачев, А. Трусов, А. Кравцевич 1979—1986 йыдарҙа Колож ҡорамын тергеҙеү өҫтөндә эшләйҙәр, Бер үк ваҡытта төҙөлөш белгесе Валерий Слюнченко (артабан Вадим Глинник уның эшен дауам итә) был эште алып бара. 1980 йыл аҙағында музейы йолалары раҫлана. Был сиркәү Беларустағы берҙән-бер классик музыка һәм дин әҫәрҙәре уйналған музей булып тора, Өҫтәүенә, 1989 йылдан башлап, бында Х[[Раштыуа|ристос Раштыуаһы]] байрамдары үткәрелә. Музей бинаһында [[СССР]]-ҙың төрлө төбәктәренән килгән музыка оҫталарының концертын тыңлайҙар. Һуңғы йылдарҙа май байрамы аҙағында музейҙа илдең халыҡ оҫталары байрамы үткәрелә, уға фарфор, сыбыҡтан үреү, тимерселек оҫталары үҙ эштәрен күрһәтергә килә. Йыр-моң һәм бейеү ансамблдәре, театр сәхнә оҫталары, киноактерҙар бында сығыш яһай. 1980 йылдарҙың икенсе яртыһында конференц-залда белорус һәм сит ил музейҙары менән даими уҙғарылған ултырыштарында билдәле аҡыл эйәләре, тел белгесе, сәнғәт, тарих һәм дин өлкәһендәге белгестәр сығыш яһай. Фәнни һөҙөмтәләр буйынса материалдар нәшер ителә. Музей хеҙмәткәрҙәренең эштәре төрлө йыйынтыҡтарҙа, белешмәләрҙә, журналдарҙа һәм альманахтарҙа («Сәнғәт», «Мираҫ» һ. б.), гәзиттәрҙә баҫыла<ref name="Официальный сайт музея. История музея"/>. [[1974 йыл]]да Гродно музейының нигеҙләнгән йылы тип атарға була, был саҡта Полоцкиҙан. Гродноға 1817 экспонат күсерелә (544 төп, 1253 фәнни-ярҙамсы һәм 20 алмашыу фондынан)<ref name="Официальный сайт музея. История музея"/>. Музей директоры А. Н. Карпюк тырышлығы менән музей ресурсында һаҡлау берәмеге 5925-кә тиклем арта (3645 төп, 2257 фәнни-ярҙамсы һәм 23 алмашыу фондынан)<ref name="Официальный сайт музея. История музея"/>. 1980 йылдың ғинуарында музейҙа ремонтлау цехы асыла, тәүге рәссам-реставратор Ольга Дмитриевна Горшкова була, 1982 йылдан алып — Владимир Кислый. <br> == Адресы == Музейы ошо адрес буйынса урынлашҡан: [[Беларусь|Беларусь Республикаһы]], Гродно ҡалаһы, Һарай урамы, 16. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190503062126/http://muzej.by/ Официальный сайт музея] * [http://religija.museum.by/ Учреждение культуры «Гродненский государственный музей истории религии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502210719/http://religija.museum.by/ |date=2019-05-02 }} * [http://muzej.by/?page_id=185 Официальный сайт музея. История музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222235955/http://muzej.by/?page_id=185 |date=2020-02-22 }} [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] dywtt0dkc6tsq5rbwl4x3kq5f95ihws 0 150383 1309114 885130 2026-11-07T16:04:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309114 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вимпелинваара трамплиндан һикереү буйынса үҙәк''' — фин ҡалаһы Каяанила саңғы менән трамплиндан һикереү буйынса комплекс, саңғы менән трамплиндан һикереү буйынса ярыштар үткәреү өсөн төҙөлгән. == Тарихы == Беренсе трамплин [[1920 йыл]]дарҙа Туппикаллола төҙөлгән. Трамплиндан һикереү буйынса һәм трамплинда саңғы икебәйгелә ҡатнаш ярыштар 1926 йылда уҙғарылған. [[1934 йыл]]да Вимпелин ҡалҡыулығында беренсе К-40 трамплины асыла. 1957 йылда ул емерелә һәм һикереүҙәр өсөн Кайнуу тау саңғыһы курортында судья вышкаһы менән яңы K-60 (HS62) комплекс төҙөлә. Был маҡсаттарға Мәғариф министрлығы Финанс министрлығынан биш миллион фин маркаһы ала. Реконструкцияланған комплексты асыу тантанаһы 1957 йылдың 8 декабрендә үтә<ref>[http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski+Jumps/FIN-Finland/OL-Oulu/Kajaani/0238/ Kajaani Ski Jumping Hill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411050156/http://www.skisprungschanzen.com/EN/Ski%2BJumps/FIN-Finland/OL-Oulu/Kajaani/0238/ |date=2019-04-11 }}</ref>. Трамплиндар комплексы фин саңғы чемпионатын [[1959 йыл]]да, шулай уҡ [[1970 йыл]]да Рованиеми менән берлектә (Оунасваара саңғы үҙәге) ҡабул итә<ref>Mitä Missä Milloin - kansalaisen vuosikirja 1971, s. 386-388. Otava, 1970.</ref>. 2003—2004 йылдарҙа күләмле реконструкция үткәрелә, һөҙөмтәлә ул тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Нореаотрҙың финал ярыштары Каяанила 1978 һәм 2005 йылдарҙа ойошторола, саңғы икебәйгеһендә ветерандар ярышы [[2009 йыл]]да үтә. [[2017 йыл]]дың 22 февралендә- сапер батальоны бригадаһы тарафынан К-60 трамплинын һәм судья вышкаһын емереү башҡарыла. Был ваҡиғаны ҡарау өсөн бер нисә мең ҡала кешеһе йыйыла. Һүтеп алыу зарурлығы комплекстың насар торошо һәм хәүефһеҙлек талаптарына тап килмәүенән барлыҡҡа килә. 2017 йылдың йәйендә бәләкәй трамплиндарҙы реконструкциялау үткәрелә (К-38, Килеү-24, Һыу-10, К-5)<ref>[http://yle.fi/uutiset/3-9473028 Tolonen, Laura: Kajaanin hyppyrimäki räjäytettiin]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Финляндия]] turg2fj3cu59xp7m80v33ew1kvdcjke 0 150508 1309181 1052282 2026-11-07T21:02:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309181 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Горненский заказнигы''' — [[Ростов өлкәһе]] Ҡыҙыл Сулин районы территорияһында өлкә әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғәт [[Заказник|ҡурсаулығы]]<ref name="В заказник «Горненский» поселили 10 муфлонов">[http://161.ru/text/newsline/234070382718976.html?full=3 В заказник «Горненский» поселили 10 муфлонов]</ref> [[Ростов өлкәһе|,]] Шахта ҡалаһы янында урынлашҡан, шахтер ҡасабалары һәм баҫыуҙар менән сиктәш<ref name="“Горненский”//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения">[http://goszakaznik.ru/23 «Горненский»//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514204426/http://www.goszakaznik.ru/23 |date=2019-05-14 }}</ref>. Заказник 5 кластер участкаһынан тора, дөйөм майҙаны 8628,96 гектар тәшкил итә<ref name="О создании государственного природного заказника «Горненский»">[http://www.donland.ru/documents/O-sozdanii-gosudarstvennogo-prirodnogo-zakaznika-Gornenskijj?pageid=128483&mid=134977&itemId=19798 О создании государственного природного заказника «Горненский»]</ref>. == Тарихы == [[1876 йыл]]да хәҙерге заказник биләмәһендә дала ағас үрсетеүе башлана. Ул элекке Горненский дәүләт һунар заказнигын үҙ эсенә ала, уның составында 1974 йылдан Новочеркасск инженер-мелиорация институтының Дон уҡытыу-тәжрибә хужалығы булған. [[1930 йыл]]дарҙа беренсе дендрарийға нигеҙ һалынған, ә икенсе коллекцияла ағас үҫемлектәрҙең күп төрҙәре иҫәпләнгән. [[1973 йыл]]да төҙөлгән хәҙерге дендрарий 21-се квадратта урынлашҡан, уның күләме 9,5 гектар майҙанды тәшкил итә. Орлоҡ һәм үҫентеләрҙе уның өсөн СССР-ҙың Фәндәр академияһынан, Ростов дәүләт университетының ботаника баҡсаһынан, Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Үҙәк республика ботаника баҡсаһынан алып киләләр. Бөгөнгө көндә дендрарийҙа төрлө илдәрҙән килтерелгән 182 төр ағас һәм ҡыуаҡлыҡ үҫемлектәр бар<ref name="“Горненский”//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения">[http://goszakaznik.ru/23 «Горненский»//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514204426/http://www.goszakaznik.ru/23 |date=2019-05-14 }}</ref>. Хәҙерге территорияһы сиктәрендә, заказник [[2014 йыл]]да ойошторолған<ref name="В заказник «Горненский» поселили 10 муфлонов"/>. == Тасуирламаһы == Заказник күбеһенсә тигеҙлектән тора, әммә күпмелер өлөшөн йырындар һәм йылғалар биләй. Заказник биләмәһенә өлөшләтә элекке дәүләт һунар заказнигы һәм Дон урман хужалығы инә<ref name="“Горненский”//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения">[http://goszakaznik.ru/23 «Горненский»//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514204426/http://www.goszakaznik.ru/23 |date=2019-05-14 }}</ref>. == Флораһы == [[Файл:Capsella_bursa-pastoris.JPG|мини| «Көтөүсе муҡсаһы» үҫемлеге]] Заказникта төрлө үлән ҡылған-бүтәгә далаһының үҫемлектәре осрай. [[Имән]], ҡарағай, [[саған]], [[ҡарама]], [[ҡорос ағас]] һәм башҡа бик күп төрҙәр үҫә. 155 төр [[Сәскәле үҫемлектәр|сәскәле үҫемлектәр теркәлгән]]. Украин ҡылғаны Лессинг ҡылғаны, [[Меңъяпраҡ|меңьяпраҡ]], [[ҡандала үләне]], ҡылсыҡлы тимрәү, ябай еҙтөймә, туғай мысайы. андыҙ, [[быуын үләне]], [[әрем]], күксәскә, [[таҡыябаш]], һөтлөгән киң таралған. Һаҡ аҫтына алынған тәбиғәт территорияһында 1996 йылда «Ростов өлкәһендә Һирәк һәм юғала төр үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр» китабына индерелгән үҫемлектәр һаҡланған. Улар араһында матур ҡылған, Биберштейн тюльпаны, рус күксәскәһе бар. Бер нисә дарыу үләненең төрҙәре бар: [[һары мәтрүшкә]], [[Әрем|әсе әрем]], [[Һыу боросо|һыу борос]]<nowiki/>о, [[күгүлән]], [[көтөүсе муҡсаһы]], [[арыҫлан ҡойроғо]], [[кейәү үләне]], бесәй үләне, [[һыу боросо]], [[меңъяпраҡ]]<ref name="“Горненский”//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения">[http://goszakaznik.ru/23 «Горненский»//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514204426/http://www.goszakaznik.ru/23 |date=2019-05-14 }}</ref>. == Фаунаһы == Горненский заказнигы фаунаһы күп төрлө. Умыртҡаһыҙ төрҙәренән сиңерткә, энәғараҡтар, сколопендра, Гордеев селәүсене, ҡыҙыл крокотемис, [[еҙ ҡуңыҙ]], [[айыу сиңерткәһе]], брахицерус, [[болан-ҡуңыҙ]], әрмән һағыҙағы, мелиттурга, йомро мегахила, сколия, дала сколияһы, поликсен, ктырь, ҡара: аполлон, каллимах, Прозерпин балғарағы, имән балғарағы йәшәй [[Һөйрәлеүселәр]]<nowiki/>ҙең бер нисә төрө бар. Туҙбаш йыланы, [[Туҙбаш йылан|ябай туҙбаш йылан]], кеҫәртке осрай. [[Баҡыр йылан]], дала ҡарайыланы, таш йыланы осрай. Һыу ятҡылыҡтарында һаҙ гөбөргәйеле тереклек итә. Ер-һыулылар араһында жерлянка, күл тәлмәрйене, йәшел әрмәнде һәм ослобаш тәлмәрйен өҫтөнлөк итә. [[Файл:Turdus_pilaris2.jpg|мини|Мышар турғайы]] [[Файл:Sorex_minutus.jpg|мини|Бәләкәй туғырлама]] [[Файл:Rothirsch_-_Cervus_elaphus_-_Dortmund-Zoo.jpg|мини|Европа боланы]] [[Имеҙеүселәр|И]][[Һөтимәрҙәр|меҙеүселәр]] араһынан түш терпе, бәләкәй туғырлама, ябай туғырлама, ябай төлкө, [[бүре]], [[янут]], һыуһар, [[бурһыҡ]], [[йәтсә]], дала көҙәне йәшәй. [[Ҡуш тояҡлылар]]ҙан [[аҫыл болан]], [[ҡабан]], [[мышы]], илек бар. [[Үрғуян]] йәшәй. Һыу ятҡылыҡтарында һыу сысҡаны һәм [[ондатра]] тереклек итә<ref name="“Горненский”//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения">[http://goszakaznik.ru/23 «Горненский»//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514204426/http://www.goszakaznik.ru/23 |date=2019-05-14 }}</ref>. 2016 йылдың ноябрендә билдәле булыуынса, заказник биләмәһенә 10 муфлонды килтерәләр. 2016 йыл аҙағына тиклем диңгеҙ бөркөтө һәм филин барлыҡҡа килергә тейеш була. Шулай уҡ [[мышы]], лань һәм сыбар болан популяцияһын тегреҙеү өсөн саралар күрелә<ref name="В заказник «Горненский» поселили 10 муфлонов"/>. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Ҡыҙыл китабына ингән ҡоштарҙан европа тювигы, [[туғаҙаҡ]], [[өкө]], [[балабан]], кесе подорлик һәм [[Ростов өлкәһе]] территорияһында һирәк һаналған ҡоштар осрай. Заказникта ағас-ҡыуаҡлыҡ үҫемлектәренең өҫтөнлөк итеүе ҡош төрҙәренең төрлөлөгөнә булышлыҡ итә. Был урындарҙа [[Ҡарағош (ҡош)|ҙур]] һәм кесе подорлик, осоед канюк, бәләкәй бөркөт, [[ҡор ҡарсығаһы]], [[мүктәрге]], европа тюви]гы, [[Ҡурпысыҡ|ҡупырсыҡ]], фазан, [[алатуба]], ҡулса әберсен, ябай әберсен, [[һыҙғыраҡ ябалаҡ]], [[төн күгәрсене]], [[ҙур ала тумыртҡа]], [[буҙ тумыртҡа]], ҡулса әберсен, ябай әберсен, [[Урман деүете|урман]] [[Урман деүете|деүете]], [[алағанат]],[[ҡарағанат]], [[алағанат турғай]], [[һарығош]] күек ҡоштар осрай [[Ала ҡаҙ|Ала]] [[Ала ҡаҙ|ҡаҙ]], [[һуна өйрәк]], [[Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)|ышылдаҡ аҡҡош]], [[ҡашыҡморон]], [[һоро торна]], [[ҡамыш тауығы]], [[тәгәрлек]], [[ҡашҡабаш]], [[ҡамышҡара]], [[тартай]], ерән һоро селән, аҡ бәләкәй селән, [[ваҡ мөншөгөр]], [[урҙан]], [[аҡбаш сыпҡай]], [[ваҡ сәпсәү]], [[оҙонаяҡ сәпсәү]], [[балыҡсы турғай]], [[ҡурҙай]], [[йырсы безелдәк]], [[ҡамыш турғайы]], [[ҡорохтан]], [[һаралйын]], күл аҡсарлағы, һаҙ өйрәге, [[керелдәк сөрәгәй]], [[һаҙ сәпсәүе]], [[ваҡ һаралйын]], [[сыбар ҡурҙай]], зарҡыуыт осрай, ҡыуаҡлыҡтарҙа [[шиҡылдаҡ]]ты күрергә мөмкин. Заказникт асыҡ ландшафтарында баҫыу көйгәнәге, [[көйгәнәк]], [[бүҙәнә]], [[өкө]], [[туғаҙаҡ]], [[күк ҡарға]], [[һабан турғайы]] , [[бүрекле һабан турғайы]], [[Алтынғош|ал]]<nowiki/>тынғош, просянка һәм башҡалар тереклек итә. Ҡышҡы осорҙа орнитофауна [[йомағара]], [[ҡор ҡарсығаһы]], [[яғалбай]], [[Ҡыр тауығы|ҡыртауығы]], фазан, ҡулса әберсен, [[өкө ябалағы]], [[ҙур ала тумыртҡа]], [[ваҡ һайыҫҡан]], [[Буҙ тумыртҡа|буҙ]] [[Буҙ тумыртҡа|тумыртҡа]], [[бүҙәнә ҡарсығаһы]], [[Ҡоҙғон|ҡарға]], [[суҡтурғай]], [[бараба]], [[һайыҫҡан]], [[мышар барҡылдағы]], [[ҡарабаш турғай]], [[ҡара барҡылдаҡ]], [[кесерткән турғайы]], [[күкбаш турғай]], [[алағанат турғай]], [[ҡупшыҡайҙар]], сипылдаҡ турғайҙан тора<ref name="“Горненский”//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения">[http://goszakaznik.ru/23 «Горненский»//Дирекция особо охраняемых природных территорий областного значения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514204426/http://www.goszakaznik.ru/23 |date=2019-05-14 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ростов өлкәһенең һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:Категория МСОП IV]] [[Категория:Заказниктар]] gg32end131oiab67rj65zo6k55v8621 0 150562 1309157 1279903 2026-11-07T19:15:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309157 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Hamburg_airport.jpeg|справа|мини|250x250пкс|Гамбург аэропорты]] '''Гамбург''' ({{Lang-de|Flughafen Hamburg-Fuhlsbüttel}}) (IATA: HAM, ICAO: EDDH) — Гамбург халыҡ-ара аэропорты, [[Германия]]. Ҡала үҙәгенән 8,5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Илдең иң көсөргәнешле эшләгән биш аэропорты иҫәбенә инә, пассажирҙар әйләнеше йылына яҡынса 12,84 миллион кеше<ref name="report1">[http://www.ham.airport.de/en/c_figures_traffic_figures.html Traffic Figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006095557/http://www.ham.airport.de/en/c_figures_traffic_figures.html |date=2014-10-06 }}</ref>. == Тарихы == «Гамбург» халыҡ-ара аэропорты Германияла иң боронғо эшләүсе аэропорт һанала. Ул [[1911 йыл|1911 йылдың]] [[ғинуар]]ында асыла. [[XX быуат|XX быуаттың]] 90-сы йылдарында уны Гамбургтан төньяҡҡараҡ күсерергә планлаштырыла, ләкин һуңыраҡ проекттан реконструкциялау файҙаһына баш тарталар: инфраструктураның һәм пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүҙең яңы биналары, ҡунаҡхана, транспорт инә торған юлдар төҙөлә. Шулай уҡ ҡала электричкаһы линияһы үткәрелә. 2016 йылдың 10 ноябренән Гамбург аэропорты Гельмут Шмидт исемен йөрөтә<ref>[http://beiunsinhamburg.de/?p=27652&preview=true Теперь Фульсбюттель носит имя выдающегося гамбуржца Гельмута Шмидта]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Характеристика == Аэропорттың асфальт менән ҡапланған ике осоу-ултырыу һыҙаты бар. Береһенең оҙонлоғо 3 250 [[метр]], икенсеһенеке — 3 666 метр. Ике осоу-ултырыу һыҙаты ла, шулай уҡ ерҙән тәгәрләп барыу юлдары һәм платформалар барлыҡ һауа судноларын ҡабул итергә әҙер, шул иҫәптән Airbus A380. Ошо типтағы [[Самолёт|самолеттар]] авиакомпанияларға тапшырыу алдынан нәҡ бында буяу процесы үтә<ref name="report1"/>. == Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр == {{Airport-dest-list |3rdcoltitle = Терминал |[[Aer Lingus]] |Дублин |1 |[[Аэрофлот]] |Москва-Шереметьево |1 |[[AirBaltic]] |Рига, Вильнюс |1 |[[Air France]] |Лион, Париж-Шарль де Голль, Роттердам|1 |[[Air Malta]] |Мальта|1 |[[Austrian Airlines]] |Вена (сезонный)|2 |[[British Airways]] |Лондон-Хитроу|1 |[[Brussels Airlines]] |Брюссель|2 |[[Bulgarian Air Charter]] |Бургас (сезонный), Варна (сезонный)|1 |[[Cirrus Airlines]] |Дрезден|1 |[[Czech Airlines]] |Прага|1 |[[EasyJet]] |Лондон-Гатвик, Манчестер|1 |[[Lufthansa]] |Дюссельдорф, Кёльн/Бонн, Лондон-Хитроу, Мадрид, Москва-Домодедово, Мюнхен, Пальма-де-Мальорка, Париж-Шарль де Голль, Рейкьявик-Кефлавик, Санкт-Петербург, Франкфурт, Цюрих, Штутгарт|2 |[[Lufthansa Regional]] |Штутгарт|2 |[[Россия (авиакомпания)|Россия]] |Санкт-Петербург|1 |[[Turkish Airlines]] |Анталья, Стамбул-Ататюрк|1 |[[Viking Hellas]] |Ларнака|1 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Германия аэропорттары исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.ham.airport.de Официальный сайт аэропорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710073601/http://www.ham.airport.de/ |date=2005-07-10 }}{{ref-en}}{{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20190516122417/http://beiunsinhamburg.de/2011/%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82-%D0%B3-%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0/ Аэропорт Гамбурга — статья] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Германия аэропорттары]] [[Категория:Гамбург биналары һәм ҡоролмалары|Аэропорт]] [[Категория:1911 йылда төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] dn1nus1nwn7t10bjgv66jem55xfgqs3 0 151587 1309294 1284792 2026-11-08T07:58:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309294 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''И. Е. Репиндың «Здравнёво» музей-усадьбаһы''' — [[1988 йыл]]да И.Е. Репиндың элекке Здравнёво усадьбаһы урынында (Витебск районы) урынлашҡан музей; Витебск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы. Музей комплексы тергеҙелгән төп усадьба йортонан (төп мемориаль экспозиция урынлаштырылған), ярҙамсы биналар һәм күргәҙмә залы менән идарасы йортонан, тергеҙелгән баҙҙан тора. Һаҡлана торған зонаның майҙаны — 8,8 гектар, төҙөлөш көйләү зонаһы — 35 гектар, бинаның экспозиция майҙаны — 212 м². Экспозицияла Репин ғаиләһенең көнкүреш әйберҙәре, [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башы йыһаздары, Здравнёвтан археологик табылдыҡтар бар. Усадьба биләмәһендә мемориаль йүкә аллеяһы һаҡланып ҡалған, унда рәссам үҙе ултыртҡан ағастар үҫә. [[2010 йыл]]да музей-усадьбала ҡорама тегеү буйынса асыҡ фестиваль-конкурс үтә<ref>[http://news.vitebsk.cc/2010/07/26/v-zdravnevo-proydet-festival-pechvorka/ В Здравнево пройдет фестиваль пэчворка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730201254/http://news.vitebsk.cc/2010/07/26/v-zdravnevo-proydet-festival-pechvorka/ |date=2010-07-30 }}</ref>. [[Файл:Belarus-Zdrawneva-Manor_of_Ilya_Repin-3.jpg|слева|мини|Здравнёво. Йүкә аллеяһы]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Витебский областной краеведческий музей * Пенаты — усадьба И. Е. Репина в пос. Репино (фин. название Куоккала) под [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургом]]. * Дом-музей И.&amp;nbsp;Е.&amp;nbsp;Репина в Ширяево (Самарской области). == Библиография == * Репин и Здравнёво. Библиографический указатель. 1995—2001 / Сост. Шишанов В. А. Витебск: Витебский областной краеведческий музей, 2001. 20 с.[http://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324123627/https://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij |date=2016-03-24 }} * Сухоруков А., Шишанов В. К истории создания музея-усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво» // Белорусско-русское культурное взаимодействие конца XIX-начала XX в.: Материалы научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения И. Е. Репина и 100-летию пребывания художника в Беларуси. Витебск, 1995. С.111-117. * Шишанов В. Здравнёво. Исторический облик и музеефикация усадьбы // Матэрыялы ІІ Міжнароднай канферэнцыі па праблемах музеефікацыі унікальных гістарычных тэрыторый. Полацк, 1996. С.38-44. * Сухарукаў А., Шышанаў В. Музей-сядзіба І.Я.Рэпіна «Здраўнёва» як цэнтр развіцця беларуска-рускіх культурных сувязяў// Нацыянальныя меншасці Беларусі. Кн.3. Брэст-Мінск, 1996. С.18-19. * Шишанов В. Репин в Белоруссии // Служба спасения 01 (Минск). 2000. № 5. С.54-57. * ''Шышанаў В.'' [http://issuu.com/linkedin63/docs/2000_vicebski_sshytak_zdraunjova Невядомае Здраўнёва // Віцебскі сшытак. 2000. № 4. С.90-115.] * Шышанаў В. Беларусь і беларусы вачыма Іллі Рэпіна // Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый» (Мінск, 21-25 мая, 4-7 снеж. 2000 г.). Мн.: «Беларускі кнігазбор», 2001. (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 21). С.311-316. * Сухарукаў А., Шышанаў В. Рэпіна І.Я. Музей-сядзіба «Здраўнёва» // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т.6. Кн.1. Мн.: БелЭн, 2001. С.174. * Шишанов В. А. Здравнёво: после октября 1917 // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.80-89. * Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее // Репинские чтения: Материалы чтений в Музее-усадьбе И. Е. Репина «Пенаты» (2003—2004). СПБ.: «ИП Комплекс», 2004. С.90-97. * Шишанов, В. А. Материалы Государственного архива Витебской области о школе в усадьбе «Здравнево» / В. А. Шишанов // Адукацыя на Віцебшчыне: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., Віцебск, 30-31 сакавіка 2010 г., Віц. дзярж. ун-т, редкал.: В. У. Акуневіч (адк. рэд.) [і інш.] — Віцебск: УА «ВДУ імя П. М. Машэрава», 2010. — С.128-132.[https://web.archive.org/web/20160202213601/http://issuu.com/linkedin63/docs/2010_zdravnevskaja_shkola] * Шишанов, В. Там пела птица Сирин… / В. А. Шишанов // Столицы и усадьбы (С.-Петербург). — 2011. — № 18. — Май — июнь. — С. 12 — 18. * Шишанов, В. А. «Жилье, простое, но симпатичное…» (Главный дом усадьбы И. Е. Репина «Здравнёво») / В. А. Шишанов // Золотая осень: материалы конференции Российской музейной провинции «Провинциальные 100-летники» / [гл. ред. Н. Н. Грамолина; редкол.: Е. Е. Каштанова, П. Л. Булыгин] ; Гос. мемор. ист.-худож. и природ. музей-заповедник В. Д. Поленова. — Ч. 2: — [Тула: б. и.], 2012. — С. 160—169. [http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_glavnyj_dom_2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029194256/http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_glavnyj_dom_2012 |date=2013-10-29 }} * Шишанов, В. А. «Желание же учить детей у нас крайне велико…» (К истории начальной школы в усадьбе Здравнево) / В. А. Шишанов // Открытый урок: об учителях, учениках и школах Витебского района / сост.: А. Л. Шульман, О. И. Рязанова; Отдел образования, спорта и туризма Витебского райисполкома. — Витебск: [б. и. ; Минск : СтройМедиаПроект], 2015. — С. 30-35. [https://web.archive.org/web/20160327231319/https://issuu.com/linkedin63/docs/otkrytyj_urok_shishanov_zdravnevo_2] * Шишанов, В. А. [https://issuu.com/linkedin63/docs/2015_repin_zdravnevo_gtg Здравнёвские работы И. Е. Репина в русской художественной критике конца XIX — начала XX в. / В. А. Шишанов // Творчество И. Е. Репина и проблемы современного реализма. К 170-летию со дня рождения: материалы Международной научной конференции / ред. кол. Т. В. Юденкова, Л. И. Иовлева, Т. Л. Карпова. — Москва: Гос. Третьяковская галерея, 2015. — С. 117—130.] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://ilya-repin.ru/ Официальный сайт Ильи Репина. Энциклопедия Репина] * [https://web.archive.org/web/20080929075544/http://repin.chuguev.net/Zdravnevo.htm Шишанов В. А. К истории коллекции работ Репина в Витебском областном краеведческом музее] * [http://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij/1 Репин и Здравнёво. Библиографический указатель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325041738/https://issuu.com/linkedin63/docs/repin_zdravnjovo_bibliograficheskij/1 |date=2016-03-25 }} * [http://www.russianmuseums.info/M267 Penaty, currently a museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014550/http://www.russianmuseums.info/M267 |date=2007-09-27 }} * [http://issuu.com/linkedin63/docs/1996_oblik_zdravnevo Шишанов В. Здравнёво. Исторический облик и музеефикация усадьбы] * [http://news.tut.by/188018.html Первый открытый конкурс-фестиваль лоскутного шитья «Репинская палитра» пройдет в музее-усадьбе Ильи Репина Здравнево под Витебском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731041233/http://news.tut.by/188018.html |date=2010-07-31 }} * [http://www.ctv.by/news/~news=54786 Потомки Ильи Репина впервые посетили своё родовое имение «Здравнево» в Витебской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524111720/http://www.ctv.by/news/~news%3D54786 |date=2019-05-24 }} [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Белоруссия]] pvnb3xjlnxif2s7mhqae1dndw45g987 0 151623 1309268 1222645 2026-11-08T05:55:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309268 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Задагүл''' - {{lang-ru|Зибикуль, Сибикуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл. == Этимологияһы == Башҡорт теленә "зада" һүҙе фарсы теленән килеп ингән һәм бик күп ҡушма яңғыҙлыҡ исемдәрҙең ҡушымтаһы булып торған. Зада тип кенә ҡушылған исемдәр ҙә булған. "Башҡорт исемдәре" китабында Зада исеменә ошондай аңлатма бирелә: '''Зада''' (''фарсы'') - ир бала;батша улы; аҡһөйәк;иң шәп, иң һәйбәт. Әйткәндәй, ''- зада'' ҡушымтаһы ҡатын-ҡыҙ исемдәрендә лә ҡулланылған - ''Гөлзада, Миңзада'' һ.б. <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 45-се бит</ref> Силәбе өлкәһенең төбәкте өйрәнеүсеһе Владимир Васильевич Поздеев был гидроним буйынса ошондай фараздар яҙған: <blockquote>Варианты названия Зибикулъ, Зиди-Кулъ. Речь идёт о билингве: Зибикуль – Задакулъ Заде — «сын» в иранских (арийских) языках, составная часть многих имён в мусульманском мире; трактуется «прекрасный, лучший; царевич, потомок». Название произошло от персидского слова зиба — «красивый, прекрасный»; «приятный, милый, славный»; «украшенный, нарядный» + индоевропейский термин куль — «мокрый луг, сырое пастбище, водоём, пруд, озеро» = «Красивое Озеро» <ref>Поздеев, В. В. Топонимика Южного Урала: историко-топонимический словарь / В. В. Поздеев. – Челябинск: Край Ра, 2013. – 399 с.; 21 см. - Библиогр.: с. 388-394.</ref></blockquote> Күп йылдар өлкәнең топонимикаһы буйынса мәғлүмәттәр йыйған Силәбе тарихсыһы, төбәк белгесе ''Владимир Васильевич Пятков'' <ref>[http://toposural.ru/index.php/p/pyatkov-vladimir-vasilevich/ Владимир Васильевич Пятков]</ref> Ул үҙенең «Топонимика Южного Урала» тигән китабында топонимик теҙмә килтерә: Задакулъ, Зада-Кулъ, Зибикуль, Зиби-Куль, Зидикулъ,Зиди-Кулъ <ref>Поздеев, Владимир Васильевич (1936-2011). Топонимика Южного Урала : историко-топонимический словарь / В. В. Поздеев. - Челябинск : Край Ра, 2013. - 399 с.; 21 см.; ISBN 978-5-905251-38-2</ref> Ҡәҙимге сығанаҡтарҙа ( XVIII быуаттан башлап) күлдең атамаһы Задакуль, Зидикуль тип телгә алынған <ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zibikul-sibikul&id=4327 Зибикуль, Сибикуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616160215/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zibikul-sibikul&id=4327 |date=2019-06-16 }}</ref> == Географияһы == Задагүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы Кузнецк ауылынан 6 км, төньяҡ-көнсығышында "Өйәлге" шифаханаһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Географик координаттары: киңлеге - 55°33′37″N (55.560184), оҙонлоғо - 60°37′6″E (60.618244) == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге: 1м *Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: үтәҙеклеге уртаса. *Төбө ләмле, шифалы батҡаҡлы. * Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1*0,7 км * Ағып сыға: сығанаҡтар юҡ, яуым-төшөмдән туйына <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110110-zibikul-(sibikul).html/ Зибикуль (Сибикуль)]</ref> Һыу ятҡылығы тектоник ҡуҙғалыуҙар һөҙөмтәһендә хасил булған соҡорҙа барлыҡҡа килгән.Яр һыҙатланышы түңәрәк. Төньяҡ яры ташлы, текә; көньяғы тәбәшәк һәм һаҙмырт <ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zibikul-sibikul&id=4327 Зибикуль, Сибикуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616160215/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zibikul-sibikul&id=4327 |date=2019-06-16 }}</ref> Төбөндәге шифалы батҡаҡты "Өйәлге" шифаханаһы дауалау процесында ҡуллана<ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110110-zibikul-(sibikul).html/ Зибикуль (Сибикуль)]</ref> == Флораһы һәм фаунаһы == Һаҙлыҡлы урындарындағы түңгәктәрендә ҡыҙыл көртмәле үҫә. Бар яғынан да ҡатнаш урмандар менән уратып алынған. Ҡарағай һәм ҡайын урмандары ҡатнашып үҫә Унда бәшмәк күп була<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zibikul-sibikul&id=4327 Зибикуль, Сибикуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616160215/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zibikul-sibikul&id=4327 |date=2019-06-16 }}</ref> . Яр буйҙарын ҡамыш менән екән уратып алған, һыу өҫтөн тәлмәрйен тәңкәһе ҡаплай. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] тереклек итә<ref>[https://wikimapia.org/15499569/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%97%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Зибикуль]</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 45-се бит * [https://wikimapia.org/15499569/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%97%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Зибикуль] *[[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zibikul-sibikul&id=4327 Зибикуль, Сибикуль] * http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110110-zibikul-(sibikul).html ЗИБИКУЛЬ (СИБИКУЛЬ)] == Һылтанмалар == *[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=469&idotr=70&rr=8 Озеро Зибикуль ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916051856/http://chelindustry.ru/view2.php?idd=469&idotr=70&rr=8 |date=2017-09-16 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы ]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 1fvh3d4jzqlxg8jabk170drdyohxcjt 0 151741 1309130 1301828 2026-11-07T17:29:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309130 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Volokolamsk_Kremlin_15.jpg|мини|250x250пкс|Һулдан уңға: Никольск соборы, сиркәү манараһы һәм Воскресенск соборы]] [[Файл:Volok2.jpg|справа|мини|250x250пкс|Волоколамск кремле ҡоштар бейеклегенән]] '''Волоколамск кремле''' — Волоколамскиҙағы архитектура ансамбле. [[Мәҙәниәт]], [[тарих]] һәм [[архитектура]] ҡомартҡыһы. Кремль Воскресенский соборын ([[XV быуат]]), Никольск соборын ([[XIX быуат]]), биш ҡатлы сиркәү манараһын ([[XVIII быуат]]) үҙ эсенә алған, [[XIX быуат]] һуңы — [[XX быуат]] башындағы ҡойма менән уратып алынған ҡала урындағы Волоколамск ҡаласығы территорияһын үҙ эсенә ала<ref name=":0">[http://volok-museum.ru/ Музейно-выставочный комплекс Волоколамский Кремль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122055127/http://volok-museum.ru/ |date=2016-11-22 }}</ref><ref>[http://www.podmoskove.ru/monastir/39_mon.html Подмосковье. Волоколамский кремль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009035834/http://www.podmoskove.ru/monastir/39_mon.html |date=2011-10-09 }} // podmoskove.ru.</ref>.{{Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫы|}} == Тарихы == [[Файл:Волоколамский_кремль_16.07.2016.jpg|слева|мини|280x280пкс|Волоколамск кремле]] Воскресенск соборы — [[XV быуат]] аҙағында аҡ таштан һалынған, дүрт терәкле бер көмбәҙле ҡорам. [[XVII быуат]]тан соборҙың өҫкө өлөшө бер нисә тапҡыр ҡабаттан ҡорола. Һуңғы һиҙелерлек үҙгәрештәр [[1899 йыл]]да була — [[көньяҡ]] фасад үҙгәртелә һәм придел төкәтелә<ref>[http://www.snor.ru/?an=pers_385 Справочник. Машков Иван Павлович] // snor.ru.</ref>. Собор [[1930 йыл]]да ябыла. [[1960 йыл]]<nowiki/>дарҙа тергеҙелә, әммә, ғибәҙәттәр [[1990 йыл]]дар башында ғына ҡабаттан ҡылына башлай. Никольск соборы [[1853]]—[[1862 йыл]]дарҙа төҙөлә һәм [[Ҡырым һуғышы]]нда һәләк булғандар иҫтәлегенә арнала<ref>{{Китап|автор=О. Пэнэжко|заглавие=Город Волоколамск, храмы Волоколамского, Лотошинского и Шаховского районов|место=Владимир|год=2003}}</ref>. Бөгөн ҡорамда Волоколамск тарихи-архитектура музейы фонды урынлашҡан<ref>[http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=1624 Волоколамский кремль. Фото и описание]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // votpusk.ru.</ref>. Биш ҡатлы манара [[XVIII быуат]]та төҙөлә, әммә ике тапҡыр һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә, һуңғы тапҡыр [[XIX быуат]]та. 1880-сы йылдарҙа декоратив мөйөш башнялы собор комплексы семәрле ҡойма менән уратып алына. [[XX быуат]] башында кәртә саҡ ҡына үҙгәртелә. [[1988]]—[[1990 йыл]]дарҙа урҙың [[көнсығыш]] яғында [[МДУ]]-ның [[Археология|археологик]] экспедицияһы кремлдең [[ағас]] ҡоймаһы эҙҙәрен таба<ref name=":0"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад]]е есть медиафайлы по теме [[c:Category:Volokolamsk Kremlin|Волоколамский кремль]] [[Категория:Кремлдәр]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] dptcgwwjxvwzraczdo18y9w5cglgn3u 0 152329 1309105 1306448 2026-11-07T15:28:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309105 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Balatonfüred,_Szívkórház.jpg|справа|мини|300x300пкс|Дәүләт госпитале. Балатонфюредтың йөрәге]] [[Венгрия]]ла Милли медицина страховкалау фонды ({{lang-hu|Országos Egészségbiztosítási Pénztár (OEP)}} идара иткән һәм һалым түләүселәр аҡсаһына тотолған мотлаҡ һаулыҡ һаҡлау системаһы бар. [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы|Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] мәғлүмәттәренә ярашлы, бөтә халыҡ страховкалар менән тәьмин ителгән<ref>{{cite web|author=OECD|date=June 27, 2013|title=OECD Health Data: Social protection|work=OECD Health Statistics (database)|location=Paris|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|doi=10.1787/data-00544-en|url= http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/data/oecd-health-statistics/oecd-health-data-social-protection_data-00544-en|accessdate=2013-07-14}}</ref>. 16 йәше тулмаған балалар, яңғыҙ ата-әсәләр, студенттар, пенсионерҙар (62 йәштән өлкәнерәктәр), килеме йәшәү минимумынан түбән булған кешеләр, инвалидтар (шул иҫәптән психик ауырыуҙар)<ref>[http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF List of the entitled people for free insurance, National Healthcare Fund, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231073525/http://www.oep.hu/pls/portal/docs/PAGE/LAKOSSAG/OEPHULAK_EBELLAT/ELLATASMO/KIZAROLAG_EU_SZOLG_JOGOSULTAK_2013_01.PDF |date=2023-12-31 }}</ref> һәм дин әһелдәре<ref>[http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak Dőzsölők és szűkölködők — Miből gazdálkodnak az egyházak?, Figyelő (financial status of the churches in Hungary, Hungarian)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150417095046/http://figyelo.hu/cikkek/376719_dozsolok_es_szukolkodok___mibol_gazdalkodnak_az_egyhazak|date=2015-04-17}}</ref> шул бушлай страховка менән файҙалана ала. 1993 йылдан алып 2013 йылға тиклем уртаса ғүмер оҙонлоғо ир-егеттәрҙә 7,48 йылға, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 4,92 йылға арта<ref name="KSH" />; балаларҙың үлем осрағы 2014 йылда яңы тыуған 1000 балаға 4,6 тәшкил итә<ref name="KSH">[http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_hosszu/h_wdsd001a.html Vital statistics, Hungarian Central Statistical Office (KSH)]</ref>. 2012 йылда Венгрияның медицина страховкаһына сығымдары тулайым эске продукттың 7,8 процентын тәшкил итә; 2011 йылда бер кешегә дөйөм сығымдар 1668,7 доллар (АҠШ) тәшкил итә (1098,3 доллар дәүләттән — 65 %, айырым кешеләрҙән 590,4 доллар — 35 %)<ref>[http://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/health-key-tables-from-oecd_20758480 Health: Key Tables from OECD, OECDiLibrary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423192838/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/health-key-tables-from-oecd_20758480 |date=2022-04-23 }}</ref>. Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәре араһында Венгрия табиптарының эш хаҡы иң түбәне булып ҡала; табиптарға уртаса эш хаҡына ҡарата 140 %, госпиталдәр белгестәренә — 160 %<ref>{{Cite news|title=Countries Where Doctors Get Paid the Least|url=https://www.doctorcpr.com/blog/countries-where-doctors-get-paid-the-least/|publisher=Doctor CPR|date=13 July 2015|accessdate=19 February 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224175002/http://www.doctorcpr.com/blog/countries-where-doctors-get-paid-the-least/ |date=24 February 2021 }}</ref> түләйҙәр. == Медицина страховкалау системаһының үҫеше == [[Файл:Zuglo_uzsoki_korhaz_(1).jpg|справа|мини|250x250пкс|Ужок дауаханаһы, [[Будапешт]]]] [[Файл:002a_Szívgyógyászati_klinika.jpg|справа|мини|250x250пкс|Кардиология һәм кардиохирургия үҙәге, [[Печ (ҡала, Венгрия)|Печ]]]] [[Файл:Szentistvankorhazcivertanlegi.jpg|справа|мини|250x250пкс|Уллея проспектындағы Изге Иштван клиникаһы, [[Будапешт]]. Изге Ласло хәстәханаһы менән бергә ул Венгрияның иң ҙур медицина үҙәген барлыҡҡа килтерә.]] Венгрияла тәүге хәстәханалар XIII быуатта шахтерҙар йәшәгән ҡалаларҙа асыла. 1496 йылда Янош Турзо таусылар өсөн медицина страховкаһы йәмғиәтен ойоштора. 1907 йылда тәүге медицина страховкаһы йәмғиәте — «Сирле һәм бәхетһеҙ осраҡтар һөҙөмтәһендә зыян күргән эшселәргә Милли ярҙам фонды» ({{Lang-hu|Országos Munkásbetegsegélyező és Balesetbiztosító Pénztár}}) булдырыла. 1928 йылда Милли социаль страховкалау институты ({{Lang-hu|Országos Társadalombiztosítási Intézet}}) ойошторола, был дөйөм милли медицина страховкаһы системаһын булдырыуға табан тәүге аҙым була. 1938 йылда бөтә социаль хеҙмәттәр ҙә булдырыла, һөҙөмтәлә Венгрия медицина страховкаһы йәһәтенән Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәрендә иң алға киткән ил тип һанала. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа коммунистар хөкүмәте тулыһынса социаль страховканы тулыһынса националләштерә, шулай итеп, Венгрияла һаулыҡ һағы дәүләт ҡанаты аҫтына алына, һәм ул Венгрияның бөтә граждандары өсөн дә уңайлы була<ref>[http://www.oep.hu/portal/page?_pageid=34,32914&_dad=portal&_schema=PORTAL History of social insurance in Hungary, National Healthcare Fund]</ref>. Ирекле баҙар шарттарында һаулыҡ һағы системаһы тағы ла үҙгәртеп ҡороу кисерә.<ref>http://www.civitas.org.uk/nhs/download/Hungary.pdf |title=Hungary’s Healthcare System |accessdate=2019-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213182042/http://www.civitas.org.uk/nhs/download/Hungary.pdf |archivedate=2012-02-13 |deadlink=yes </ref> 1993 йылда Милли һаулыҡ һағы фонды ({{Lang-hu|Országos Egészségbiztosítási Pénztár}} барлыҡҡа килә. Социаль страховкалау системаһына нигеҙләнгән фонд Венгриялағы медицина страховкаһын контролдә тотҡан йәмәғәт ойошмаһы<ref name="OEP">[http://www.oep.hu/portal/page?_pageid=34,32910&_dad=portal&_schema=PORTAL OEP — Főigazgatói köszöntő]</ref>. Фонд финанстарының 83 проценты һалымдарҙан килә. Страховка схемаһында ҡатнашыу — бөтә граждандар өсөн мотлаҡ<ref name="who">[http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_hun_en.pdf World Health Organization — Hungary]</ref>. Күп кенә шәхси клиникалар ҙа Фондҡа тоташтырылған<ref name="OEP" />. Эшкә ҡабул итеүҙең элекке сәйәсәтенә бәйле Венгрия хәстәханаларында табип ставкаларын ҡыҫҡартыу, шәфҡәт туташтарының етешмеүе ғәҙәти күренеш, эксперттар бындай күренеште кеше ресурстарын дөрөҫ файҙаланмау тип билдәләй<ref name="civ">{{Cite web |url=http://www.civitas.org.uk/nhs/download/Hungary.pdf |title=Hungary’s Healthcare System |accessdate=2019-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213182042/http://www.civitas.org.uk/nhs/download/Hungary.pdf |archivedate=2012-02-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213182042/http://www.civitas.org.uk/nhs/download/Hungary.pdf |date=2012-02-13 }}</ref>. Сифатлы дауа өсөн алмашҡа табиптарға бүләк итеп аҡса биреү ҙә — Венгрия һаулыҡ һағы өсөн типик күренеш<ref name="civ" />: 2015 йылдағы Сәләмәтлек Евро индексы мәғлүмәттәренә ярашлы, Венгрияла медицина хеҙмәте күрһәткән өсөн пациенттарҙың табиптарға өҫтәмә аҡса түләүе киң таралған илдәр иҫәбенә инә<ref>{{Cite news|title=Outcomes in EHCI 2015|url=http://www.healthpowerhouse.com/files/EHCI_2015/EHCI_2015_report.pdf|publisher=Health Consumer Powerhouse|date=26 January 2016|accessdate=27 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606082345/http://www.healthpowerhouse.com/files/EHCI_2015/EHCI_2015_report.pdf|archivedate=2017-06-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606082345/http://www.healthpowerhouse.com/files/EHCI_2015/EHCI_2015_report.pdf |date=6 June 2017 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Венгрия һәм Евросоюз илдәре граждандары медицина ярҙамын бушлай алырға хоҡуҡлы<ref>[http://www.oep.hu/oepdok/fajlok/e.pdf Health Care Services Available During Temporary Stay in Hungary]</ref>. == Инфраструктураһы == [[Бөтә донъя банкы|Бөтә донъя банкының]] Венгрияны килем кимәле юғары булған ил булараҡ таныуын иҫәпкә алып, эксперттар һаулыҡ һағы системаһының үҫешкән булыуын раҫлай. Статистика буйынса, Милли ашығыс ярҙам хеҙмәтенән ({{Lang-hu|Országos Mentőszolgálat}}) ашығыс ярҙам машинаһы уртаса алғанда 15 минуттан һуң талап ителгән урынға барып етә. 2013 йылда тағы ла 200 автомобиль һатып алыу юлы менән 20 яңы ашығыс ярҙам станцияһы төҙөлә һәм 60-ы яңыртыла. 2009 йылда Сентешта вертолет майҙансығы булған станция асыла, һөҙөмтәлә сирлеләрҙе һауа юлы буйынса ташып була. Илдә 7 ошондай станция ба, улар Будаерш, Балатонфюред, Шармеллек, Печ, Сентеш, [[Дебрецен]] һәм Мишкольцта урынлашҡан. Вертолет та 15 минутта талап ителгән урынға барып етә. Илдең бөтә милли һәм төбәк хәстәханаларында, шул иҫәптән Будапешт, Печ, Сегед һәм Дебрецен ашығыс ярҙам институттарында ла вертолет майҙансыҡтары бар.<ref>[http://www.varosivisszhang.hu/?p=2845 Átadták a légimentő bázist — a legmodenebb az országban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190413023949/http://www.varosivisszhang.hu/?p=2845 |date=2019-04-13 }}{{ref-hu}}</ref><ref>[http://www.airambulance.hu/index.php?mod=ShowStatic&page=bazis Air ambulance bases in Hungary, Hungarian Air Ambulance Plc.]{{ref-en}}</ref>. == Медицина туризмы == [[Файл:Hévíz_1.jpg|справа|мини|260x260пкс|Хевиз күле, донъялағы майҙаны буйынса икенсе термаль сығанаҡ]] Венгрияла медицина туризмы йүнәлеше туристар араһында киң файҙаланыла: атап әйткәндә, унда стоматология туризмы ныҡ алға киткән<ref>[http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html Hungary leading in Dental Tourism in Europe, Budapest Agent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319075342/http://www.budapestagent.com/hungary-leading-dental-tourism.html |date=2022-03-19 }}{{ref-en}}</ref><ref name="BBJ1" />, Европалағы медицина туризмының 42 проценты Венгрияға тура килә, ә бына донъя буйынса алғанда венгрҙарҙың өлөшө 21 процентҡа тигеҙ<ref name="BBJ1">[http://www.bbj.hu/business/hungary-aims-at-bigger-bite-of-dental-tourism_63662 Hungary aims at bigger bite of dental tourism, Budapest Business Journal]{{ref-en}}</ref><ref name="BBJ2">[http://www.bbj.hu/business/dental-tourism-development-clinics-turnover-up-19percent_69020 Dental Tourism Development clinics turnover up 19 %, Budapest Business Journal]{{ref-en}}</ref>. 1980-се йылдарҙа ГФР һәм Австрия туристары, арзан, шул уҡ ваҡытта сифатлы медицина хеҙмәтен эҙләп, Венгрияға килер була<ref name="IMTJ">[http://www.imtj.com/news/?entryid82=416494 Hungarian Tourism promotes medical tourism, International Medical Travel Journal]{{ref-en}}</ref>. Коммунистар партияһы идара итеүсе партия булыуҙан туҡтағас, медицина туризмы табышлы эшкә әйләнә<ref name="BBJ2" />. Венгрияла медицина хеҙмәтенең хаҡы Бөйөк Британия, АҠШ йәки Скандинавия илдәререндәге хаҡтың 40 проценттан 70 процентҡа тиклемен тәшкил итә<ref name="IMTJ" />. Иң популяр медицина хеҙмәте — стоматология, косметик хирургия, ортопедия, йөрәк- ҡан тамырҙары ауырыуҙарын реабилитациялау, түлһеҙлекте дауалау, дерматология, йәшәртеү, һимереүгә һәм наркотиктарға бәйлелеккә ҡаршы көрәш, күреү һәләте буйынса операциялар<ref name="IMTJ" />. Пластик хирургия ла мөһим йүнәлеш булып тора: пластик хирургтарға килгән клиенттарҙың 30 процентҡа тиклеме — сит ил граждандары, сөнки пластик хирургия буйынса хеҙмәттәрҙең хаҡын 40-80 %-ҡа кәметергә мөмкин<ref name="BBJ3">[http://www.bbj.hu/business/medical-tourism-in-good-health_63661 Medical tourism in good health, Budapest Business Journal]{{ref-en}}</ref>. Венгрияла шулай уҡ бер нисә ҡайнар сығана бар<ref name="IMTJ" />. Хевиз күле, Сеченьялағы һыу инеү урыны һәм башҡалар туристар араһында киң популярлыҡ менән файҙалана<ref name="BBJ3" />. == Шулай уҡ ҡара == * {{Тәржемәһеҙ 3|Национальное управление по безопасности продовольственной цепочки Венгрии||en|Hungarian Food Safety Office}} * {{Тәржемәһеҙ 3|Референдум в Венгрии (2008)||en|Hungarian fees abolishment referendum, 2008}} * {{Тәржемәһеҙ 3|Список больниц Венгрии||en|List of hospitals in Hungary}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Венгрияла һаулыҡ һаҡлау]] [[Категория:Медицина туризмы]] [[Категория:Венгрия]] 5aexy73bmt3xd904o69s6griqpaxt6b 0 152925 1309206 1303286 2026-11-07T23:08:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309206 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дартло''' ({{Lang-ka|დართლო}}) — Грузияла Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Дартло Тушетияның таулы төбәгендә, [[Пирикительская Алазань]] йылғаһы үҙәнендә, Водораздельный һыртының төньяҡ битләүендә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан<ref name="bank"/>. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Дартло ауылы Тушетияның тарихи географик тау өлкәһендә, Грузияның төньяҡ-көнсығышында ята, төбәк [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән<ref>[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5228/ Mta-Tusheti — UNESCO World Heritage Centre]</ref>. Дартло [[Диди-хеви]] йылғаһының уң яҡ ярында, уның [[Пирикительская Алазань]] йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан. Ауыл аша Тушети милли паркының бер нисә туристик маршруты үтә: [[Иҫке Омало (Тушетия)|Омало]] ауылынан Дано ауылы аша Квавло ҡәлғәһенә тиклем<ref>[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/3-dartlo-kvavlo Туристические тропы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223154133/http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/3-dartlo-kvavlo |date=2015-12-23 }} [[Национальный парк Тушети|национального парка Тушети]]<span>. Дартло-Квавло</span></ref>; [[Иҫке Омало (Тушетия)|Омалонан]] Дакуэхиға тиклем<ref>[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/4-daquexi Туристические тропы Национального парка Тушетия. Омало-Дакуэхи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185655/http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/4-daquexi |date=2016-03-04 }}</ref> һәм Омалонан Верхованиға тиклем<ref>[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/6-wovata Туристические тропы Национального парка Тушетия. Омало-Цовато] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120040/http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/6-wovata |date=2016-03-04 }}</ref>. Йылдың иң йылы мәле - июнь башынан октябрь уртаһына тиклемге осор ғына туристик миҙгел тип һанала. Дартлола бер нисә ғаилә ҡунаҡханаһы асыҡ<ref name="bank"/>. == Иҫтәлекле урындары == Дартло — төбәктә иң боронғо ауылдарҙың береһе, Грузияның мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы, архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән<ref name="sputnik">[http://sputnik-georgia.ru/economy/20150724/228145307.html Фонд муниципального развития проводит реабилитацию села в Тушети]</ref><ref name="zapovednik">[http://www.apsny.ge/2012/soc/1342139970.php Архитектурный заповедник Дартло будет полностью восстановлен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223141538/http://www.apsny.ge/2012/soc/1342139970.php |date=2015-12-23 }}</ref>, таш черепица менән ябылған таш йорттарҙан тора, уларға төкәтеп эшләнгән ҡарауыл башнялары менән был ҡәлғәләр үҙҙәренең уникаль архитектура ансамбле менән айырылып тора<ref name="bank">[http://www.worldbank.org/ru/news/feature/2014/09/17/dartlo-village-to-become-georgias-heritage-marvel При поддержке Всемирного банка деревня Дартло становится жемчужиной культурно-исторического наследия Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224002650/http://www.worldbank.org/ru/news/feature/2014/09/17/dartlo-village-to-become-georgias-heritage-marvel |date=2015-12-24 }}</ref>. Үткән быуат башында сәйәхәтселәр Дартлоны былай тип һүрәтләй:{{цитата|Дартлола башнялар айырыуса иғтибарға лайыҡ. Бөтәһе алты башня. Улар шифер плиталарҙан төҙөлгән. Уларҙың икеһе һуңғы осорҙа төҙөлгән, тар, дүртмөйөшлө, конус башлы, Дартло үҙәгендә тора. Ҡалған дүртеһе ауыл сигендә, боронғораҡ барлыҡҡа килгән; улар киңерәк һәм тәүге икеһенә ҡарағанда олпатырҡ һымаҡ тойғо ҡалдыра. Инеү урыны, дөрөҫөрәге, тәҙрә, унан аша эскә инергә була, ерҙән байтаҡ бейектә урынлашҡан, яҡынса өс метр. Бер ниндәй ҙә баҫҡыс юҡ, башняның ҡытыршы стеналарына йбешеп үрмәләргә тура килә. Тәҙрәгә еткәс, ҡулдарҙа кәүҙәне күтәреп, тәҙрәнән бер аҙ аҫтараҡ икенсе бинаға алып барыусы дүртмөйөшлө люк менән ағас иҙәнде күрәһең. Түшәмдәге шундай уҡ люк өҫкө ҡатҡа алып бара. Ҡаттар араһында бәйләнеш булып бысылған баҫҡыстар менән бүрәнәләр хеҙмәт итә.<ref>{{книга | автор = Г. В. Демидов | часть = Горные районы Грузии | заглавие = В высокогорьях Кавказа | оригинал = | ссылка = http://meskhi.net/demidov/ | издание = | ответственный = | место = Москва | издательство = Государственное учебно-педагогическое издательство | год = 1931 | том = | страницы = | страниц = | isbn = }}</ref>.}}Хәүеф аҫтында булған Дартлоның тарихи ҡомартҡыларын тергеҙеү<ref name="zapovednik"/><ref>[http://www.apsny.ge/2013/eco/1374879673.php Реабилитация Дартло и Омало приостановлена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223141540/http://www.apsny.ge/2013/eco/1374879673.php |date=2015-12-23 }}</ref>, Грузияның мөһим дәүләт бурысы булып тора<ref>[http://georgianpress.ge/com/news/view/8431?lang=2 Премьер Грузии: Восстановление Муцо, Чажащи и Дартло, станет началом возвращения в горы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дартлоны реставрациялау төбәк үҫеш проектына инә, уға [[Бөтә донъя банкы]] 60 миллион доллар аҡса бүлә, Грузия хөкүмәте тағы ла 15 миллион доллар бирә. Был аҡсаның 1,4 млн. 34 йортто реставрациялауға китә<ref name="bank"/>. Ауылдың 73 йортонан 72-һе тергеҙеүгә мохтаж<ref name="sputnik"/>. Шулай булғас дартло ҡушылдығы емереклектәр 1801 йылда ғибәҙәтханалар төҙөлә<ref>[http://georoute.ge/Kakheti Кахетия]</ref>. Бынан тыш, Дартло асыҡ һауала урынлашҡан суд залы менән билдәле. Был ун ике судья суды (боронғо присяжныйҙар суды аналогы). Ун ике судьяның ун ике антик таш ултырғысы бар. Ярымтүңәрәк уртаһында ике урын бар, унда хөкөм ителеүселәр ике ҡулдары менән ташты тотоп, тубыҡлана. Дартлола баш судья булып күп осраҡта ҡатын-ҡыҙ тора. <gallery> Файл:Dartlo-2400.jpg|<center> Дартло ауылы, 1892 йылғы һүрәт</center> Файл:Watch towers.jpg|<center>Дартло ауылында ҡарауыл башнялары</center> Файл:Darthlo (7).JPG|<center>Дартло ауылы</center> Файл:Darthlo (28).JPG|<center>Дартло ауылы</center> Файл:Darthlo (25).JPG|<center>Петроглифта төшөрөлгән һунар күренештәре</center> </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ахметский муниципалитет == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] 9pqb9ctwzc3i4vonspkukp6mebde6ii 0 153142 1309186 1274087 2026-11-07T21:21:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309186 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Графиня Марии Фесенко йорто''' — 2013 йылдың 28 октябрендә [[Грузия]]ның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән ҡаралты.Грузияның Хелвачаури муниципалитетындағы Махинджаури ауылында урынлашҡан. == Тарихы == Тарихи мәғлүмәттәргә ярашлы, өс ҡатлы был һарайҙы үҙенең тәрбиәсеһе графиня Мария Фесенко өсөн Рәсәй императоры Николай II төҙөткән. Совет осоронда һарай Махинджаури балалар йортона бирелгән булған. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында бында госпиталь урынлаштырғандар. Уҙған быуаттың 90-сы йылдарында Фесенко йорто күсеп килергә мәжбүр булыусыларҙы урынлаштырыр өсөн файҙаланылған. Әлеге ваҡытта йорт буш тора. Һарайҙы төҙөү ХХ быуат башында башланған. Урындағы халыҡ хәтирәләре буйынса, 1900 -1907 йылдарҙа ул төҙөлөп бөткән булған инде. Бина проектын Санкт-Петербург архитекторҙары эшләгән. Уның аналогы шулай уҡ Италияла булған. Уҙған быуатта бында инглиз, урыҫ ҙәм немец аристократтары йыш булған. Графиня бик ҡунаҡсыл булған. 2006 йылда һарай дәүләт яҡлауына тәҡдим ителгән. 2013 йылда тәҡдим ҡабул ителгәне һәм шул йылдың 28 октябрендә милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары иҫәбенә индерелгән <ref>[https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/2065457?publication=0 კულტურული მემკვიდრეობის თვალსაზრისით ღირებული ობიექტებისათვის კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსის მინიჭების თაობაზე {{lang-ru|О предоставлении статуса недвижимого памятника культурного наследия ценным объектам в плане культурного наследия}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717031321/https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/2065457%3Fpublication%3D0 |date=2019-07-17 }}</ref>. == Видео == *{{YouTube|ciNRgNkGfhA|logo=1}} Графиня Фессенко. Коттедж в Махинджаури , Аджария ТВ, 8 ноября 2018 года. == Шулай уҡ ҡара == *[https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A3%E1%83%AB%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список недвижимых памятников культуры национального значения] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20191019072928/http://novost.ge/2019/02/27/%D0%B2-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%B8-%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%8E%D1%82-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8/ В Грузии отреставрируют черноморский дворец Романовых] [[Категория:Грузия тарихы]] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] ddp4l2v9en3i3dpnchvfer8zvx21486 0 153685 1309219 1307534 2026-11-08T00:21:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309219 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Джордж Бе́рнард Шо́у''' ({{lang-en|George Bernard Shaw}}; [[26 июль]] [[1856 йыл]] — [[2 ноябрь]] [[1950 йыл]]) — Ирландия драматургы һәм романисы, әҙәбиәт өлкәһендәге Нобель премияһы лауреаты һәм иң билдәле әҙәбиәт эшмәкәрҙәренең береһе<ref>Шоу отказался от денежной части Нобелевской премии, однако принял медаль лауреата. {{Cite book|last=Gibbs|first=A. M.|title=Bernard Shaw: A Life|pages=375–376|publisher=University Press of Florida|year=2005|location=Gainesville, Florida|url=http://upf.com/book.asp?id=GIBBSS05|isbn=0-8130-2859-0}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319013106/http://upf.com/book.asp?id=GIBBSS05 |date=2014-03-19 }}</ref>. Йәмәғәт эшмәкәре (социалист-фабиан, инглиз яҙмаһы инглиз яҙмаһы реформаһы яғында торған). Лондон иҡтисад һәм сәйәси фәндәр мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Инглиз [[театр]]ында популярлығы буйынса ([[Уильям Шекспир|Шекспирҙан]] ҡала) икенсе драматург. Тарихта әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ булған ике кешенең береһе (икенсеһе — Боб Дилан), (1925, «Осҡонло сатира менән берләшкән иҫ киткес шиғри матурлыҡ, идеализм һәм гуманизм менән билдәләгән ижады өсөн»), «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» премияһы (1939, «Пигмалион» фильмы сценарийы өсөн). Евгениканың әүҙем пропагандисы. Күпмелер ваҡыт ул евгениканы пропагандалаған, был уның социаль-сәйәси ҡараштарына бәйле, әммә һуңғараҡ был тәғлимәтте йомшаҡ тәнҡитләүгә күскән. == Биографияһы == Джордж Бернард Шоу 1856 йылдың 26 июлендә Дублинда иген һатыусы Джордж Шоу һәм профессиональ йырсы Люсинда Шоу ғаиләһендә тыуған. Уның ике апаһы: театр йырсыһы Люсинда Франсес һәм 21-се йәшендә [[туберкулёз]] сиренән үлгән Элинор Агнес булған. Шоу Дублинда Уэсли-колледжда (''ингл.'' Wesley College) һәм грамматик мәктәптә уҡыған. Урта белемде Дублинда алған. 11 йәшендә уны протестант мәктәбенә биргәндәр, һәм унда ул, үҙенең һүҙҙәре буйынса, арттағынан алдағы йәки артта ҡалған уҡыусы булған. Мәктәпте ул үҙенең белем алыуындағы иң зарарлы этабы тип атаған: «Минең дәрескә әҙерләнергә йәки дөйөм дошман һәм палач — уҡытыусыға дөрөҫөн әйтергә башыма ла килмәне».<ref name="multiple">Хьюз Эмрис. ЖЗЛ Бернард Шоу</ref> Шоу мәғариф системаһын, аҡыл үҫешен генә күҙ уңында тотоп, рухи үҫешкә ынтылмауҙа ғәйепләп, күп тапҡыр тәнҡитләгән. Автор бигерәк тә мәктәптә физик язалау системаһын тәнҡитләгән. 15 йәшендә үк клерк булған. Уны университетта уҡытыу өсөн ғаиләһенең аҡса булмаһа ла, бабаһының бәйләнештәре уны күсемһеҙ милек һатыу буйынса бик билдәле Таунзэнд агентлығына эшкә урынлашырға ярҙам иткән. Шоуҙың дублин харабаларында йәшәүселәрҙән фатир хаҡы йыйыу вазифаһын башҡарған, был йылдарҙың моңһоу тәьҫире уның «Тол йорттары» әҫәрендә кәүҙәләнеш тапҡан. Ул, был эштең бер төрлөлөгө ялҡытһа ла, күрәһең, һәләтле генә клерк булғандыр. Ул иҫәп китаптарын бөхтә итеп алып барырға, шулай уҡ аңлайышлы почерк менән яҙырға өйрәнгән. Шоу почергы менән яҙылған (хатта ҡартайғас та) бар яҙмаларҙы ла уҡыуы еңел һәм рәхәт булған. Аҙаҡ, Шоу файҙа профессиональ яҙыусы булып киткәс, был һәләте уға файҙа килтергән: набор йыйыусыларға уның ҡулъяҙмаларын йыйыу ҡыйынлыҡ тыуҙырмаған<ref name="multiple">Хьюз Эмрис. ЖЗЛ Бернард Шоу</ref>. Шоуға 16 йәш тулғас, уның әсәһе, һөйәре һәм ҡыҙҙары менән йортонан ҡасып китәләр. Бернард атаһы менән Дублида ҡалырға ҡарар итә. Ул белем ала һәм күсемһеҙ милек контораһында хеҙмәткәр булып эш башлай. Был эш уға оҡшамаһа ла, ул унда бер нисә йыл шөғөлләнә. 1876 йылда Шоу Лондонға әсәһе янына киткән. Ғаилә уны бик йылы ҡаршылай. Был осорҙа ул китапханалар һәм музейҙарға йөрөй. Китапханаларҙа ныҡ шөғөлләнә башлап, үҙенең тәүге әҫәрҙәрен тыуҙырған, һуңғараҡ музыкаға бағышланған гәзит колонкаһын алып барған. Әммә уның иртә романдары 1885 йылға саҡлы уңышҡа өлгәшмәгән, был ваҡытта ул ижади тәнҡитсе булараҡ билдәле булған. 1890-сы йылдарҙың беренсе яртыһында «London World» журналында тәнҡитсе булып эшләгән, аҙаҡ уны Роберт Хиченс алмаштырған. Был дәүерҙә социал-демократик идеялар менән мауыҡҡан һәм социализмды тыныс саралар менән урынлаштырыу маҡсатын ҡуйған Фабиан йәмғиәтенә ингән. Был йәмғиәттә ул үҙенең буласаҡ ҡатынын, Шарлотта Пейн-Таунсхендты осратҡан, улар 1898 йылда өйләнешәләр. Бернард Шоуҙың ситтә мөхәббәт бәйләнештәре булған. Ғүмеренең һуңғы йылдарында драматург үҙенең өйөндә йәшәгән һәм 94 йәшендә бөйөр сиренән вафат булған. Уның мәйете {{comment|яндырылған|зкремировано}} , уның һәм ҡатынының {{comment|көлө бергә күккә осоролған|развеян прах}} . == Ижады == Бернард Шоуҙың беренсе пьесаһы 1892 йылда ҡуйылған. Ун йыллыҡтың һуңында ул инде билдәле драматург булып танылған. Ул 63 пьеса, шулай уҡ романдар, тәнҡит әҫәрҙәре, эссе һәм 250 меңдән артыҡ хат яҙған. === Романдары === Шоу карьераһы башында, 1879 йыл менән 1883 йылдар араһында, биш уңышһыҙ роман яҙған. Һуңғараҡ улар барыһы ла баҫылған. Шоуҙың 1882 йылда яҙылған «Кашель Байрондың профессияһы» романы 1886 йылда тәүге тапҡыр баҫылған. Романдың төп геройы — әсәһе менән Австралияға {{comment|күсеп килеп|эмигрирует}}, аҡса өсөн һуғыштарҙа ҡатнашыусы үҙ һүҙле уҡыусы малай. Ул Англияға боксёр матчына ҡайта. Бында ул аҡыллы һәм бай ҡатын Лидия Карьюға ғашиҡ була. Хайуани магнетизм менән йәлеп ителгән был ҡатын, ижтимағи кимәлдәре төрлө булһа ла, кейәүгә сығырға риза була. Һуңғараҡ төп геройҙың затлы нәҫелдән һәм ҙур милек вариҫы икәне билдәле була. Шулай итеп, ул Парламент депутаты булып китә һәм был ғаилә ғәҙәттәге буржуаз ғаиләгә әйләнә. {{comment|«Социаль булмаған социалист»|«Не социальный социалист»}} романы 1887 йылда баҫыла. Башта ҡыҙҙар мәктәбе тасуирлана, әммә һуңынан ысынында ҡатынынан үҙенең хәлен йәшереүсе ярлы иргә йүнәлтелә. Шулай уҡ ул социализмды алға һөрөүҙең әүҙем көрәшсеһе. Был мәлдән бөтә роман социалистик темаларға {{comment|иғтибарын туплай|сосредотачиваться}}. «Love Among the Artists» романы 1881 йылда яҙылған, 1900 йылда Ҡушма Штаттарҙа һәм 1914 йылда Англияла баҫылған. Был романда Шоу викториан йәмғиәте миҫалында сәнғәткә, {{comment|хыялый|романтический}} мөхәббәткә һәм никахҡа үҙенең ҡараштарын күрһәтә. «The Irrational Knot» — роман, 1880 йылда яҙылған һәм 1905 йылда баҫылған. Был романда автор нәҫел статусын хөкөм итә һәм эшселәрҙең фиҙаҡәрлеген раҫлай. Затлы нәҫелдән сыҡҡан ҡатын-ҡыҙ һәм электр моторын уйлап сығарыу арҡаһында байыҡҡан ир миҫалында никах институтын ҙур һорау алдында ҡуя. Ғаилә ағзаларының дөйөм ҡыҙыҡһыныуҙар табырға һәләте етмәү арҡаһында никах тарҡала тигән һығымта эшләнә был әҫәрҙе уҡығандан һуң. Шоуҙың 1879 йылда яҙылған «Immaturity» тип аталған беренсе романы уның һуңғы баҫылған романы булған. Был әҫәрҙә яҙыусы Лондондың энергичный йәш кешеһе Роберт Смиттың тормошон һәм карьераһын тасуирлай. Алкоголизмды ғәйепләү — был китаптағы авторҙың ғаилә иҫтәлектәренә нигеҙләнгән тәүге {{comment| йүнәлтмә|посыл}} була. === Пьесалары === Шоу инглиз йәмғиәтенең мул тормошта йәшәгән даирәләренә хас булған {{comment|тәҡәллефле|чопорной}} пуритан әхлағы менән бөтөнләй өҙә. Ул һәр нәмәне үҙ исеме менән атай, теләһә ниндәй томош күренешен күрһәтеү мөмкин тип иҫәпләй һәм билдәле дәрәжәлә натурализм {{comment|тарафдары|последователь}} була. Шоу «Тол йорто» тигән беренсе пьесаһы өҫтөндә 1885 йылдан башлап эшләй. Күпмелер ваҡыт үтеүгә автор ул әҫәр өҫтөндә эшләүҙән баш тарта һәм фәҡәт 1892 йылда ғына тамамлай. Пьеса 1892 йылдың 9 декабрендә Лондон Король Театрында ҡуйылған. Был пьесала Шоу [[лондон]] пролетарийҙары тормошонан үҙенең реализмы менән һоҡландырған картиналар биргән. Пьеса йәш егеттең атаһы ярлыларға харабаларҙан ҡортомға фатир биргән һәм тегеләре уға һуңғы тинен биргән ҡыҙға өйләнергә йыйынғанын һүрәтләүҙән башлана. Йәш кейәү фәҡирҙәрҙең тамуҡтағы кеүек хеҙмәте менән бәйле никахтан һәм бирнәнән баш тартырға уйлай, әммә һуңынан үҙенең дә килемдәре ярлылар хеҙмәтенә нигеҙләнгәнен аңлай. Шоу бик йыш инглиз тормошоноң зәғиф һәм әшәке яҡтарынан, бигерәк тә — [[буржуазия]] даирәләренең («John Bull’s Other Island», «Arms and the Man», «How He Lied to Her Husband» һ. б.) көнкүрешенән рәхимһеҙ рәүештә көлөүсе сатирик ролендә сығыш яһай. {{comment|«Миссис Уоррендың профессияһы»|«Профессия миссис Уоррен»}} (1893) пьесаһында йәш ҡыҙ, уның әсәһе фәхишә йорттарынан килемдәр алғанын белә һәм намыҫлы эш хаҡы эшләп табыу өсөн йортонан китә. Бернард Шоуҙың пьесаларына, Уайльд пьесалары кеүек, викториан эпохаһы драматургтарының ғына айырым һыҙаты булған үткер юмор хас. Яңы темалар тәҡдим итеп һәм халыҡты әхлаҡи, сәйәси һәи иҡтисади мәсьәләләрҙе уйлауға саҡырып Шоу театрҙы реформалаштыра башлаған. Был тәңгәлдә ул социаль поблемаларҙы хәл иткәндә, Генрик Ибсендың реалистик драмаһын файҙаланған. Шоуҙың тәжрибәһе һәм популярлығы үҫкәнлектән, уның пьесалары ул яҡлаған реформаларға иғтибарҙы аҙ туплаһа ла, уларҙың мауыҡтырғыс роле кәмемәгән. «Цезарь һәм Клеопатра» (1898), {{comment|«Кеше һәм әййәр кеше»|«Человек и сверхчеловек»}} (1903), «Майор Барбара» (1905) һәм {{comment|«Табип икенең бере алдында»|«Врач перед дилеммой»}} (1906) кеүек әҫәрҙәре 50 йәше тулған авторҙың өлгөргән ҡараштарын күрһәтә. 1910-сы йылдарға тиклем Шоу тулыһынса формалашҡан драматург булған. {{comment|«Фанниҙың беренсе пьесаһы»|«Первая пьеса Фанни»}} (1911) һәм «Пигмалион» (1912) кеүек яңы әҫәрҙәре лондон публикаһына билдәле булған. Скульптор алларҙың һынташты йәнләндереүен үтенгән боронғо грек мифы сюжетына нигеҙләнгән иң популяр «Пигмалион» пьесаһында Пигмалион фонетика профессоры Хиггинс күренешендә һынландырылған. Уның Галатеяһы — урамда сәскә һатыусы ҡыҙ Элиза Дулитл. Профессор кокниса һөйләшкән ҡыҙҙың телен төҙәтергә маташа. Шулай итеп, ҡыҙ нәзәкәтле ҡатынға оҡшай башлай. Бының менән Шоу кешеләр фәҡәт тышҡы яҡтан ғына айырыла тип әйтергә тырыша. Үҙе бер нисек тә хупламаған Беренсе донъя һуғышынан һуң Шоуҙың ҡараштары үҙгәрә. Уның һуғыштан һуң яҙған беренсе әҫәре — {{comment|«Йөрәктәр селпәрәмә килгән йорт»|«Дом, где разбиваются сердца»}} (1919). Был пьесала яңы Шоу барлыҡҡа килгән — юмор элеккесә ҡалған, әммә уның гуманизмға ышанысы ҡаҡшаған. Элек Шоу социализмға яйлап күсеүҙе хуплаған, әммә хәҙер ул хөкүмәт башында көслө кеше булырға тейеш тигән ҡарашта була. Уның өсөн диктаторлыҡ -{{comment|бәхәсһеҙ|очевидным}}. Ғүмеренең һуңғы көндәренә уның өмөттәре үлгән. Шулай, {{comment|«Буянт миллиардтары»|«Миллиарды Буянта»}} (''Buoyant Billions'', 1946-48) пьесаһында, үҙенең һуңғы пьесаһында, ул һуҡыр рәүештә сығыш яһаған һәм хаким итеп [[Адольф Гитлер]] кеүек кешене һайлап ҡуйған халыҡҡа ышанырға ярамай тигән. 1921 йылда Шоу биш пьесанан торған {{comment|«Ҡабат Мафусаилға»|«Назад к Мафусаилу»}} пенталогияһы өҫтөндә эште тамамлай. Унда хәрәкәт Эдем баҡсаһында башлана һәм мең йылдан һуңһы киләсәктә тамамлана. Был пьесаларҙа уҡталыу һәм хаталар ярҙамында тормош камиллаша тигән раҫлау бар. Шоу үҙе был пьесаларҙы шедевр тип һанаған, әммә тәнҡитселәр башҡаса фекерҙә булған. "Мафусаил"дан һуң иң яҡшы әҫәр тип һаналған {{comment|«Изге Иоанна»|«Святая Иоанна»}} (1923) пьесаһын яҙған. Жанна Д’Арк тураһында әҫәр яҙыу һәм уны канонлаштырыу идеяһы 1920 йылда барлыҡҡа килгән. Пьеса донъяла танылыу алған һәм авторҙы Нобель премияһына яҡынайтҡан (1925 йыл). «Женева» пьесаһында (1938) автор кешеләр үҙидаралыҡта кәрәк буласаҡ аҡыллылыҡты үҫтереүҙә ҡулланыу маҡсатында ғүмерҙе оҙонайтыу технологияһын үҫтерергә тейеш тигән фекерҙе раҫлаған. Шоуҙың, ҡайһы берҙә мелодрама өлкәһе менән («Кандида» һ. б.) сиктәш булған, психологик жанрҙағы пьесалары бар. Автор ғүмеренең ахырына тиклем пьесалар ижад иткән, уның иртә әҫәрҙәре кеүек, ҡайһы берҙәре генә уңышлы булған. Был осорҙа {{comment|«Алмалы арба»|«Тележка с яблоками»}} (1929) пьесаһы ғына киң билдәлелек ала. {{comment|«Әсе, әммә хәҡиҡәт»|«Горько, но правда»}}, {{comment|«Һайға ултырыу»|«На мели»}} (1933), «Миллионерша» (1935) һәм «Женева» (1935) кеүек һуңғы осор әҫәрҙәре халыҡ араһында танылыу тапмаған. == СССР-ға сәфәре == [[Файл:Stamp of USSR 1949.jpg|thumb|150px|right|СССР Почта маркаһы, 1956 йыл]] 1931 йылдың 21 июленән 31 июленә тиклем Бернард Шоу СССР-ға килә, 29 июлдә [[Иосиф Виссарионович Сталин]] менән шәхсән осраша. Баш ҡаланан тыш, Шоу төпкөлгә лә — өлгөлө тип һаналған Тамбов өлкәһенең Ленин исемендәге коммунаһына барған<ref name="Тамбовская правда">{{статья |автор = |заглавие = Посещение Ирской коммуны имени Ленина Бернардом Шоу|ссылка = http://sleninskoe.ru/irskaya-kommuna/vizit-bernarda-shou|издание = "Тамбовская правда"|тип = газета|место = Тамбов|издательство = |год = 1956|номер = |страницы = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>. Возвращаясь из Советского Союза, Шоу говорил<ref name="Воронцова">{{статья |автор = Татьяна Воронцова. |заглавие = В гостях у «старшего брата» |ссылка = http://lit.1september.ru/article.php?ID=200300909 |издание = «Литература» |тип = журнал |место = М. |издательство = Издательский дом «Первое сентября» |год = 2003 |номер = 9 |страницы = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>: {{начало цитаты}} «Мин өмөт дәүләтенән беҙҙең көнбайыш илдәренә — өмөтһөҙлөк илдәренә ҡайтам… Миңә, ҡәбергә аяҡ баҫҡан ҡарт кешегә, донъя цивилизацияһы ҡотҡарылыр тип уйлау тәрән йыуаныс килтерә… Бында, Рәсәйҙә, мин, кешелекте хәҙерге көрсөктән сығарырға һәм уны тулы анархиянан һәм һәләкәттән ҡотҡарырға яңы коммунистик система һәләтле булыуына ышандым». {{конец цитаты|источник=}} Тыуған иленә ҡайтҡанында Берлинда биргән интервьюһында Шоу Сталинды сәйәсмән булараҡ юғары баһалай<ref name="Воронцова" />: {{начало цитаты}} «Сталин — бик яғымлы кеше һәм эшсе синыфтың ысын етәксеһе… Сталин — гигант, ә бөтә көнбайыш эшмәкәрҙәре — {{comment|иргәйелдәр|пигмеи}}». {{конец цитаты|источник=}} Үҙенең Лондонда 1931 йылдың 6 сентябрендәге сәфәре тураһында һөйләгән докладында драматург былай тигән<ref name="Воронцова" />: {{начало цитаты}} «Рәсәйҙә парламент йә шуға оҡшаш {{comment|сафсата|ерунда}} юҡ. Рустар беҙҙең кеүек алйот түгел; улар беҙгә оҡшаған алйоттар булыу мөмкинлеген хатта күҙ алдына ла килтерә алмайҙар. Билдәле, совет Рәсәйенең дәүләт кешеләре беҙҙең эшмәкәрҙәрҙән ҙур әхлаҡи өҫтөнлөккә генә түгел, ә аҡыл өҫтөнлөгөнә лә эйә». {{конец цитаты|источник=}} Бернард Шоу сталинизмды һәм СССР-ҙы хуплаған. Шулай, үҙенең «На мели» (1933) пьесаһының инешендә ул ОГПУ-ның халыҡ дошмандарын репрессиялау сәйәсәтенә теоретик нигеҙ һала. ''Manchester Guardian'' гәзите редакцияһына асыҡ хатында Бернард Шоу матбуғатта донъя күргән СССР-ҙағы аслыҡ (1932—1933) тураһындағы мәғлүмәтте {{comment|алдаҡ һүҙ|фальшивка}} тип атаған<ref>{{cite web |url=http://www.garethjones.org/soviet_articles/bernard_shaw.htm |title=Letters to the Editor: Social Conditions in Russia by George Bernard Shaw, published in ''The Manchester Guardian'', 2 March 1933 |accessdate=2013-04-29 |publisher=Gareth Jones' Memorial Website |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308053936/http://www.garethjones.org/soviet_articles/bernard_shaw.htm |archivedate=2013-03-08 |deadlink=yes }}{{ref-en}}</ref>. Шулай уҡ ''Labour Monthly'' гәзитенә хатында Бернард Шоу асыҡтан-асыҡ Сталин һәм ғалим-генетиктарға ҡаршы сығыш яһаған Лысенковщина кампанияһын (ялған ғалим Трофим Денисович Лысенко) яҡлап сығыш яһай <ref> {{Citation | last = Shaw | first = Bernard | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = The Lysenko Muddle | newspaper = Labour Monthly | pages = | year = 1949 | date = January 1949 | url = http://www.marxists.org/reference/archive/shaw/works/lysenko.htm | accessdate = 2013-04-29 }}{{ref-en}}</ref>. Әммә 1933 йылдың 11 апрелендә СССР-ҙа булғандан һуң, Шоу <ref>{{Статья|автор=Wayne Carr Willis|заглавие=George Bernard Shaw's New Deal for America|ссылка=http://citation.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/3/8/0/6/1/p380618_index.html|год=2009-11-19}}</ref> СССР-ҙы яҡлауының һәм АҠШ сәйәсмәндәрен дә быға ҡушылырға өндәүенең сәбәптәрен аңлатып, Метрополитен-операла телмәр тотҡан (телмәр радионан тапшырылған)<ref>{{Cite web|url=https://gutenberg.ca/ebooks/shawgb-politicalmadhouse/shawgb-politicalmadhouse-00-h-dir/shawgb-politicalmadhouse-00-h.html#Page_53|title=The Political Madhouse in America and Nearer Home, by Bernard Shaw|publisher=gutenberg.ca|accessdate=2019-01-06}}</ref>:<blockquote>Минең йәшлек йылдарында беҙ бөтәбеҙ ҙә Рәсәйҙән бик ныҡ ҡурҡа инек. Беҙ Бөйөк Пётр васыяты тураһында һөйләй инек. Редьярд Киплинг, Һиндостанға үҙенең тырнаҡтарын батырырға һәм һуңынан бөтә Азияны баҫып алырға һәм ахырҙа бөтә донъяла өҫтөнлөккә ынтылған ҙур Аҡ Айыуҙы фашлап, үҙенә атҡаҙанған патриотик шағир абруйын яуланы.</blockquote><blockquote>Рәсәйҙе тәнҡитләп, Рәсәй тураһында ялғанды америка гәзиттәрендә яҙған һәм рус коммунизмы банкротлашҡан, халыҡ аслыҡтан интегә тигән алйот тар фекерле джентльмендарҙан мин һорайым: улар нимә эшләгәндәрен аңлайҙармы? Улар батшалыҡ кире ҡайтҡанын теләйҙәрме? Улар беҙҙең капиталистар менән беҙҙең баҙар өсөн көнәркәшлек итәсәк рәсәй капиталистик режимын тергеҙергә теләйҙәрме? Ысынлап та улар Аҡ Айыуҙы коммунистик ҡәберенән ҡаҙып сығарырға һәм уны бөтә ҡурҡыныс тырнаҡтары менән терелтергә теләйҙәрме әллә?</blockquote><blockquote>Әгәр уңышҡа өлгәшһәләр, бының {{comment|һөҙөмтәһе|эффект}} нисек булыр? Күҙ алдына килтереп ҡарайыҡ, һеҙ мистер Сталинды, монархик Союздаштары 1815 йылда Наполеон I-гә һөжүм иткән кеүек, алып ырғытаһығыҙ, Сталинды династик Бөйөк кенәз һәм иҫке модалы финансистар һәм яңы сауҙа баҙары өсөн һуғышыусы заман капиталистары менән эшләгән иҫке модалы дипломаттар хөкүмәте менән алмаштыраһығыҙ икән ти. Артабан нимәэшләрһегеҙ? Һеҙ үҙегеҙҙең флотығыҙҙы дүрт тапҡырға арттырырға тейеш булаһығыҙ. Һеҙ һауа көстәрен унлата арттырасаҡһығыҙ. Һеҙ Аҡ Айыуҙан ҡурҡып йоҡлай алмаясаҡһығыҙ.</blockquote><blockquote>Бәхеткә ҡаршы, Алла ҡөҙрәте, ихтирам менән Америкаға әйләнеп ҡарап, Рәсәйҙе коммунистик дәүләт яһаған; һәм ул шул хәлдә булғанда, һеҙгә ҡурҡаһы түгел. Ҡытайҙа нимә булыу хафаһы ғына һеҙҙе берҙән-бер тынғыһыҙлаусы булыр. Һәм мин, Ҡытай тарҡау эштәрен йәйелдереп, үҙенең бөтә территорияһында коммунизм үҙәген үҫтереп, Ҡытай ҙа, Рәсәй ҙә коммунистик дәүләт булырына ихлас ышанам. Шул саҡта һәр американлы үҙенең йөҙөм һәм инжир ағастары аҫтында ултырасаҡ һәм бер ни ҙә уларҙы борсомаясаҡ. Капиталистик Япония менән генә түгел, ә капиталистик Рәсәй һәм капиталистик Ҡытай менән көнәркәшлек иткән Америка Ҡушма Штаттары тураһында уйлағыҙ! Һеҙ ҡурҡып ҡалтыранырһығыҙ.</blockquote>Күренекле британлы Уинстон Черчиллдең Фултон телмәре тәьҫир иткән кеүек, ул саҡта бик танылған британлы Шоуҙың да АҠШ сәйәсәте өсөн эҙемтәле булған: 1933 йылдың ноябрендә АҠШ СССР-ҙы таныған<ref>{{Статья|заглавие=Международно-правовое признание Советского государства|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&oldid=95652157|язык=ru|издание=Википедия|год=2018-10-17}}</ref>. == Драматургияһы == === 1885—1896 === * «Пьесы неприятные» (Plays Unpleasant, 1898 йылда баҫылған) ** «Дома вдовца» (Widower’s Houses, 1885—1892) ** «Сердцеед» (The Philanderer, 1893) ** «Профессия миссис Уоррен» (1893—1894) ** «Оружие и человек» (1894 йыл) ** «Кандида» (Candida, 1894—1895) ** «Избранник судьбы» (The Man of Destiny, 1895) ** «Поживем — увидим» (You Never Can Tell, 1895—1896) === 1896—1904 === * «Три пьесы для пуритан» (Three Plays for Puritans) ** «Ученик дьявола» (The Devil’s Disciple, пьеса 1896—1897) ** «Цезарь и Клеопатра» (Caesar and Cleopatra, пьеса 1898) ** «Обращение капитана Брасбаунда» (Captain Brassbound’s Conversion, 1899) * «Великолепный Бэшвил, или Невознаграждённое постоянство» (The Admirable Bashville; or, Constancy Unrewarded, 1901) * «Воскресный день среди холмов Суррея» (1888) * {{нп3|Человек и сверхчеловек|«Человек и сверхчеловек»||Man and Superman}} («''Man and Superman''», 1901—1903 йыл) * «Другой остров Джона Булля» (John Bull’s Other Island, 1904) === 1904—1910 === * «Как он лгал её мужу» (How He Lied to Her Husband, 1904) * «Майор Барбара» (Major Barbara, 1906) * «Врач перед дилеммой» (The Doctor’s Dilemma, 1906) * «Интерлюдия в театре» (The Interlude at the Playhouse, 1907) * «Вступление в брак» (Getting Married, 1908) * «Разоблачение Бланко Поснета» (The Shewing-Up of Blanco Posnet, 1909) * «Дурачества и безделки» (Trifles and tomfooleries) ** «Страсть, яд, окаменение, или роковой газоген» (Passion, Poison and Petrifaction; or, the Fatal Gasogene, 1905) ** «Газетные вырезки» (Press Cuttings, 1909) ** «Очаровательный найденыш» (The Fascinating Foundling, 1909) ** «Немного реальности» (The Glimps of Reality, 1909) * «Неравный брак» (Misalliance, 1910) === 1910—1919 === * «Смуглая леди сонетов» (The Dark Lady of the Sonnets, 1910) * «Первая пьеса Фанни» (Fanny’s First Play, 1911) * «Андрокл и лев» (Androcles and the Lion, 1912) * «Охваченные страстью» (Overruled, 1912) * «Пигмалион» (Pygmalion, пьеса 1912—1913) * «Великая Екатерина» (Great Catherine, 1913) * «Лечение музыкой» (The Music-cure, 1913) * «О’Флаэрти, кавалер ордена Виктории» (O’Flaherty, V.C.,) * «Инка Перусалемский» (The Inca of Perusalem, 1916) * «Огастес выполняет свой долг» (Augustus Does His Bit, 1916) * «Аннаянска, сумасбродная великая княжна» (Annajanska, the Wild Grand Duchess, 1917) * «Дом, где разбиваются сердца» (Heartbreak House, 1913—1919) === 1918—1931 === * «Назад к Мафусаилу» (Back to Methuselah, 1918—1920) ** Часть I. «В начале» (In the Beginning) ** Часть II. «Евангелие от братьев Барнабас» (The Gospel of the Brothers Barnabas) ** Часть III. «Свершилось!» (The Thing Happens) ** Часть IV. «Трагедия пожилого джентльмена» (Tragedy of an Elderly Gentleman) ** Часть V. «У предела мысли» (As Far as Thought Can Reach) * «Святая Иоанна» (Saint Joan, 1923) * «Тележка с яблоками» (The Apple Cart, 1929) * «Горько, но правда» (Too True To Be Good, 1931) === 1933—1950 === * «Сватовство по-деревенски» (Village Wooing, 1933)<ref>Комедия включена в спектакль «Вечер комедии» [[Московский драматический театр имени М. Н. Ермоловой|Московского драматического театра имени М. В. Ермоловой]].</ref> * «На мели» (On The Rocks, 1933) * «Шестеро из Кале» (The Six of Calais, 1934) * «Простачок с нежданных островов» (The Simpleton of The Unexpected Isles, 1934) * «Миллионерша» (The Millionairess, 1935) * «Новое окончание „Цимбелина“» (Cymbeline Refinished, 1937) * «Женева» (Geneva, 1938) * «Золотые дни доброго короля Карла» (In Good King Charles’s Golden Days, 1939) * «Миллиарды Байанта» (Buoyant Billions, 1948) * «Притчи о далеком будущем» (Farfetched Fables, 1948) * «Шекс против Шо» (Shakes versus Shav, 1949) * «Почему она не пожелала» (Why She Would Not, 1950) == Текстары баҫмалары == ; Төп нөсхә текстар баҫмалары ; Рус теленә тәржемәләнгән төп баҫмалар * {{публикация|книга|заглавие=Полное собрание сочинений Бернарда Шоу|томов=10|место=М.|издательство=В. М. Саблин|год=1910—1911}} * {{публикация|книга|заглавие=Полное собрание сочинений Бернарда Шоу|томов=9|место=М.|издательство=Современные проблемы|год=1910—1913}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Избранные произведения|томов=2|место=М.|издательство={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1956}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Пьесы|ответственный=Вступ. ст., сост., примеч. З. Т. Гражданской|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1969|серия=[[Библиотека всемирной литературы]]|подсерия=третья |серия том =200|страниц=704}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Дж. Б.|заглавие=Письма|ответственный=Сост. Образцова Анна Георгиевна; пер. Бернштейн Инна Максимовна; изд. подг. И. М. Бернштейн, А. А. Елистратова, А. И. Образцова ; отв. ред. А. А. Елистратова|место=М.|издательство=Наука|год=1971|серия=[[Литературные памятники]]|серия ответственный=[[Академия наук СССР]] ; председатель редколлегии Лихачёв Дмитрий Сергеевич|страниц=400}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=Собрание сочинений|место=М.|издательство=Искусство|год=1978—1981|томов=6}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=О драме и театре|ответственный=Сост. и авт. вступ. статьи А. Аникст|место=М.|издательство={{comment|ИИЛ|Издательство иностранной литературы}}|год=1963|страниц=640}} * {{публикация|книга|автор=Шоу Б.|заглавие=О музыке и музыкантах|ответственный=Сост., пер. с англ., введ., и коммент. С. Кондратьева|место=М.|издательство=Музыка|год=1965|подзаголовок=Сборник статей|страниц=338}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|4}} * {{публикация|книга|автор=Балашов П. С.|заглавие=Художественный мир Бернарда Шоу|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1982|ref=Балашов|страниц=327}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|издательство=Просвещение|год=1965|ref=Гражданская|подзаголовок=Очерк жизни и творчества|страниц=212}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Пьесы|часть=Бернард Шоу|часть вид = вступительная статья|ответственный=Б. Шоу|ответственный2=сост., примеч. З. Т. Гражданской|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1969|ref=Гражданская|серия=Библиотека всемирной литературы|подсерия=третья |серия том=200|страницы=5—20|страниц=704}} * {{публикация|книга|автор=Гражданская З. Т.|заглавие=Бернард Шоу после Октября|ответственный=Министерство просвещения РСФСР|ответственный2= Московский областной педагогический институт им. Н. К. Крупской|место=М.|издательство=Просвещение|год=1968|ref=Гражданская|страниц=255}} * {{публикация|книга|автор=Деннингхаус Ф.|заглавие=Театральное призвание Бернарда Шоу|ответственный=Пер. с нем.|ответственный2=предисл. П. С. Балашова|место=М.|издательство=Прогресс|год=1978|ref=Деннингхаус|страниц=328}} * {{публикация|книга|автор=Динамов С. С.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|место2=Л.|издательство2={{comment|ОГИЗ|Объединение государственных книжно-журнальных издательств}}|издательство3={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1931|страниц=75}} * {{публикация|книга|автор=Майский И. М.|заглавие=Из воспоминаний о Бернарде Шоу и Герберте Уэллсе|место=М.|издательство=Правда|год=1973|ref=Майский|страниц=64}} * {{публикация|книга|автор=Надеждин Н. Я.|заглавие=Бернард Шоу|место=М.|издательство=Майор|год=2008|isbn=978-5-98551-046-1|ref=Надеждин|подзаголовок=«Насмешливый господин Шоу»|серия=Неформальные биографии|страниц=191}} * {{публикация|книга|автор=[[Образцова, Анна Георгиевна|Образцова А. Г.]]|заглавие=Бернард Шоу и европейская театральная культура на рубеже XIX—XX веков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|ref=Образцова|страниц=300}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Бернард Шоу и русская художественная культура на рубеже XIX и XX веков|ответственный=Российская академия наук|ответственный2=Российский институт искусствоведения Министерства культуры РФ|место=М.|издательство=Наука|год=1992|isbn=5-02-012777-9|ref=Образцова|страниц=238}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Драматургический метод Бернарда Шоу|ответственный=Академия наук СССР|ответственный2= Институт истории искусств Министерства культуры СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1965|ref=Образцова|страниц=315}} * {{публикация|книга|автор=Образцова А. Г.|заглавие=Письма|часть=Письма Бернарда Шоу|ответственный=Дж. Б. Шоу ; сост. А. И. Образцовой ; пер. И. М. Бернштейн ; изд. подг. И. М. Бернштейн, А. А. Елистратова, А. И. Образцова ; отв. ред. А. А. Елистратова|место=М.|издательство=Наука|год=1971|ref=Образцова А. Г.|серия=Литературные памятники|серия ответственный=Академия наук СССР ; председатель редколлегии Д. С. Лихачёв|страниц=400|страницы=307—337|раздел=Приложения}} * {{публикация|книга|автор=Пирсон Х.|заглавие=Бернард Шоу|ответственный=Пер. с англ. ; послесл. Д. Шестакова|место=М.|издательство=Искусство|год=1972|ref=Пирсон|серия=Жизнь в искусстве|страниц=450}} * {{публикация|книга|автор=Ромм А. С.|заглавие=Джордж Бернард Шоу|место=Л.|место2=М.|издательство2=Искусство|год=1965|ref=Ромм|подзаголовок=1856—1950|страниц=250}} * {{публикация|книга|автор=Хьюз Э.|заглавие=Бернард Шоу|ответственный=Пер. с англ. Б. Носика|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1966|ref=Хьюз|серия=Жизнь замечательных людей|серия выпуск=9 (424)|страниц=286}} * {{публикация|книга|автор=Чернышёва В.|заглавие=Бернард Шоу. Скандал заказывали?|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|isbn=978-5-373-00316-2|ref=Чернышёва|серия=Тайны великих|страниц=312}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шо, Джордж Бернард}} * Brown, G.E. «George Bernard Shaw». Evans Brothers Ltd, 1970 * [[Allan Chappelow|Chappelow, Alan]]. «Shaw the Villager and Human Being — a Biographical symposium», with a preface by Dame [[Sybil Thorndike]] (1962). «Shaw — „the Chucker-Out“», 1969. ISBN 0-404-08359-5 * Elliot, Vivian. «Dear Mr Shaw Selections from Bernard Shaw’s postbag» Bloomsbury, 1987 ISBN 0-7475-0256-0 . With an introduction by [[Michael Holroyd]] * Evans, T.F. «Shaw: The Critical heritage». The Critical Heritage series. [[Routledge|Routlege & Kegan Paul]], 1976 * Gibbs, A.M (Ed.). «Shaw: Interviews and Recollections». * Gibbs, A.M. «Bernard Shaw, A Life». [[University of Florida Press]], 2005. ISBN 0-8130-2859-0 * Henderson, Archibald. «Bernard Shaw: Playboy and Prophet». D. Appleton & Co., 1932 * [[Michael Holroyd|Holroyd, Michael]] (Etd). «The Genius of Shaw: A symposium», Hodder & Stoughton, 1979 * [[Michael Holroyd|Holroyd, Michael]]. «Bernard Shaw: The One-Volume Definitive Edition», [[Random House]], 1998. ISBN 978-0-393-32718-2 {{refend}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Алфавит Шоу == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * {{Lib.ru|http://lib.ru/INPROZ/SHOU/}} * [http://caffe-junot.livejournal.com/41032.html#cutid1 Переход к демократическому социализму (оригин.текст — Fabian essays in socialism. London. 1889; перевод с англ. В. В. Мархинина-мл.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429163046/http://caffe-junot.livejournal.com/41032.html#cutid1 |date=2017-04-29 }} * [http://aforizmer.ru/aforizmi/dzhordzh-bernard-shou Афоризмы Джордж Бернарда Шоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724191320/http://aforizmer.ru/aforizmi/dzhordzh-bernard-shou |date=2017-07-24 }} * [http://www.greatmind.info/list.php?p=1&author_id=32 Известные высказывания и цитаты Бернарда Шоу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324102601/http://www.greatmind.info/list.php?p=1&author_id=32 |date=2017-03-24 }} * [https://web.archive.org/web/20170619124729/http://lunacharsky.newgod.su/lib/theme/bernard-shaw Луначарский о Бернарде Шоу] — Подборка статей [[Луначарский, Анатолий Васильевич|А. В. Луначарского]] * [http://www.big-library.net/?act=books&autor=2383 Страничка Джордж Бернард Шоу в Электронной библиотеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326230837/http://www.big-library.net/?act=books&autor=2383 |date=2016-03-26 }} {{Джордж Бернард Шоу}} {{Нобелевская премия по литературе 1901—1925}} {{Премия «Оскар» за лучший адаптированный сценарий 1927—1940}} {{Библиоинформация}} [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ирландия шағирҙары]] [[Категория:Ирландия яҙыусылары]] [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:XIX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Бөйөк Британия яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Бөйөк Британия драматургтары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:XIX быуат драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1950 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1856 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Бернард Шоу]] [[Категория:ПЕН-клуба ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Британия эссеистары]] [[Категория:Бөйөк Британия социалистары]] [[Категория:Фабиан йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Алфавит буйынса эссеистар]] bd29p8huh2phy799kjkybg5dkn81ac1 0 154382 1309073 1301422 2026-11-07T13:06:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309073 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Rodina-mat-zovet-po-plakatu-I-Toidze--ic1965_3198.jpg|мини|Ираклий Тоидзеның «Ватан-әсә саҡыра!» плакаты буйынса эшләнгән 1965 йылғы совет почта маркаһы]] '''[[Бөйөк Ватан һуғышы]]''' осорондағы совет плакаттары— аңлайышлы рәүештә билдәле мәсьәләне еткергән күргәҙмә әсбабы, мәҫәлән, совет власының фронттағы ағымдағы ваҡиғаларға мөнәсәбәтен күрһәтеү. Һуғыш ваҡытында радио һәм [[гәзит]] менән берлектә кешеләрҙең аңына һәм кәйефенә сәйәси, хеҙмәт йәки башҡа эшмәкәрлегенә әйҙәү маҡсатында йоғонто яһаған агитация һәм пропаганда саралары булып тора. == Характеристикаһы == Плакат [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һынлы сәнғәтенең иң мөһим жанрҙарының береһе булып тора<ref name="ист1">История русского и советского искусства. Под ред. Д. В. Сарабьянова. Высшая школа, 1979. С. 336.</ref>. Шулай уҡ, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдарында үҫеш кисерә; бынан тыш, яңы һуғыш осоро рәссамдары 1917—1921 йылдар осоро традицияларын ҡуллана, өҫтәүенә, уларҙың күбеһе ике осорҙа ла эшләп өлгөрәләр. Хәрби плакаттар башҡарыу сифаты һәм формаһы буйынса бер-береһенән айырылып тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре тупаҫ карикатуралар булһа, икенселәре ваҡиғалар тураһында аңлатма йәки шиғри комментарийҙар менән хәрби тематикаһына һүрәттәр йәки билдәлелек алған [[фотография]]лар. == Билдәле авторҙар == Граждандар һуғышы осорондағы плакаттарға өлөш индергән элекке оҫталар Бөйөк Ватан һуығышы осоронда ла ижад итә: * Дмитрий Моор * Виктор Дени * Михаил Черемных Әммә артабанғы быуын оҫталарының өлөшө күпкә мөһимерәк була: * Тоидзе Ираклий Моисеевич — уның данлыҡлы «[[Ватан-әсә саҡыра!]]<nowiki/>» плакаты туранан-тура Моорҙың ҡабаттан «Ә һин доброволец булып яҙылдыңмы ?» плакатына ауаздаш була. * Кокорекин Алексей Алексеевич — уның иң әһәмиәтле «Ватан өсөн!» плакаты (1942), плакаттағы граната ташлаған яралы матростың фигураһы шартлы һәм дөйөмләштерелеп һүрәтләнеүенә ҡарамаҫтан, станковый һынлы сәнғәт әҫәренә яҡын. * Иванов Виктор Семенович — плакат "Нисек Днепрҙан һыу эсәбеҙ, Пруттан, Немандан һәм Бугтан эсәсәкбеҙ! " (1943) оптимистик тойғо, еңеүгә ышаныс менән һуғарылған. Касканан һу эсеп торған йәш кеше фигураһыялҡынлы һауа фонында аныҡ силуэт булып төшөрөлгән. * Корецкий Виктор Борисович үҙенең плакаттарында 1920-се йылдарға ҡараған фотомонтаж алымдарын ҡулланған. ҡ Плакат «Ҡыҙыл Армия яугиры, ҡотҡар!» плакаты (1942) —шул осорҙоң иң таң ҡалдырған плакат әҫәре. * Кукрыниксы (КУприянов—КРЫлов—НИКолай Соколов) Һуғыш ваҡытында плакаттар Мәскәүҙә, блокадалағы Ленинградта, Горький, Иванов, Красноярск, Мурманск, Пенза, Ростов, Һарытау, Свердловск, Куйбышев, Төмән, Хабаровск, Томск, Силәбе һәм башҡа ҡалаларҙа сығарыла. Плпкаттар шулай уҡ республикаларҙа ла эшләнә, айырыуса Грузия һәм Әрмәнстанда. 1944 йылда Мәскәүҙә әрмән плакаты күргәҙмәһе үтә<ref name="ист1">История русского и советского искусства. Под ред. Д. В. Сарабьянова. Высшая школа, 1979. С. 336.</ref>, унда Мариам Коджоян, Акоп Коджоян, Василий Сурьянинов, Гахирян кеүек ижадсыларҙың исемдәре айырыуса билдәләнә. Грузиндар «Штык һәм ҡәләм менән» ҙур плакаттар серияһын сығаралар (Р. Самерджиев, Ш. Бериташвили), плакаттарҙы сығарыуҙа шулай уҡ Мәскәү рәссамдары Кукрыниксы, Борис Ефимов, Юлия Ганф ҡатнашалар. Плакаттар Ҡаҙағстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда сыҡарыла. === ТАСС тәҙрәләре === Бөйөк ватан һуғышы осороноң агитацион плакаттарының бер өлөшө бер совет рәссамдары төркөмө тарафынан Граждандар һуғышы осоронда сығарылған "РОСТ тәҙрәләре"нең реинкарнацияһы булған «ТАСС тәҙрәләре» проекты сиктәрендә эшләнә<ref>''Масленников В. А.'' Редакция-мастерская по выпуску ручным-трафаретным способом военно-оборонного плаката «Окно ТАСС». — М., ППО «Известия», 1997. 113 с.</ref>. Бындай һүрәттәр трафарет ярҙамында тиражлана һәм махсус стендтарҙа Мәскәүҙә һәм башҡа ҡалаларҙа эленә. Был плакат аҙ тиражлы алакаттың махсус төрө булып тора, ул баҫтырылып сығарылмай, ә ҡулдан, трафарет аша, эшләнә. Шуға күрә нәшер ителгән плакат менән сағыштырғанда был плакат буяу сағыулығы менән айырылып тора. Икенсе мөһим үҙенсәлек — мобиллек, теге йәки был ваҡиғаға йәшен тиҙлегендәге реакция мөмкинлеге. == Популяр мотивтар == Бөйөк Ватан һуғышы осоронда плакаттар бик күп һандарҙа сығарыла, әммә ҡайһы бер мотивтар айырыуса популяр була: * '''Һуңғы патронға тиклем! ''' Артҡы планда билдәле плакат — «Ҡыҙыл Армия һалдаты, ҠОТҠАР!» * '''Атакаға! ''' Бик киң таралған мотив. Бик күп плакаттарҙа ҡулланыла. Бындай плакаттарҙа йыш ҡына төрлө техника һүрәтләнә. «Ватан өсөн! Сталин өсөн!» плакатында рәссамдар араһында популяр булған Т-35 күренә, икенсе плакатта — Пе-2. Ҡайһы берҙә [[Самолёт|самолеттар]] урынында артҡы планда элекке күренекле геройҙар йәки полководецтар, шулай уҡ Ленин йәки Сталин фигуралары һүрәтләнә. Һуғыш башында «Артта- Мәскәү» төрөндәге плакаттар осрай. Бындай плакаттарҙа яурынға-яурын торған, «артҡа бер аҙым» эшләмәгән, ғүмерҙәрен Ватан биреү өсөн әҙер булған яугирҙар һүрәтләнә. * '''Яугир дошманды ҡул һуғышында еңә. ''' Йыш ҡына бындай плакаттарҙа яугир- ҡыҙыл төҫтә, ә дошман ҡурҡыныс һоро төҫтә һүрәтләнә. Дошман йыш ҡына карикатуралы итеп төшөрөлә. * '''Карикатура'''. Бында [[Адольф Гитлер|Гитлер]] йыш ҡына Наполеон осорондағы баш кейесмендәге маймыл булып һүрәтләнә. [[Адольф Гитлер|Гитлерҙы]] [[Наполеон I|Наполеон]] менән сағыштырыу бер нисә тапҡыр осрай. * '''Балалар үлтереүселәргә — үлем!''' * '''Күп һөйләмә! ''' Һиҙгерлеккә өндәгән был тема менән плакаттар СССР-ҙа ғына түгел, Көнбайышта ла була (авт. Нина Ватолина). * '''Коллаж: булғанға тиклем һәм һуңынан. ''' Бындай типтағы плакаттар халыҡты аныҡ ғәмәлдәргә өндәй, мәҫәлән, һыу металлолом йыйыуға. * '''Байраҡтар аҫтына! ''' СССР-ҙан айырмалы рәүештә «Байраҡтар аҫтына» темаһы «күсәр» илдәрендә күпкә йышыраҡ осрай. * '''Динамик портрет. ''' Бындай плакаттарҙа, «Байраҡтар аҫтына» һәм «Һуңғы патронға тиклем» плакаттарындағы кеүек, яугир фигураһы композицияның төп темаһы булып тора. Шулай уҡ «күсәр» илдәрендә популяр була. * '''[[Ватан-әсә саҡыра!]]''' == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://tramvaiiskusstv.ru/plakat.html Трамвай искусств. Частная коллекция. Советский плакат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920145819/http://tramvaiiskusstv.ru/plakat.html |date=2019-09-20 }} * [https://web.archive.org/web/20190923052929/http://sovposters.ru/ Советские плакаты] разбитые на эпохи * [http://oldposter.ru/ Военные плакаты разных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923052930/http://oldposter.ru/ |date=2019-09-23 }} * [http://www.sovmusic.ru/p_list.php SovMusic.ru — Советские плакаты] * [http://newsinphoto.ru/v-rossii/plakaty-velikoj-otechestvennoj-vojny/ Плакаты Великой Отечественной войны в высоком разрешении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923052930/http://newsinphoto.ru/v-rossii/plakaty-velikoj-otechestvennoj-vojny/ |date=2019-09-23 }} [[Категория:Икенсе донъя һуғышы йылдарында СССР]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы мәҙәниәттә һәм сәнғәттә]] qo6cgvrq7gaofeo1921potx0tmhzcki 0 155436 1309247 1270572 2026-11-08T02:54:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309247 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы''' ([[1898 йыл|1898]]—[[1974 йыл|1974]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хирургы, медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, (1967), [[РСФСР]]-ҙың (1958) һәм [[БАССР]]-ҙың (1948) атҡаҙанған табибы. == Биографияһы == '''Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы''' 1898 йылдың 20 авгусында [[Өфө губернаһы]]ның Өфө өйәҙе Сәфәр улусы Яңы Шишмә ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]]) тыуған. 1924 йылда Дәүләтов Әхмәт Томск университетының медицина факультетын тамамлай һәм Республиканың Белорет районы тораҡ пункттарында Тирлән, Белорет, Инйәрҙә һәм башҡа урындарҙа участка врачы һәм хирургы булып эшләй. 1932 йылда [[Башҡорт медицина институты]] асылғандан һуң, ул анатомия кафедраһы, ә аҙаҡ дөйөм хирургия кафедраһы ассистенты була. Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында башта Өфөгә эвакуацияланған госпиталдәрҙә баш хирург булараҡ ҡатнаша, ә 1942 йылда командир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының медик-санитар эскадронының өлкән хирургы булып тәғәйенләнә. Ул I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944), «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943), «Сталинградты обороналаған өсөн», «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «СССР ҡораллы көстәренә 50 йыл» миҙалдары менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң Дәүләтов Ә.С. [[Башҡорт медицина институты]]нда эшләй, ә 1951 йылдан институттың хирургия кафедраһы менән етәкселек итә. Фәнни хеҙмәттәре үт ҡыуығы ауырыуҙары ваҡытында хирургик ярҙам ысулдарын эшләүгә, йыуан эсәктең онкологик патологияһын өйрәнеүгә арналған, шулай уҡ Дәүләтов хирург ҡулдарын махсус ысул менән эшкәртеүҙе һәм яра инфекцияһын тоҙ кислотаһының йомшаҡ иретмәһен ҡулланып профилактикалауҙы, паренхиматоз органдарҙың зарарланғанда, елек һөйәге һынғанда ҡан туҡтатыу өсөн плацентар туҡыманың ҡулланыу ысулын тәҡдим итә<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/davletov_ag.htm Давлетов Ахмет-Сагадат Гареевич]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Профессор етәкселегендә 5 кандидатлыҡ диссертацияһы, 3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Шулай уҡ Ә. С. Дәүләтов 65 фәнни эш һәм «Профилактика и лечение гнойно-инфицированных ран желудочным соком и соляной кислотой» монографияһы авторы, ул урыҫса-башҡортса-латинса медицина терминдары һүҙлеген төҙөүселәрҙең береһе<ref>[http://ahrb.ru/?p=529 Давлетов А.С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705071032/http://ahrb.ru/?p=529 |date=2023-07-05 }}</ref>. Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы [[1974 йыл]]дың [[2 ноябрь|2 ноябрендә]] вафат була һәм Өфө ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнә. == Хәтер == * Башҡортостан Республикаһының 1995 йылдың 12 майындағы 172-се ҡарары менән Өфө ҡалаһының 10-сы Профессиональ лицейына данлыҡлы хирург Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы исеме бирелә<ref>[http://www.пл-10.рф/licey/history.php История лицея]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * Өфөлә Пархоменко, 97 урамы буйынса Дәүләтов йәшәгән йортҡа уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://encycl.bash-portal.ru/davletov_ag.htm Дәүләтов Әхмәт-Сагадат Гареевич]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} [[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:СССР хирургтары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1974 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] [[Категория:1898 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 августа тыуғандар]] jylm440xbco8dlt833yvecjx70wxuvh 0 155705 1309204 1300894 2026-11-07T22:55:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309204 wikitext text/x-wiki {{Иерарх | имя = Далай-Лама XIV,<br>Нгагванг Ловзанг Тэнцзин Гьямцхо | оригинал имени = ''Тибет теле'' '' བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་'' | имя при рождении = Лхамо Дхондруб | изображение = Dalai Lama 1430 Luca Galuzzi 2007crop.jpg | описание изображения = | титул = далай-лама | порядок = 14 | церковь = | община = тибет буддизмы | һайлап алыныуы = 1937 (яңы кәүҙәләнеш тип танылған) | интронизация = 1940 йылдың 22 февраленән, <br>1950 йылдың 17 ноябренә тиклем (Тибеттың сәйәси башлығы булараҡ) | периодначало = 1935 (тыуыуы) | периодконец = | предшественник = Далай-лама XIII | преемник = | дата рождения = | место рождения = | принятие монашества = | сан = | награды = {{ряд | {{Филадельфийская медаль Свободы}} | [[Изображение:POL Order Ecce Homo BAR.png|60px|Орден «Ecce Homo»]] }} {{ряд | {{Орден Белого Лотоса}} | {{Орден Республики Тыва}} | {{Орден Улыбки}} }} {{ряд | {{Нобелевская медаль|1989}} | [[Файл:2006 Tenzin Gyatso Congressional Gold Medal front.jpg|20px|link=Золотая медаль Конгресса США|Золотая медаль Конгресса США]] }} }} '''Дала́й-ла́ма XIV''' ('''Нгагва́нг Ловза́нг Тэнцзи́н Гьямцхо́''', {{lang-bo|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་}}; 1935 йылдың 6 июлендә Ҡытай Республикаһының Цинхай (Такцер) ҡалаһында тыуған; тыуған осорҙағы исеме — '''Лхамо Дхондруб''') — Тибет буддизмы тарафдаштарының рухи лидеры. Донъя Нобель премияһы лауреаты (1989). 2007 йылда АҠШ-тың юғары наградаһы — АҠШ Конгресы Алтын миҙалы менән бүләкләнгән<ref>[http://www.dalailama.com/biography/awards-honors Awards & Honors: 2000—2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010231826/http://www.dalailama.com/biography/awards-honors |date=2011-10-10 }}</ref>. 2011 йылдың 27 апреленә тиклем һөргөнгә киткән Тибет хөкүмәтен етәкләгән (уны Лобсанг Сангай алмаштырған). == Биографияһы == Далай-лама XIV, Тэнцзин Гьямцхо тибет халҡының рухи юлбашсыһы лидер. Тибет буддистары Далай-ламалар Авалокитешвара (Ченрези), йәғни улар Миһырбанлыҡ бодхисаттванаһының ерҙәге кәүҙәләнеше; шуға ла ул бында тыуа, кешеләргә ярҙам итеү өсөн тыуа. Далай-лама тип танылған Лхамо Дхондруб яңы исем — '''Чжецун Чжампел Нгагванг Ешэ Тэнцзин Гьямцхо''' исемен алған. === Иртә осоро === Далай-лама XIV [[1935]] йылдың 6 июлендә Тибет провинцияһы Амдоның көньяҡ-көнсығышындағы киң үҙәнендә урынлашҡан кескәй генә һәм ярлы Такцер ауылында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәҙер был ерҙәр Цинхай атамалы ҡытай провинцияһы составында. Уның атаһы Чойкьон Цэринг һәм әсәһе Сонам Цомо (уның исеме һуңыраҡ Дики Цэринг тип үҙгәртелгән), ауылдың 20 ғаиләһе менән (бер нтсә этник ҡытайҙы ла индереп), һоло, бойҙай һәм картуф үҫтереү менән шөғөлләнгән. Уның туғыҙ ир туғаны һәм туғыҙ ҡыҙ туғаны булған. Тыуғанда ҡушылған исеме Лхамо Тхондуп («теләктәрҙе үтәүсе алиһә». Тибетта исем һайлағанда, сабыйҙың енесе иҫәпкә алынмай, шуның сәбәпле киләсәктәге Далай-лама ҡатын-ҡыҙ исемен алған. Был турала ул уйынсалап иҫкә алған<ref>Маянк Чхайя. Далай-лама: человек, монах, мистик М., 2010</ref>). Лхамо 16 бала араһында 9-сы бала булған (7 бала тере). Иң өлкән апаһы Цэринг Дролма. Өлкән ағаһы, Тхубтен Джигме Норбу, бөйөк [[лама]] Такцер Ринпоченың реинкарнацияһы тип танылған, һәм артабан Тибеттың иң танылған монастырҙарының береһе — Кумбумдың өлкән руханийы булып китә. Тағы бер ағаһы Лобсанг Самтен да монах булған. «Минең ерем һәм минең халҡым» автобиографияһында Далай-лама XIV: «Әгәр ҙә мин бай аристократик ғаиләлә тыуған булһам, мин иң ярлы тибетлыларҙың хис-тойғоларынан һәм ышаныстарынан тәьҫирләнмәгән булыр инем. Әммә үҙемдең ябай сығышым арҡаһында мин уларҙың фекерҙәрен аңлай, алдан күрә беләм, һәм шуның өсөн уларҙы ҡыҙғанам һәм һәр ваҡыт уларҙың яҙмышын еңеләйтергә тырыштым» тип яҙған. [[Файл:Dalai Lama boy.jpg|thumb|Далай-лама XIV йәш сағында]] [[1909]] йылда Далай-лама XIII, изге урындарға хаж ҡылғанда, Такцер ауылын барып күргән. Ул был урындың матурлығын билдәләгән һәм бында тағы ла килергә теләгәнлеген белдергән. [[1937]] йылда, Далай-лама XIII вафат булғандан һуң, Такцер ауылына уның яңы кәүҙәләнешен эҙләгән үҙенә бер төрлө ламалар төркөмө килгән. Кәрәкле һынауҙар (атап әйткәндә, алдағы Далай-лама XIII-сөнөң төрлө реликвияларын һәм уйынсыҡтарын күрһәткәс, ул: «Был минеке, минеке!» тигән) ике йәшлек Лхамо Тхондруб үҙенең элгәреһенең {{comment|кәүҙәләнеше|реинкарнация}} тип табылған. Далай-лама XIV үҙе далай-ламаларҙы инкарнациялауҙарҙың барыһы лә ысын булмаған тип һанай. Ул, бала сағында элекке тормошо тураһында сағыу төштәр күп күргәнлектән, үҙен Далай-лама V-нең кәүҙәләнеше (ҡаҙаныштары өсөн Тибетта «Бөйөк Бишенсе») тип атай. Такцер ауылы урынлашҡан Тибеттың көнсығыш районы Ҡытай Республикаһы контролендә булған. Тибет хөкүмәте һәм урындағы хакимиәт администрация менән оҙаҡ һөйләшеүҙәр алып барғандан һуң, 1939 йылдың 10 июлендә 4 йәшлек Лхамо ҙур карауан составында Тибеттың баш ҡалаһы йүнәлешендә ата-әсәһе йортонан китә. 3 айҙан, [[1939]] йылдың октябрендә, ҡарауан [[Лхаса]]ға килә. Йәш Далай-лама танылған австрия альпинисы һәм яҙыусыһы, Британия Һиндостанынан ҡасып килеп, Тибетта ете йыл йәшәгән {{comment|Немец национал-социалистик эшселәр партияһы|Национал-социалистической немецкой рабочая партия - НСДАП}} ағзһы һәм [[СС]] офицеры Генрих Харрер менән осраша. Харрер ул саҡта 11 йәшлек Далай-ламаға, тибетлылар өсөн иҫ киткес тойолған көнбайыш илдәре тураһында бик күп һөйләгән. Был фактты хәҙерге ҡытай пропагандаһы тибет етәкселәренең нацистар менән бәйләнештә булғанлығын «раҫлау».<ref>{{cite video |people=Peter Graves (host)|date=2005-04-26|title=Dalai Lama: Soul of Tibet|publisher=[[A&E Television Networks]]|accessdate=2010-09-03|time=08:00}}</ref> === Тәхеткә күтәрелеү һәм һөргөнгә китергә мәжбүр ителеү === Далай-лама 1940 йылдың 22 февралендә<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-02-08|author = The Office of His Holiness the 14th Dalai Lama|title = Chronology of Events {{!}} The Office of His Holiness The Dalai Lama|url = http://www.dalailama.com/biography/chronology-of-events|publisher = www.dalailama.com}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401120625/http://dalailama.com/biography/chronology-of-events |date=2017-04-01 }}</ref> в Тибет (1912—1951) дәүләтенең баш ҡалаһы Лхасала тәхеткә ултыртылған. Дегжунг Рингопочхе Кунга Тенпаи Ньи Ма регенты булған. [[1949]]—[[1950]]-се йылдарҙа ҡытай коммунистарының Тибетҡа Чамдо баҫып инеү операцияһынан һуң һәм уларҙың [[1951 йыл]]да Тибетты тыныс юл менән азат итеү тураһындағы Килешеүҙе хуплағандан һуң, ул туғыҙ йыл дауамында ҠХР үҙәк власы менән тыныс бергә йәшәү мөмкинлеге өсөн тырышҡан.<ref name="">[http://www.lhasa.ru/dalajlama/dalajlama14.html Биография Его Святейшества Далай-ламы XIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231130255/http://www.lhasa.ru/dalajlama/dalajlama14.html |date=2008-12-31 }}</ref>. 1959 йылғы ҡытайға ҡаршы Тибет ихтилалын баҫтырғандан һуң, ул [[1959 йыл]]дың 17 мартына ҡарата төндә Лхасаны ташлап китергә һәм [[Һиндостан]]да йәшеренергә мәжбүр була. Шул ваҡыттан бирле һөргөндәге Тибет хөкүмәте урынлашҡан Дхарамсалала (Химачал-Прадеш штаты) йәшәй. == Ғилем эстәүе == Далай-лама, ''геше-лхарамба'' («буддий фәлсәфәһе докторы») юғары дәрәжәһенә эйә булыр өсөн, алты йәшенән егерме биш йәшенә тиклем уҡыған. 24 йәшендә ул Тибеттың өс төп монастырь университетында: Дрепунгта, Сэрала һәм Ганденда алдан имтихан биргән. Йомғаҡлау имтихандары 1959 йылдың ҡышында Лхасаның төп ҡорамында йылына бер үтә торған доға ҡылыу байрамында (монлам) үткән. Имтихан көнөндә иртән Далай-лама утыҙ ғалимға логиканан имтихан биргән. Көндөң икенсе яртыһында ул ун биш ғалим менән фәлсәфәүи диспутта ҡатнашҡан. Кисен 35 ғалим унан монах дисциплинаһы һәм метафизика буйынса имтихан алған. Далай-лама 20 меңдән артыҡ ғалим-монах алдында имтиханды бик шәп итеп биргән һәм геше-лхарамба исеманә лайыҡ булған. == Тибет менән идара итеүе == [[1949 йыл]]да тибет-ҡытай мөнәсәбәттәре киҫкенләшкән. Ҡытай хөкүмәте Тибет Ҡытайҙың бер өлөшө тип ҡырталашҡан. Далай-лама: «1912 йылдан һәләкәтле 1950 йылға тиклем Тибет ''de facto'' башҡа державаға бойондороҡло булмаған, һәм беҙҙең статус бөгөнгәсә 1912 йылдағы кеүек ҡала» тип яҙған. [[1950 йыл]]дың 17 ноябрендә Ҡытай халыҡ-азатлыҡ армияһы Көнсығыш Тибетҡа инә, һәм был хәлде тағы ла ҡатмарлаша. 1950 йылдың 26 октябрендә МИД [[Һиндостан]] Сит ил эштәре министрлығы [[Пекин]]ға түбәндәге: «Хәҙер, ҡытай хөкүмәте Тибетҡа баҫып ингәндән һуң, тыныслыҡ һөйләшеүҙәрен бер үк ваҡытта башҡарып булмай, һәм тибетлыларҙың бер өлөшө ул һөйләшеүҙәрҙең баҫым аҫтында үтеүенән ҡурҡыуы тәбиғи. Ҡытай ғәскәрҙәренең Тибетҡа баҫып инеүе Ҡытайҙың төбәктә тыныслыҡ теләүе менән тура килмәй һәм борсолдоролоҡ ваҡиға итеп ҡарала. Һинд хөкүмәте шулай тип иҫәпләй» тип яҙылған нотаны ебәрә. Шул уҡ йылда Тибеттың Милли ассамблеяһының ғәҙәттән тыш сессияһы ул саҡта 15 йәшлек кенә Далай-ламаға барса рухи һәм донъяуи власты тулыһынса үҙ ҡулына алыуын үтенә. [[1950 йыл]]дың 17 ноябрендә Далай-лама Тензин Гьямцхоны Тибеттың рухи һәм донъяуи хакимы тәхетенә ултыртыла. [[2001 йыл]]да Тибетта тарихта беренсе тапҡыр Калон Трип (премьер-министр) вазифаһына демократик һайлауҙар уҙғарылған<ref name="official_site">[http://dalailama.com/page.14.htm His Holliness the 14th Dalai Lama. Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909021035/http://dalailama.com/page.14.htm |date=2008-09-09 }}</ref>. 2007 йылда Далай-лама «Эхо Москвы» гәзитенә интервьюһында, бөтә халыҡ һайлауҙары барышында сәйәси етәкселекте һайлағандан һуң, ул «яртылаш отставкаламын» ти. Шулай уҡ Далай-лама үҙенең артабанғы кәүҙәләнештәрендә сәйәси лидер булмаясағын, ә далай-ламдар институты тибет халҡының ҡарамағында ҡала.<ref name="interview">''Максимова, Марина'' [http://nervana.net.ru/buddism/dalay-lama/echo.htm Интервью с Далай-ламой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223231759/http://nervana.net.ru/buddism/dalay-lama/echo.htm |date=2009-02-23 }} // [[Эхо Москвы]], 01.01.2007</ref> [[2011 йыл]]дың мартында Далай-лама һөргөндәге Тибет хөкүмәте менән сәйәси идаралыҡ итеүҙән китеүе тураһында белдерә<ref>{{cite news|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1598037|title=Далай-лама уходит из политики|date=10 марта 2011 года|publisher=[[Коммерсантъ]]}}</ref>. 2012 йылдың июлендә Далай-лама, ҡытай властары иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, Тибеттың бойондороҡһоҙлоғона ынтылмауын, ә уның Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында демократик автономлы йәшәүен теләгәнен әйтә. «Мин ҡабатлайым: беҙ бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылмайбыҙ»<ref>[http://dalailama.ru/video/1194-reuters-interview.html Его Святейшество Далай-лама ответил на вопросы агентства Рейтер " Далай-лама XIV<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Ҡытай Халыҡ Республикаһының рәсми фекеренсә, Далай-лама — «дингә арҡаланып, оҙаҡ йылдар дауамында Ҡытайҙы тарҡатыу эшен алып барыусы сәйәси һөрөлгән кеше»<ref>{{Cite web |url=http://russian1.people.com.cn/31521/7443236.html |title=Прагматизм без морали США нанесёт ущерб статусу «великой державы» страны<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2014-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105100343/http://russian1.people.com.cn/31521/7443236.html |archivedate=2016-01-05 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105100343/http://russian1.people.com.cn/31521/7443236.html |date=2016-01-05 }}</ref>. == Ахимса зонаһы. Нобель тыныслыҡ премияһына лайыҡ булыуы == {{main|Зона ахимсы}} [[1987 йыл]]дың сентябрендә Далай-лама ''«көс ҡулланылмаған тулыһынса демилитарләштерелгән зона» тип башта Тибетты, һуңғараҡ Ер шары дәүмәленә тиклем еткереләсәк"'', ''Ахимса зонаһы'' йәки ''Тыныслыҡ зонаһы'' ({{lang-en|Zone of Ahimsa}}) тип аталған сәйәси программаһын тәҡдим иткән<ref name="andreev">''Андреев А. И.'' Тибет в политике царской, советской и постсоветской России. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та; Изд-во А.Терентьева «Нартанг», 2006.- 464 с. ISBN 5-288-03813-9 ISBN 5-901941-16-0. — [https://books.google.com/books?id=50cwAQAAIAAJ&q=%D0%97%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%90%D1%85%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8B&dq=%D0%97%D0%BE%D0%BD%D0%B0+%D0%90%D1%85%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8B&hl=ru&ei=S4v_TPbcBNHBswbngvTyDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA С.403].</ref><ref name="mn">''Радышевский Д.'' Земной Будда: лидер без страны // [[Московские новости]]. 1994. 15-22 мая. С.14</ref>. Программала ''тыныслыҡ зонаһы булараҡ'' Тибеттың, ҡоралдың төрлө төрҙәренән азат ителеп, кеше менән тәбиғәттең гармониялы һыйышып йәшәй алыу урыны, тип тәҡдим ителә<ref name="krugosvet" />. «Урталыҡ юлы» тип аталған план тәҡдим иткәне өсөн Далай-лама XIV [[1989 йыл]]дың октябрендә Тыныслыҡ Нобель премияһына лайыҡ була <ref name="krugosvet">[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/DALA-LAMA.html ДАЛАЙ-ЛАМА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812181830/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/DALA-LAMA.html |date=2020-08-12 }} // онлайн-энциклопедия «[[Кругосвет]]»</ref>. Нобель комитеты Далай-ламаның даими рәүештә Тибетты ҡытай оккупацяһынан ҡотҡарыуҙа, һәм [[1989 йылғы]] ''«халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе хәл иткәндә конструктив һәм алдан күрәҙәселек иткән тәҡдимдәре халыҡ-ара, кеше хоҡуҡтары һәм глобаль экологик мәсьәләләрҙе хәл итергә ярҙам итә тип һанай''<ref name="nobel">''Tore Frängsmyr,Irwin Abrams'' Peace, 1981—1990. — World Scientific, 1997. ISBN 981-02-1181-3, ISBN 978-981-02-1181-3. — [https://books.google.ru/books?id=hfxnpK0TQp4C&pg=PA233&dq=dalai+lama+mahatma+gandhi&hl=ru&ei=BYwkTZKACYLsObyv-N8C&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=dalai%20lama%20mahatma%20gandhi&f=false С.233]</ref>. == Рәсәйгә килеүе == Далай-лама [[Рәсәй]]гә 1979, 1982 йылда, 1986, 1991, 1992, 1994, 1996 һәм 2004 йылдарҙа<ref name=autogenerated1>{{Cite web|accessdate = 2015-12-31|title = «Мы видим дискриминацию» » Далай-лама XIV|url = http://dalailama.ru/news/pending/1318-dalai-lama.html|publisher = dalailama.ru}}</ref> килгән. 1986 йылда, Ленинградҡа бер көнлөк визит менән килгәндә, Далай-лама урындағы көнсығышты өйрәнеүселәр (А. Терентьев һ. б.) һәм шулай уҡ бер нисә «йәшерен» буддистар менән осрашҡан, шулай уҡ үҙенең фатихаһын биреп, бер нисәһе менән аралашҡан. 2004 йылғы килеүендә Ҡалмыҡ Республикаһының баш ҡалаһы [[Элиста]]ла ике көн булған. 2009 йылда сит ил эштәре министры Сергей Викторович Лавров Далай-ламаның Рәсәйгә пастырь визиты рөхсәт итеү мөмкин, бының өсөн бер ҡаршылыҡ та юҡ, тип белдерҙе. Шулай ҙа, Далай-лама 2012 йылда сәйәси ғәмәлдәренән арынып, (хәҙер инде ул (һөргөндәге) Үҙәк тибет хакимиәтенең сәйәси етәксеһе түгел), буддизмдың рухи лидеры ролендә раҫланһа ла<ref name=autogenerated1 />, РФ Сит ил эштәре министрлығы буддистарҙың уға виза биреү үтенесенә яуапһыҙ ҡалды. == Һуңғы йылдарҙағы наградалары == Йылмайыу ордены<ref>{{cw|url=http://orderusmiechu.pl/kawalerowie/?first_letter=D|title=Dalajlama XIV|publisher=[[Орден Улыбки]]|date=|accessdate=27 августа 2017}}</ref>. {| class="wikitable" |- | '''2001 й. 10 июне''' | «Ecce Homo» ордены<ref>{{cw|url=https://www.dalailama.com/the-dalai-lama/events-and-awards/major-awards-and-honorary-conferments|title=Awards & Honors 2000 - 2015|publisher=[[Далай-лама]]|date=|accessdate=27 августа 2017}}</ref> Польша |- | '''2005 й. 27 июле''' | Премия мира земли Гессен Парламент земли Гессен (Висбаден, Германия) |- | '''2005 й. 12 авгусы''' | Премия мира фонда «Манхай» Фонд «Манхай» (Көньяҡ Корея) |- | '''2005 й. 25 сентябре''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) Рутгерский университет (Нью-Джерси, АҠШ) |- | '''2005 й. 6 ноябре''' | Премия «Сострадание и вдохновение» Американский Гималайский Фонд (Сан-Франциско, АҠШ) |- | '''2006 й. 16 феврале''' | Премия Бен Гуриона Университет имени Бен-Гуриона в Беэр-Шеве (Израиль) |- | '''2006 й. 4 майы''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) Университет Сантьяго (Сантьяго, Чили) |- | '''2006 й. 9 сентябре''' | Почётное гражданство Канады (Канада) |- | '''2006 й. 19 сентябре''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) Университет Буффало (Нью-Йорк, АҠШ) |- | '''2006 й. 14 октябре''' | Honoris causa (Почётная докторская степень) в области биологии Третий университет Рима (Рим, Италия) |- | '''2006 й. 10 декабре''' | Орден Белого Лотоса Ҡалмыҡстан<ref name="bio">http://www.savetibet.ru/dalaj-lama/2005/dalaj-lama-bio.php Биография Его Святейшества Далай-ламы</ref> |- |- | '''2007 й. 15 сентябре''' | Золотая медаль Конгресса США<ref>{{cw|url=https://www.govtrack.us/congress/bills/109/s2784/text|title=Fourteenth Dalai Lama Congressional Gold Medal Act|publisher=[[Конгресс США]]|date=15 сентября 2006|accessdate=27 августа 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/10/20071017-3.html|title=President Bush Attends Congressional Gold Medal Ceremony Honoring the Dalai Lama |publisher=[[Белый дом]]|date=17 октября 2007|accessdate=27 августа 2017}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.dalailama.com/messages/acceptance-speeches/u-s-congressional-gold-medal/congressional-gold-medal|title=U.S. Congressional Gold Medal Ceremony Acceptance Speech|publisher=[[Далай-лама]]|date=17 октября 2007|accessdate=27 августа 2017}}</ref> АҠШ |- | '''2011 й. 18 авгусы''' | Медаль Honoris causa (Почётного доктора) Тарту университеты Эстония<ref>{{cite web|author=|authorlink=|datepublished=2011-08-18|url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/tartu/|title=Далай-лама стал почетным доктором Тартуского университета|format=|work=|publisher=[[Лента.ру]]|accessdate=2011-08-19|lang=|description=}}</ref> |- | '''2012 й. 1 феврале''' | Тыва Республикаһы ордены [[Тыва]]<ref>[http://savetibet.ru/2012/02/03/dalai-lama.html Его Святейшеству Далай-ламе присвоен Орден Республики Тыва]</ref> |- | '''2012 й. 29 марты''' | Темплтон премияһы Фонд Темплтона<ref>{{статья|автор=Cathy Lynn Grossman.|заглавие=Dalai Lama wins Templeton Prize in science, religion|ссылка=http://content.usatoday.com/communities/Religion/post/2012/03/dalai-lama-templeton-prize-compassion/1#.T3S0MaEZnVK|язык=en|издание=USA today|год=Mar 29, 2012}}</ref> |- | '''24 ноября 2013''' | Медаль гуманитарных заслуг Австрийского Общества Альберта Швейцера<ref>[http://www.oeasg.org/241113.htm Bild-Bericht — Empfang Sr. Heiligkeit des 14ten Dalai Lama in Kyoto (Japan) am 24. November 2013]</ref> |- | '''2015 й. 26 октябре''' | Филадельфийская медаль Свободы<ref>{{cw|url=https://constitutioncenter.org/liberty-medal/recipients/his-holiness-the-14th-dalai-lama-of-tibet|title=His Holiness the 14th Dalai Lama of Tibet|publisher=[[Национальный центр конституции]]|date=|accessdate=27 августа 2017}}</ref><ref>{{cw|url=http://tibet.net/2015/10/his-holiness-the-dalai-lama-receives-2015-liberty-medal/|title=His Holiness the Dalai Lama Receives 2015 Liberty Medal|publisher=[[Центральная тибетская администрация]]|date=28 октября 2015|accessdate=27 августа 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170828102138/http://tibet.net/2015/10/his-holiness-the-dalai-lama-receives-2015-liberty-medal/ |date=2017-08-28 }}</ref> Национальный центр конституции (National Constitution Center) |} == Ҡараштары == === Фәнгә ҡарашы === Далай-лама (әгәр ҙә ул конкрет бер кешегә файҙа килтерһә) кешене клонлау тәжрибәһен хуплай, ләкин бындай тәжрибәнең киң таралыуына ҡаршы<ref>[http://www.newizv.ru/news/?id_news=25073&date=2005-05-27 Далай-лама XIV. «Я мог бы стать трактористом» — Новые Известия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Далай-лама компьютер нигеҙендә аңдың мөмкин булыуын кире ҡаҡмай<ref>[http://region.computerra.ru/offline/2000/42/5284/ Компьютерра: все новости про компьютеры, железо, новые технологии, информационные технологии<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305143736/http://region.computerra.ru/offline/2000/42/5284/ |date=2008-03-05 }}</ref>. === Халыҡ-ара проблемалар === 1998 йылда Кристофер Хитченс «Аум Синрикё» хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы Сёко Асахара Далай-Лама XIV-гә 45 млн рупий (йәки 140 млн иен, йәки 1,2 млн доллар) аҡса биреп, юғары кимәлдә бер нисә осрашыуға лайыҡ була, тип яҙҙы<ref>''[[Хитченс, Кристофер|Hitchens, Chrisopher]]'' [https://web.archive.org/web/20100406020143/http://www.salon.com/news/1998/07/13news.html His material highness] // {{нп3|Solon|Solon||Salon (website)}}, 13 July 1998 </ref>. 2010 йылда «Independent» британ гәзите, ошо фактты телгә алып, Далай-лама «Аум Синрикё» һәм уның лидерын хуплағаны өсөн һәр саҡ үкенеү тойғоһо менән йәшәй, тип яҙҙы<ref>[https://www.independent.co.uk/voices/faith/the-dalai-lama-a-very-earthly-representative-2134033.html The Dalai Lama: A very earthly representative] // [[Independent]], 15 November 2010</ref>. 2018 йылда буддолог, 90-сы йылдарҙа Далай-ламаның шәхси тәржемәсеһе булып эшләгән «Буддизм в России» журналының баш редакторы Терентьев Андрей Анатольевич, «Россия сегодня» мәғлүмәт агентлығына комментарийҙарында Далай-ламаның, Асахара 90-сы йй. Дармсалаға килеп урындағы етем балалар интернатына иғәнә биргәне һәм шуның өсөн Далай-ламанан рәхмәт грамотаһы алғаны хаҡында хәтерләп яҙҙы. Асахараның рухи ҡаҙаныштары тураһында һорау бирелгәс, Далай-лама, Терентьев әйтеүенсә, тәржемәсегә «ҡырын» ҡарап, "уның [Асахараның] рухи ҡаҙаныштары тураһында бер ни белмәүе"н белдергән. Терентьев ни өсөн бындай һорау яңғырауын аңлата: мәскәү метроһында уның ҡулына Аум синрикё листовкаһы килеп эләгә, һәм унда Асахараның Далай-лама менән бергә төшкән фотографияһы, шулай уҡ, йәнәһе, Асахараның ҙур рухи ҡаҙаныштарын раҫлаусы Далай-ламаның дипломы фотокүсермәһе була. Был листовканы лупа ярҙамында тикшергәндән һуң, Терентьев дипломдың ысынында «уның бер ниндәй ҙә рухи ҡаҙаныштары өсөн түгел, ә етем тибет балаларына алдараҡ индерелгән иғәнә өсөн бирелгән рәхмәт хаты» икәнлегенә төшөнә. Бынан тыш, Аум синрикё тәғлимәтенең сығанағына ҡағылып, Терентьев «был буддист һәм христиан терминдары бутҡаһы ғына икәнлеген, һәм тағы нимәлер, әммә буддизмға мөнәсәбәтле түгеллеген» иҫбатлай һәм «„Буддизм России“ журналында беҙ, „Асахараның, йәнәһе, буддизм менән бәйләнгәнлеге йәғни уны буддизм хуплағанлығын раҫлаусы нигеҙ юҡ“ тип, Асахараның эшмәкәрлеген фашлаған материалдар баҫтырҙыҡ»<ref name="Терентьев">{{cite web|url=https://ria.ru/world/20180706/1524126754.html|title=Глава "Аум Синрике"* отношения к религии не имел, сообщил буддолог|date=2018-07-06|publisher=«[[Россия сегодня]]»|accessdate=2018-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725202456/https://ria.ru/world/20180706/1524126754.html|archivedate=2018-07-25}}</ref>. 2015 йылдың декабрендә Далай-лама XIV «Ислам дәүләте» террористик төркөмө менән диалог кәрәклеге тураһында<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-27|title = Далай-лама заявил о необходимости диалога с «Исламским государством»|url = http://www.rbc.ru/rbcfreenews/5665a3b89a79471d895f09d7|publisher = [[РБК]]}}</ref>: «Тыңларға, аңларға, нисек булһа ла ихтирам күрһәтер кәрәк. Беҙҙең бүтән юлыбыҙ юҡ» тигән белдереү яһаны. == Далай-лама XIV әҙәбиәттә, кино сәнғәтендә һәм музыкала == * Австрия сәйәхәтсеһе, альпинисы һәм яҙыусыһы Генрих Харрер үҙенең донъяның 53 теленә тәржемә ителгән «Семь лет в Тибете» китабында Далай-лама XIV менән ете йыл аралашыуы тураһында иҫтәлектәрен тасуирлай. 1997 йылда был китап буйынса төп ролде Брэд Питт уйнаған «Тибетта ете йыл» фильмы төшөрөлә . * 1997 йылда шулай уҡ режиссёр Мартин Скорсезеның «Оскар» премияһының 4 номинацияһына лайыҡ булған «Кундун» фильмы экрандарға сыға. * Rammstein төркөмө альбомында «Dalai Lama (Flugsangst)» тигән йыр бар — немец теленән «Далай-лама (Осоуҙан ҡурҡыу)» тип тәржемә ителә — йыр Далай-Лама XIV-нең осорға ҡурҡыуын бәйән итә. * яҙыусы Кристофер Баклиҙың 2012 йылдағы, АҠШ-та супер-ҡорал булдырылыуы һәм юл ыңғай ҡытай махсус хеҙмәттәре Далай-ламаны ағыулауы тураһындағы хәбәр таралыуы, ғөмүмән ҡытай-америка мөнәсәбәттәрен тергеҙеүсе «Они ведь едят щенков, правда?» романы<ref>https://www.livelib.ru/book/1000627877-oni-ved-edyat-schenkov-pravda-kristofer-bakli. Книга Кристофер Бакли «Они ведь едят щенков, правда?»</ref>. * Дэвид Мичиҙың «Кошка Далай-Ламы» китабында Нью-Дели төпкөлөндә бесәй балаһын ҡотҡарыу һәм уның Далай-Ламаның яратҡан йорт йәнлегенә әйләнеп йәшәүе тураһында тарих. «Кошка Далай-Ламы» әҫәренең фабулаһы уйлап сығарылһа ла, Далай-Лама XIV, әҫәрҙең ҡатнашыусыһы булғанлыҡтан, уның көнкүреше, тормошо һүрәтләнә. == Библиография == === Инглиз телендә библиография === * «My Land and My People», Potala Publications, New York, [[1962]] * «The Opening of the Wisdom Eye», The Theosophical Publishing House, Illinois, [[1966]] * «The Buddhism of Tibet and the Key to the Middle Way» — translated by Jeffrey Hopkins and Lati Rinpoche, Wisdom Publication, London, [[1975]] * «Universal Responsibility and the Good Heart», Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1977]] * «Advice from Buddha Shakyamuni», Library of Tibetan Works & Archives, Dharamsala, [[1982]] * «Collected Statements, Interviews & Articles», Department of Information & International Relations, Dharamsala, [[1982]] * «Four Essential Buddhist Commentaries», Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1982]] * «Kindness, Clarity and Insight», translated and edited by Jeffery Hopkins, [[Snow Lion Publications]], Ithaca, [[1984]] * «Kalachakra Tantra Rite of Initiation», by H.H. the Dalai Lama and Jeffrey Hopkins, Wisdom Publication, Boston, [[1985]] * «Opening the Eye of New Awareness», translated by Donald S. Lopez with Jeffrey Hopkins, Wisdom Publication, London, [[1985]] * «The Bodhgaya Interviews», edited by Jose Ignacio Cabezon, Snow Lion Publications, Ithaca, New York, [[1988]] * «The Dalai Lama at Harvard», translated and edited by Jeffery Hopkins, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1988]] * «Transcendent Wisdom», translated, edited & annotated by B. Alan Wallace, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1988]] * «The Union of Bliss & Emptiness», translated by Dr. Thupten Jinpa, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1988]] * «Ocean Of Wisdom», Clear Light Publications, New Mexico, [[1989]] * «The Global Community & the Need for Universal Responsibility», Wisdom Publications, Boston, [[1990]] * «The Meaning of Life», translated by Jeffrey Hopkins, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1990]] * «My Tibet», by H.H. the Dalai Lama & Galen Rowell, University of California Press, [[1990]] * «The Nobel Peace Prize and the Dalai Lama», compiled & edited by Sidney Piburn, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1990]] * «Policy of Kindness», compiled and edited by Sidney Piburn, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1990]] * «The Meaning of Life from a Buddhist Perspective», translated and edited by Jeffrey Hopkins, Wisdom Publications, Boston, [[1993]] * «Mind Science — An East — West Dialogue» — by H.H. the Dalai Lama with Herbert Benson, Robert A. Thurman, Howard E. Gardner, Daniel Goleman, Wisdom Publications, USA, [[1991]] * «Path to Bliss», Snow Lion Publications, Ithaca, [[1991]] * «Freedom in Exile», Harper Collins, New York, [[1991]] * «Words of Truth», Wisdom Publications, Boston, [[1993]] * «A Flash of Lightning in the Dark of Night», Shambala Publications, Boston, [[1994]] * «Awakening the Mind, Lightening the Heart», edited by John Avedon & Donald S. Lopez, Harper Collins, [[1995]] * «Commentary on the Thirty Seven Practices of a Bodhisattva», translated by Acharya Nyima Tsering, edited by Vyvyan Cayley and Mike Gilmore, Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1995]] * «Dialogues on Universal Responsibility & Education», Library of Tibetan Works and Archives, Dharamsala, [[1995]] * «Dimensions of Spirituality», Snow Lion Publication, Ithaca, [[1995]] * «Essential Teachings», [[1995]] * «His Holiness the Dalai Lama Speeches Statements Articles Interviews from 1987 to June 1995», Department of Information and International Relations, Dharamsala, [[1995]] * «The Path to Enlightenment», translated & edited by Glenn H. Mullin, Snow Lion Publications, Ithaca, 1995 * «The Power of Compassion», Harper Collins, India, 1995 * «The Spirit of Tibet: Universal Heritage — Selected Speeches and Writings», edited by A.A. Shiromany, Tibetan Parliamentary and Policy Research Center, New Delhi, [[1995]] * «Violence & Compassion/Power of Buddhism», by H.H. the Dalai Lama with Jean Claude Carriere, Doubleday, New York, [[1995]] * «Yoga Tantra Paths to Magical Seats», by H.H. the Dalai Lama, Dzong-ka-ba and Jeffery Hopkins, Snow Lion Publication, Ithaca, [[1995]] * «The Way to Freedom», edited by John Avedon & Donald S. Lopez, Harper Collins, New Delhi, [[1995]] * «The World of Tibetan Buddhism», translated, edited and annotated by Dr. Thupten Jinpa, Wisdom Publications, Boston, [[1995]] * «Beyond Dogma», Souvenir Press Ltd., London, [[1996]] * «The Good Heart — A Buddhist Perspective on the Teachings of Jesus», Wisdom Publications, Boston, [[1996]] * «The Gelug/Kagyu Tradition of Mahamudra» — by H.H. the Dalai Lama & Alexander Berzin, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1997]] * «Healing Anger: The Power of Patience from a Buddhist Perspective», translated by Dr. Thupten Jinpa, Snow Lion Publications, Ithaca, [[1997]] * «The Heart of Compassion», Published by Foundation for Universal Responsibility, Delhi, India, [[1997]] * «The Joy of Living and Dying in Peace», edited by John Avedon & Donald S. Lopez, Harper Collins, New Delhi, [[1997]] * «Love, Kindness and Universal Responsibility», Paljor Publications, New Delhi, [[1997]] * «Sleeping, Dreaming and Dying», edited and narrated by Francisco Varela, Wisdom Publications, Boston, [[1997]] * «The Art of Happiness», by H.H. the Dalai Lama & Howard C. Cutler, Riverhead Books, New York, [[1998]] * «The Four Noble Truths», translated by Dr. Thupten Jinpa, edited by Dominique Side & Dr. Thupten Jinpa, Thorsons, London, [[1998]] * «The Path to Tranquillity. Daily Meditations», compiled and edited by Renuka Singh, Penguin Books, New Delhi, [[1998]] * «The Political Philosophy of His Holiness the Dalai Lama-Selected Speeches and Writings», edited by A.A. Shiromany, Tibetan Parliamentary and Policy Research Center, New Delhi, [[1998]] * «Ancient Wisdom, Modern World — Ethics for a New Millennium», Little Brown and Company, London, [[1999]] * «Consciousness at the Crossroads — Conversations with the Dalai Lama on Brain Science and Buddhism», Snow Lion Publications, Ithaca, [[1999]] * «The Heart of the Buddha’s Path», translated by Dr. Thupten Jinpa, edited by Dominique Side & Dr. Thupten Jinpa, Thorsons, London, [[1999]] * «The Little Book of Buddhism», compiled and edited by Renuka Singh, Penguin Books, New Delhi, [[1999]] * «Training the Mind», Wisdom Publications, Boston, [[1999]] * «The Dalai Lama’s Book of Transformation», Thorson Publications, London, 2000 * «A Simple Path», Thorson Publications, London, [[2000]] * «Transforming the Mind», translated by Dr. Thupten Jinpa, edited by Dominique Side & Dr. Thupten Jinpa, Thorsons, London, [[2000]] * «An Open Heart», edited by Nicholas Vreeland, Little Brown and Company, New York, [[2001]] * «Stages of Meditation», translated by Geshe Lobsang Jordhen, Lobsang Choephel Ganchenpa and Jeremy Russell, Snow Lion, Ithaca, [[2001]] * «Advice on Dying», translated and edited by Jeffrey Hopkins, Random House, London, [[2002]] * «Essence of the Heart Sutra», Wisdom Publications, Boston, [[2002]] * «How to Practice», translated and edited by Jeffrey Hopkins, Simon & Schuster, New York, [[2002]] * «Illuminating the Path to Enlightenment», Thubten Dhargye Ling, Long Beach, [[2002]] * «The Compassionate Life», Wisdom Publications, Boston, [[2003]] * «Warm Heart Open Mind», the Dalai Lama Trust NZ, [[2003]] * «365 Dalai Lama Daily Advice from the Heart», edited by Mathieu Ricard, Element, London, [[2003]] * «Many Ways to Nirvana», Penguin Books, India, [[2004]] * {{книга|заглавие= The New Physics and Cosmology: Dialogues with the Dalai Lama |ответственный= Edited and narrated by Arthur Zajonc with the assistance of Zara Houshmand |издание= 1st Edition |издательство= Oxford University Press |год= 2004 |allpages= 264 |серия= The Mind and Life Series |isbn= 978-0-19-515994-3 }} * «The Wisdom of Forgiveness», by H.H. the Dalai Lama and Victor Chan, Riverhead Books, New York, [[2004]] * «The Universe in a Single Atom — The Convergence of Science and Spirituality», Morgan Road Books, New York, [[2005]] === Рус телендә библиография === * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Моя земля и мой народ]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1962|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор =Далай-лама XIV.|часть =|заглавие =Буддизм Тибета|оригинал =|ссылка =http://www.philosophy.ru/library/asiatica/buddhica/dalai1.html|ответственный =|издание =|место =|издательство =|год =1990|том =|страницы =|страниц =|серия =|isbn =|тираж =}} {{Архивировано|url=https://www.webcitation.org/67iQ9f37r?url=http://www.philosophy.ru/library/asiatica/buddhica/dalai1.html |date=2012-05-17 }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Свобода в изгнании]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1992|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Политика доброты. Сборник|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1996|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор=Далай-Лама XIV|заглавие=[[Мир тибетского буддизма]]|место=СПб|издательство=Нартанг|год=1996|страниц=226|страницы = |isbn = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Искусство быть счастливым]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 1999|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}, в соавторстве с доктором Говардом К. Катлером * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = [[Этика для нового тысячелетия]]|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2001|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Гарвардские лекции|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2003|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Сострадательная жизнь. Путь к жизни, полной смысла|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2003/2004|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Открытое сердце|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2004|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Сила сострадания|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2005|том = |страницы = |страниц = 192|серия = Самадхи|isbn = 5-9743-0033-5|тираж = 4000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Благое сердце. Беседы с Далай-ламой об учении Иисуса|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = |издательство = |год = 2006|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Комментарий на 37 Практик бодхисаттвы|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2006|том = |страницы = |страниц = 240|серия = Самадхи|isbn = 5-9743-0053-X|тираж = 3000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Доброта, ясность и постижение сути|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 1993/2007|том = |страницы = |страниц = 448|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0035-1|тираж = 3000}} * {{книга|автор=|заглавие=[[Далай-лама о Дзогчене. Учения Пути великого совершенства]]|место=М|издательство=Цасум Линг & Институт Общегуманитарных Исследований|год=2002|страниц=272|страницы = |isbn = 5882300142}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Как дарить любовь|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2007|том = |страницы = |страниц = 208|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0061-5|тираж = 3000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Фонарь, освещающий Путь. Наставления великих учителей тибетского буддизма|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2007|том = |страницы = |страниц = 304|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0091-2|тираж = 3000}} * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|часть = |заглавие = Махамудра традиции Гелуг-Кагью|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Открытый мир|год = 2005/2009|том = |страницы = |страниц = 460|серия = Самадхи|isbn = 978-5-9743-0126-1|тираж = 3000}} * {{книга|автор=Далай-лама, София Стрил-Ревер (сост.)|заглавие=[[Моя духовная биография]]|место=М.|издательство=Деком|год=2010|страниц=208|страницы = |isbn =978-5-89533-223-8}} * Маянк Чхайя «Далай-лама. Человек, монах, мистик». Биография, написанная с официального разрешения Далай-ламы. Пер. с англ. (издание 2007). Рус. издание — 2009. * Его Святейшество Далай Лама 14 и Пол Экман. Мудрость Востока и Запада. Серия: Сам себе психолог. Издательство: Питер, 2011 г. * {{книга|автор = Далай-лама XIV.|заглавие = Ступени созерцания. Комментарий к трактату Камалашилы «Бхаванакрама»|место = М.|издательство = Фонд «Сохраним Тибет»|год = 2016|страниц = 200|серия = Наланда|isbn = 978-5-905792-21-2}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Гоулман, Дэниел|Гоулман Д.]]|заглавие = Сила добра: Далай-лама о том, как сделать свою жизнь и мир лучше|оригинал = A Force for Good: The Dalai Lama's Vision for Our World | место= М.|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год = 2016|страниц = 293|isbn = 978-5-9614-5941-8|тираж= 2000|ref=Гоулман}} * {{БРЭ |статья= Далай-лама XIV|id=2627929|автор=[[Терентьев, Андрей Анатольевич|Терентьев А. А.]]|том=8|страницы=251|ref= }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Далай-лама XIV |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = }} * [http://www.dalailama.com/ Официальный сайт], [http://dalailama.ru/ русскоязычная версия официального сайта] * [http://www.savetibet.ru/dalaj-lama.php Раздел, посвящённый Далай-ламе XIV, на сайте Центра тибетской культуры и информации в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309150819/http://www.savetibet.ru/dalaj-lama.php |date=2021-03-09 }} * {{ВТ-ЛП|Далай-лама XIV}} * [https://web.archive.org/web/20201129011241/http://savetibet.org.ua/ Сохраним Тибет — Культура, политика, традиция, буддизм.] * [https://web.archive.org/web/20040803033952/http://www.nobel.se/peace/laureates/1989/index.html Страница лауреатов Нобелевской премии мира 1989 года] * [https://web.archive.org/web/20151008183852/http://www.dalailamafoundation.org/ Фонд Далай-ламы] * [http://www.religare.ru/article44027.htm Далай-лама выступил против христианских миссионеров в Монголии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808195318/http://www.religare.ru/article44027.htm |date=2020-08-08 }} * [http://www.dharmawiki.ru/ Жизнеописание всех Далай-лам]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090218142116/http://runewsweek.ru/globus/26488 Интервью с Далай-лама XIV, в «RuNewsweek», автор Леонид Рагозин] * [https://www.livelib.ru/book/1000627877-oni-ved-edyat-schenkov-pravda-kristofer-bakli. Книга Кристофер Бакли «Они ведь едят щенков, правда?»]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{нормативный контроль}} {{Далай-ламы}} {{Нобелевская премия мира 1976—2000}} {{Тибет в темах}} {{Дзогчен}} {{Награждённые Филадельфийской медалью Свободы}} [[Категория:Далай-ламалар]] [[Категория:Далай-лама XIV|*]] [[Категория:Шәхестәр:Тибет буддизмы]] [[Категория:XX быуаттың буддизм уҡытыусылары]] [[Категория:XXI быуаттың буддизм уҡытыусылары]] [[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]] [[Категория:Темплтон премияһы лауреаттары]] [[Категория:Конгрестың алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Агван Доржиев миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ратгер университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Вильгельм исемендәге Вестфаль университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Марбург университеты почётлы докторҙары]] [[Категория:Эмори университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Вроцлавтың почётлы граждандары]] [[Категория:Палермоның почётлы граждандары]] [[Категория:Ҡытай мемуаристары]] [[Категория:Дхарамсала]] [[Категория:Геше]] [[Категория:Һөргөндәге Тибет хөкүмәте]] [[Категория:Дин һәм сәйәсәт]] [[Категория:Буддизм һәм йәмғиәт]] [[Категория:Көс ҡулланмау яҡлылар]] [[Категория:Будапештың почётлы граждандары]] [[Категория:Париждың почётлы граждандары]] [[Категория:Варшаваның почётлы граждандары]] [[Категория:Хуанчжунда тыуғандар]] lp3jr8sjfa7uqt5upwlax2bz3wwokfl 0 155829 1309091 1284082 2026-11-07T14:31:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309091 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Варес Эвальд Янович''' ({{Lang-uk|Евальд Янович Варес}}; [[1925 йыл|1925]]—[[2010 йыл|2010]]) — совет һәм украин табип-стоматологы, ғалим, [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]] (1968), профессор (1968). Яҡынса 150 ғилми эш, шул иҫәптән 10 монография авторы, шулай уҡ бер нисә патент эйәһе<ref>[http://uapatents.com/patents/vares-evald-yanovich База патентів України — Варес Евальд Янович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220063733/http://uapatents.com/patents/vares-evald-yanovich |date=2019-12-20 }}</ref>. == Биографияһы == Ленинградта [[1925 йыл]]дың [[17 июнь|17 июнендә]] интеллигент ғаиләһендә тыуа, уның атаһы билдәле архитектор була<ref name="maxpark">[https://maxpark.com/community/1457/content/763564 Сказ о настоящих Стоматологах]</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан ғаиләләре Эстонияға күсеп килә. Бында Эвальд Тарту университетының медицина бүлегенә уҡырға инә. Немец ғәскәрҙәре Эстон ССР-ы сиктәренә еткәс, уларҙың ғаиләһе, [[Ҡазан|Ҡазанға]] эвакуациялана. Бында Эвальд [[Ҡазан]] университетының медицина факультетында уҡыуын дауам итә, ләкин [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-]]ға саҡырыла һәм 1949 йылда ғына университетты отличие менән тамамлай. Университетын тамамлағас, 1950—1953 йылдарҙа [[Омск]] теш табибы мәктәбендә уҡытыусыы булып эшләй. Артабан аспирантурала белем ала, 1955 йылда 1-се Мәскәү медицина институтында «Реакция соединительной ткани на полиметилметакрилат и реакция тканей пародонта на имплантацию зубов» темаһына медицина фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1955—1959 йылдарҙа 2-се Мәскәү медицина институтында (хәҙер Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Одесса стоматология Ғилми-тикшеренеү институтының ортодонтия булегендә 1959—1965 йылдарҙа мөдирбулып эшләй. 1965—1971 йылдарҙа — Донецк медицина институтының ортопедик стоматология кафедраһы мөдире (хәҙерге Донецк Милли медицина университеты)<ref>[https://dnmu.ru/25-2/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%84/ О кафедре ортопедической стоматологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190624082900/http://dnmu.ru/25-2/%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%84/ |date=2019-06-24 }}</ref>. 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһен ала. 1972 йылда Львов медицина университетында (хәҙерге Данила Галицкий исемендәге Львов Милли ниверситеты) ортопедия стоматология кафедраһы мөдире(1972—1982), теш протезы технологиялары лабораторияһы мөдире (1983—1993), һәм хирургик, ортопедик стоматология кафедраһы профессоры (1993—1995). <br> [[2010 йыл]]дың [[10 декабрь|10 декабрендә]] [[Львов]] ҡалаһында вафат була. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә (1985 йыл)<ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=1519005483 Варес Эвальд Янович 1925 г.р.]</ref>. Варес Эвальд Янович йырсы Аида Ведищева башҡарған «Солдатский котелок» йырының һүҙҙәрен яҙған<ref name="maxpark"/><ref>[https://yosounds.ru/?song=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0+%D0%92%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%E2%80%93+%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA+%28%D0%92.%D0%B4%D0%B5+%D0%92%D0%B0%D0%BC%2C+%D0%90.%D0%92%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B0+-+%D0%AD.%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81%29 Аида Ведищева — Солдатский котелок (В. де Вам, А. Ведищева — Э. Варес)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250129073823/https://yosounds.ru/?song=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0+%D0%92%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B0+%E2%80%93+%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BA+(%D0%92.%D0%B4%D0%B5+%D0%92%D0%B0%D0%BC%2C+%D0%90.%D0%92%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B2%D0%B0+-+%D0%AD.%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81) |date=2025-01-29 }}</ref>. == Сығанаҡтар == * Евальд Янович Варес (До 70-річчя з дня народження). // Новини стоматології. 1995. № 1-2(2-3). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=33164 ВАРЕС Евальд Янович]{{ref-uk}} [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Табиптар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:10 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 июндә тыуғандар]] [[Категория:Ҡазан дәүләт университетын тамамлаусылар]] h3pb653f3gwx9bq2sx4h7u37v35hs40 0 156117 1309212 1212688 2026-11-07T23:36:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309212 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Девликамов Владимир Владимирович''' ([[28 июль]] [[1923 йыл]] — [[8 март]] [[1987 йыл]]) — тау инженеры. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғалимы, нефть ятҡылыҡтары өлкәһендә эшкәртеү һәм эксплуатациялау белгесе; педагог. [[Фән докторы|Техник фәндәре докторы]] (1971), профессор (1972). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1983). [[Башҡорт АССР-ы|БАССР-ҙың]] атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1973), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3703-devlikamov-vladimir-vladimirovich}}</ref>. == Биографияһы == Владимир Владимирович Девликамов 1923 йылдың 28 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә<ref name="БЭ"></ref> тыуған. [[1941 йыл]]да [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты]]на уҡырға инә; [[1942 йыл]]да фронтҡа алына. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы; [[1946 йыл]]да Мәскәү нефть институтында уҡыуын дауам итә; [[1951 йыл]]да әлеге институттың тау-нефть факультетын отличие менән тамамлай, һөнәре — тау инженеры; 1951—[[1954 йыл|1954 йылдарҙа]] Мәскәү нефть институты янындағы аспирантураға уҡый. 1954 йылдың 28 июнендә «техник фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә лайыҡ була; 1954 йылда [[Өфө нефть институты]]ның «нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһының өлкән уҡытыусыһы; [[1955 йыл|1955]]—[[1987 йыл]]дарҙа Өфө нефть институты «Нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһы мөдире (хәҙер — «нефть һәм газ һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау»); [[1957 йыл|1957]]—[[1959 йыл]]дарҙа ӨНИ-нең тау-нефть факультеты деканы; 1959 йылдың 8 апрелендә «Нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһы буйынса «доцент» ғалим исеме бирелде ; 1959—[[1964 йыл]]дарҙа Өфө нефть инcтитутының ғилми эштәр буйынса проректоры; [[1969 йыл]]да : тема нефть ҡатламдары үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай; [[1971 йыл]]дың 2 апрелендә «техник фәндәр докторы» ғалим дәрәжәһе бирелә; 1971 йылдың 15 октябрендә «Нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһы буйынса «профессор» исеме бирелә. 230-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы<ref name="БЭ"></ref>. 1987 йылдың 8 мартында [[Өфө]]лә вафат була. == Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге == Профессор В. В. Девликамов — төрлө шарттарҙа ҡатламлы нефттәрҙе өйрәнеүгә нигеҙ һалыусы. Уның ҡатнашлығында институт лабораторияһы уҡытыу һәм фәнни ҡорамалдар менән йыһазландырыла. Уның етәкселегендә нефттәрҙең структур механик һәм реологик үҙенсәлектәрен тикшереү ҡулайламаһы уйлап табыла, донъя кимәлендәге уның аналогтары юҡ. Владимир Владимирович һәм уның уҡыусылары эксперименталь һәм теоретик тикшеренеүҙәр ярҙамында нефть ятҡылыҡтарын эшкәрткәндә ҡатлам шыйыҡлыҡтары торошон өйрәнәләр. В. В. Девликамов Өфө нефть институтының ЭНМ кафедраһын утыҙ йыл дауамында етәкләне: ошо йылдар эсендә кафедра СССР юғары йорттары араһында иң алдынғыһы булды. Оҙайлы ваҡыт ул Волга буйы Юғары уҡыу йорттары советының Эксперт комиссияһы һәм «Нефтсе» Башҡорт ғилми-техник йәмғиәте Идаралығы ағзаһы була. Үҙ һөнәре буйынса илдә иң абруйлы белгестәрҙең береһе булып тораған профессор бер үк ваҡытта иҫ киткес педагог булды. Ул аспиранттар менән эште әүҙемләштерә, кафедра составын яңы кадрҙар менән тулыландыра. Эҙмә-эҙлекле рәүештә студенттарҙы һәм уҡытыусыларҙы нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау өлкәһендә киң тикшеренеүҙәргә йәлеп итеү эшен алып бара. Студенттар уны көслө лектор булараҡ та билдәләйҙәр. Профессор В. В. Девликамов — 240-тан ашыу ғилми эштең авторы. Уның етәкселегендә 30-ҙан ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялар әҙерләнә һәм яҡлана. Девликамовтың уҡыусылары араһында иң билдәлеләре — «БашНИПИнефть» институты директоры (1984—1998) ӨДНТУ-ның «Разработка и эксплуатация газовых и газоконденсатных месторождений» кафедраһы мөдире профессор Хәбибуллин Зайтуляк Әмир улы(1989—1999). Өфө нефть институты аспирантураһында уҡыған күп кенә юғары квалификациялы белгестәр етәксе вазифаларҙа «Башнефть», «Татнефть», ЛУКОЙЛ, ТНК нефть компанияларында эшләйҙәр, Рәсәйҙең алдынғы юғары йорттарында уҡыталар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Ленин ордены]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 10.08.1971 г.;</ref> (1971)<br> 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 11.03.1985 г</ref>(1985)<br> [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 15.04.1945 г.</ref>(1945)<br> «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың 100 йыллығы иҫтәлегенә»<ref>Награждён Указом Президиума Верховного Совета СССР, 1970 г.</ref><br>(1970) [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 9.05.1945 г.</ref>(1945)<br> «Венаны алған өсөн» миҙалы<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 9.06.1945 г.</ref> (1945)<br> [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 27.12.1984 г.</ref>(1984)<br> «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» маҡтаулы исеме<ref>Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 14.09.1983 г.</ref>(1983)<br> СССР ВДНХ-һының өс алтын миҙалы — «СССР халыҡ хужалығындағы уңыштары өсөн»<br> «БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе» маҡтаулы исеме<ref>Указ Президиума Верховного Совета БАССР от 21.12.1973 г.</ref>(1973)<br> «СССР-ҙың почетлы нефтсеһе» маҡтаулы исеме (1973)<br> «СССР уйлап табыусыһы» күкрәк билдәһе (1987)<br> БАССР Юғары Советы Президиумының ике почет грамотаһы (1961, 1968)<br> «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендә ҙур уңыштары өсөн» махсус билдәһе<br> «Спортсы-парашютсы» күкрәк билдәһе. == Иң билдәле ғилми хеҙмәттәр исемлеге == В. В. Девликамов, Г. Н. Суханов, Д. Д. Бульчук. К вопросу о методике исследования влияния электроосмоса на фильтрацию через горные породы. — Уфа: Башкнигоиздат, 1960. В. В. Девликамов, И. М. Дунюшкин, Р. Г. Шагиев. Фотоколориметрия нефтей Манчаровской группы нефтяных месторождений НПУ «Чекмагушнефть» // Нефть и газ. — № 5. — 1964. В. В. Девликамов, Г. А. Бабалян. Физика пласта — важная отрасль нефтяной науки // Нефтяное хозяйство. — № 8. — 1965.<br> В. В. Девликамов. Закономерности изменения коэффициента светопоглощения нефти в пластах угленосной толщи Манчаровской группы нефтяных месторождений // Нефть и газ. — № 10. — 1965.<br> В. В. Девликамов, И. Л. Мархасин, Э. А. Гуманова. К вопросу о методике фотоколориметрии нефтей // Нефть и газ. — № 4. —1966.<br> В. В. Девликамов. Фотоколориметрические исследования нефтей в инфракрасных лучах // Нефть и газ. — № 5. — 1967.<br> В. В. Девликамов. О структурной вязкости нефтей // Нефть и газ. — № 11. — 1967.<br> В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин. Структурно-механические свойства нефтей некоторых месторождений Башкирии // Нефтяное хозяйство. — № 10. — 1968.<br> В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин. Реологические свойства нефтей, содержащих растворенный азот // Нефтяное хозяйство. — № 12. — 1969.<br> В. В. Девликамов, И. Л. Мархасин, Г. А. Бабалян. Оптические методы контроля за разработкой нефтяных месторождений. — М.: Недра, 1970.<br> В. В. Девликамов, С. Л. Олифер и др. Интенсификация работы глубиннонасосных скважин. — Уфа: Башкнигоиздат, 1970.<br> В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин. Оценка градиента динамического давления сдвига пластовой нефти // Нефтяное хозяйство. — № 6. — 1972.<br> В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, В. Г. Кабиров. Исследование аномалии вязкости пластовых нефтей месторождений Башкирии // Нефть и газ. — № 8. — 1972.<br> В. В. Девликамов, Т. Ф. Салимгареев. О тиксотропности пластовой нефти // Нефть и газ. — № 9. —1973.<br> В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, М. М. Кабиров. Аномальные нефти. — М.: Недра, 1975.<br> В. В. Девликамов, М. К. Рогачев. Влияние ПАВ на реологические свойства нефти // Нефтяное хозяйство. — № 7. — 1976.<br> В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, И. М. Амерханов. Расчет фильтрационных характеристик аномально-вязких нефтей месторождений карбона в Татарии // Нефтяное хозяйство. — № 11. — 1976.<br> В. В. Девликамов, Н. Н. Репин, О. М. Юсупов, А. И. Дьячук. Технология механизированной добычи нефти. — М.: Недра, 1976.<br> В. В. Девликамов, З. А. Хабибуллин, М. К. Рогачев. Аппаратура и методика исследования реологических свойств аномально-вязких пластовых нефтей: РД 39-11-02-77. 1978.<br> В. В. Девликамов, М. М. Кабиров, Ю. В. Зейгман. Оценка эффективности применения ПАВ при разработке залежей асфальтеносодержащих нефтей // Нефтяное хозяйство. — № 5. — 1979.<br> == Әҙәбиәт == * Доктора наук, профессора УГНТУ / Сост. А. И. Спивак. — М.: Недра, 1997; * Уфимский государственный нефтяной технический университет (К 50-летию УГНТУ) / Сост. А. И. Спивак; под ред. А. М. Шаммазова. — М.: Недра, 1998; * Дела и люда Уфимского нефтяного. Летопись / Под общ. ред. А. М. Шаммазова. — Уфа: Инеш, 2008. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3703-devlikamov-vladimir-vladimirovich}} * [http://www.rusoil.net/default.aspx?link=427 Страница кафедры «Разработка и эксплуатация нефтегазовых месторождений»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} на сайте УГНТУ; * [https://web.archive.org/web/20190817103647/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Девликамов Владимир Владимирович] в Свободной энциклопедии Урала. [[Категория:СССР-ҙың почётлы нефтселәре]] [[Категория:Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтселәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Венаны алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Мәләүез районында тыуғандар]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]] h1278anmbnpsxtk46z5bzna36bryjsd 0 156550 1309288 1281945 2026-11-08T07:25:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309288 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зубов Виктор Геннадиевич''' ([[27 ғинуар]] ([[9 февраль]]) [[1914 йыл]] — [[15 июль]] [[1982 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946—1982 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. СССР Педагогия фәндәре академияһы академигы (1966). == Биографияһы == Виктор Геннадиевич Зубов 1914 йылдың 27 ғинуарында (9 февраль) [[Иваново]] ҡалаһында тыуған. 1932—1935 йылдарҙа Мәскәү педагогия университетының рабфагында уҡый. 1935—1940 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты студенты (Сталин стипендиаты). Уҡыуын тамамлағас, аспирантураға ҡабул ителә. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, уҡсылар дивизияһы составында һуғыша. 1942—1944 йылдарҙа Кавказды обороналау һәм азат итеү һуғыштарында ҡатнаша (хәрби-һауа көстәре политбүлеге инспекторы вазифаһында). 1944 йылдың аҙағында Хәрби-Һауа академияһына (хәҙер Ю. А. Гагарин исемен йөрөтә) уҡытыусылыҡ эшенә ебәрелә. 1946 йылда [[майор]] званиеһында демобилизациялана һәм Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында дөйөм физика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы вазифаһында эшләй башлай. 1949—1953 йылдарҙа  университеттың яңы биналар төҙөү буйынса проректоры бурысын үтәй. 1953 йылдан дөйөм физик практикум мөдире. 1956 йылда «Исследование динамических упругих свойств кварца» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1963 йылда «Об особенностях изменения свойств кварца вблизи α-β перехода и при облучении нейтронами» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1966 йылда В. Г. Зубов СССР Педагогия фәндәре академияһы ағзаһы, ә тиҙҙән был академияның вице-президенты итеп һайлана. В. Г. Зубов физика факультетына уҡырға инәсәк өлкән класс уҡыусылары менән ҙур эш алып бара. Күп йылдар физиканың мәктәп курсы буйынса лекциялар уҡый, мәсьәләләр сисеү, уларҙың сығарылышын анализлау буйынса махсус семинарҙар алып бара. В. Г. Зубов кафедра буйынса коллегаһы В. П. Шальнов менән берлектә үҙ алдыңа белем алыу өсөн «Задачи по физике» уҡыу әсбабы баҫтырып сығара (ун тапҡыр яңынан баҫтырып сығарыла). 1976 йылда 8 класс өсөн «Физика-8» (Механика) эксперименталь дәреслеген баҫтырып сығара. 1982 йылда «Физика-9» һынама дәреслек (электромагнит күренештәре) баҫтырып сығара. В. Г Зубов 80-дән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми хеҙмәт авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], * ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]], * [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]], * «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы, * «Германияны еңгән өсөн» миҙалы, * «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, * «Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы, * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы, * биш хәрби юбилей миҙалы. == Библиография == * ''Задачи по физике'' / В. Г. Зубов, В. П. Шальнов. — 11-е изд., перераб. — М. : ОНИКС : Альянс-В ; Назрань : АСТ, 1999. — 255 с. : — (Готовимся к экзаменам). Библиогр. в подстроч. прим. — 10000 экз. — ISBN 5-249-00133-5. — ISBN 5-93156-001-7. * ''Взаимосвязь электрических и магнитных полей'' : (Задания с 127 по 136) : Учеб. задания для учащихся 9-го кл. / [Сост. В. Г. Зубов]. — М. : НИИСиМО, 1982. — 44 c. В надзаг.: АПН СССР, НИИ содерж. и методов обучения. — 1500 экз. * ''Электрическое поле'' : Учеб. задания для учащихся 9 кл. : Задания с № 55 по № 74 / [Сост. В. Г. Зубов]. — М. : Лаб. теорет. пробл. преподавания физики НИИ СиМО АПН СССР, 1982. — 38 с. ; В надзаг.: АПН СССР, НИИ содерж. и методов обучения. — 1000 экз. * ''Электрическое поле'' : Учеб. задания для учащихся 9-го кл. : Задания с № 55 по № 74 / [Сост. В. Г. Зубов]. — М. : НИИСИМО, 1981. — 38 с., Сост. указан на 2-й с. — В надзаг.: АПН СССР, НИИ содерж. и методов обучения. — 1500 экз. * ''Задачи по физике'' : Пособие для самообразования. — 11-е изд., перераб. — М. : Наука, 1985. — 255 с. −265000 экз. * ''Вопросы, упражнения и задачи к конспекту уроков В. Г. Зубова «Тепловые и электромагнитные явления. Тетрадь IV»'' : Учеб. задания для учащихся 9 кл. — М. : Лаб. теорет. пробл. преподавания физики, 1980. — 35 с. : В надзаг.: АПН СССР, НИИ содерж. и методов обучения. — 200 экз. * ''Магнитное поле'' : (Задания с 112 по 126) : Учеб. задания для учащихся 9-го кл. / [Сост. В. Г. Зубов]. — М. : НИИСИМО, 1982. — 38 с. : — 2000 экз. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200118080638/http://letopis.msu.ru/peoples/3559 Летопись Московского университета Зубов Виктор Геннадьевич] {{ref-ru}} {{V|8|02|2020}} * [http://www.phys.msu.ru/rus/about/sovphys/ISSUES-2009/01(70)-2009/8552/ Виктор Геннадиевич Зубов (1914—1982). 95-летию со дня рождения] // Газета «Советский физик» * [https://web.archive.org/web/20160305001356/http://www.otrok.ru/teach/enc/index.php?n=8&f=49 В. Г. Зубов. Рәсәй педагогик энциклопедияһы] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:XX быуат физиктары]] [[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:МДУ-ның физика факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1982 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1914 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 февралдә тыуғандар]] 0ca65bdv86zby415rmyqkw0sbal2zm7 0 157384 1309311 1303734 2026-11-08T08:57:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309311 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Изге Алексей костёлы''' ({{lang-uk|Костел Святого Олексія}}) — [[Винница өлкәһе]] [[Жмеринка]] ҡалаһында урынлашҡан сиркәү. Украина Рим-католик сиркәүенең берҙән-бер ғибәҙәтханаһы. Жмеринкалағы Изге Алексей мәхәлләһенә ҡарай. Йәкшәмбе көнө сәғәт 8:00, 12:00 ғибәҙәттәр үткәрелә (7.05.2016 йылда яңыртылды.). Мәхәллә телефоны +380433222823. Өлкән священник — Виталий. == Тарихы == Жмеринка католик общинаһы ҡаланың барлыҡҡа килеүенән алып ғәмәлдә була. 1890 йылдан алып мәхәллә халҡы бер нисә тапҡыр [[Каменец-Подольск|Каменец-Подольскиҙағы]] генерал-губернаторға ҡалала сиркәү төҙөү буйынса мөрәжәғәт итәләр, әммә уларҙың үтенесе һәр саҡ кире ҡағыла. [[Файл:Костьол_св._Олексія_(Жмеринка)_02.JPG|слева|мини|Костёл интерьеры]] 1904 йылда Жмеринканан ике кеше, Садовский һәм Михальский, Санкт-Петербургка Император Николай II мөрәжәғәтнамә менән баралар. 3 ай көткәндән һуң ғына уларҙы батша ҡабул итә. Тап ошо ваҡытта Императорҙың улы Алексей тыуа, бала ауырыу булып тыуа.. Садовский һәм Михальский ошондай тәҡдим яһайҙар: әгәр ғибәҙәттхана төҙөлһә, уға Изге Алексей исеме биреләсәк һәм көн һайын цесаревич Алексейҙың һаулығына ғибәҙәт ҡылынасаҡ. Император үҙ ризалығын бирә<ref name="Костел">[http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu СЕМЕРО ЖМЕРИНЧАН ЗАГИНУЛИ ПРИ СПРОБІ ЗНЯТИ ШПИЛЬ З КОСТЕЛУ Джерело: vlasno.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915234703/http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu |date=2019-09-15 }}</ref>. 1904 йылдан алып 1910 йылға тиклем сиркәү төҙөлә (тағы ла ике йыл дауамында ҡайһы бер эштәр алып барыла). Сиркәүҙе Каменец-Подольск епископы изгеләндерә. 1912—1926 йылдарҙа мәхәлләлә 2500 диндар иҫәпләнә. 1928 йылдан алып 1931 йылға тиклем сиркәүҙең өлкән священнигы Садовский була, ул 1937 йылда НКВД тарафынан атып үлтерелә<ref name="Костел"></ref>. 1936 — 1941 йылдарҙа сиркәүҙә ғибәҙәттәр ҡылынмай. Литургия кейемдәрен һәм бөтә ғибәҙәт әйберҙәрен сиркәү ҡабаттан асылғанға тиклем диндарҙар йәшереп тоталар. Сиркәүҙең дини символдары күренеп тормаһын өсөн властар уның бейек тәреле готик манараһын алып ташларға ҡушалар. Шаһиттар хәтерләүенсә, манараны ҡолатҡан саҡта ете кеше һәләк була. Ҡала башҡарма комитеты ҡарары буйынса сиркәүҙә электр станцияһын асырға уйлайҙар, әммә был ҡарар тормошҡа ашмай, сөнки компрессорҙарҙың эше арҡаһында бинаның бер яғы сатнай. Ҡала архитекторы ниндәй булһа ла эштәрҙе туҡтатырға тәҡдим итә. Электр станцияһы урынына аҙыҡ-түлек келәте ойошторола<ref name="Костел"></ref>. Мәхәллә был осорҙа йәшерен рәүештә бер диндарҙың йортонда йыйыла. Ғибәҙәтте [[Германия]]нан бер священник үткәрә. 1941 йылда, ҡала оккупацияланған осорҙа, Окуневская һәм Бенектида Мария диндарҙар йыйылышын үткәрәләр, румын властарына костелды асыу буйынса мөрәжәғәт итергә ҡарар ителә. 1941 йылдың сентябренән сиркәү асыла, диндарҙар көсө менән ремонт эшләнә. 1950—1952 йылдарҙа сиркәү ябыҡ тора. 1952 йылдан алып 1970-се йылдарға тиклем костелда төрлө өлкән священниктар хеҙмәт итә: Ольшевский, Вильк, Дажицький. 1972 йылдан алып өлкән священник итеп Одесса епископы Бронислав Бернацкий тәғәйенләнә, ул территорияны йыһазландыра, сиркәүҙе реставрациялай. 1995 йылдан алып өлкән священник — Францис<ref>іноді є варіант Франциск Погребний → [http://www.christusimperat.org/uk/node/10806 Збезчещення Євхаристії значення не має?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803131601/http://www.christusimperat.org/uk/node/10806 |date=2017-08-03 }}</ref> Погребной. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|1}} == Сығанаҡтар == * [https://www.columbista.com/ru/showplace/kostel-sv-alekseia Костел Св. Алексея] * [https://web.archive.org/web/20191212152305/https://discover.net.ua/locations/kostyol-sv-alekseya Путешествуй по Украине] * [https://zhmerynka.city/read/misto/30144/u-hrami-svyatogo-oleksiya-v-zhmerinci-rozpochali-velikodnyu-liturgiyu У храмі Святого Олексія в Жмеринці розпочали Великодню літургію] * [http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu СЕМЕРО ЖМЕРИНЧАН ЗАГИНУЛИ ПРИ СПРОБІ ЗНЯТИ ШПИЛЬ З КОСТЕЛУ Джерело: vlasno.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915234703/http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu |date=2019-09-15 }} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|PMVi4brTOVQ|logo=1}}Зима. Костёл Святого Алексея. Эпизод 4. Город Жмеринка [[Категория: Жмеринка сиркәүҙәре]] rq72860z5k9iin84r7asp51p7x2udwy 0 158573 1309133 1250899 2026-11-07T17:44:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309133 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Воронкова Любовь Фёдоровна''' ([[4 сентябрь]] ([[17 сентябрь]]) [[1906 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[1976 йыл]]) — [[Әҙип|яҙыусы]], [[бала]]лар өсөн китаптар һәм тарихи повестар циклы авторы. [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. == Биографияһы == Любовь Фёдоровна Воронкова 1906 йылдың 4 (17) сентябрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған, ҡала училищеһында, аҙаҡ Строганов училищеһында уҡый. Ғаиләһе Мәскәүгә яҡын Коськово ҡасабаһына күсенгәс, Любовь Воронковаға уҡыуын ҡалдырырға тура килә. Мәскәүгә ҡайтҡас, Любовь Федоровна журналист булып эшләй, илдәр буйлап күп йөрөй, ауыл эшсәндәре тураһында яҙа. Беренсе шиғырҙары «Комсомольская правда» гәзитендә баҫылып сыға. Тәүге хикәйәләр китабы «Шурка» [[1940 йыл]]да баҫылып сыға. Артабан һуғыш тураһында китаптары, шул иҫәптән «Девочка из города» повесы сыға. Воронкованың повестары һәр саҡ шул осорҙа йәшәгән уҡыусылары кисерештәренә ауаздаш. Уларҙың күбеһе документаль. Мәҫәлән, «Алтайская повесть» — Таулы Алтайҙың йәш баҡсасылары тормошо тураһында<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Русские детские писатели XX века|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=101—103|страниц=|isbn=}}</ref>. Ғүмеренең һуңғы йылдарында тарихи темаларға яҙа: Македония батшаһының бала сағы һәм үҫмер йылдары, уның баҫып алыу походтары тураһында. Урта Азия буйынса сәйәхәтенән һуң, Любовь Федоровна үзбәк балаларының тормошо тураһында «Сад под облаками» китабын яҙа. [[1976 йыл]]дың [[20 ғинуар]]ында вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнгән (участка № 2). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (20.10.1956; 11.11.1966) * миҙалдар == Библиография == * 3 томда әҫәрҙәр йыйынтығы. М., Детская литература, 1986—1987 * Идущий навстречу (1930) * Хлебный фронт (1930) === Балалар өсөн китаптары === * Чёрная смородина. М., Молодая гвардия, 1932, 1933 * Шурка. М.-Л., Детиздат, 1940 * Летом. М.-Л., Детиздат, 1940 * Лихие дни. М.-Л., Детгиз, 1942 * Лесная избушка. М.-Л., Детгиз, 1943 * Девочка из города. М.-Л., Детгиз, 1943. Повесть * Село Городище. М.-Л., Детгиз, 1947. Повесть * Солнечный денёк. М.-Л., Детгиз, 1948. Повесть * Снег идёт. М.-Л., Детгиз, 1949. Повесть * Золотые ключики (1950) * Алтайская повесть. М.-Л., Детгиз, 1951 * Подружки идут в школу. М.-Л., Детгиз, 1951. Повесть * Беспокойный человек (1953) * Кружка молока (1953) * Неделька (1953) * Синее облачко (1954) * Старшая сестра (1955) * Маша-растеряша. М., Детгиз, 1956 * Рожок зовёт Богатыря. М., Детгиз, 1957(в соавторстве с К. В. Воронковым) Повесть * Федя и Данилка. М., Детгиз, 1958. Повесть * Командир звёздочки. М., Детгиз, 1960. Повесть * В большой семье. (1959) * Что может сделать человек. (1960) * Личное счастье (1961) * А если бабушка велела? (1963) * Детство на окраине. М., Детгиз, 1959. Повесть * Волшебный берег. М., Детская литература, 1964. Повесть-сказка * В гостях у бабушки Марфы Повесть * Гуси-лебеди. (1966) Повесть * Где твой дом? М., Детская литература,1964 * Живой фонарик (1967) * Маленький соколик (1973) * Сад под облаками. М., Детская литература, 1975. Повесть * Внучек Ваня. М., Малыш, 1976 (Сборник рассказов) * Старшая сестра. Повесть. (1972) === Балалар өсөн тарихи повестары === * Огненный след жизни — о [[Бөйөк Кир II|Кире II Великом]] (1968) * Мессенские войны (1969) * Сын Зевса. М., Детская литература, 1971 — первая часть дилогии об [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александре Македонском]] * В глуби веков. М., Детская литература, 1973 — вторая часть дилогии об [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александре Македонском]] * Герой Саламина. М., Детская литература, 1975 — о Фемистокле * Неистовый Хамза. М., Детская литература, 1978 — об узбекском поэте, драматурге и просветителе Ниязи Любовь Воронкованың бөтә тарихи повестары ла, берәүһенән башҡа («В глуби веков»), төрлө рәссамдарҙың ҡыҙыҡлы иллюстрациялары менән башта «Пионер» журналында баҫылған; «Сын Зевса» повесы журналдағы вариантында икенсе исем менән — «Юность Александра» тип аталған була<ref>Журнал «Пионер» июнь-октябрь 1971 г.</ref>. Воронкованың өс повесының тәүге айырым баҫмалары («Сын Зевса», «В глуби веков», «Герой Саламина») күренекле рәссам Игорь Ильинский тарафынан иллюстрациялана. == Әҙәбиәт == * Каменецкая С. Б. Воронкова Любовь Фёдоровна // Русские детские писатели XX века: Биобиблиографический словарь. — М.: Флинта; Наука, 1997. — С. 101—103. — <nowiki>ISBN 5-02-011304-2</nowiki>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Воронкова, Любовь Фёдоровна в библиотеке Максима Мошкова * https://web.archive.org/web/20200326180412/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/V/VORONKOVA_Lyubov%27_Fedorovna/_Voronkova_L.F..html [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] [[Категория:СССР-ҙың балалар яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1976 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1906 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 сентябрҙә тыуғандар]] is9bs5rts3oe3nl4hj3d1fkdzk4hnoq 0 159226 1309278 1053047 2026-11-08T06:57:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309278 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зенькова Ефросинья Савельевна''' ({{Lang-be|Ефрасіння Савельеўна Зянькова}}; [[22 декабрь]] [[1923 йыл]] — [[19 апрель]] [[1984 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, {{comment|йәшерен ойошма ағзаһы|подпольщица}}, Оболь {{comment|«Йәш үс алыусылар»|«Юные мстители»}} йәшерен комсомол ойошмаһы секретары. [[Советтар Союзы Геройы]] (1.07.1958). == Биографияһы == Ефросинья Савельевна Зенькова 1923 йылдың 22 декабрендә Витебск өлкәһе Шумилинский районының Ушалы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте [[Белорустар|белорус]]. 1945 йылдан [[ВКП (б)]] ағзаһы. Урта мәктәпте һәм ФЗО мәктәбен тамамлағандан һуң, тегеү фабрикаһында эшләй. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Партияның йәшерен район комитеты һәм К. Е. Ворошилов исемендәге партизан отряды етәкселеге составында эшләй. Подпольщиктар Оболь ҡала тибындағы биҫтәлә (Шумилинский районы) урынлашҡан дошман гарнизоны тураһында мәғлүмәт ала. Улар 21 диверсия операцияһын тормошҡа ашыра, шулар араһында: электр станцияһы шартлатыла, етен һәм кирбес заводтары сафтан сығарыла, станция келәттәрендә [[Германия]]ға оҙатырға әҙер торған ике мең тонна [[етен]] яндырыла. 1943 йылдың 28 авгусында йәшерен комсомол ойошмаһында тороусыларҙы күпләп ҡулға алалар, күп кенә подпольщиктар атып үлтерелә. Ҡулға алыуҙар башланыр алдынан Зенькова партия район комитеты ҡушыуы буйынса Галушанино разъезына алыҫ сәфәргә киткән була. Ҡайтып еткәс, ҡулға алыуҙар хаҡында ишетә һәи тура партизан отрядына юллана. СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 1 июле указы менән Зенькова Ефросинья Савельевнаға, [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 11112) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, [[Витебск]] ҡала хәрби комиссариатында эшләй. 1984 йылдың 19 апрелендә вафат була. Витебск ҡалаһының Мазуринский зыяратында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (1958) * «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 11112) * Ленин ордены * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]. * Миҙалдары, шул иҫәптән: ** [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йй. Бөйөк ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]; ** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә Егерме йыл» юбилей миҙалы; ** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә Утыҙ йыл» [[Утыҙ йыл «юбилей миҙалдары победы в великой отечественной войне 1941-1945 гг.»|юбилей миҙалы]]. * [[Витебск]] ҡалаһының почётлы гражданы (1976). == Хәтер == * Витебск өлкәһе Шумилинский районы Оболь ҡала тибындағы ҡасабала подпольщиктарға һәйкәл ҡуйылған. * Е. С. Зенькованың Награда документтары комплексы һәм наградалары Республика Дан музейы экспозицияһында урынлаштырылған. * [[Минск]] ҡалаһының 41-се мәктәбе янында Оболь подпольщиктарына һәйкәл-обелиск ҡуйылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Портнова, Зинаида Мартыновна * [[:be:Музей Обальскага камсамольскага падполля|Музей Обальскага камсамольскага падполля]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Герои Советского Союза|1}} * {{Китап|автор=Хазанский В.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=447|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Политиздат|часть=Во главе юных подпольщиков|место=М.|издание=Вып. 1|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/10/i80_76.htm|ref=}} == Һылтанмалар == * {{commonscat|Yefrosinya Zenkova}} * {{Warheroes|id=280}} {{V|26|10|2011}}. * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0007/fb363399 Зенькова Ефросинья Савельевна]. * [http://www.molodguard.ru/heroes194.htm Во главе юных подпольщиков]. * [https://web.archive.org/web/20260116031924/https://www.warmuseum.by/copy_news_1155/events/~group%3D~year%3D2008~page%3D1~id%3D376 Герой Советского Союза Зенькова Ефросинья Савельевна] * [https://photos.google.com/share/AF1QipNbizETHxbyvGcMDOR5184EItdJ_IA37KtDRkPhJYVpkvoSHK2NHMBDUDQ26zYdng?key=d3NpcWVLN2NCOU53ZEZ1V21HTWRVT29pcFFLeF93 Обаль, музей - фотографии от 13.01.2015 г. с информацией к ним] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:19 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 декабрҙә тыуғандар]] 0yh6x5a47u0wjenni0yafjiemdxdmhe 0 159445 1309230 1270571 2026-11-08T01:42:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309230 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Доценко Нина Яковлевна''' ([[17 апрель]] [[1922 йыл]] — [[5 май]] [[2018 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1949). == Биографияһы == Нина Яковлевна Доценко (ҡыҙ фамилияһы ''Герман'') 1922 йылдың 17 апрелендә [[Совет Рәсәйе]]нең Октябрь ҡасабаһында, хәҙер [[Краснодар крайы]]ның Ленинград районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда урындағы «Икенсе биш йыллыҡ» сусҡасылыҡ совхозында ябай эшсе булып башлай, унда 1936 йылдан алып сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1940 йылда Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, Нина Герман тракторсы булып эшләй. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1947 йылда иген үҫтереү буйынса баҫыусылыҡ звеноһын етәкләй, ул 1948 йылда эш йомғаҡтары буйынса 43,6 гектар майҙанда 32,2 центнер бойҙай уңышы ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 11 майындағы указы менән 1948 йылда юғары бойҙай уңышын алғаны өсөн Герман Нина Яковлевнаға [[Ленин ордены]] менән [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Кейәүгә сығып, Нина Яковлевна Доценко 1950 йылдан алып «Икенсе биш йыллыҡ» совхозының иген келәтендә пенсияға киткәнсе эшләй. Хаҡлы ялда булып, тыуған Октябрь ҡасабаһында йәшәй (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).<ref>[https://len-kultura.ru/item/132399 День поселка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126171841/https://len-kultura.ru/item/132399 |date=2025-01-26 }}</ref><ref>[http://novoumanskoe.ru/news/media/2015/4/17/lyudi-dostojnyie-pochteniya/ Люди, достойные почтения!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918062759/http://novoumanskoe.ru/news/media/2015/4/17/lyudi-dostojnyie-pochteniya/ |date=2020-09-18 }}</ref> [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы була, миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы бар, «Хеҙмәт ветераны» исеменә лайыҡ була.<ref>[http://www.mouschool27.narod.ru/files/KK80/4.pdf Во имя Кубани, на благо России]</ref> Ветеран 2018 йылдың 5 майында вафат була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Герои Социалистического Труда Краснодарского края == Библиография == * Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, [[Краснодар]], 2003. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=25423 Герман Нина Яковлевна] * [http://www.adminlenkub.ru/region/imya_Kubani/trud_imya.php?ELEMENT_ID=6686 Доценко Нина Яковлевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210091325/http://www.adminlenkub.ru/region/imya_Kubani/trud_imya.php?ELEMENT_ID=6686 |date=2020-02-10 }} * [http://gazetavk.ru/?d=2012-04-19&r=2&s=9197 Газета «Вольная Кубань» — Лица недели] * [https://47news.ru/articles/1933/ Лучшие люди России живут в Ленинградской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811031240/http://47news.ru/articles/1933/ |date=2019-08-11 }} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 апрелдә тыуғандар]] hubpfa1gfp5dirzr334k6iqpgzyq2wa 0 159869 1309145 1292232 2026-11-07T18:24:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309145 wikitext text/x-wiki {{однофамильцы|Вәлиева}} {{Писатель |Имя = Резеда Вәлиева |Оригинал имени = Резеда |Изображение = RezedaValijeva. |Ширина = |Описание изображения = |Имя при рождении = Резеда Вәлиева |Дата рождения = 01.05.1930 |Место рождения = {{БАССР гербы}}ҙың [[Ҡыйғы районы]], [[Дүшәмбикә]] ауылы |Род деятельности = {{поэтесса|СССР|России XX века}}, {{сценарист|СССР|России}}, {{редактор Таткнигоиздата|СССР|России}} |Годы активности = 1960—2000 |Направление = |Жанр = [[шиғыр, поэма]], [[сценарий]] |Язык произведений = [[татарский язык|татар телендә]] |Дата смерти = |Место смерти ={{МестоСмерти|}} |Гражданство = {{Флагификация|СССР}} |Награды = {{{!}} {{!}} {{Заслуженный деятель культуры Республики Татарстан|1999}} {{!}}} |Подпись = }} '''Вәлиева Резеда Тәфҡәлүн ҡыҙы ''' (1930 йылдың 1 майы, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1932 йылдың 3 февралендә [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]] [[Дүшәмбикә]] ауылында тыуған) — [[Татарстан]]дың балалар яҙыусыһы, шағир, йыр текстары авторы, тәржемәсе. == Биографияһы == Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ҡыйғы районы Дүшәмбикә ауылынан (элекке АБССР-ҙың Үрге Ҡыйғы районы). 1934—1957 йылдарҙа Ҡыйғы һәм [[Салауат районы|Салауат район]]дарында мәктәп директоры булған ике Ленин орденлы Вәлиев Тәфҡәлүн Хаммат улының ҡыҙы. == Тормош һәм ижад юлы == Атаһы Тәфҡәлүн Вәлиев директор булып эшләгән [[Лаҡлы]] мәктәбендә башланғыс кластарҙа уҡый башлай, 1947 йылда Малаяҙ районы Иҫке Ҡаратаулы урта мәктәбен тамамлағандан һуң, [[Владимир Ильич Ленин]] исемендәге Ҡаҙан дәүләт университеты филология факультетының татар бүлегенә уҡырға инә. 1952—1985 йылдарҙа — университетты тамамлағандан һуң, ул [[Ҡаҙан]]да Татар китап нәшриәтенең йәштәр һәм балалар редакцияһы редакторы. 1960 йылда — тәүге шиғырҙар йыйынтығы донъя күрә. 1962—1983 йылдар — ун биштән артыҡ китабы баҫыла. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы 2013 йылдың 17 апрелендә Ҡаҙан ҡалаһының 33-сө мәктәбендә Резеда Вәлиева менән ижади осрашыу булып үтте. Уҡыусылар шағирәнең шиғырҙарын яттан һөйләне, һүрәттәр конкурсында ҡатнашты, уның һүҙҙәренә яҙылған йырҙарын башҡарҙы. Концерттан һуң шағирә автографын таратты һәм хәрмәтле ҡунаҡтар китабына яҙма ҡалдырҙы, шулай уҡ мәктәп китапханаһына әҫәрҙәрен бүләк итте. == Ғаиләһе == Атаһы Вәлиев Тәфҡәлүн Хаммат улы 1937 йылда Лаҡлы крәҫтиән йәштәре, бер аҙҙан тулы булмаған урта (йәки: ете йыллыҡ) мәктәбен етәкләй. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә оҫта етәксе, йәмәғәт хеҙмәткәре булып таныла. Был йылдарҙа Салауат районы мәктәптәре араһында Лаҡлы урта мәктәбе алдынғы коллектив булараҡ билдәлелек ала. Директорҙың тынғыһыҙ хеҙмәте арҡаһында ул һәр саҡ маҡтаулы урынға лайыҡ була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Иҫке Ҡаратаулы мәктәбен етәкләй. Апаһы Рәүзиә Тәфҡәлүн ҡыҙы үҙ теләге менән Бөйөк Ватан һуғышына китә, зенитсы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Ҡаҙан ҡалаһында йәшәне. Татар Асср-ы Хөкүмәт аппаратында эшләне. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999) == Китаптары == Резеда Вәлиеваның балалар һәм өлкәндәр өсөн 30-ҙан артыҡ шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтары баҫылды. Уның шиғырҙары тематика яғынан күп төрлө, лирик кәйефе буйынса берҙәм, балаларҙы тыуған тәбиғәткә һәм халҡына һөйөү рухында, ҡыйыу, зирәк һәм эшһөйәр итеп тәрбиәләй. Уларға йомшаҡ лиризм һәм тәрән ихласлыҡ хас. * «Ватан саҡыра» (Родина зовёт) * «Мөхәббәтем» (Любовь моя) * «Аҡ юлдарҙа» (Светлые дороги) * «Ауылым таңдары» (Деревенские рассветы) Балалар өсөн йыйынтыҡтары: * «Минең дуҫтарым» (Мои друзья)" (1960) * «Ҡанатлы жайдаҡ (һыбайлы)» (Крылатый всадник) (1966) * «Зәңгәр болон әкиәте» (Сказка голубой поляны) (1971) * «Әсәйемә бүләгем» (Подарок матери) (1978) * «Зәңгәр иртә» (Голубое утро) (1980) * «Шиңмәҫ сәскәләр» (Пусть не вянут цветы) (1983) * «Өләсәйгә барабыҙ» (Едем к бабушке) (1994) * «Бәләкәстәр китабы» (Книга малышей)" (2000) һ. б. * «Китмә, һөйөү!» (Не покидай меня любовь)" (1998) йыйынтығына инә: лирик шиғырҙар * «Яҡты йондоҙом» поэмаһы (Моя яркая звезда) (Ясноглазая моя) — о душевной красоте и благородстве женщины-матери, вдовы фронтовика. * «Пионерка Гөлназ» (Пионерка Гульназ) менән «Ҡанатлы жайдаҡ (һыбайлы)» (Крылатый всадник) (1985) поэмалары. 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда үҫкән ауыл балаларының тормошон сағылдырған поэтик йыйынтығы ябай кешеләрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәренең кешелеклелеге һәм яғымлылығы тураһында: «Яҡты яр» (Светлый берег)" (1985) Композитор Әнүәр Бакиров уның шиғырҙарына йырҙар яҙған: * «Әсә һағышы» (Материнская тоска) * «Һүнмәҫ йырым һин» (Песня моя не умрёт) Татар теленә нәфис тәржемәләре: * Агния Львовна Барто. «Беҙҙең байрам» (Наш праздник, 1972) * С. В. Михалков. «Дуҫым менән икебеҙ» (Мы с приятелем вдвоём, 1981) * Н. М. Верзилин. «Робинзон эҙҙәренән» (По следам Робинзона, 1958, 1975) * Н. В. Попов. «Андрейҙың йәшлеге» (Юность Андрея, 1960) * Л. И. Смилянский. «Сашко» (1961) * Л. Ф. Воронкова. «Апай» (Старшая сестра, 1965) * В. П. Тельпугов. «Ленин тураһында хикәйәләр» (Рассказы о Ленинe, 1980) Ноталы йыйынтыҡтар текстарының редакторы, шул иҫәптән: * «Ватан саҡыра» (Родина зовёт) Композитор Әнүәр Бакиров йырҙары, Ҡаҙан, Татар китап нәшриәте, 1967 * «Аҡ юлдарҙа (Светлые дороги)» Композитор Әхмәт Хәйретдинов йырҙары, Ҡаҙан, Татар китап нәшриәте, 1981 == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Вәлиев Тәүкәлүн Хаммат улы == Сығанаҡтар == * ''Г. Н. Зинуров.'' История села Лаклы. Уфа, 2004 * * [http://idel-tat.ru/rezeda-v-lieva-yashl-rg-i-ihlas-tel-kl-ren-itkerde-video/ Резеда Вәлиева йәштәргә иң ихлас теләктәрен еткерҙе (видео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225103822/http://idel-tat.ru/rezeda-v-lieva-yashl-rg-i-ihlas-tel-kl-ren-itkerde-video/ |date=2018-12-25 }} <small>13 авг. 2018 г.</small> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190822084650/http://sptatar.ru/index.php?option=com_virtuemart&view=productdetails&virtuemart_product_id=214&virtuemart_category_id=6&lang=ru Татарстан Яҙыусылар берлеге сайтында] * [http://www.myshared.ru/slide/1331238/ Резеда Вәлиева тураһында презентация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406171025/http://www.myshared.ru/slide/1331238/ |date=2019-04-06 }} * [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Шағирә Резеда Вәлиева] * [http://sabyem.ru/? Резеда Вәлиева әҫәрҙәрен өйрәнеү проекты] * [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%90%D0%9D%D0%90_%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%AB%D0%A8%D0%AB_(%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B0) «Әсә һағышы» (Материнская тоска)] * [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A1%D2%AE%D0%9D%D0%9C%D3%98%D0%A1_%D2%96%D0%AB%D0%A0%D0%AB%D0%9C_%D0%A1%D0%98%D0%9D_(%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D1%8F_%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BC%D1%80%D1%91%D1%82) «Һүнмәҫ йырым һин» (Песня моя не умрёт)] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Татар шағирҙәре]] [[Категория: Яҙыусылар]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] q3xd5vex55q5yxlxnfgwgvr9oduhtz5 0 160675 1309082 1182465 2026-11-07T13:55:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309082 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Russian Census of 2010.svg|right|250px|thumb|Сараның рәсми логотибы]] '''Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу, 2010''' {{lang-ru|Всероссийская перепись населения (2010)}} — [[2010 йыл]]дың 14 октябренән алып 25 октябренә тиклем уҙғарылған халыҡ иҫәбен алыу сараһы. Йәниҫәпте ойоштороусы — [[Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәте]]. == Үткәреү ваҡыты == Халыҡ иҫәбен алыуға ҙерлек [[2007 йыл]]да башланған. [[2008 йыл]]да һынау рәүешендә бер нисә төбәктә халыҡ иҫәбен алыу үткәрелгән. Йәниҫәпте [[2013 йыл]]ға күсерергә тәҡдим ителһә дә, аҡса күсерелгән булғанлыҡтан, [[Владимир Путин]] күрһәтмәһе буйынса сара ваҡытында уҙғарыла. == Һөҙөмтәләр== {{seealso|Рәсәй этник төркөмдәре}} [[2011 йыл]]дың [[март]]ында иғлан ителгәнсә, Рәсәйҙә халыҡ һаны — 142 905 200 [[кеше]]. [[Милли состав]]ҡа килгәндә, [[урыҫтар]] — 111,0 млн, [[татарҙар]] — 5,31 млн, [[украиндар]] — 1,93 млн, [[башҡорттар]] — 1,58 млн, [[сыуаштар]] — 1,43 млн, [[чечендар]] — 1,43 млн, [[әрмәндәр]] 1,18 млн кешене тәшкил итә. Башҡорт телен туған теле тип 1 133 339 башҡорт күрһәткән (туған телен күрһәткәндәрҙең 71,7 %). 230 846 башҡорт туған теле типтатар телен атаған (14,6 %). 216 066 башҡорт туған телен рус теле тип күрһәткән (13,7 %) == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://www.perepis-2010.ru Официальные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года на сайте Росстата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221135253/http://www.perepis-2010.ru/ |date=2014-02-21 }} * [https://rg.ru/sujet/3564.html Статьи о Всероссийской переписи населения 2010 года на сайте Российской газеты] * [https://web.archive.org/web/20200607160726/https://www.gazeta.ru/interview/nm/s3430212.shtml?ok Ответы главы Росстата о проблемах переписи] * [http://perepis2002.ru/ct/perepis2010/project2010.doc Проект вопросов для переписного листа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107082917/http://perepis2002.ru/ct/perepis2010/project2010.doc |date=2012-01-07 }} * [https://web.archive.org/web/20090821010841/http://www.gks.ru/perepis/2010/vnp2010.html Всероссийская перепись населения 2010 года на сайте Росстата (архив)] * [http://www.demoscope.ru/weekly/2011/0491/perep01.php Перепись-2010] * [http://www.demoscope.ru/weekly/2011/0459/perep01.php Перепись-2010] [[Категория:Рәсәй Федерацияһында халыҡ иҫәбен алыуҙар]] [[Категория:Халыҡ иҫәбен алыу]] qvz3qocpnqa52gdeoti6820jud0iafs 0 162330 1309096 1302952 2026-11-07T14:59:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309096 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Васильева}} ''' Васильева Татьяна Григорьевна ''' (ҡыҙ фамилияһы '' Ицыкович''; [[28 февраль]] [[1947 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, телевидениела тапшырыуҙар алып барыусы. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (1992)<ref name="Указ 699-1992">[http://www.kremlin.ru/acts/bank/1583 Указ Президента Российской Федерации Б. Ельцина № 699 от 25 июня 1992 года «О присвоении почётного звания „Народный артист Российской Федерации“ Васильевой Т. Г.».] Сайт Президента РФ // kremlin.ru</ref><ref name="bre4">«[[Большая российская энциклопедия]]»: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 4. Большой Кавказ — Великий канал. — М.: «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]», 2006. — 751 с.: ил.: карт.</ref>. == Биографияһы == Татьяна Григорьевна Васильева [[1947 йыл]]дың [[28 февраль|28 февралендә]] [[Ленинград]] ҡалаһында тыуған. Атаһы — Ицыкович Григорий Абрамович (1908—1970), сығышы менән Витебск губернаһы Себеж тораҡ пунктынан<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504976324/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%26page%3D1 Учётная карточка на сайте «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251124161257/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504976324/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%98%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%26page%3D1 |date=2025-11-24 }}</ref>, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы (1941 йылдан фронтта), [[майор]], [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армияның]] уҡсылар дивизияһындағы политотделда агитатор булып хеҙмәт итә. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944) ордендары кавалеры<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=Ицыкович.&first_name=Григорий&middle_name=Абрамович&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&page=1 Герои войны. Ицыкович Григорий Абрамович, 1908 г. р., майор. Информация о наградах.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Интернет-портал «Память народа» [[Министерство обороны Российской Федерации|Министерства обороны Российской Федерации]] // pamyat-naroda.ru</ref>. Һуғыштан һуң — Ленинградта йәшәй, заводта слесарь-фрезеровщик булып эшләй. Әсәһе — Мария Алексеевна Базлова (1909—1998), Ленинград янындағы Новая Деревня ауылында тыуған. Иҡтисади институтын тамамлаған. Татьянаның өлкән апаһы — Алла. Татьяна [[1969 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә МХАТ-тың Мәктәп-студияһында актёрлыҡ факультетын «драма театры һәм киноһы актёры» (курс етәксеһе — Василий Петрович Марков) һөнәре буйынса тамамлай<ref>[https://mhatschool.ru/people_of_school/graduates/114/ Школа-студия МХАТ. Актёрский факультет. Выпускники. 1960-е годы.] Официальный сайт [[Школа-студия МХАТ|Школы-студии МХАТ]] // mhatschool.ru</ref>. 1969—1983 йылдарҙа — Мәскәү сатира театры актрисаһы. Театрҙағыдебюты — Александр Штейндың «У времени в плену» спектаклендәге комиссар роле. 1983—1992 йылдарҙа — Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театрының актрисаһы. [[1996 йыл]]дан алып — [[Мәскәү]] «Школа современной пьесы» театры актрисаһы. [[2015 йыл]]дан — Мәскәүҙең «Миллениум» театрында Пономаренко Валерий етәкселегендә алып барыусы<ref name="Биография на teatr-millenium.org">[https://www.teatr-millenium.org/vasilyeva Татьяна Васильева. Биография, роли в театре.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318025551/http://www.teatr-millenium.org/vasilyeva |date=2019-03-18 }} Официальный сайт театра «Миллениум» (Москва) // teatr-millenium.org</ref>. [[2012 йыл]]дан алып "[[Беренсе канал]]"да эшләй. 2012 йылдың 4 июненән 31 авгусына тиклем — «Между нами, девочками» проектын алып бара. 2014 йылдың 1 апреленән 30 майына тиклем — «Дело ваше…» проектын алып барыусы. 2017 йылдың 22 июненән 27 июненә тиклем — «Модный приговор» программаһында яҡлаусы. 2017 йылдың 27 ноябренән алып 5 декабренә тиклем — «Бабий бунт» программаһын алып барыусыларҙың береһе. === Шәхси тормошо === Васильева Татьяна ире менән айырылышҡан. Беренсе ире (1973—1983) — Анатолий Александрович Васильев (тыуған 1946) [[Брянск]]иҙең<nowiki/>актёры. Туйҙары [[Брянск]]иҙа үткән. Был никахта улы Филипп тыуған (30 июль, 1978), актёр. Икенсе ире (1983—1995) — Мартиросян Георгий Хачатурович (тыуған 1948), актёр. Был никахынан тыуған ҡыҙы — Елизавета Георгиевна Мартиросян (5 ноябрь 1986). [[2007 йыл]]да РГГУ-ның журналистика факультетын тамамлаған, һуңынан МАРХИ-на (дизайн)уҡырға инә, кинола төшә<ref name="Внуки">''[[Садальский, Станислав Юрьевич|Станислав Садальский]]''. [http://sadalskij.livejournal.com/186608.html Дочь народной актрисы Лиза Мартиросян родила первенца. — Татьяна Васильева стала трижды бабушкой!] // sadalskij.[[livejournal.com]] (12 апреля 2011 года)</ref>. == Ижады == === Театр эшмәкәрлеге === ==== Мәскәү сатира театры (1969—1983) ==== * «У времени в плену» А. Штейна — ''Комиссар'' * «Баня» [[Маяковский Владимир Владимирович|В.]] [[Маяковский Владимир Владимирович|Маяковского]] — фосфорическая женщина * «Обыкновенное чудо» Е. Шварца — принцесса * «Ревизор» [[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголя]] — ''Марья Антоновна'' * «Пеппи длинныйчулок» по [[Астрид Линдгрен|А.]] [[Астрид Линдгрен|Линдгрен]] — ''клоун Бук'' * «Клоп» В. Маяковского — лунатичка * «Горе от ума» А.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Грибоедова — ''Софья'' * «Ремонт» М. Рощина — Катя * «Бег» [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М. А. Булгакова]] — ''Люська Корсакова'' * «Её превосходительство» С. Алёшина — королева Анна * «Гнездо Глухаря» В. Розова — Искра * «Трёхгрошовая опера» [[Бертольт Брехт|Б.]] [[Бертольт Брехт|Брехта]] — ''Дженни-малина'' * «Самоубийца» Н. Эрдмана — ''Мария Лукьяновна'' ==== Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театры (1983—1992) ==== * «Бег» М. Булгакова — ''Люська'' * «Да здравствует королева, виват!» Р. Болта — ''королева Елизавета Английская'' * «Плоды просвещения» [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстого]] — ''Бетси'' * «Круг» У. Моэма — ''Леди Китти'' * «Завтра была война» Б. Васильева — ''Полякова'' * «Сюжет Питера Брейгеля» Т. Василенко — ''Мать'' * «Закат» И. Бабеля — ''мадам Холоденко'' ==== Бойондороҡһоҙ театр проекты ==== * {{Год в театре|1999}} — «Примадонна»<ref>[http://theatreatelier.ru/about/archive/primadonna/ «Примадонна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929044313/https://theatreatelier.ru/about/archive/primadonna/ |date=2020-09-29 }} Архив спектаклей «НТП».</ref> [[Макнелли, Терраса,|T. Макнелли]] — ''Мария Каллас'' * {{Год в театре|2002}} — «[[Трактирсы|Трактирщица]]»<ref>[http://theatreatelier.ru/about/archive/traktirshchitsa/ «Трактирщица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804104900/http://theatreatelier.ru/about/archive/traktirshchitsa/ |date=2020-08-04 }} Архив спектаклей «НТП».</ref> по пьесе [[Гольдони, Карло|К. Гольдони]] — ''Мирандолина'' * {{Год в театре|2012}} — «Вы не по адресу»<ref>[https://theatreatelier.ru/about/archive/vy-ne-po-adresu/ «Вы не по адресу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603140346/https://theatreatelier.ru/about/archive/vy-ne-po-adresu/ |date=2020-06-03 }} Архив спектаклей «НТП».</ref> по пьесе [[Камолетти, Марк|М. Камолетти]] — ''Жоржетта'' ==== «Хәҙерге заман пьесаһы мәктәбе» ==== * «Антигона из Нью-Йорка» Я. Гловацкого — ''Анита'' * «…С приветом, Дон Кихот» [[Мигель де Сервантес|М.]] [[Мигель де Сервантес|Сервантеса]] — ''Дульсинея'' * «[[Аҡсарлаҡ (пьеса)|Чайка]]» [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехова]] и Б. Акунина — ''Аркадина'' * «Русское варенье» Л. Улицкой — ''Наталья Ивановна'' ==== Антон Чехов театры ==== * «Вишнёвый сад», антрепризный спектакль по одноимённой пьесе А. П. Чехова — ''Любовь Андреевна Раневская, помещица'' * «Там же, тогда же», антрепризный спектакль по пьесе Б. Слэйда — ''Дорис'' ==== «Театр союзы конфедерацияһы» ==== * «Орестея» [[Эсхил]]а — ''Клитемнестра'' ==== «Арт-салон» театр компанияһы (Мәскәү) ==== * «Вид на море со шкафа» Ганны Слуцки * «13-я пуговица Наполеона» Сергея Гиргеля — ''Ольга Карловна'' ==== [[Арт-Партнёр XXI|«Арт-партнер XXI»]] [[Арт-Партнёр XXI|театр агентлылығы]] (Мәскәү) ==== * «Торговцы резиной» Виктора Шамирова — ''Бела Берло'' * «Ботинки на толстой подошве» Петра Гладилина (до 2003 года) — ''Плохова'' ==== Анатолий Воропаевтың продюсерлыҡ компанияһы (Мәскәү) ==== [[Файл:Спектакль_-_Белла,_Чао!_(cropped).JPG|мини|Васильева Татьяна "Белла, чао!"спектаклендә.]] * «Золото» Йосефа Бар-Йосефа (до 2001 года) * «Бумеранг» по пьесе И. Жамиака «Мсье Амилькар платит» — ''Элеонора'' * «Место, похожее на рай» Алексея Кирющенко — ''Ева'' * «Второе дыхание» К. Андреева — ''Она'' * «Белла, чао!» Эдуарда Федотова — ''Белла'' * «Валенок» Миро Гаврана — ''Мила, жена'' * «Розыгрыш» Ганны Слуцки — ''Нелли Зайкина, известная певица'' ==== «Миллениум» театры (Мәскәү) ==== 2015 йылдан алып әлеге ваҡытта Татьяна Васильева «Миллениум» театрының әйҙәүсе актрисаһы, ул Мәскәүҙә Валерий Пономаренко етәкселегендә спектаклдәрҙә уйнай<ref name="Биография на teatr-millenium.org"/>: * «Он в Аргентине», комедия по пьесе Людмилы Петрушевской (режиссёр — Нина Чусова) — ''Дина Евгеньевна'' * «Ловушка для мужа / Поймай меня, если сможешь» (режиссёр — Нина Чусова) — ''Даниэль / Люся '' * «День сюрпризов», эксцентричная комедия по пьесе Валерия Мухарьямова (режиссёр — Владимир Устюгов) — * «Неисправимый лгун», комедия по пьесе хорватского драматурга Миро Гаврана (режиссёр — Владимир Устюгов) — ''психолог'' * «Еврейское счастье», комедия по пьесе израильского драматурга Эфраима Кишона «Брачный договор» в переводе Марьяна Беленького (режиссёр — Нина Чусова) — ==== «Маскарад» театр компанияһы (Мәскәү) ==== * {{Год в театре|2013}} (по настоящее время) — «Суп из канарейки» по пьесе Милоша Радовича (режиссёр — Роман Самгин) — ''Елена'' === Фильмография === {{columns-list|2|# {{год в кино|1972}} — [[Всмотритесь в это лицо]] — ''Овсянникова # [[1972]] — [[Право на прыжок]] — ''Катя # [[1972]] — [[Четвёртый (фильм)|Четвёртый]] — ''Бэтси # [[1975]] — [[Здравствуйте, я ваша тётя!]] — ''Энни, возлюбленная мистера Уэйкема # {{год в кино|1976}} — [[100 грамм для храбрости]] — ''Наташа, арфистка # [[1976]] — [[Марк Твен против…]] — ''Полли # {{год в кино|1978}} — [[Дуэнья (фильм)|Дуэнья]] — ''Доротея, воспитательница Инесы # {{год в кино|1979}} — [[Добряки (фильм)|Добряки]] — ''Ираида # [[1979]] — [[Мнимый больной (фильм, 1980)|Мнимый больной]] — ''Туанетта # {{год в кино|1980}} — [[Адам женится на Еве]] — ''прокурор # {{год в кино|1980}} — [[Вечерний лабиринт]] — ''Элеонора Васильевна, секретарша # {{год в кино|1983}} — [[Комический любовник, или Любовные затеи сэра Джона Фальстафа]] — ''Иезавель, служанка # {{год в кино|1984}} — [[Пеппи Длинныйчулок (фильм, 1984)|Пеппи Длинныйчулок]] — ''фрёкен Розенблюм # {{год в кино|1984}} — [[Три процента риска]] — ''жена лётчика-испытателя'' #[[1984 год в кино|1984]] — [[Прежде, чем расстаться]] — ''Аня #[[1984 год в кино|1984]] — [[Сказки старого волшебника]] — ''злая колдунья # {{год в кино|1985}} — [[Переступить черту (фильм, 1985)|Переступить черту]] — ''Анна Сергеевна Калязина, мошенница-экстрасенс #[[1985 год в кино|1985]] — [[Салон красоты (фильм, 1985)|Салон красоты]] — ''Офелия Сергеевна Журавлёва, ведущий мастер салона красоты #[[1985 год в кино|1985]] — [[Самая обаятельная и привлекательная]] — ''Сусанна, психолог-социолог на заводе бытовых кондиционеров, школьная подруга Нади Клюевой'' #[[1985 год в кино|1985]] — [[Хочу тебе сказать…]] (короткометражный) — ''мама Ларисы # {{год в кино|1986}} — [[При открытых дверях]] — ''Екатерина Михайловна # {{год в кино|1986}} — [[Путешествие мсье Перришона]] — ''Каролина Перришон # {{год в кино|1988}} — [[Мудромер]] — ''Тамара Тимофеевна Папсуева # {{год в кино|1989}} — [[Биндюжник и Король]] — ''Двойра, дочь Менделя Крика # {{год в кино|1989}} — [[Романтик (фильм)|Романтик]] — ''Гера # {{год в кино|1990}} — [[Дамский портной (фильм, 1990)|Дамский портной]] — ''Соня # {{год в кино|1990}} — [[Моя морячка]] — ''Татьяна Пташук, аккордеонистка # {{год в кино|1991}} — [[Блуждающие звёзды (фильм, 1991)|Блуждающие звёзды]] — ''мадам Черняк, актриса #[[1991 год в кино|1991]] — [[Болотная street, или Средство против секса]] — ''Лидия #[[1991 год в кино|1991]] — [[Гениальная идея]] — ''клиентка-лесбиянка #[[1991 год в кино|1991]] — [[Коктейль-мираж]] — ''Марина Михайловна #[[1991 год в кино|1991]] — [[Красный остров]] — ''Екатерина Ивановна / леди Гленарван / Августа Менажраки, соседка / актриса # {{год в кино|1992}} — [[Бабник 2]] — ''Татьяна Ивановна #[[1992 год в кино|1992]] — [[Белый король, красная королева]] — ''Екатерина, бывшая сотрудница института марксизма-ленинизма #[[1992 год в кино|1992]] — [[Большой капкан, или Соло для кошки при полной Луне]] — ''Александра Васильевна, секретарша Замкового #[[1992 год в кино|1992]] — [[Дым (телесериал)|Дымъ]] — ''Суханчикова #[[1992 год в кино|1992]] — [[Наш американский Боря]] — ''Наташа #[[1992 год в кино|1992]] — [[Новый Одеон]] — ''дантист в немецком фильме / дама времён поручика Ржевского #[[1992 год в кино|1992]] — [[Увидеть Париж и умереть]] — ''Елена Орехова # {{год в кино|1993}} — [[Заложники «Дьявола»]] — ''Ирина Евгеньевна Гринберг #[[1993 год в кино|1993]] — [[Кодекс бесчестия]] — ''Мария'' #[[1993 год в кино|1993]] — [[Скандал в нашем Клошгороде]] — ''Альфонсина'' #[[1993 год в кино|1993]] — [[Хочу в Америку]] — ''певица'' # {{год в кино|1994}} — [[Будулай, которого не ждут]] — ''Тамила #[[1994 год в кино|1994]] — [[Вальсирующие наверняка]] — ''незнакомка #[[1994 год в кино|1994]] — [[Жених из Майами]] — ''Белла Моисеевна Шницкер, врач-венеролог #[[1994 год в кино|1994]] — [[Кофе с лимоном]] — ''Яна # {{год в кино|1995}} — [[Чёрная вуаль]] — ''Августа Блюм, в девичестве Комаровская # {{год в кино|1996}} — [[Возвращение «Броненосца» (фильм)|Возвращение «Броненосца»]] — ''Лизавета # {{год в кино|1997}} — [[Цирк сгорел, и клоуны разбежались]] — ''Маргарита Александровна # {{год в кино|1999}} — [[Ночной визит (фильм)|Ночной визит]] — ''Татьяна # {{год в кино|1999}} — [[Куба далеко]] # {{год в кино|2002}} — [[За кулисами (телесериал)|За кулисами]] — ''Наталья Брауде # {{год в кино|2003}} — [[Рецепт колдуньи (фильм)|Рецепт колдуньи]] — ''колдунья'' # {{год в кино|2004}} — [[Грехи отцов]] — ''Милада Скарбек # {{год в кино|2004}}—{{год в кино|2005}} — [[Осторожно, Задов!]] — ''Тамара, третья жена Задова # {{год в кино|2005}} — [[Звезда эпохи]] — ''[[Фаина Георгиевна Раневская]] #[[2005 год в кино|2005]] — [[Любовь моя (телесериал)|Любовь моя]] — ''Мария Сергеевна Райская, мать Анжелы #[[2005 год в кино|2005]] — [[Мальчишник, или Большой секс в маленьком городе]] — ''Татьяна #[[2005 год в кино|2005]] — [[Попса (фильм)|Попса]] — ''Лариса Ивановна, музыкальный продюсер #[[2005 год в кино|2005]] — [[Сматывай удочки]] — ''бизнес-леди # {{год в кино|2006}} — [[Виртуальный роман]] — ''Алла Константиновна #[[2006 год в кино|2006]] — [[Иван Подушкин. Джентльмен сыска]] — ''Элеонора #[[2006 год в кино|2006]] — [[Три полуграции]] — ''Берта Моисеевна, мама Сони #[[2006 год в кино|2006]] — [[Трое сверху (телесериал)|Трое сверху]] — ''Инна Павловна, супруга Семёна Кузьмича # {{год в кино|2007}} — [[Белка в колесе (телесериал)|Белка в колесе]] — ''Маргарита Юрьевна, мать Петра #[[2007 год в кино|2007]] — [[В ожидании чуда (фильм, 2007)|В ожидании чуда]] — ''Рената Генриховна, начальница Майи #[[2007 год в кино|2007]] — [[Иван Подушкин. Джентльмен сыска-2 (телесериал)|Иван Подушкин. Джентльмен сыска-2]] — ''Элеонора #[[2007 год в кино|2007]] — [[Личная жизнь доктора Селивановой]] — ''Эльвира Сергеевна Серебрякова, главврач # {{год в кино|2008}} — [[Всё могут короли (фильм)|Всё могут короли]] — ''мадам Бонбастен, старшая фрейлина #[[2008 год в кино|2008]] — [[Гуманоиды в Королёве]] — ''Елена Бабина, профессор антропологии #[[2008 год в кино|2008]] — [[Непрощённые (фильм)|Непрощённые]] — ''Алиса, бандерша #[[2008 год в кино|2008]] — [[Одинокий ангел]] — ''Белла Сергеевна #[[2008 год в кино|2008]] — [[Привет, киндер!]] — ''Капитолина Андреевна, бабушка Леры и Дениса #[[2008 год в кино|2008]] — [[Сердцеедки (телесериал)|Сердцеедки]] — ''Алла Борисовна #[[2008 год в кино|2008]] — [[Тариф «Новогодний»]] — ''продавец в салоне мобильной связи # {{год в кино|2009}} — [[Неуд по любви (фильм)|Неуд по любви]] (не был завершён) — ''мама Саши # {{год в кино|2010}} — [[Земский доктор (телесериал)|Земский доктор]] — ''Вероника, подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2011}} — [[Если небо молчит]] — ''Илона Робаровская #[[2011 год в кино|2011]] — [[Дед Мороз всегда звонит трижды]] — ''Анна Сергеевна, мать Ирины, тёща Константина и бабушка Антошки #[[2011 год в кино|2011]] — [[Земский доктор. Продолжение (телесериал)|Земский доктор. Продолжение]] —''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2011}}—{{год в кино|2012}} — [[Закрытая школа]] — ''Галина Васильевна Смирнова, заместитель директора школы по хозяйственной части # {{год в кино|2011}}—{{год в кино|2012}} — [[Земский доктор. Жизнь заново (телесериал)|Земский доктор. Жизнь заново]] — ''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны #[[2012 год в кино|2012]] — [[Сваты (телесериал)|Сваты 6]] — ''Виктория Викторовна, мама Ларисы #[[2012 год в кино|2012]] — [[Человек-приманка (телесериал)|Человек-приманка]] — ''Маргарита Железняк #[[2012 год в кино|2012]] — [[С Новым годом, мамы!]] — ''Светлана Петровна, завуч, мать Ивана Рыжикова # {{год в кино|2013}} — [[Дело чести (телесериал)|Дело чести]] — ''Нина Георгиевна # {{год в кино|2013}} — [[Земский доктор. Возвращение (телесериал)|Земский доктор. Возвращение]] — ''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2013}} — [[Второй шанс (телесериал, Россия)|Второй шанс]] — ''мать Вики # {{год в кино|2014}} — [[Земский доктор. Любовь вопреки (телесериал)|Земский доктор. Любовь вопреки]] — ''Вероника, лучшая подруга Натальи Георгиевны # {{год в кино|2014}} — [[Сватьи]] — ''Любовь Дмитриевна Стрельцова # {{год в кино|2015}} — [[Идеальная жертва]] — ''Надежда Николаевна, мать Игоря'' # {{год в кино|2015}} — [[Тайна кумира]] — ''Роза Карловна'' # {{год в кино|2015}} — [[Соната для Веры]] — # {{год в кино|2016}} — [[Сквозь пальцы]] (короткометражный) — # {{год в кино|2016}} — [[Пятая стража (телесериал)|Пятая стража 3. Схватка]] (серия № 181 «С днём рождения!») — # {{год в кино|2017}} — [[Семейка Триллера]] (в производстве) — # {{год в кино|2018}} — [[Ольга (телесериал)|Ольга]] — ''Тамара, мать Ольги'' # {{год в кино|2019}} — [[Пилигрим (фильм, 2019)|Пилигрим]] — ''психотерапевт''}} ==== Йәнһүрәттәрҙе тауышландырыу ==== # {{Год в кино|1974}} — [[Федорино горе (йәнһүрәт)|Федорино горе]] — ''Федора'' # {{Год в кино|1978}} — [[Жираф һәм мәрәйҙәрҙе (йәнһүрәт)|Жирафа и очки]] — ''Жирафа'' # {{Год в кино|1979}} — [[Волшебное кольцо (йәнһүрәт)|Волшебное кольцо]] — ''Ульяна'' # {{Год в кино|1981}} — [[Алиса мөғжизә илендә (йәнһүрәт, 1981)|Алиса в Стране чудес]] — ''[[Червон королева|Червонная королева]]'' # {{Год в кино|1982}} — [[Алиса Зазеркалье (йәнһүрәт, 1982)|Алиса в Зазеркалье]] — ''[[Ҡара Королева (алиса Зазеркалье)|Чёрная королева]]'' # {{Год в кино|1983}} — [[Иң бәләкәй гном (мультсериалының)|Самый маленький гном]] (выпуск № 4) — ''Лиса'' # {{Год в кино|1986}} — [[Дәрес бабушка (йәнһүрәт)|Бабушкин урок]] — ''Таня'' # {{Год в кино|1987}} — [[Көлөү ҡайғыһы булған һәм Аҡ диңгеҙ (йәнһүрәт)|Смех и горе у Бела моря]] — ''Ульяна'' # {{Год в кино|2018}}—н.в. — [[Простоквашино (мультсериалының)|Простоквашино]] — ''Маргарита Егоровна (няня)'' === Реклама хеҙмәте === * Крем «Буренка»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=2UY4-nOOp9Y]</ref> == Танылыу == === Дәүләт маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре === [[Файл:Владимир_Путин_и_Татьяна_Васильева.jpeg|мини|300x300пкс|{{Center|[[Владимир Путин]] Татьяна Васильеваға Почёт орденын тапшыра]]. Мәскәү, Кремль,<br>3 2013 йылдың 3 июле.}}]] * [[1981 йыл|1981]] — «[[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]]» (27.03.1981). * [[1992 йыл|1992]] — «[[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы|Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]]» — ''театр сәнғәте өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''<ref name="Указ 699-1992"/>. * [[2013 йыл|2013]] — [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены (Рәсәй)]] — ''ватан мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүҙәге оло ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/37063 Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2013 года № 348 «О награждении государственными наградами Российской Федерации».]</ref>. 2013 йылдың 3 июлендә Кремлдә бүләкләнә. * [[2017 йыл|2017]] — Рәсәй Федерацияһы Президентының Почет грамотаһы — ''ватан мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешендәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/42583 Распоряжение Президента Российской Федерации В. Путина от 12 декабря 2017 года № 428-рп «О поощрении».] // kremlin.ru</ref>. === Йәмәғәт бүләктәре === * [[1992 йыл|1992]] — «иң яҡшы актриса» номинацияһында «Ника» премияһы — ''«Увидеть Париж и умереть» фильмындағы роле өсөн''. * [[1993 йыл|1993]] — Рәсәй «Кинотавр» асыҡ кинофестивалендә иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн — ''«Увидеть Париж и умереть» фильмындағы роле өсөн''. * [[1997 йыл|1997]] — «Кумир» премияһы, «иң яҡшы актриса» номинацияһында — ''«С приветом, Дон Кихот!» спектаклендәге Дульсинея роле өсөн''. * [[2005 йыл|2005]] — «Алтын овен» премияһы, «иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында — ''«Попса» фильмындағы роле өсөн'' * [[2012 йыл|2012]] — ''Закрытая школа" телесериалында'' Галина Смирнова роле өсөн «Нәфис фильмда ҡатын-ҡыҙ ролен иң яҡшы башҡарыусы»һы категорияһында еңеүсе<ref name="Награды 2">[http://echo.msk.ru/blog/ehkino/846062-echo/ «Киноитоги 2011 года. Лица» в блоге «Эх, Кино…».] Сайт [[Эхо Москвы|радиостанции «Эхо Москвы»]] // echo.msk.ru (6 января 2012 года)</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{IMDb name|id=0890607|name=Татьяна Васильева}} * [https://ruskino.ru/art/27 Васильева Татьяна Григорьевна. Биография, фильмография, фотографии актрисы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104130002/https://ruskino.ru/art/27 |date=2018-11-04 }} // ruskino.ru * [https://russia.tv/person/show/person_id/1020/ Татьяна Васильева. Биография и фильмография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308120955/http://russia.tv/person/show/person_id/1020 |date=2019-03-08 }} Официальный сайт телеканала «[[«Россия-1»|Россия-1]]» // russia.tv * ''Автор и ведущий: Виталий Вульф''. [https://russia.tv/video/show/brand_id/3962/episode_id/89973/ ВИДЕО. Программа "«Мой серебряный шар. Татьяна Васильева» (2007 год).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328234528/http://russia.tv/video/show/brand_id/3962/episode_id/89973 |date=2019-03-28 }} Официальный сайт телеканала «[[«Россия-1»|Россия-1]]» // russia.tv * ''Автор и ведущий: Борис Корчевников''. [https://russia.tv/video/show/brand_id/62239/episode_id/1759988/ ВИДЕО. Программа «Судьба человека. Татьяна Васильева». Эфир от 18 апреля 2018 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315002947/http://russia.tv/video/show/brand_id/62239/episode_id/1759988/ |date=2019-03-15 }} Официальный сайт телеканала «[[«Россия-1»|Россия-1]]» // russia.tv * [http://echo.msk.ru/guests/2045/ Татьяна Васильева, актриса театра и кино, народная артистка России. Все радиоэфиры с участием актрисы.] Сайт радиостанции «Эхо Москвы» // echo.msk.ru [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 февралдә тыуғандар]] 7hhz08rpeeqp2symrnwe4lmtx0xup0m 0 162503 1309279 1228415 2026-11-08T06:58:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309279 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Георгий Васильевич Зимин''' ([[6 май]] ([[23 апрель]]) [[1912 йыл]] — [[29 март]] [[1997 йыл|1997]], [[Мәскәү]]) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, [[Советтар Союзы Геройы]]. [[СССР Юғары Советы]] депутаты (1958—1966). == Биографияһы == Георгий Васильевич Зимин [[1912 йыл]]дың 6 майында (иҫке стиль буйынса — 23 апрелдә) [[Санкт-Петербург]]та тыуа. Атаһы заводтағы забастовка ваҡытында жандармдар ҡулынан һәләк була, был ваҡытта малайға бер йәш тулмай. Әсәһе яңғыҙ ҙур ғаиләне ҡарай алмағас, Георгийҙы Калугалағы балалар йортона урынлаштыралар. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. Урта мәктәпте тамамлай. Урыҫ. [[1930 йыл]]дың июненән [[Калуга]]ла электротехник тимер юлы оҫтаханаларында слесарь-электрик булып эшләй, рабфакта уҡый. Бынан тыш, өс йыллыҡ мәктәп-изостудия тамамлай. === Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте === [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға хәрби хеҙмәткә [[1931 йыл]]дың декабрендә саҡырыла. [[1933 йыл]]да — Ленниградта Осоусыларҙың хәрби-теоретик мәктәбен, [[1935 йыл]]да [[Энгельс (ҡала)|Энгельс]] ҡалаһында Осоусыларҙың 14-се хәрби мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылдың декабрендә Алыҫ көнсығышта ОКДВА ВВС-ында 31-се айырым истребитель эскадрильеһында кесе лейтенант булып хеҙмәт итә. 1938 йылдың июленән — 48-се айырым истребителдәр авиация полкының истребитель эскадрильяһы командиры ярҙамсыһы, полк составында Хәсән күле янындағы низағта ҡатнаша, [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. [[1937 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. [[1938 йыл]]дың көҙөнән — истребитель эскадрильяһы командиры, [[1940 йыл]]дың февраленән — 1-се Ҡыҙыл байраҡлы армия ВВС-ының 53-сө истребитель авиаполкы командиры урынбаҫары. [[1940 йыл]]дың авгусында Команда һәм штурман составының хәрби академияһына уҡырға инә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Герои Советского Союза|1}} * {{Книга:Комдивы т2|557-559}} * ''Бодрихин Н. Г.'' Советские асы. — М., 1998. * {{книга|автор= М. Ю. Быков|заглавие=Все Асы Сталина 1936—1953 гг.|издание=Научно-популярное издание|место=М.|издательство=ООО «Яуза-пресс»|год=2014|серия=Элитная энциклопедия ВВС|страницы=|страниц=1392|isbn=978-5-9955-0712-3|тираж=1500}} * {{книга|автор={{nobr|В.В. Рыбалка}}|заглавие=Командующие воздушными армиями|место=М.|издательство=Патриот|год=2006|страниц=390|isbn=978-570-30-0937-6}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=2011}} * [http://soviet-aces-1936-53.ru/abc/zh/zimin_gv.htm Биография Г. В. Зимина на сайте «Советские асы»] * [http://airaces.narod.ru/all2/zimin1.htm Биография на сайте «Красные соколы»]. * [https://web.archive.org/web/20191122102356/http://marshal-sssr.ru/%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD-%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9-%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Г. В. Зимин на сайте Маршалы СССР] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Хәрби фәндәр докторҙары]] [[Категория:Авиация маршалдары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында дивизия командирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]] [[Категория:Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Монголия Халыҡ Армияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Польша Яңырыуы орденының Командор тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:«За укрепление боевого содружества» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1997 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 мартта вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 апрелдә тыуғандар]] ppntk9ps5c2yjga9gsbgcezuepx98q6 0 162605 1309217 1280952 2026-11-08T00:10:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309217 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Джимми Донал Уэйлс''' ({{lang-en|Jimmy Donal Wales}}, шулай уҡ '''Джимбо''' ({{lang-en|Jimbo}}) булараҡ билдәле;[[1966 йыл]]дың [[7 август|7 авгусында]] тыуған, Хантсвилл, [[Алабама]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] [[интернет]]-эшҡыуары, [[вики]] концепцияһы идеологы, [[Википедия]]ға нигеҙ һалыусы, [[Викимедиа фонды]] рәйесе (2003—2006). 2011 йылдың йәйенән алып — [[Викимедиа фонды]]ның почетлы рәйесе; Wikia, Inc компанияһы директоры. Нильс Борҙың Алтын миҙалы лауреаты (2013). 2019 йылдың 13 сентябренән [[Бөйөк Британия]] подданныйы<ref>[https://twitter.com/jimmy_wales/status/1172549657219784705 Now I am British!]{{ref-en}}</ref>. 2012 йылдың мартынан алып — Бөйөк Британия хөкүмәтендә асыҡ сәйәсәт һәм асыҡлыҡ мәсьәләләре буйынса кәңәшсе. 2014 йылдың ғинуарынан — The People' ' s Operator (TPO) хәйриә кеҫә телефоны операторының директорҙар советы рәйестәше. == Биографияһы == Уэйлс интервьюларының береһендә, әсәһенең әйтеүе буйынса, ул 1966 йылдың 7 авгусында тыуған, тип белдерә<ref name="Вести">{{cite news|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=480305|title=Москву навестил идеолог и создатель Wikipedia|last=Крикун|first=Полина|date=2011-06-17 |work=Вести.Ru|accessdate=2011-06-23}}</ref>{{sfn|Никитин|2011}}, әммә уның тыуған көнө тип 8 август танылған{{#tag:ref|Дата 7 августа какое-то время была указана в энциклопедии [[Британника]], откуда попала в [[Английская Википедия|англоязычный раздел Википедии]]. Интервьюларының береһендә Уэйлс Википедияла уның тыуған көнө дөрөҫ күрһәтелмәгән, тип белдерә, ләкин үҙенең тыуған көнөн аныҡ ҡына итеп атамай; аҙағыраҡ, әсәһенең һүҙҙәре буйынса ул 7 августа тыуған, тип белдерә. Уның водитель таныҡлығында 8 август тыуған көнө тип күрһәтелгән{{#tag:ref|[http://blog.oregonlive.com/siliconforest/2007/07/on_wikipedia_and_its_founders.html Mike Rogoway. Wikipedia & its founder disagree on his birth date] // Oregonlive.com — July 27, 2007}}. Әлеге мәлдә Британниктың онлайн-энциклопедияһындағы мәҡәләлә, Уэйлс 8 августа тыуған тип әйтелә{{#tag:ref|[http://britannica.com/EBchecked/topic/1192821/Jimmy-Wales Jimmy Wales] // [[Энциклопедия Британника]]}}.|group="~"}}. Уның атаһы, уның да исеме Джимми Уэйлс була, аҙыҡ-түлек магазинында менеджер булып эшләй. Әсәһе Дорис һәм уның өләсәһе Эрма ''House of Learning'' тип аталған ҙур булмаған шәхси мәктәп хужаһы була, был уҡыу йортонда уҡытыуҙа Монтессори системаһы ҡулланыла. Ул ваҡытта Джимми Уэйлс энциклопедиялар уҡырға ярата{{sfn|Никитин|2011}}. ''House of Learning''-тан һуң Уэйлс ''Randolph'' ''School'' әҙерлек колледжына, һуңынан Оберн университетына уҡырға инә, унда бакалавр дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ Алабама университетындауҡый{{Sfn|Никитин|2011}}. Уны тамамлағандан һуң [[финанстар]] өлкәһендә философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү буйынса диссертация яҙырға ҡарар итә, бының өсөн ул Алабама университеты һәм Индиана Университеты курстарына уҡырға инә һәм ике университетта ла уҡыта башлай, ләкин диссертацияһын барыбер яҙмай. [[1994 йыл]]да Уэйлс Чикаго ҡалаһына күсеп килә, унда [[2000 йыл]]ға тиклем ''Chicago Options Associates'' компанияһында эшләй, ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатып һәм ярайһы уҡ күп кенә аҡса ала башлай{{Sfn|Никитин|2011}}. [[Файл:Jimbo_at_Fosdem_cropped.jpg|мини|291x291пкс|Джимми Уэйлс ''2005'' йылда [[Брюссель|Брюсселдә]] ''FOSDEM'' конференцияһында сығыш яһай]] [[Файл:Jimbo_Wales_in_France_cropped.jpg|мини|290x290пкс|Джимми Уэйлс [[Париж]]да, [[Франция]] (2005)]] Уэйлс [[1996 йыл]]да Тим Шелл менән бергә «ир-егеттәр өсөн» ''bomis.com'' эҙәрмән системаһын аяҡҡа баҫтырыу менән шөғөлләнгән ''Bomis'' компанияһына нигеҙ һала{{Sfn|Никитин|2011}}. Һуңғараҡ Уэйлсҡа порнографик контентлы ''premium.bomis.com'' түләүле ресурсы һиҙелерлек табыш килтерә{{Sfn|Никитин|2011}}. 2012 йылдағы бер интервьюһында Уэйлс, ''bomis.com'' сайты күптән юҡ, һәм Yahoo!-ға оҡшаш эҙәрмән сайтында эшләүе тураһында белдерә, унда ҡулланыусылар һылтанмалар менән уртаҡлаша һәм берләшмәләр ойоштора ала; уны Уэйлс «Википедияның ҡарт олатаһы» тип атай{{Sfn|Интервью с Д. Уэйлсом|2012}}. [[2000 йыл]]дың мартында Уэйлс «Нупедия» ирекле [[энциклопедия]]һын булдыра һәм ғалим-философ Ларри Сэнгерҙы баш мөхәррир вазифаһына яллай. Энциклопедия ирекле нигеҙҙә профессионал авторҙар нигеҙендә төҙөлә, энциклопедиялағы мәҡәләләр эксперттар тарафынан баһалана. Нупедия идеяһы шунда: интернет-энциклопедияларҙың буш торған уйымын биләү{{Sfn|Никитин|2011}}. === Википедия === Нупедияның контент күләме бик әкрен артҡанға күрә, [[2001 йыл]]дың [[15 ғинуар]]ында Уэйлс менән Сэнгер [[Википедия]]ны булдыра. Башта был сайт Нупедия өсөн материалдарҙы алдан әҙерләү менән шөғөлләнергә тейеш була, әммә Википедияның ҡыҙыу рәүештә үҫеп китеүе уны төп проектҡа әйләндерә. Башланғыс этапта Википедияны эшкәртеү менән Сэнгер шөғөлләнә, Уэйлс күбеһенсә финанс мәсьәләләрен хәл итә. Формаль күҙлектән ҡарағанда Сэнгерҙы эшкә Уэйлс яллай, шуға күрә Уэйлс үҙен Википедияның берҙән-бер ойоштороусыһы тип иҫәпләй, ә Сэнгер үҙен «ойошторусыларҙың береһе» тип атай. Тиҙҙән Ларри Сэнгер проекттан китә һәм Уэйлс адресына тәнҡит менән ябырыла<ref>[http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism]</ref>, Уэйлсты элитаны һәм элитаға ҡағылышы булған һәр нәмәне күрә алмаусы, тип атай ({{lang-en|«decidedly anti-elitist»}}). Сэнгерҙың отставкаға китеүе тураһындағы ғаризаһы әле лә инглиз Википедияһының [[:en:User:Larry Sanger|уның ҡатнашыусы битендә]] эленеп тора. [[Файл:Jimmy_Wales_during_his_keynote_speech_at_Wikimania_2013.jpg|слева|мини|Джимми Уэйлс 2013 йылдың 8 авгусында [[Гонконг]]та Викиманияла, «Викилағы хәл» программа телмәре менән ({{lang-en|State of the Wiki}}) сығыш яһай]] Джимми Уэйлс 2003 йыл урталарында штаб-фатиры Тампела ([[Флорида]] штаты) урынлашҡан коммерцияға ҡарамаған [[Викимедиа фонды]] ойошмаһын булдыра. Фонд Википедияны һәм уның туғандаш проекттарын хупларға тейеш. Шул ваҡыттан алып Фондтың президенты һәм директорҙар советы ағзаһы булған Уэйлс уларҙы аяҡҡа баҫтырыу эшенә ең һыҙғанып тоторна. 2005 йыл башынан алып әлеге ваҡытҡа тиклем (2013) Викимедиа фонды тулыһынса гранттар һәм иғәнәләр иҫәбенә генә йәшәй. Уэйлсты бер нисә тапҡыр Википедия ҡағиҙәләрен боҙоуҙа ғәйепләйҙәр{{Sfn|Никитин|2011}}. Атап әйткәндә, Novell компанияһы хеҙмәткәре Джефф Мерки Джимми Уэйлсты 2006 йылда Уэйлс уға Википедия мәҡәләһен аҡсаға төҙәтергә тәҡдим итеүҙә ғәйепләй<ref>{{Cite web|date=2008-03-12|url=http://www.lenta.ru/news/2008/03/12/row/|title=Основателя Wikipedia обвинили в редактировании статей за деньги|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14}}</ref>. Ҡайһы берҙә Уэйлсты ирония менән Википедияның «Киң күңелле диктаторы» тип атайҙар, ә ул был титулдан баш тарта һәм википедия берләшмәһенә бик һирәк кенә күрһәтмәләр бирә. Wired журналының Википедияға арналған сираттағы һанын әҙерләгәндә, «Феррари» автомобиле булыуға ҡарамаҫтан, Уэйлстың "Хёнде"ла йөрөүе асыҡлана. Публицист Александр Генистың фекеренсә, «Джимми Уэйлс — электрон быуаттың типик генийы. Оялсан уҡыу алдынғыһы, компьютер уйындарында сәмләнеп уйнаусы, Айн Рэндтың ирек һөйгән философияһын яратыусы, анархик социаль ҡоролош яҡлы Уэйлс Википедия менән ял иткән ваҡыттарында шөғөлләнә башлай, һәм был уйнап башлаған эшенең ғәйәт ҙур проектҡа әйләнәсәген күҙ алдына ла килтермәгән була. <…> Иң ҡыҙығы, Джимми Уэйлстан Википедияның иң һуңғы маҡсаты ниҙә, тигән һорауға ул түбәндәге яуапты ҡайтара: „Бер ниҙә лә түгел, ул тик уйын ғына“»<ref>[http://www.novayagazeta.ru/data/2008/color01/00.html ''Генис А.'' Коммунизм — это Интернет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906132627/http://www.novayagazeta.ru/data/2008/color01/00.html |date=2008-09-06 }} // «[[Новая газета]]», Цветной выпуск от 18.01.2008 № 01-02.</ref>. === 2011 йыл һәм унан һуңғы йылдар === [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путинға]] «Квадрига» немец сәйәси премияһы бирелеү тураһындағы ҡарар ҡабул ителгәнгә күрә, 2011 йылда Премия жюрийы составынан сыға. Тап шул сәбәп арҡаһында был награда Рәсәй премьерына бирелмәй<ref>[http://lenta.ru/news/2011/07/16/noprizeforyousir/ Путина лишили престижной немецкой премии «Квадрига»]. — Лента.ру, 16 июля 2011 года.</ref>. Рәсәй президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]], был ваҡиғаны премияның ойоштороу комитеты ағзаларының «ҡурҡаҡлығы һәм эҙмә-эҙлекһеҙлеге» сағылышы тип иҫәпләне һәм «халыҡ-ара берләшмә өсөн был премия бөтөрөлдө, тигән һүҙ» тип белдерҙе<ref>[http://www.pravda.ru/news/politics/19-07-2011/1084493-kvadriga-0/ Медведев: премия «Квадрига» закончилась для мирового сообщества]. — Правда.ру, 19 июля 2011 года.</ref>. 2012 йылдың мартында Уэйлс Бөйөк Британия хөкүмәте. ҡарамағындағы асыҡ сәйәсәт һәм асыҡлыҡ мәсьәләләре буйынса түләүһеҙ кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. Ул дәүләт сәйәсәтен билдәләү барышына йәмғиәттең ҡатнашыуын киңәйтеү мәсьәләләре менән шөғөлләнергә тейеш була. [[Файл:Wikimedia_Conference_2013_portrait_041.JPG|мини|Джимми Уэйлс 2013 йылдың апрелендә Wikimedia конференцияһында]] [[2013 йыл]]да Интернеттың Дан залы ағзаһы итеп һайлана<ref name="lenta2013">{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/06/27/halloffame/|title=Ричарда Столлмана и Аарона Шварца включили в Зал славы интернета|date=2013-06-27|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2013-06-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HncT945e|archivedate=2013-07-02}}</ref>. 2013 йылдың декабрь айында [[ЮНЕСКО|Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (ЮНЕСКО)]] Уэйлсҡа Нильс Борҙың Алтын миҙалын тапшыра. ЮНЕСКО был миҙал менән фән үҫешенә тос өлөш индергән ғалим-физиктарҙы, эшмәкәрлектәре беҙҙең донъяға һиҙелерлек йоғонто яһаған тикшеренеүселәрҙе бүләкләй. Уэйлс [[Википедия]]ға нигеҙ һалыусы булараҡ бүләкләнә, ЮНЕСКО ғаризаһында Википедия тураһында түбәндәге юлдар бар: «ул — беҙ йәшәгән үҙ-ара хеҙмәттәшлек дәүере символы, һәм был ябай ҡорал ғына булып ҡалмай, ә кеше интеллекты һәм Александрийск китапханаһы кеүек үк, бик боронғо хыялдың тормошҡа ашыуы»<ref>{{Cite web|url=http://vz.ru/news/2013/12/6/663088.html|title=Создателя «Википедии» наградили за вклад в развитие науки|publisher=[[Взгляд.ру]]|date=2013-12-06|accessdate=2013-12-09|archiveurl=http://www.peeep.us/b3020ba7|archivedate=2013-12-09}}</ref>. 2014 йылдың ғинуарында Уэйлс The People’s Operator (TPO) виртуаль кәрәҙле бәйләнеш операторының акциялар пакетын һатып ала. [[Бөйөк Британия]]ла эшләгән был компания абонанттары күрһәтелгән хеҙмәттәре өсөн түләгән сумманың 10 процентын хәйриә маҡсатына йүнәлтә. Уэйлс та был компанияның директорҙар советы рәйестәше булып китә. == Башҡа проекттары == Википедияның уңыштары менән рухланып, Уэйлс Анджела Бизли менән берлектә [[2004 йыл]]да wiki технологияһын ҡулланған төрлө сайттарға хостинг биреү буйынса Викий (''Wikia'') коммерция проектын тормошҡа ашыра{{Sfn|Никитин|2011}}. 2017 йылдың апрелендә Уэйлс яңы Викитрибун ({{lang-en|Wikitribune}}) проектын башлап ебәрә<ref name="Hern">{{Cite news|title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/25/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site|work=[[The Guardian]]|date=2017-04-24|accessdate=2017-04-24}}</ref>. Яңы проекттың иғлан ителгән маҡсаты — ялған яңылыҡтар ({{lang-en|fake news}}) менән көрәш<ref name="bbc_25_04_2017">[http://www.bbc.com/news/technology-39695767 «Wikipedia’s Jimmy Wales creates news service Wikitribune»]</ref>. 2019 йылдың ноябрендә Уэйлс Викитрибуна базаһында WT: Social социаль селтәрен эшләтә башлауы тураһында хәбәр итә<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/9956ff9c-0622-11ea-a984-fbbacad9e7dd|title=Subscribe to read|accessdate=2019-11-16}}</ref>. == Тәнҡит == 2012 йылда ''Daily Mail'' баҫмаһы Джимми Уэйлсты үҙенең сайтында уның Тони Блэр менән дуҫлығы һәм [[Ҡаҙағстан]] хөкүмәте менән хеҙмәттәшлеге тураһындағы мәсьәләләрҙе күтәргән комментаторҙарҙы цензураға дусар итеүендә ғәйепләне<ref>[http://www.inopressa.ru/article/25dec2012/dailymail/Wales.html «Не упоминайте о моей дружбе с Тони Блэром!»]</ref><ref>[http://i-news.kz/news/2012/12/25/6802958.html Одного из основателей «Википедии» обвинили в поддержке режима Нурсултана Назарбаева]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zonakz.net/blogs/user/ly_dala_oamdy_ozalysy/24494.html|title=«Не упоминайте о моей дружбе с Тони Блэром!» — Ұлы Дала қоғамдық қозғалысы — Блоги — ZonaKZ.net<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2012-12-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131024031224/http://www.zonakz.net/blogs/user/ly_dala_oamdy_ozalysy/24494.html |date=2013-10-24 }}</ref>. Һуңыраҡ «Республика» гәзитенә биргән интервьюһында Уэйлс ҡаҙаҡ хөкүмәтенең мәғлүмәт сәйәсәте, WikiBilim ҡаҙаҡ фондының эше һәм ижтыяр азатлығы, шулай уҡ мәғлүмәт менән алмашыуҙың мөһимлеге тураһында үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашты<ref>{{Cite web|url=http://www.respublika-kaz.biz/news/tribune/9969/|title=Джимми Уэйлс от патронажа Масимовым открестился — Открытая трибуна — Газета «Республика — деловое обозрение»|accessdate=2014-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220610032524/http://anonymouse.org/cgi-bin/anon-www.cgi/http://www.respublika-kaz.biz/news/tribune/9969/ |date=2022-06-10 }}</ref>. == Наградалары == * EFF Pioneer Award (2006) * Эдуарда Рейн премияһы (2010) * Интернеттың Дан залы (2013) * Нильс Бор миҙалы (2013) * Белемдәр премияһы (2014) * Дэн Дэвид премияһы (2015) * {{Тәржемәһеҙ 5|President's Medal (British Academy)}} (2017) == Шәхси тормошо == [[Файл:Christine_and_Jimmy_Wales.jpg|мини|250x250пкс|Джимми Уэйлс икенсе ҡатыны Кристина менән Ревелин фортында iCommons осрашыуында, Дубровник, Хорватия (2007)]] Беренсе ҡатыны Пэм менән Джимми Уэйлс студент практикаһы ваҡытында таныша. [[1994 йыл]]да уның менән Чикаго ҡалаһына күсә{{Sfn|Никитин|2011}}. Икенсе тапҡыр Уэйлс 1997 йылдың мартында ''Mitsubishi фирмаһында'' трейдер булып эшләгән Кристина Роанға өйләнә{{Sfn|Никитин|2011}}. Уның менән айырылыша. Был никахтан ҡыҙы бар. 2011 йылдан алып Бөйөк Британияла үҙ ваҡытында премьер-министр Тони Блэрҙың секретарь-референты вазифаһында эшләгән Кейт Гарви (фамилияһының урыҫса яҙылышы варианты Гэрви ла осрай) менән йәшәй. 2012 йылдың 6 октябрендә Уэйлс һәм Гарви өйләнешә. Уларҙың уртаҡ ҡыҙы бвр<ref>{{Cite web|url=http://www.rg.ru/2012/10/08/wales-site-anons.html|title=Основатель «Википедии» женился на экс-секретарше Тони Блэра|date=2012-10-08|publisher=[[Российская газета]]|accessdate=2012-10-09}}</ref>. Уэйлс үҙен «бөтөнләй дингә ышанмаған кеше» тип атай (''I’m a complete non-believer'')<ref name="Big Thing">{{Cite web|url=http://bigthink.com/videos/what-do-you-believe-25|title=What do you believe?|date=2007-08-10|publisher=The Big Think, Inc.|accessdate=2016-06-14}}</ref>. == Баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре == * Роберт Брукс, Корсон һәм Джон Дж. Донал Уэйлс, ''«The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion»'' (1994, журнал «Advances in Futures and Options Research»)<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5735|заглавие=The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion|издание=Advances in Futures and Options Research|том=7|язык=en|тип=journal|автор=Brooks, Robert; Jon Corson, Jimmy Donal Wales|год=1994}}</ref>. * Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, ''«Throwing Sheep in the Boardroom: How Online Social Networking Will TransformYour Life , Work and World»'', (2008)<ref>{{Китап|заглавие=Throwing Sheep in the Boardroom: How Online Social Networking Will Transform Your Life, Work and World|издательство=Wiley|издание=1st|isbn=0470740140|ref=Wales|автор=Wales, Jimmy; Andrea Weckerle|ответственный=Fraser, Matthew; Dutta, Soumitra|год=2008}}</ref>. * Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, ''«Commentary: Create a tech-friendly government U. S.»'', 2009. * Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, ''«Million 33 Room in the People: How to Create, Influence, and with a Successful Networking Social Business Run»'', 2009<ref>{{Китап|заглавие=33 Million People in the Room: How to Create, Influence, and Run a Successful Business with Social Networking|издательство={{Нп3|FT Press|Financial Times Press|en|FT Press}}|издание=1st|isbn=0137154356|ref=Wales|автор=Wales, Jimmy; Andrea Weckerle|ответственный=Powell, Juliette|год=2009}}</ref>. * Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, ''«Web Marketing to the Social: Your Business Клиенттар Communities Build How Digital»'', 2009<ref>{{Китап|заглавие=Marketing to the Social Web: How Digital Customer Communities Build Your Business|издательство=Wiley|издание=2nd|isbn=0470410973|ref=Wales|автор=Wales, Jimmy; Andrea Weckerle|ответственный=Weber, Larry|год=2009}}</ref>. * Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, ''«User Лидерствоһын Most-Generated Content Narrowly Too»'', 2009<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.aef.com/industry/news/data/2009/9014|заглавие=Most Define User-Generated Content Too Narrowly|издание=[[Advertising Age]]|том=80|язык=en|автор=Wales, Jimmy; Andrea Weckerle|год=2009|тип=magazine}}</ref>. * Джимми Уэйлс, Андреа Уэкери, ''«Civil a Cybertongue Keep»'', 2009<ref>{{Cite news|last=Wales|first=Jimmy|coauthors=Andrea Weckerle|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704107104574572101333074122.html|title=Keep a Civil Cybertongue|date=2009-12-28|work=[[The Wall Street Journal]]|publisher=Dow Jones & Company}}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * Джимми Уэйлс Википедия тураһында ғариза нигеҙендә * Урыҫ теле бүлегендә ҡатнашыусылар исемлеге, улар тураһында мәҡәләләр бар == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|refs=<ref name="UNESCO2013">{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/unescos_niels_bohr_gold_medal_awarded_to_prominent_physicists_in_2013/back/9597|title=UNESCO's Niels Bohr Gold Medal awarded to prominent researchers in 2013|date=2013-12-05|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО|UNESCO]]|accessdate=2013-12-09|archiveurl=http://www.peeep.us/57c60025|archivedate=2013-12-09}}</ref> <ref name="ИТАР-ТАСС20120313">[http://www.itar-tass.com/c12/365262.html Основатель Wikipedia стал советником при правительстве Великобритании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032220/http://www.itar-tass.com/c12/365262.html |date=2013-10-20 }} // [[ИТАР-ТАСС]]. — 13 марта 2012.{{V|14|3|2012}}</ref> <ref name="lenta20140121">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2014/01/21/tpo/|title=Основатель Wikipedia приобрел долю в благотворительном сотовом операторе|date=2014-01-21|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2014-01-27|archiveurl=http://www.peeep.us/5cfd2ab6|archivedate=2014-01-27}}</ref>}} == Әҙәбиәт == * ''Х. Даниэл Пинк''. [https://web.archive.org/web/20121022194822/http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html?pg=3&topic=wiki&topic_set= ''«Stops Here The Book»''] (2005 3 мартта, журнала «Wired»). * {{Публикация|статья|автор=Никитин А.|заглавие=Вики-папа|издание=[[Итоги (журнал)|Итоги]]|тип=журнал|ссылка=http://www.itogi.ru/obsch-profil/2011/5/161306.html|издательство=ЗАО «Издательство Семь Дней»|год=2011|номер=5 (764), 31 января 2011|страницы=38—40|isbn=|issn=1027-3964|ref=Никитин}} * {{Мәҡәлә|заглавие=Ходячая энциклопедия: интервью с создателем Wikipedia Джимми Уэйлсом|ссылка=http://techno.bigmir.net/technology/1519729-Hodjachaja-enciklopedija--interv-ju-s-sozdatelem-Wikipedia-Dzhimmi-Uejlsom|издание=[[Корреспондент (журнал)|Корреспондент]]|тип=журнал|год=2012|номер=19 от 18 мая|ref=Интервью с Д. Уэйлсом}} == Һылтанмалар == * {{Official|jimmywales.com|Джимми Уэйлса}} * [[:en:User:Jimbo Wales|Джимми уэйлс инглиз ҡатнашыусылар биттәрен википедия]] * [https://web.archive.org/web/20050714021725/http://www.msnbc.msn.com/id/6298340/site/newsweek/ Мәҡәләләр «Newsweek»] * [https://web.archive.org/web/20060219014752/http://www.prodigem.com/torrents/details.php?id=296 Джимми Уэйлс Википедияла фекер алышыу — 40 минут видео] (Стэнфорд, [[9 февраль]] [[2005 йыл]], форматы AVI (Torrent), лицензия Creative Commons) * [https://www.usatoday.com/tech/news/techinnovations/2003-06-30-wiki_x.htm Интервью «USA Today»] * [http://www.itconversations.com/shows/detail443.html Интервью «IT Conversations»], [[9 март]] [[2005 йыл|2005]] * [http://webcast.oii.ox.ac.uk/?view=Webcast&ID=20050711_76 «Википедия фәһемлелеге» — Джимми Уэйлс менән видеоинтервью] (Оксфорд интернет институты, [[11 июль]], [[2005 йыл]]) * [http://www.dotsub.com/films/wikimedia2007/index.php?autostart=false&language_setting=ru_1735 2007 Fundraiser Wikimedia] — Джимми Уэйлс, йәмәғәтселектең к видеообращение (урыҫсаға тәржемә субтитрҙар менән булырға тейеш. язы.) * [https://web.archive.org/web/20080401233309/http://www.computerra.ru/magazine/352547/ Бәхетһеҙлек Өс Джимми] * [http://www.svobodanews.ru/Transcript/2008/04/02/20080402212846077.html Ваҡыт Иркен. Йомғаҡлау сығарылышы: Кеше көн — америка интернет-эшҡыуар Джимми Уэйлс, идеологы һәм ойоштороусыһы интернет-проект «Википедия»]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Анна Савина. Джимми Уэйлс ни өсөн һеҙҙең ярҙам кәрәк (неопра.). Look At Me (2014). 2014 йылдың 27 февралендә мөрәжәғәте дата. Көндө-төнгә 27 февраль 2014 йыл. [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] [[Категория:Википедиясылар]] [[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]] [[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса менеджерҙар]] [[Категория:Викимедиа]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1966 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 августа тыуғандар]] it2e20zwk98mzt8e4d32vou5cvbb8bx 0 162641 1309259 1284133 2026-11-08T04:50:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309259 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мария Николаевна Ермолова''' ( {{OldStyleDate2|15|июль|1853|3}}, [[Мәскәү]] - {{Үлгән көнө|12|03|1928}}, [[Мәскәү]] ) - Бәләкәй театрҙың рус драматик актрисаһы, Станиславский һүҙҙәре буйынса, ул күргән иң ҙур актёр. Ул иректе яратыусы, идеалдарына тоғро һәм тирә-юндәге вульгаризмға ҡаршы тороусы шәхес ролдәре менән билдәле. Император театрҙарының атҡаҙанған артисы (1902). Республиканың беренсе халыҡ артисы (1920). Хеҙмәт Батыры (1924). 1935 йылдан Мәскәү драма театры уның исемен йөрөтә. == Биографияһы == Мария Ермолова Мәскәүҙә [[1853 йыл]]дың 3 (15) июлендә Кесе театр суфлёры Николай Алексеевич Ермолов ғаиләһендә тыуған; олатаһы Алексей Семенович Ермолов бер тапҡыр Волконский кенәздәренең крепостной скрипкасыһы булған, ирек алғас, театрға гардероб оҫтаһы булып инә. Театр сәнғәте менән мауғып, ул балаларын шул уҡ юҫыҡта урынаштыра. Уның улы Николай Алексеевич суфлер булыр алдынан ҙур драматик артист була һәм император Мәскәү труппаһы сәхнәләрендә барған бер нисә водевиль авторы була, әммә уның ижады айырым талант менән билдәләнмәй <ref>[http://sharipov.narod.ru/rospisi/ermolova_m_n.htm Родословная роспись Марии Николаевны Ермоловой]</ref> . 1862 йылда Мария Мәскәү театр мәктәбенең [[балет]] класына ебәрелә. Ул балет өсөн махсус талант күрһәтмәй, ләкин балеттарҙың, операларҙың һәм драматик спектаклдәрҙең күп күренештәрендә ҡатнашып, Ермолова иң ҙур сәхнә оҫталарының эшенә шаһит була. Буш кистәрҙә училище уҡыусылары спектаклдәрҙә уйнай, уларҙа Ермолованың ҙур драма һәләте асыла. 1866 йылда, ҡыҙының драма сәхнәһе менән мауығыуын белгән атаһы, уға үҙенең бенефисында Д.Т. Ленскийҙың «Жених нарасхват» водевилендә ҡылансыҡ ҡыҙ Панетта ролен уйнарға рөхсәт итә. Был уның беренсе роле була, ләкин ул әле уңыш килтермәй. 1870 йылда Надежда Медведева Ермоловаға үҙенең бенефисында төп роль бирергә була. [[1870 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ында үткән "Эмилия Галотти" пьесаһында Ермолова көслө сәхнә темпераментын һәм ғәжәйеп ихласлыҡ күрһәтә. 1871 йылда Ермолова театр училищеһын тамамлай һәм Бәләкәй театр труппаһына ҡабул ителә. Беренсе йылдарҙа Ермоловаға етди ролдәр ышанып тапшырылмай, уға комедияларҙа һәм водевилдә уйһыҙ йәш ҡатын-кыҙҙар ролен уйнарға тура килә. Ермолованың, нигеҙҙә, трагик һәм героик таланты, асылмай. [[Файл:М._Н._Ермолова_в_роли_Кручининой,_А._А._Остужев_в_роли_Незнамова_1913.jpg|слева|мини|320x320пкс|1913 йылда Александр Остужев менән "Беҙ вины виноватые" пьесаһында]] 1870—1880 йылдарҙа ул бик күп мәҙәни һәм әҙәбиәт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ эшен хоҡуҡҡа бағышларға теләгән, буласаҡ ире Николай Петрович Шубинский менән осраша. Был ваҡытта Ермолова үҙен ҡыҙыҡһындырған ысын ролдәр уйнай башлай. 1873 йылда ул "Гроза" пьесаһында Катерина ролен башҡара. Был роль өҫтөндә эш бер нисә йыл дауам итә. Ермолованың Катеринаһы көндәлек тормоштан өҫтөн сыға, үҙенең мәхәббәт һәм хыялдар дөньяһында йәшәй; ул эске көс һәм батырлыҡ фиҙакәрлеге менән тулы рус ҡатыны була. 1890 йылдарҙа ул символистар пьесаларын уйнай: Хауптман, Ибсен, Горький. Максим Горькийҙың шул уҡ исемле пьесаһында Васса Железнова ролен башҡара. Ермолова ҡарт һәм аҡыллы Васса ролен уйнай. Ермолова мәктәптә актёрҙар менән күп шөғөлләнә. 1920 йылда ул Халыҡ артисы исемен ала. [[1921 йыл]]да уның ире Николай Петрович Шубинский һөргөндә вафат була. Ике йылдан һуң, [[1923 йыл]]да актриса сәхнәнән китә. Ул яңғыҙ була, бик күп кеше ҡабул итә. Актриса янына табип Павлинов килеп йөрөй, Ермолова уға ғашиҡ була <ref>[http://www.mk.ru/social/2011/07/28/609932-serdechnyie-taynyi-broshennyie-v-ogon.html Сердечные тайны, брошенные в огонь]</ref> . Ермолова [[1928 йыл]]дың [[12 март]]ында вафат була. Васыятнамә нигеҙендә, Владыкинола Изге Богородица Раштыуаһы ғибәҙәтханаһы урынында, ата-әсәһе һәм һеңлеләре менән йәнәшәлә ерләнә <ref>[https://newizv.ru/news/society/30-09-2004/12314-gde-pohoronena-ermolova Где похоронена Ермолова?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208081700/https://newizv.ru/news/society/30-09-2004/12314-gde-pohoronena-ermolova |date=2019-12-08 }}</ref> . 1971 йылда уны Новодевичье зыяратында <ref>[https://fishki.net/anti/127463-novodeviche-kladbiwe--pokoj-velikih-55-foto.htmlНоводевичье кладбище — Покой великих]</ref> , Чехов, Станиславский һәм Мәскәү театры сәнғәт актёрҙары яҡҡа күсереп ерләйҙәр (ҡәбер ташын [[Мухина Вера Игнатьевна|Мухина Вера]] яһай <ref>[https://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/07/15/108880-progulki-po-novodevichemu.html Прогулки по Новодевичьему]</ref> ). Элекке ерләнгән урынында имән ағасы аҫтында мемориаль билдә бар <ref>[http://novodevichye.com/ermolova Новодевичье кладбище. Мария Николаевна Ермолова. Актриса]</ref> . Ермолова менән берлектә, Мәскәү табибы Василий Яковлевич Зеленинда кейәүҙә булған ҡыҙы Маргарита Николаевна (1876—1965) <ref>[http://nd.m-necropol.ru/zelenina-md.html Виртуальный некрополь. Маргарита Николаевна Зеленина]</ref>, һәм Татьяна Львовна Шепкина-Коперник ерләнгән <ref>[https://ru.m.wikivoyage.org/wiki/Файл:Щепкина-Куперник_Татьяна_Львовна.JPG Могилы ушедших поэтов. Татьяна Львовна Щепкина-Куперник]</ref> . == Хәтер == * 1957 йылда Ермоловаға арналған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы сыға. * 1985 йылда [[Сулпан]]да кратер уның хөрмәтенә аталған. * 1986 йылда, 1773 йылда төҙөлгән Тверь бульварындағы һарайҙа бөйөк актриса йәшәгән— М.Н.Ермолованың йорт - музейы —А.А.Бахрушин исемендәге Театр музейы филиалы <ref>[http://gctm.ru/branches/dme/ Дом-музей М. Н. Ермоловой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530135544/http://gctm.ru/branches/dme/ |date=2013-05-30 }} на сайте ГЦТМ имени А.А. Бахрушина</ref> * Совет осоронда, Мәскәүҙәге дан ҡаҙанған Оло Каретный тыҡрығы Ермолова исемен йөрөтә. * Ермоловтың исеме менән Тверь урамында урынлашҡан Мәскәү драма театры аталған. [[Файл:Stamp_of_USSR_2105.jpg|справа|мини|200x200пкс| [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы, [[1957 йыл|1957]] ]] == Театрҙағы ролдәре == {{Колонки|3}} * [[1866 год в театре|1866]] — «Жених нарасхват», Д.Т.Ленский, — ''Фаншетта'' * [[1870 год в театре|1870]] — «Эмилия Галотти», Г.Э. Лессинг, — ''Эмилия Галотти'' * 1871 — [[Свадьба Кречинского|«Свадьба Кречинского»]] [[Сухово-Кобылин, Александр Васильевич|Сухово-Кобылина]] — ''Лидочка'' * 1871 — «[[Тартюф, или Обманщик|Тартюф]]» [[Мольер]] — ''Марианна'' * 1872 — «Сверчок домашнего очага», [[Бирх-Пфейфер, Шарлотта|Ш. Бирх-Пфейфер]] — ''Фадетта'' * [[1873 год в театре|1873]] — [[Гроза (пьеса)|«Гроза»]] Островский, Александр Николаевич — ''Катерина'' * [[1876 год в театре|1876]] — «Овечий источник», [[Вега, Лопе де|Лопе де Вега]] — ''Лауренсия'' * 1876 — «Василиса Мелентьева», Островский Александр Николаевич — ''[[Василиса Мелентьева]]'' * [[1877 год в театре|1877]] — «Последняя жертва», А. Н. Островский — ''Юлия Тугина'' * 1878 — «[[Ричард III (пьеса)|Ричард III]]» , У.Шекспир, — ''леди Анна'' * 1878 — «[[Гамлет]]» У. Шекспир, — ''Офелия'' (затем в 1891 г.) * 1879 — «Уриэль Акоста» К.Ф.Гуцков, — ''Юдифь'' * 1879 (?) — «На пороге к делу», Н.Я.Соловьёв — ''Лонина'' * 1879 — «[[Бесприданница]]», А.Н.Островский, — ''Лариса'' * 1879 — [[Мария Тюдор (пьеса)|«Мария Тюдор»]], В. Гюго,— ''[[Мария I (королева Англии)|Мария I Тюдор]]'' * 1881 — «[[Таланты и поклонники]]», А. Н. Островский, — ''Негина'' * 1883 — «Горячее сердце», А. Н. Островский, — ''Параша'' * 1883 — «Невольницы», А. Н. Островский, — ''Евлалия'' * 1884 — «[[Орлеанская дева (опера)|Орлеанская дева]]» Ф.Шиллер, — ''Иоанна Д’Арк'' (бу рольне 18 яшендә уйный) * 1886 — «[[Мария Стюарт (пьеса)|Мария Стюарт]]», Ф. Шиллер, — ''Мария Стюарт'' * 1886 — «Воевода», А. Н. Островский, — ''Олена'' * 1886 — «Звезда Севильи», [[Вега, Лопе де|Лопе де Вега]] — ''Эстрелья'' * 1887 — «[[Зимняя сказка]]», У. Шекспир, — ''Гермиона'' * [[1889 год в театре|1889]] — «Татьяна Репина», А.С.Суворин, (актриса Евлалия Кадмина турында), 16 гыйнварда Кече театрда куела — ''Евлалия Кадмина'' * 1889 — [[Эрнани (пьеса)|«Эрнани»]], В. Гюго, — ''донья Соль'' * 1890 — «Федра», Ж. Расин, — ''Федра'' * 1892 — «Сафо», Ф.Грильпарцер, — ''Сафо'' * 1892 — «Граф де Ризоор», В. Сарду — ''Долорес'' * 1892 — «Мария Шотландская», Б. Бьёрнсон — ''Мария'' * 1893 — «Расплата (Эгоисты)», Е.П. Гославский — ''Берта Рейман'' * 1895 — «Родина», Г. Зудерман - ''Магда'' * 1896 — «[[Макбет (пьеса)|Макбет]]», У. Шекспир — ''леди Макбет'' * 1896 — «Марианна», Э. Эчергарайя — ''Марианна'' * 1902 — «[[Кориолан (трагедия)|Кориолан]]» У. Шекспир — ''Волумния'' * 1903 — «Измена», А. И. Сумбатов — ''Зейнаб'' * 1904 — «Красная мантия», А. Брие — ''Янетта'' * 1908 — «Без вины виноватые», А.Н. Островский— ''Кручинина'' * 1908 — «Холопы», П. П. Гнедич — ''Княжна Плавутина-Плавунцова''; «Приведения» Г. Ибсен, — ''фру Альвинг'' * 1909 — «Дмитрий Самозванец и Василий Шуйский», А.Н.Островский, — ''инокиня Марфа'' * 1915 — «Стакан воды» Э. Скриба — ''Королева Анна'' * 1918 — «Декабрист», П.П. Гнедич {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Ермолова Мария Николаевна // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * {{БСЭ3|Ермолова, Мария Николаевна}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ермолова, Мария Николаевна}} * Мария Николаевна Ермолова: Письма. Из литературного наследия. Воспоминания современников. — {{М.}}, 1955. * М. Н. Ермолова. Сборник статей А. И. Дюжина, Н. Эфрос, П. Н. Сакулина и др. — {{Л.}}, 1925. * ''Луганский М. '' Ермолова. — {{М.}}, 1938. * ''Марков П. А. '' Театральный портреты. Сб. статей. — М.—Л., 1939. * ''Щепкина-Коперник Т. Л. '' О М. Н. Ермоловой. — М.—Л., 1940. * ''Дурылин С. Н. '' Мария Николаевна Ермолова. 1853-1928. — {{М.}}, 1953. * М. Н. Ермолова. 1853-1928. [Альбом], текст Ю. Дмитриева и М. Рогачево. — {{М.}}, 1954. * ''Тынянов Л. '' Повесть о великой актрисы. — {{М.}}, 1966. == Һылтанмалар == * Ермолова, Мария Николаевна // Энциклопедия «Кругосвет». * [http://gctm.ru/branches/dme/ Дом-музей М. Н. Ермоловой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530135544/http://gctm.ru/branches/dme/ |date=2013-05-30 }} * [https://ru.wikisource.org/wiki/М.%20Н.%20Ермолова%20(Дорошевич) Влас Михайлович Дорошевич. «М. Н. Ермолова»] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:15 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1853 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:12 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1928 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] qh0dvfpabam9zi2mxp3paq3vynvqqfz 0 162855 1309299 1183250 2026-11-08T08:15:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309299 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель |Имя = Ибраһимов Байрас Нәҙим улы |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Имя при рождении = |Дата рождения = 19.02.1953 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], [[Тәтешле районы]], [[Иҫке Күрҙем]] ауылы |Дата смерти = |Место смерти = |Профессия = |Гражданство = {{СССР}}→{{Россия}} |Годы активности = |Псевдонимы = |Амплуа = |Театр = [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]] |Роли = |Спектакли = |Награды = |Подпись = }} {{фш|Ибраһимов}} '''Ибраһимов Байрас Нәҙим улы''' ([[19 февраль]] [[1953 йыл]]) — {{актёр|Башҡортостан|Рәсәй|СССР|XX быуат|XXI быуат}}, {{Театр режиссёры|Рәсәй|СССР|XX быуат|XXI быуат}}. Башҡортостан Республикаһының (2003) һәм Татарстан Республикаһының (2008) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1983). == Биографияһы == Ибраһимов Байрас Нәҙим улы 1953 йылдың 19 февралендә [[Башҡортостан АССР-ы]] {{ТУ|Тәтешле районы}} [[Иҫке Күрҙем]] ауылында тыуған. 1979 йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н [[Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы|Ф. Ҡ. Ҡасимова]] курсы буйынса тамамлай<ref name="БЭ">{{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/5507-ibra-imov-bajras-n-im-uly|автор=Бондарева И.А.}}</ref>. 1979—1988 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]]нда актёр булып эшләй<ref name="БЭ" />. 1988—1989 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының Юғары режиссёр курстарында (А. Гончаров курсы) белем ала. 1989 йылдан төрлө башҡорт һәм татар театрҙарында баш режиссёр булып эшләй: * 1989—1991 йылдарҙа — [[Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]; * 1991—1995 йылдарҙа — [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]]; * 1995—1997 йылдарҙа — [[Сибай «Сулпан» балалар драма театры]]; * 1997—2003 йылдарҙа — [[Башҡортостан Республикаһы Милли йәштәр театры]] (башҡорт труппаһы); * 2004—2005 йылдарҙа — [[Әлмәт татар драма театры]]; * 2007—2016 йылдарҙа — [[Туймазы татар дәүләт драма театры]]<ref>[http://xn----7sbbrnkv3apccm2i.xn--p1ai/news/static/view?id=112 Театр тарихы] // Туймазы татар дәүләт драма театрының рәсми сайты.</ref>. == Төп ролдәре == * Дудар («Андро һәм Сандро», Г. Д. Хугаев; дебют, 1980), * Рөстәм («Китмә, Рөстәм», [[Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы|К. М. Аҡбашев]]), * Леонардо («Ҡанлы туй», [[Федерико Гарсиа Лорка|Ф. Гарсия Лорка]]) һәм башҡалар<ref name="БЭ" />. == Ҡуйылған спектаклдәре == * В. И. Беловтың «Яҡты һыу өҫтөндә» («Над светлой водой») пьесаһы буйынса «Аҡҡан һыуҙар кире ҡайтмай» (дебют, 1987); * [[Фәтих Әмирхан|Ф. Әмирхандың]] «Тигеҙһеҙҙәр» (1990); * А. Н. Арбузовтың «Минең меҫкен Маратым» (1995); * [[Мөсифуллин Мөҙәрис Ғәйнелғилем улы|М. Ғ. Мөсифуллиндың]] «Тиҫкәре ир, насар ҡатындар» (1996); * [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М. А. Булгаковтың]] «Яртаҡыл Журден» (1998); * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы|Н. Ә. Ғәйебаевтың]] «Студенттар 3D» (2005); * [[Мостай Кәрим|М. Кәримдең]] «Утты ташлама, Прометей» (2006); * [[Миңнуллин Туфан Абдулла улы|Т. Ғ. Миңнуллиндың]] «Йәшлек менән осрашыу» (2007); * [[Бүләков Флорид Миңнулла улы|Ф. М. Бүләковтың]] «Ҡәһәрле мөхәббәт» (2009); * [[Нәжиб Асанбаев|Н. Асанбаетың]] «Рәйсә+Фәйзи» (2009); * А. Молчановтың «Үлтереүсе» (2012) һәм башҡалар. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003); * Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008); * Дамир Сиразиев исемендәге театр премияһы лауреаты (2012)<ref>[https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/172243.htm В ТГАТ им.Г.Камала вручили Театральные премии имени Дамира Сиразиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260111222447/https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/172243.htm |date=2026-01-11 }} // Министерство культуры Республики Татарстан. 20 декабря 2012.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Тамара Ғәниева|Ғәниева Т.]]'' Байрастың байрамдары //Ағиҙел. 2003. №3. [[Категория:ГИТИС-ты тамамлаусылар]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] jz7p360f08jyfmrs3art7fgypk201hr 0 162965 1309276 1267986 2026-11-08T06:55:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309276 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зенкевич Лев Александрович''' ([[4 июнь]] ([[16 июнь]]) [[1889 йыл]] — [[20 июнь]] [[1970 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың ғалим-океанологы, [[Зоология|зоолог]] һәм гидробиолог, милли биологик океанологияны ойоштороусы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1968), Дәүләт премияһы лауреаты. География йәмғиәтенең почетлы ағзаһы. == Биографияһы == Лев Александрович Зенкевич 1889 йылдың 4 (16) июнендә Әстерхан губернаһының Царев ҡалаһында ветеринария ғаиләһендә тыуған. Ул [[Тверь]] классик гимназияһында (буласаҡ академик А.Н. Туполев менән бергә 1 һәм 2 класстарҙа), унан һуң [[Ырымбур]] классик гимназияһында уҡыған, 1908 йылда тамамлаған. Император Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә, ләкин 1911 йылда ул студенттар сыуалыштарында ҡатнашыуы өсөн ҡыуыла. 1912 йылда ул юридик факультетты тышҡы студент итеп тамамлай һәм физика һәм математика факультетының тәбиғи бүлегенә уҡырға инә. 1914 йылда Мурманскта уҡытыу практикаһы ваҡытында ул беренсе тапҡыр диңгеҙ фаунаһы менән таныша, был уның артабанғы фәнни тикшеренеүҙәрен билдәләй 1916 йылда ул Мәскәү университетын тамамлай һәм профессорлыҡҡа әҙерләнә. 1917 йылда зоология буйынса ғәҙәттән тыш яҙамсы булараҡ, ул [[Байкал]] куленә экспедицияла ҡатнаша. 1920 йылда ул Төньяҡ фәнни балыҡ тотоу экспедицияһында, һәм 1921 йылда [[Баренц диңгеҙе|Баренц диңгеҙендә]] йөҙөүсе диңгеҙ институты экспедицияһында ҡатнаша. Ысынында, Лев Александрович, уны булдырыу комитетының әүҙем ағзаларының береһе, был институттыойоштороу менән туранан-тура бәйле була. Һуңыраҡ, ул институттың [[Баренц диңгеҙе|Баренц]], [[Аҡ диңгеҙ|Аҡ]] һәм [[Кара диңгеҙе]]нә экспедицияларҙа ҡатнаша, һәм уларҙың 6 етәксеһенең береһе була {{Sfn|Извекова, Заренков|2006}}. 1930 йылда ул дөйөм зоология бүлеген, 1931 йылда умыртҡаһыҙҙар зоологияһы бүлеген, биология факультетын етәкләй. 1932 йылдан башлап, Бөтә Союз Балыҡсылыҡ һәм Океанография Институты хеҙмәткәрҙәре менән берлектә, ул [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Аҙау диңгеҙе]]нең бентосын өйрәнеү буйынса ҙур эш башлай. Эш һөҙөмтәләре буйынса, Каспий диңгеҙен Аҙау диңгеҙендә йәшәүсе нерей ҡорттары һәм моллюск синдезияһы менән тулыландырырға ҡарар ителә. Уларҙы ташыу 1939 йылда башлана һәм бер аҙҙан һөҙөмтә бирә, күсерелгәндәр балыҡтың яратҡан ризығына әйләнә. Был эш өсөн Зенкевич 1954 йылда Мәскәү натуралистар йәмғиәтенең 1-се премияһына лайыҡ була {{Sfn|Извекова, Заренков|2006}} . 1933 йылда ул антисовет эшмәкәрлегендә ғәйепләнеп ҡулға алына. Алты айҙан һуң ул "өс йыл һынауға" хөкөм ителә<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Малахов, Владимир Васильевич|Малахов В. В.]]|ссылка=http://priroda.ras.ru/pdf/2005-01.pdf|издание=Природа|тип=Журнал|год=2005|номер=1|страницы=26—34|issn=0032-874X}}</ref> . 1935 йылда, РСФСР Мәғариф буйынса Халыҡ Комиссариатының Юғары Аттестация Комиссияһы ҡарары менән, ул биология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә һәм диссертация яҡламайынса профессор исеменә раҫлана. 1948 йылдан ул П. П.Ширшов исемендәге Океанология институтының бентос лабораторияһы мөдире була. Ул Фәндәр академияһы Президиумы янында Океанография Комиссия рәйесе (1951—1970), Бөтә Союз Гидробиология Йәмғиәте (1954-1970), Мәскәү Натуралистар йәмғиәте вице-президенты (1950-1970) булып эшләй, уның инициативаһы менән яһалған "Океанология" журналының баш мөхәррире (1960—1970), бер нисә эске һәм сит ил фәнни журналдарының редакция советы ағзаһы була. Зенкевич Марсель университетының (1960) һәм Инглиз диңгеҙ биология ассоциацияһының (1959) маҡтаулы докторы, Дания тәбиғи фәндәр йәмғиәте ағзаһы (1957), Франция океанография институтының ғилми советы ағзаһы, зоология академияһы ағзаһы һәм Сербия Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана. Сәнғәт (1947) һәм Агралағы Зоология академияһы (Һиндстан, 1960). Лима географик йәмғиәтенең корреспондент ағзаһы (Перу, 1968). [[1930 йыл]]дан ғүмеренең аҙағына тиклем, йәғни 40 йыл дауамында ул [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһын етәкләй (уның өлөшө булараҡ ул 1917 йылдан бирле эшләй). Биология фәндәре докторы ( [[1935 йыл|1935]] ), СССР Фәндәр академияһының корреспондент ағзаһы ( [[1953 йыл|1953]] ), СССР Фәндәр академияһының тулы ағзаһы ( [[1968 йыл|1968]]), сәйәсәттән ситтә ҡалырға тырыша һәм КПСС ағзаһы булмай {{Sfn|Извекова, Заренков|2006}} . 1955 йылда ул " Өс йөҙҙәрҙең хатына" ҡул ҡуя. Ул 1970 йылдың 20 июнендә Мәскәүҙә вафат була. Уны Новодевичье зыяратында ерләйҙәр. == Экспедициялар == Мәскәү университетының Байкал экспедицияһында ҡатнаша (1917 йылдың йәйе). 1949—1969 йылдарҙа «Витязь " тикшеренеү судтарында алыҫ күп океан экспедициялары менән етәкселек итә.» (1949, 1950, 1953, 1966) «Академик Курчатов» (1968), ә элек беренсе совет «Персей» тикшеренеү судноһында (1930), Баренц, А һәм Кар диңгеҙҙәрендә). == Бүләктәре == * Ленин премияһы (1965) * Сталин премияһы, икенсе дәрәжә (1951) * Ике [[Ленин ордены]] (1953, 1969) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1961) * "Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә" миҙалы (әҫәрҙәре 1948) * "1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәт өсө" миҙалы. (1945) * СССР географик йәмғиәтенең Ф.П. Литкеның алтын миҙалы (1956) * "Монако кенәзе Альберт иҫтәлегенә" алтын миҙалы (1959) - Франция Океанография институтының иң юғары премияһы * Мәскәү дәүләт университетының Ломоносов премияһы (1954) == Хәтер == [[Файл:Зенкевич_Лев_Александрович_(конверт).jpg|справа|мини| Л.А. Зенкевичҡа арналған маркалы конверт, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], 1989 ]] 1953 йылда «Витязь " НИС рейсы ваҡытында асылған Тымыҡ океанда һыу аҫты валы уның хөрмәтенә аталған» <ref name="Masl">{{Китап||страницы=94}}</ref><ref>''Алехина Г. Н., Ушакова М. Г., Агапова Г. В.''&#x20;Имена ученых и научных судов Института океанологии на карте Мирового океана&nbsp;// Природа.&nbsp;— 2016.&nbsp;— № 8.&nbsp;— С. 6—14.</ref> == Төп хеҙмәттәре == СССР Фәндәр академияһы Океанология институтының күп томлы әҫәрҙәре редакторы, "Зоология өсөн ҡулланма", "Хайуандар тормышы", "Тымыҡ океан" монографияһы авторы. 300-ҙән артыҡ фәнни мәҡәлә, 10-ҙан артыҡ китап һәм дәреслек авторы. * Зенкевич Л. А. ''Фауна и биологическая продуктивность моря. '' — М. ; Л. : Сов. наука. — Т. 1 : Мировой океан. — [[1951 йыл|1951]][sic!]. — 507 с. * Зенкевич Л. А. ''Фауна и биологическая продуктивность моря. '' — М. ; Л. : Сов. наука. — Т. 2 : Моря СССР, их фауна и флора. — [[1947 йыл|1947]]. — 588 с. * Зенкевич Л. А. ''О задачах, объекте и методы морской биогеография'' // Зоол. журн. [[1947 йыл|1947]]. Т. 26, вып. 3. С. 201-220. * Зенкевич Л. А. ''Биологическая структура океана'' // Зоол. журн. [[1948 йыл|Әҫәрҙәре 1948]]. Т. 27, вып. 2. С. 113-124. * Зенкевич Л. А. ''Некоторые проблемы биогеография моря ҡоро части общей географии'' // Вопр. географии. [[1951 йыл|1951]]. Сб. 24. С. 234-250. * Зенкевич Л. А. Зенкевич Л. А. ''Биология морей СССР. '' — М. : Изд-во АН СССР, [[1963 йыл|1963]]. — 740 с. * Зенкевич Л. А. ''О древности океана о и в значении решение этого вопроса истории морской фауны'' // Океанология. [[1966 йыл|1966]]. Т. 6, вып. 2. С. 195-207. * Зенкевич Л. А. ''Избранные труды. '' М. : Наука, [[1977 йыл|1977]]. — Т. 1 : Биология северных и южных морей СССР. — 340 с. ; Т. 2 : Биология океана. — 244 с. * Zenkevitch L. A. ''Biology of the seas of the USSR. '' — N. Y. : Wiley-Interscience, [[1963 йыл|1963]]. — 955 p. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Богров В. Г. ''Лев Александрович Зенкевич (1889-1970)'' // Бюл. Моск. обь-ва испытателей природы. Отдел биологик. — 1971. — Т. 76. — Вып. 3. — С. 9-12. * ''Лев Александрович Зенкевич'' / вступ. ст. Я. А. Берштейн; библиогр. сост. Р. В. Беловой. — М. : Изд-во АН СССР, 1961. — 70 с. * Филатова З. А., Виноградова Н. Г. ''Академик Л. А. Зенкевич : к 90-летию со дня рождения'' // Вестн. АН СССР. 1979. № 7. С. 92-101. * Филатова З. А., Виноградова Н. Г. ''Академик Л. А. Зенкевич и его роль в развитии науки обь океаны'' // Океанология. 1980. Т. 20, вып. 5. С. 758-765. * {{Мәҡәлә|автор=Извекова Э. И., Заренков Н. А.|ссылка=http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2006/2006_1_349_352.pdf|издание=Известия Самарского научного центра РАН|тип=журнал|год=2006|том=8|выпуск=1|страницы=349-352|ref=Извекова, Заренков}} == Һылтанмалар == * Профиль Л. А. Зенкевича на официально РАН сайте * [https://web.archive.org/web/20161223102033/http://www.ocean.ru/content/view/16/69/ Основатели Института Океанологии] на ocean.ru * [http://zmmu.msu.ru/musei/istoriya/rukovodstvo-muzeem/zenkevich-lev-aleksandrovich Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225214842/http://zmmu.msu.ru/musei/istoriya/rukovodstvo-muzeem/zenkevich-lev-aleksandrovich |date=2020-02-25 }} на сайте Зоологическая музея МГУ * [http://www.vniro.ru/ru/vydayushchiesya-uchenye/zenkevich-lev-aleksandrovich Биография] на сайте НИРО * [https://web.archive.org/web/20160304105449/http://biogeografers.dvo.ru/pages/0119.htm Биография] на biogeografers.dvo.ru * [http://www.kamchatsky-krai.ru/lichnosti/biografii/zenkevich.htm Биография] на сайте kamchatsky-krai.ru * [https://web.archive.org/web/20210916155355/http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=1172 Библиография] в информационной системы «История геологии и горного дела» РАН. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:16 июндә тыуғандар]] [[Категория:1889 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1970 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] kcx2n1ekmm1669dniak7vw28ewjuyz4 0 162987 1309256 1308096 2026-11-08T04:22:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309256 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Емченко Владимир Степанович''' ([[21 сентябрь]] [[1935 йыл]] — [[8 август]] [[2017 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең хужалыҡ эшмәкәре, инженер-металлург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты. == Биографияһы == Владимир Степанович Емченко 1935 йылдың 21 сентябрендә [[Алтай крайы]] Ключевский районы Ульяновка ауылында тыуған. 1973 йылда [[Магнитогорск]] тау-металлургия институтын тамамлаған. Хеҙмәт юлын 1951 йылда һатыусы булып башлай. 1953 йылдан Магнитогорск металлургия комбинатында ОТК контролеры булып эшләй. 1955—1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1958 йылдан 1977 йылға тиклем Магнитогорск металлургия комбинатының ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, секретары булып эшләй, артабан ВЛКСМ ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана. Комбинатта мастер, смена башлығы, «Стан-250» башлығы була. 1978—1983 йылдарҙа — [[Белорет металлургия комбинаты]]нда прокат цехы начальнигы, комбинаттың баш инженеры вазифаһын биләй<ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 87.</ref> [[Магнитогорск дәүләт техник университеты]]ның Белорет филиалында уҡыта. «150»-се автоматлаштырылған прокат станы төҙөүгә һәм үҙләштереүгә ҙур өлөш индерә. Уйлап табыуҙарға 12 авторлыҡ таныҡлығы бар. 12 баҫма хеҙмәт авторы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана<ref>[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%95%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Емченко Владимир Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218060753/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%95%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-02-18 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены * «Белорет ҡалаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» күкрәк билдәһе<ref>[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%95%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Емченко Владимир Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218060753/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%95%D0%BC%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-02-18 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 87. == Һылтанмалар == * [http://blog.cbs-beloretsk.com/novosti/item/184-nash-glavnyj-inzhener Наш главный инженер]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетының Белорет филиалы уҡытыусылары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] staavau5id21g5kn6q3nahxtfwf2b0u 0 163230 1309107 1190519 2026-11-07T15:32:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309107 wikitext text/x-wiki {{ТП|герб=CoA Città di Venezia.gif|климат=|add3n=|add2=|add2n=|add1=|add1n=|сайт=|DST=|этнохороним=|агломерация=|район=Венеция (провинция)|lat_dir=|CoordScale=|CoordAddon=type:city(271300)_region:IT|lon_sec=|lon_min=19|lon_deg=12|lon_dir=|lat_sec=|lat_min=26|lat_deg=45|add3=}} '''Венеция''' ({{Lang-it|Venezia}}) — [[Италия]]ның төньяғындағы ҡала. Халыҡ һаны яҡынса 270,4 мең кеше (2009 йылда). [[Адриатик диңгеҙ]]ендәге порт. Әһәмиәтле [[туризм]] үҙәге. Венеция йөҙ илленән артыҡ канал менән бүлгеләнгән ун һигеҙ утрауға урынлашҡан. Материктан һөжүм итеп торған варварҙарҙан һаҡланыр өсөн уны махсус утрау өҫтөнә һалғандар. Хәҙер ҡаланы континент да Понте делла Либера күпере тоташтыра, шуға өҫтәп, ҡаланың эсендә тағы дүрт йөҙ күпер бар. Венецияның ҡитғалағы өлөшөн Местре тиҙәр. Шундағы Кавалкавиа (ат юлы) тип аталған майҙандан диңгеҙ яғына автобустар йөрөй. [[Файл:Collage_Venezia.jpg|слева|350x350пкс]] == Тарихи белешмә == Готтар, һуңынан лангобардтар [[Италия]]ның был төбәгенә һөжүм итә башлағас, Венеция ҡултығы ярҙарында йәшәүсе балыҡсылар һәм диңгеҙселәр йорттарын диңгеҙҙән Пеллестрина, Лидо, Сан-Эразмо утрауҙары менән бүлеп алынған [[лагуна]] эсендәге ҡоро ергә һала башлайҙар. Беҙҙең эраның VII — VIII ғбыуатында бында ҡала-республика барлыҡҡа килә. IX — X быуаттарҙа уҡ Венеция Европаның көслө сауҙа һәм диңгеҙселек үҙәгенә әүерелә. Татар-монгол яуҙарынан һуң Венеция [[Алтын Урҙа]] менән сауҙа мөнәсәбәттәре урнаштырған беренсе дәүләт. 1367 йылда Венеция ҡалаһынан сыҡҡан итальян ғалимдары Доменико һәм Франциско Пициганиҙар Алтын Урҙа дәүләте биләгән ерҙәрҙе лә картаға төшөрәләр. ХV быуатта улар [[Ҡаҙан ханлығы|Ҡазан ханлығы]] менән сауҙа итәләр. Венеция сәүҙәгәре Иосафат Барбаро Ҡазанға килеп: “Ҡазан—сауҙа ҡалаһы; унан Мәскәүгә, Польшаға, Пруссияға, Фландрияға күпләп тире-мех сығаралар, тип яҙып ҡалдыра. == Ҡыҙыҡлы факт == Башҡортостандың Дүртөйлө ауылында [[Венеция (Дүртөйлө районы)|Венеция]] тигән ауыл бар, ул күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Үҙенсәлекле атаманың килеп сығыуы әлбиттә осраҡлы түгел. Венеция исемен 2001 йылда ла аҡлай ауыл - яҙғыһын боҙ тығылып, Ағиҙел ярҙарынан сыға, һәм бер нисә көнгә йорттар һыу эсендә ҡала. Шулай ҙа иң ҡурҡыныс ташҡын бында 1947 йылда булды тип хәтерләй ололар. <ref>[https://gtrk.tv/heberzer/129423-bashkortostan-veneciyahy Башҡортостан Венецияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226041834/https://gtrk.tv/heberzer/129423-bashkortostan-veneciyahy |date=2021-02-26 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Венеция, город}} * {{БСЭ3|Венеция (город в Италии)}} * Разумов Г. А., Хасин М. Ф. Тонущие города. — М.: Стройиздат, 1991 * ''Акройд, Питер.'' Венеция. Прекрасный город. Litres, 2017. * {{статья |заглавие=La Tana veneziana. Vita economica e rapportisociali: i tentativi di superare la grande crisi della metà del Trecento|издание=Rapporti mediterranei, pratiche documentarie, presenze veneziane: le reti economiche e culturali (XIV - XVI secolo). Estratto |язык=it |издательство=Istituto Veneto di Scienze, Lettere ed Arti |место=Venezia |страницы=237—252 |isbn=978-88-95996-69-1 |тип=diario |автор=[[Карпов, Сергей Павлович|Karpov, Serghei]] |ответственный=Ortalli, Gherardo; Sopracasa, Alessio |год=2017}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Венеция |Викисклад = Venezia |Викицитатник = Венеция |Викисловарь = Венеция |Викитека = Венеция |Викигид = Венеция }} * {{Официальный сайт}} * [https://web.archive.org/web/20130511233012/http://www.turismovenezia.it/ Официальный сайт о туризме в Венеции]{{ref-it}}{{ref-en}}{{ref-de}} * [http://venezia.jc-r.net/palazzi/ Архитектура и искусство Венеции]{{ref-it}}{{ref-en}}{{ref-de}} * [https://www.italyguides.it/it/veneto/venezia Виртуальная прогулка по Венеции]{{ref-it}}{{ref-en}}{{ref-es}} * [https://www.youtube.com/watch?v=q6VeuE1vDck Venice, Italy in 4K] — Youtube [[Категория:Венеция]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Италия өлкәләренең баш ҡалалары]] [[Категория:Италия ҡалалары]] cdlgtnpi8aof943d3gbnffnbt27720u 0 163272 1309108 1281920 2026-11-07T15:34:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309108 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вернадский Владимир Иванович''' ([[28 февраль]] ([[12 март]]) [[1863 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[1945 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың<ref>[https://bigenc.ru/philosophy/text/1908955 БРЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416181032/https://bigenc.ru/philosophy/text/1908955 |date=2021-04-16 }}</ref> ғалим-тәбиғәт фәндәре белгесе, аҡыл эйәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Санкт-Петербург Император фәндәр академияһы академигы (1912)<ref>В дальнейшем [[Петербургская академия наук|Императорская Санкт-Петербургская академия наук]] была переименована в [[Российская академия наук (1917—1925)|РАН]] (1917), [[АН СССР]] (1925)</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=8abf6e82-680a-4f2d-b7a5-7bb4f75bb5a8#content|title=14 марта состоится открытие документальной выставки «Владимир Иванович Вернадский. К 150-летию со дня рождения»|author=|date=2013-03-11|publisher=}}</ref>; [[Украинаның Милли фәндәр академияһы|Украина Фәндәр академияһы]]на нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм тәүге президенты (1918—1921)<ref>{{Cite web|url=http://archive.larouchepac.com/node/30145|title=Honoring Vladimir Vernadsky: Russian-Ukrainian Scientist's 150th Year Wraps Up}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203094351/http://archive.larouchepac.com/node/30145 |date=2015-02-03 }}</ref><ref>[http://slovopedia.org.ua/29/53394/7629.html Верна́дський Володи́мир Іва́нович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801042049/http://slovopedia.org.ua/29/53394/7629.html |date=2017-08-01 }}. Універсальний Словник-Енциклопедія</ref>. Фәнни мәктәп һәм биогеохимия мәктәбен булдырыусы. Рус космизмының бер вәкиле. 1-се дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943). Фәнни ҡыҙыҡһыныу даирәһенә: минералогия, кристаллография, геохимия, [[геология]], тупраҡты өйрәнеү, радиогеология, [[биология]], [[палеонтология]], биогеохимия, метеоритика, [[Фәлсәфә|философия]] һәм фән тарихы инә. Бынан тыш ойоштороу һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. == Биографияһы == [[Файл:Владимир_Вернадский.jpg|слева|мини|Владимир Вернадский, Беренсе Петербург гимназияһы гимназисы, <br> 1878]] [[Файл:Realnoe3.JPG|мини|Харьковта элекке 1-се ирҙәр гимназияһы бинаһы]] Владимир Иванович Вернадский 1863 йылдың 28 февралендә (12 мартында) [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында тыуа<ref>[https://forum.vgd.ru/file.php?fid=178237&key=1226907287 Метрическая запись Исакиевского собора]</ref>. Ата-әсә буйынса үҙенең — малорос тип һанай (1944 йылда көндәлегендә «Украина» тигән һүҙ ҡулланылмаған ваҡытты иҫләүен яҙа)<ref>''Вернадский В. И.'' Дневники 1944 г. // Дневники В. И. Вернадского 1943—1944 гг.: Собрание сочинений. Том 23. Москва: Наука, 2013. С. 326.</ref>. Владимир Вернадский билдәле рус яҙыусыһы Владимир Короленконың өс туған ҡустыһы була{{Sfn|Гумилевский|1988|с=}}. 1868 йылда (Санкт-Петербургтағы климат арҡаһында) ғаилә [[Харьков]]ҡа — [[Рәсәй империяһы]]ның алдынғы фәнни һәм мәҙәни үҙәктәренең береһенә күсенә. Малай сағынан [[Киев]]та, Липкала, өләсәһе — Вера Мартыновна Константинович йәшәгән йортта, була. === Белеме === [[1873 йыл]]да Харьков классик гимназияһының беренсе класына уҡырға инә, унда өс йыл уҡый. Атаһы йоғонтоһонда украин хәрәкәтенә һөйөү уяна. [[Украина]] тураһында китаптар уҡыр өсөн [[поляк теле]]н өйрәнә{{sfn|Гумилевский|1988|с=|quote=Узнав о том, что есть много книг об Украине на польском языке, он сел за польский букварь и очень скоро выучился читать и говорить по-польски}}. 1876 йылда, ғаилә [[Санкт-Петербург]]ҡа ҡайтҡандан һуң, В. И. Вернадский Беренсе Петерьург классик гимназияһының өсөнсө класына бара. 1881 йылда гимназияны сығарылышта һигеҙенсе булып таммалай, коллективтың көслө булыуын иҫәпкә алғанда, был бигүк насар түгел{{sfn|Шашуков|2007|с=199}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья |автор=[[Агафонов, Валериан Константинович|Агафонов В. К.]] |заглавие=Академик В. И. Вернадский |ссылка= |автор издания= |издание=Новоселье |тип= |место=Нью-Йорк |издательство= |год=1946 |выпуск= |том= |номер= |страницы=129—146 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Агафонов |archiveurl= |archivedate=}} * {{статья |автор=Агафонов В. К. |заглавие=Личные впечатления и воспоминания о Владимире Ивановиче Вернадском |ссылка= |автор издания= |издание=Очерки по истории геологии знаний |тип= |место=М. |издательство=[[Издательство АН СССР]] |год=1963 |выпуск=11 |том= |номер= |страницы=107—123 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Агафонов |archiveurl= |archivedate=}} * {{книга|автор=Аксенов Г. П.|заглавие=Вернадский|ссылка=|издание= 2-е изд.|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2010|серия=ЖЗЛ|ref=}} * {{книга|автор=[[Бекман, Игорь Николаевич|Бекман И. Н.]]|заглавие=Радий|ссылка=http://profbeckman.narod.ru/RadiumA.htm|место=М.|издательство=[[МГУ имени М. В. Ломоносова]]|год=2010|серия=Учебное пособие|ref=Бекман}} {{Wayback|url=http://profbeckman.narod.ru/RadiumA.htm |date=20150926232140 }} * {{статья |автор= |заглавие=Бюллетень Комиссии по разработке научного наследия академика В. И. Вернадского |ссылка= |автор издания= |издание= |тип= |место= |издательство= |год=1988 |выпуск= |том= |номер=3 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Бюллетень Комиссии |archiveurl= |archivedate=}} * {{НФЭ||Вернадский|В. В. Казютинский| ссылка=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH2f2b98c678adbb2def7e2f }} * {{книга |автор=Вернадский В. И., Волков В. П. |ссылка часть= |заглавие=Дневники 1935—1941 гг |ссылка=http://vernadsky.name/wp-content/uploads/2013/03/Vernadsky-1939-1941.pdf |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2006 |том=1 |томов=2 |страницы=29 |столбцы= |страниц=444 |серия= |isbn=5020337609, 9785020337602 |тираж=420 |ref=Вернадский и др.}} {{Wayback|url=http://vernadsky.name/wp-content/uploads/2013/03/Vernadsky-1939-1941.pdf |date=20170809012031 }} * {{книга |автор= |часть=Вернадский, Владимир Иванович |заглавие=[[Философский энциклопедический словарь]] |ссылка= |викитека= |ответственный=Гл. редакция: [[Ильичёв, Леонид Фёдорович|Л. Ф. Ильичёв]], [[Федосеев, Пётр Николаевич|П. Н. Федосеев]], [[Ковалёв, Сергей Митрофанович|С. М. Ковалёв]], В. Г. Панов |издание= |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1983 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=840 |серия= |isbn= |тираж=15000 |ref=ФЭС}} * {{книга |автор= |часть=Вернадский, Владимир Иванович |ссылка часть= |заглавие=[[Новая российская энциклопедия]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Энциклопедия |год=2007 |том=3 |страницы=375 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=НРЭ}} * {{книга |автор=[[Виноградов, Александр Павлович|Виноградов А. П.]] |часть=Краткая характеристика научной, педагогической и общественной деятельность |ссылка часть= |заглавие=Владимир Иванович Вернадский: (1863-1945) |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М., Л. |издательство=Изд-во АН СССР |год=1947 |том= |страницы=6—16 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Виноградов}} * {{книга |автор= |заглавие=Владимир Вернадский: Жизнеописание. Избранные труды. Воспоминания современников. Суждения потомков |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост. Г. П. Аксёнов |издание= |место=М. |издательство=[[Современник (издательство)|Современник]] |год=1993 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=688 |серия= |isbn=5-270-01747-4 |тираж= |ref=}} * {{книга |автор=[[Галимов, Эрик Михайлович|Галимов Э. М.]] |заглавие=Об академике В. И. Вернадском : к 150-летию со дня рождения |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=2013 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=230 |серия= |isbn=978-5-02-038489-7 |тираж= |ref=Галимов}} * {{публикация|автор=Гальцева, Р. А., Кузнецов, О. П. |часть=Вернадский, Владимир Иванович |заглавие=[[Философская энциклопедия]] |томов=5 |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=под ред. [[Константинов, Фёдор Васильевич|Ф. В. Константинова]] |издание= |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1960 |том=1 |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Гальцева, Кузнецов}} * {{статья |автор=[[Гирич, Игорь Борисович|Гирич І. Б.]] |заглавие=Між російським і українським берегами. Володимир Вернадський і національне питання (у світлі щоденника 1917-1921 років) |оригинал= |язык=uk |ссылка= http://litopys.org.ua/rizne/gyrych.htm |автор издания= |издание=Mappa mundi. Збірник наукових праць на пошану Ярослава Дашкевича з нагоди його 70-річчя |тип= |место=Львів |издательство= |год=1996 |выпуск= |том= |номер= |страницы=735—756 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |ref=Гирич |archiveurl= |archivedate=}} * {{книга |автор=[[Гумилевский, Лев Иванович|Гумилевский Л. И.]] |заглавие=Вернадский |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=3-е изд |место=М. |издательство= [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |год=1988 |том=6 |страницы= |столбцы= |страниц=255 |серия=[[ЖЗЛ]] |isbn=5235002253, 9785235002258 |тираж= |ref=Гумилевский}} * {{статья |автор=[[Добровольский, Глеб Всеволодович|Добровольский Г. В.]] |заглавие=Полузабытая, но очень важная для почвоведения и учения о биосфере работа В. И. Вернадского |оригинал= |ссылка=http://www.jbks.ru/assets/files/content/2013/issue2/article2.pdf |автор издания= |издание=Живые и биокосные системы |тип= |место=Ростов-н/Д |издательство=[[ЮФУ]] |год= 2013 |выпуск= |том= |номер=2 |страницы= |isbn= |issn=2308-9709 |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Добровольский |archiveurl= |archivedate=}} * {{книга |автор=[[Казначеев, Влаиль Петрович|Казначеев, В. П.]] |заглавие=Учение В. И. Вернадского о биосфере и ноосфере |оригинал= |ссылка=http://www.tnu.in.ua/study/books.php?do=file&id=3955 |викитека= |ответственный= |издание= |место=Новосибирск |издательство=Наука |год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц=1989 |серия= |isbn=5-02-029200-1 |тираж= |ref=Казначеев}} * {{книга |автор= Карако П. С. |заглавие=Философия и методология науки: В. И. Вернадский. Учение о биосфере |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Минск |издательство=Экоперспектива |год=2007 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=208 |серия= |isbn=985-469-188-8 |тираж= |ref=Карако}} * Морозова Л. В. Владимир Иванович Вернадский в Карелии. Геологическая экскурсия в Рускеала. Карельский республиканский Совет Всероссийского общества охраны природы. Карельский экологический журнал «Зелёный лист»; 2012 г., декабрь, № 2. С. 25-26. * {{книга |автор=[[Мочалов, Инар Иванович|Мочалов И. И.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Владимир Иванович Вернадский (1863—1945) |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Отв. ред. [[Жданов, Юрий Андреевич|Ю. А. Жданов]] |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1982 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=488 |серия=[[Научно-биографическая серия]] |isbn= |тираж=16500 |ref=}} * {{книга |автор= |заглавие=Научное и социальное значение деятельности В. И. Вернадского : Сб. науч. тр |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=[АН СССР, Ин-т истории естествознания и техники, Лен. отд., Комис. по разраб. науч. наследия акад. В. И. Вернадского]; Под общ. ред. А. Л. Яншина |издание= |место=Л. |издательство=Наука : Лен. отд-ние |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=416 |серия= |isbn=5-02-025715-X |тираж= |ref=Яншин}} * {{книга |автор=[[Петросьянц, Андраник Мелконович|Петросьянц А. М.]] |заглавие=Атомная энергия в науке и промышленности |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М. |издательство=[[Энергоатомиздат]] |год=1984 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Петросьянц}} * {{книга|автор=[[Росов, Владимир Андреевич|Росов, В. А.]]|заглавие=В. И. Вернадский и русские востоковеды. Мысли — источники — письма|ссылка=http://www.aryavest.com/booklink/75.djvu|ответственный=|место=СПб.|издательство=Сердце|год=1993|страниц=144|isbn=5-88143-006-9|тираж=2000|ref=Росов}} * {{статья |автор=Рукшин С. Е. |заглавие=Орден «Звезда Вернадского» |ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/orden-zvezda-vernadskogo |автор издания= |издание= Universum: Вестник Герценовского университета |тип= |место=СПб. |издательство=[[РГПУ имени А. И. Герцена]] |год=2007 |выпуск= |том= |номер=2 |страницы=80—81 |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Рукшин |archiveurl= |archivedate=}} * {{книга |автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]] |часть=Владимир Иванович Вернадский (1863—1945) |ссылка часть= |заглавие=О людях Московского университета |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=3-е изд., дополненное |место=М. |издательство=Издательство Московского университета |год=2019 |страницы=81—87 |страниц=356 |серия= |isbn=978-5-19-011397-6 |тираж=3000 |ref=О людях Московского университета}} * {{статья|автор=Сорокин В.|заглавие=«Роднее, милее Молчановки ничего нет»|ссылка=|издание=[[Наука и жизнь]]|тип=журнал|год=1986|номер=10|страницы=88|ref=Сорокин|язык=ru}} * ''Сорокина'' М.''Ю''. Вернадский глазами царской охранки // Природа. 2003. № 11. С.66—70. * {{книга |автор= |заглавие=Химико-биотические взаимодействия и новое в учении о биосфере В. И. Вернадского |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=МАКС-пресс |год=2009 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия=Наука. Образование. Инновации. Вып. 10 |isbn=978-5-317-03005-6 |тираж= |ref=}} * {{книга |автор= |часть=Хронологический указатель трудов: [Составители библиографии: ''Бебих И. Г., Жидовинов С. Н., Матьева Г. И., Яншина Ф. Т.''] |ссылка часть= |заглавие=Владимир Иванович Вернадский |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1992 |том= |страницы=33—87 |столбцы= |страниц= |серия=Материалы к биобиблиографии учёных |isbn= |тираж= |ref=Бебих, Жидовинов, Матьева, Яншина}} * {{статья|автор={{nobr|Чернов В. Г.}}|заглавие=ВЕРНАДСКИЙ Владимир Иванович|издание=Императорский Московский университет: 1755—1917|тип=энциклопедический словарь|автор издания={{nobr|А. Ю. Андреев}}, {{nobr|Д. А. Цыганков}}|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|страницы=120—122|isbn=978-5-8243-1429-8|ref=Императорский Московский университет}} * {{статья|автор=Шашуков Е. А. |заглавие=В. И. Вернадский и В. Г. Хлопин: в едином духовном поле |ссылка=http://www.khlopin.ru/proceedings/12-14.pdf |автор издания= |издание=Тр. Радиевого ин-та им. В. Г. Хлопина |тип= |место=М. |издательство=Радиевый институт имени В. Г. Хлопина |год=2007 |выпуск= |том=XII |номер= |страницы=198—206 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шашуков |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130925062335/http://www.khlopin.ru/proceedings/12-14.pdf |archivedate=2013-09-25 |deadlink=да}} * {{книга | автор= [[Щербак, Николай Петрович|Щербак Н. П.]] | заглавие= Владимир Иванович Вернадский | ссылка= | ответственный = | издание= 2-е изд., доп. и перераб | место= Киев | издательство= [[Наукова думка]] | год= 1988 | страниц= 108 | isbn= 5-12-000441-5 | doi= | тираж= 5000 | ref= }} * {{книга |автор=[[Яншин, Александр Леонидович|Яншин А. Л.]], [[Яншина, Фидан Тауфиковна|Яншина Ф. Т.]] |часть=Краткий очерк научной, педагогической и научно-организационной деятельности |ссылка часть= |заглавие=Владимир Иванович Вернадский |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Наука |год=1992 |том= |страницы=11—32 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Яншин, Яншина}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://vernadsky.lib.ru Электронный Архив В. И. Вернадского] — собрание книг и статей. * [http://e-heritage.ru/ras/view/person/publications.html?id=42041332 Публикации В. И. Вернадского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920081027/http://e-heritage.ru/ras/view/person/publications.html?id=42041332 |date=2017-09-20 }} — в Электронной библиотеке «Научное наследие России» * {{Сотрудник РАН|49856|Владимира Ивановича Вернадского}} * [https://web.archive.org/web/20150908174224/http://uni-persona.srcc.msu.ru/site/authors/vernadsky/vernadsky.htm Дневники В. И. Вернадского] (1926—1941) * [http://www.tstu.ru/win/kultur/nauka/vernad/vertitul.htm В. И. Вернадский] — [[Тамбовский государственный технический университет]] * [http://vernadsky.info Конкурс]; [http://www.vernadsky.ru Фонд]; [http://www.ras.ru/about/awards/awdlist.aspx?awdid=31 Золотая медаль] имени В. И. Вернадского [[РАН]] * [http://novodevichye.com/vernadsky/ Могила Вернадского] на [[Новодевичье кладбище|Новодевичьем кладбище]] * {{cite web|url=http://vernadsky.name/|date=2012|title=В. И. Вернадский – учёный, государственный и общественный деятель. Энциклопедия Вернадского|accessdate=2013-01-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DeuVbgeW?url=http://vernadsky.name/|archivedate=2013-01-14}} * {{cite web |url = http://letopis.msu.ru/peoples/899 |title = Вернадский В. И. |website = Летопись Московского университета |accessdate = 2017-11-10 |ref = Летопись Московского университета}} * [https://merkurov.am/vernadskiy/ Вернадский В. И. (1863—1945). Посмертная маска / Дом-музей С. Д. Меркурова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025191205/https://merkurov.am/vernadskiy/ |date=2020-10-25 }} * [https://fakty.ua/268337-vnuchataya-plemyannica-vladimira-vernadskogo-prichiny-semejnoj-tragedii-vernadskij-iskal-v-postupke-deda-svyacshennika «Причины семейной трагедии Вернадский искал в поступке деда-священника». Газета «Аргументы и факты». 16 мая 2018.] * [https://www.2000.ua/v-nomere/aspekty/istorija/vernadskij-realnaja-lichnost-i-portret-s-banknoty.htm Вернадский: реальная личность и портрет с банкноты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202002511/https://www.2000.ua/v-nomere/aspekty/istorija/vernadskij-realnaja-lichnost-i-portret-s-banknoty.htm |date=2020-12-02 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй империяһының Дәүләт советы ағзалары]] [[Категория:СССР биологтары]] [[Категория:Натурфилософтар]] [[Категория:XX быуат философтары]] [[Категория:СССР философтары]] [[Категория:СССР химиктары]] [[Категория:Рәсәй империяһы химиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса химиктар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1945 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1863 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 мартта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Император Санкт-Петербург университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]] h75neicqsd156gzlaj9tvchljk6wfok 0 163296 1309097 1308062 2026-11-07T15:00:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309097 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Васютин Иван Федорович''' - ([[18 февраль]] [[1945]]) - совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, «Белорет механизацияланған төҙөлөш ҡорамалдары заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты <ref>[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}</ref>. Милләте - [[украиндар|украин]]. == Биографияһы == Иван Федорович Васютин 1945 йылдың 18 февралендә БАССР-ҙың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. 1967 йылда [[Өфө дәүләт авиация техник университеты|Өфө авиация институтын]] тамамлаған.<ref>Васютин Иван Федорович// Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.удк 930 5-8258-0204-5ISBN</ref> Хеҙмәт юлын 1961 йылда заводта йыйыусы өйрәнсеге булып башлаған. 1970 - 1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, "Геофизприбор" етештереү берекмәһендә инженер-конструктор, баш технолог урынбаҫары, механика цехы етәксеһе, баш технолог, генераль директор урынбаҫары булып эшләгән. 1983-1992 йылдарҙа [[Белорет]] ҡалаһында [[Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы |трактор рессорҙары һәм пружиналар заводы]] директоры, ҡала халыҡ депутаттары Советы рәйесе. 1992-1994 йылдарҙа – Белорет ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1994-2008 йылдарҙа – «Белорет механизацияланған төҙөлөш ҡорамалдары заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры. С 2008 года – заместитель директора по капитальному строительству и социальным вопросам ООО «ПромТехнология». 2008 йылдан алып – «ПромТехнология» ААЙ-ының капиталь төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары. 1999 йылдан - Башҡортостандың Белорет ҡалаһы 77-се Металлург һайлау округы буйынса[[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана <ref>[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ |date=2020-09-29 }}</ref><ref>Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 30</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Почет Билдәһе» ордены == Ҡарағыҙ == *[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200929012856/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/ 12 созыв (БАССР)] * [https://web.archive.org/web/20250708004400/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Васютин Иван Федорович] [[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] tpr958bvcfodxgzb2ievvg0q1nvc21o 0 163426 1309153 1294409 2026-11-07T19:10:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309153 wikitext text/x-wiki '''Галицкий Виктор Михайлович''' ([[8 сентябрь]] [[1924 йыл]] — [[7 ғинуар]] [[1981 йыл]] ) — ғалим-физик-теоретик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Физика-математика фәндәре докторы (1962), профессор, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1976). == Биографияһы == Виктор Михайлович Галицкий [[1924 йыл]]дың 8 сентябрендә [[Мәскәү]]ҙә ғалим-географ Михаил Иосифович Галицкий ғаиләһендә тыуған (1896—1970). Мәктәпте тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышына китә, артиллерия взводы командиры вазифаһында Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ауыр яраланыу арҡаһында ул 1943 йылда демобилизациялана һәм Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. 1946 йылда Мәскәү механика институтының инженер һәм физика факультетына күсә (1953 йылдан — Мәскәү инженер-физика институты), уны 1949 йылда тамамлай. 1949 йылдан СССР Фәндәр академияһының 2-се лабораторияһында эшләй (1956 йылдан — Атом энергияһы институты, 1960 йылдан — И. В. Курчатов исемендәге институт). Бер уҡ ваҡытта 1948 йылдан Мәскәү инженер-физика институтында эшләй, 1960 йылда унда даими эшкә күсә; 1965—1971 йылдарҙа ул профессор, Мәскәү инженер-физика институтында теоретик атом физикаһы кафедраһы мөдире. 1971 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр — ул ҡабат И. В. Курчатов исемендәге институтта эшләй, 1974 йылдан дөйөм һәм атом физикаһы бүлеге директоры. Профессиональ эшмәкәрлегенә өҫтәп, В. М. Галицкий фәнде популярлаштырыу менән шөғөлләнә, 10 йылдан артыҡ ул «[[:ru:Природа (журнал)|Природа]]» журналының баш мөхәррире урынбаҫары. Ул Мәскәүҙә 3-сө Щукинский тыҡрығы, 3 (хәҙерге — Маршал Васильевский урамы, 1, 2 йорт) һәм Маршал Бирюзов урамы, 38 адресы буйынса йәшәй. 1981 йылдың 7 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була. В. М. Галицкийҙ ейәне һәм аҙашы — танылған теоретик физик Victor Galitski ({{Тәржемәһеҙ|Victor Galitski|en}} <span class="noprint" style="white-space:nowrap;font-size:85%">)</span>), АҠШ-тағы Мэриленд штаты Университетының Квант институтында профессор булып эшләй. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]. * [[«Почёт Билдәһе» ордены]], * миҙалдар<ref>''А. П. Александров, Н. Г. Басов, С. Т. Беляев, И. И. Гуревич, Ю. М. Каган, Б. Б. Кадомцев, В. Г. Кириллов-Угрюмов, В. И. Коган, А. Б. Мигдал, Н. А. Черноплеков'' [http://ufn.ru/ru/articles/1981/5/o/ Памяти Виктора Михайловича Галицкого] // [[Успехи физических наук]], '''134''', 173–174 (1981)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Галицкий, Виктор Михайлович на официальном сайте РАН * [https://web.archive.org/web/20150521100842/http://mosenc.ru/encyclopedia?task=core.view&id=11038 Галицкий Виктор Михайлович] * [https://web.archive.org/web/20201203193433/http://wiki.mephist.ru/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Галицкий Виктор Михайлович] * [http://www.rujen.ru/index.php/ГАЛИЦКИЙ_Виктор_Михайлович ГАЛИЦКИЙ Виктор Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506072538/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-05-06 }} * [http://ufn.ru/ru/authors/13033/galitskii-v-m/ Виктор Михайлович Галицкий] в журнале «Успехи физических наук» * {{БСЭ3|Галицкий Виктор Михайлович}} * Храмов, Ю. А. Галицкий, Виктор Михайлович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 72. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G). [[Категория:8 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1981 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] kcefxlpgomtv06215yufhawsoavvilh 0 163510 1309221 1305636 2026-11-08T00:31:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309221 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Альфредо Ди Стефано Лаулье''' ({{Lang-es|Alfredo Di Stéfano Laulhé}}, испанса әйтелеше: [esˈtefano alˈfɾeðo ði]; [[4 июль]] [[1926 йыл]], — [[7 июль]] [[2014 йыл]]) — [[Аргентина]] һәм [[Испания]] [[Футбол|футболсыһы]], һөжүмсе. Уйынсы карьераһы тамамланғандан һуң тренер булып эшләй. «Ривер Плейт», «Уракан», «Мильонариос», «Реал Мадрид» һәм «Эспаньол» клубтары өсөн сығыш яһай. Аргентина йыйылма командаһы составында 6 уйын үткәрә һәм 6 гол индерә, Колумбия йыйылма командаһы өсөн 4 уйын уйнай, Испания йыйылма командаһы өсөн 31 матч уйнай һәм 23 гол индерә. Футболсыһы булараҡ ике тапҡыр — Аргентина, өс тапҡыр — Колумбия һәм һигеҙ тапҡыр Испания чемпионы була. Ди Стефано берәр тапҡыр Колумбия, Испания һәм Континенталь-ара кубоктпрын яулай. Ике тапҡыр Донъяның Бәләкәй кубогына һәм биш тапҡыр Европа чемпиондары кубогына эйә була. Тренер булараҡ Альфредо Аргентинаның — ике, Испанияның бер чемпионатын, бер Испания суперкубогын һәм бер тапҡыр УЕФА Кубогына эйә булыусылар кубогын яулай. Ди Стефано бер тапҡыр Аргентина чемпионатының иң яҡшы бомбардиры була, ике тапҡыр — Колумбия чемпионатының, биш тапҡыр Испания чемпионатының иң яҡшы бомбардиры титулын яулай һәм ике тапҡыр Европа чемпиондары кубогының иң яҡшы бомбардиры тип таныла. Ул ике Алтын тупҡа, Европаның иң яҡшы футболсыһы нагарадаһына эйә була һәм дүрт тапҡыр Испанияның иң яҡшы спортсыһы тип табыла. Альфредо ФИФА-ның Футбол комиссияһы версияһы буйынса [[XX быуат]]тың өсөнсө футболсыһы булып тора. МФФИИС һорау алыуҙары буйынса [[XX быуат]]тың иң яҡшы футболсылары араһында дүртенсе урын биләй. World Soccer журналы версияһы буйынса [[XX быуат]]тың иң яҡшы уйынсылары араһында — алтынсы. Football France версияһы буйынса [[XX быуат]]тың иң яҡшы уйынсылары араһында — дүртенсе<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc France Football’s Football Player of the Century]</ref>. Sportivo Guerin версияһы буйынса [[XX быуат]]тың иң яҡшы уйынсылары араһында өсөнсө урында<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#gs-50 Guerin' Sportivo’s I 50 Grandi del Secolo by Adalberto Bortolotti]</ref>. Placar версияһы буйынса футболдың барлыҡ тарихында иң яҡшы уйынсылар араһында алтынсы урында тора<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#placar100 Placar’s 100 Craques do Século]</ref>. Foot Planète<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#planete50 Planète Foot’s 50 Meilleurs Joueurs du Monde]</ref> һәм International Voetbal<ref>[http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#vi-rw Voetbal International’s Wereldsterren by Raf Willems]</ref> версиялары буйынса донъяның иң яҡшы уйынсылары исемлегенә инә. [[УЕФА]] версияһы буйынса 1954—2003 йылдарҙа Испанияның иң яҡшы уйынсыһы. 2000 йылда Ди Стефано «Реал Мадрид» клубының почетлы президенты вазифаһын биләй. Ә 2008 йылдан — УЕФА-ның почетлы президенты. ФИФА-ның Дан залының беренсе ағзаһы<ref>[http://www.championat.com/football/news-952224.html Ди Стефано введён в Зал славы ФИФА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010033424/http://www.championat.com/football/news-952224.html |date=2011-10-10 }}</ref>. Испанияның иң яҡшы уйынсыһына Ди Стефано исемендәге трофей тапшырыла<ref>[http://www.sports.ru/football/46756827.html Месси вручили трофей имени Альфредо Ди Стефано]</ref>. "Реал"дың резерв командаһы булған «Реал Мадрид Кастилья» клубы стадионына Альфредо Ди Стефано исеме бирелгән. Үҙе иҫән саҡта уҡ Сантьяго Бернабеу стадионы нан алыҫ түгел урында уға һәйкәл ҡуйыла<ref>[http://www.sports.ru/football/4151476.html «Реал» провел презентацию памятника Ди Стефано]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{Внешние ссылки нежелательны}} * [http://people.ufpr.br/~mmsabino/sstatistics/di_stefano.html Голы Ди Стефано] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228000508/http://people.ufpr.br/~mmsabino/sstatistics/di_stefano.html |date=2012-02-28 }} * [https://web.archive.org/web/20071014055546/http://futbol.sportec.es/seleccion/ficha_jugador.asp?j=168&n=di%2Fstefano%2Falfredo%2Fdi%2Fstefano%2Flaulhe Профиль на sportec.es] * [http://www.bdfutbol.com/en/l/l7349.html Профиль на bdfutbol.com] * [http://www.worldfootball.net/spieler_profil/alfredo-di-stefano/2/ Профиль на worldfootball.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726052311/http://www.worldfootball.net/spieler_profil/alfredo-di-stefano/2/ |date=2013-07-26 }} * [https://web.archive.org/web/20250520011638/https://www.taringa.net/posts/deportes/3850963/_Homenaje-al-mejor_-ALfredo-Di-STefano.html] * [http://es.eurosport.yahoo.com/fot/ftxt/alfredo_di_stefano.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818202701/http://es.eurosport.yahoo.com/fot/ftxt/alfredo_di_stefano.html |date=2010-08-18 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:«Алтын туп» эйәләре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Буэнос-Айреста тыуғандар]] [[Категория:1926 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июлдә тыуғандар]] h3pvwcoj0xg3gfb1mf155hsg8jjht4t 0 163644 1309192 1286431 2026-11-07T21:42:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309192 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Грицай Сергей Иванович''' ([[14 февраль]] [[1951 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[Хореография|хореографы]], режиссер, пластика буйынса педагог. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003)<ref name="Ленсовет">[http://lensov-theatre.spb.ru/persony/avtory-spektaklej/baletmejstery/sergej-gricaj/%20%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%5d%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725174210/http://lensov-theatre.spb.ru/persony/avtory-spektaklej/baletmejstery/sergej-gricaj/%20%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%5D%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%20%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0/ |date=2021-07-25 }}</ref>, Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984, 1988)<ref name="О театре>[https://alexandrinsky.ru/o-teatre/sozdateli-spektaklej/gritsay-sergey-ivanovich/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924065812/https://alexandrinsky.ru/o-teatre/sozdateli-spektaklej/gritsay-sergey-ivanovich/ |date=2020-09-24 }}</ref>, Бөтә Союз балетмейстерҙар конкурсы лауреаты (1984, 1988). Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты (2004)<ref name="Ленсовет"></ref>. [[Башҡорт опера һәм балет театры]] хореографы. == Биографияһы == Сергей Иванович Грицай 1951 йылдың 14 февралендә Ленинград ҡалаһында тыуған. А. Я. Ваганова исемендәге хореография училищеһын тамамлағандан һуң, [[1984 йыл]]да, Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград дәүләт консерваторияһының балетмейстерҙар бүлеген (педаготары: проф. И. Бельский, Н. Боярчиков, А. Макаров) тамамлай. [[1986 йыл]]да мәҙәниәт министрлығы эргәһендәге юғары режиссерҙар курсында белемен камиллаштыра. Л. Якобсондың «Хореографик миниатюралар» Ленинград дәүләт балет труппаһында стажировка үтә. Дебюты: С. Рахманиновтың «Алеко» операһында бейеүҙәр. С. Спивак, В. Фокин, А Калягин, Г. Козлов, Г. Дитятковский, А Галибин, В Фильштинский кеүек режиссерҙар менән хеҙмәттәшлек итә. Мариин театрында [[Кончаловский Андрей Сергеевич|А. Кончаловский]], Ю Александров һәм дирижер В. Гергиев һәм башҡа күп кенә театр эшмәкәрҙәре менән эшләй. [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Нидерланд]], [[Швейцария]], [[Бельгия]], [[Англия]], [[Италия]],[[Испания]], [[АҠШ]] театрҙарында эшләй<ref name="О театре></ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре; * Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984, 1988); * «Алтын битлек» Рәсәй Милли театраль премияһы лауреаты («Потерянные в звездах» спектакле өсөн)<ref name="О театре></ref>. * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2015)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/39742/page/2 Указ Президента Российской Федерации от 25 мая 2015 года № 263 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref>. * Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты — «Ревизор» спектакле өсөн (2004)<ref name="Ленсовет"></ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20200924065812/https://alexandrinsky.ru/o-teatre/sozdateli-spektaklej/gritsay-sergey-ivanovich/ Биография] на сайте Александринского театра * [http://lensov-theatre.spb.ru/persony/avtory-spektaklej/baletmejstery/sergej-gricaj/ Биография] на сайте Театра Ленсовета [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] [[Категория:Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Рәсәй театр режиссёрҙары]] [[Категория:СССР театр режиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР хореографтары]] [[Категория:Алфавит буйынса хореографтар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 февралдә тыуғандар]] qy8f2f8u4rdzbpunbpx9mzl8ecj2jt0 0 163929 1309226 1300901 2026-11-08T01:08:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309226 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Георгий Прокопьевич Добрынин''' ([[1907 йыл]] — май [[1977 йыл]]) — СССР генерал-лейтенанты. [[ГУЛАГ]] етәкселәренең береһе. 1947—1951 йылдарҙа ГУЛАГ-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]]ндағы лагерҙары идаралығы начальнигы. == Биографияһы == Георгий Прокопьевич Добрынин 1907 йылда [[Һарытау]]ҙа эшсе ғаиләһендә тыуған<ref name="stal">[http://dare.uva.nl/record/273412 Stalinisme en Sovjetisering 1945—1953] Universiteit van Amsterdam{{ref-nl}}{{ref-ru}}</ref>. [[1925 йыл]]дан алып [[1928 йыл]]ға тиклем Добрынин РККА сафында хеҙмәт итә<ref name="bio">[http://www.statearchive.ru/assets/files/Svag_sprav/08-r04.pdf Краткие биографии руководящего состава СВАГ] Государственный архив Российской Федерации</ref>: 1925 йылдың авгусынан Һарытау пехота мәктәбендә уҡый, ә [[1927 йыл]]дың авгусынан [[1928 йыл]]дың сентябренә тиклем Ульяновск пехота мәктәбендә. [[1930 йыл]]дың март айында [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]-ға инә. 1928 йылда Добрынин [[Ҡазан]]дағы ОГПУ ғәскәрҙәренә хеҙмәткә инә [[7 октябрь|7 октябрҙә]] 25се ОГПУ полкына взвод командиры итеп тәғәйенләнә, [[1930 йыл|1930 йылдың мартында]] — 32-се айырым дивизионы, [[1932 йыл]]дың майында 25-се полкы командиры, ә декабрҙән [[Йәшел Үҙән|Зеленодольск]] ҡалаһында взвод менән етәкселек итә[[Йәшел Үҙән|.]] [[1933 йыл]]дың декабрь айында НКВД эске һағының 192-се полкы дивизионы командиры итеп тәғәйенләнә. [[1939 йыл]]дың ғинуарында Георгий Добрынин М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби Академияһын тамамлай<ref name="stal"/>, артабан НКВД, һуңынан СССР эске эштәр министрлығының, холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙар системаһында эшләй<ref name="shi">[http://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/dobrynin_g_p.htm ДОБРЫНИН Георгий Прокопьевич] История отечественных спецслужб</ref>. 1939 йылдың 7 мартынан алып 1943 йылдың 15 майына тиклем СССР ГКВД Баш идаралығы начальнигы урыбаҫары булып эшләй. 1941 йылдың 13 октябрендә Георгий добрынин Мәскәү оборона зонаһының НКВД һағының Калинин секторы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың сентябренән алып армияла була, Кавказды обороналауҙа ҡатнаша<ref name="stal"/>. 1943 йылдың 15 майынан алып [[1947 йыл]]дың 2 сентябренә тиклем НКВД холоҡ төҙәтеү лагерҙарының Баш идаралығы начальнигы урынбаҫары була. 1944 йылдың апрель-май айҙарында Евпаторияла 6-сы оператив секторы начальнигы була, [[Ҡырым]]дан халыҡты һөрөү менән етәкселек итә<ref name="stal"/>, ә 1944 йылдың сентябрендә Грузия сик буйҙарынан күсереү буйынса Аспиндз оператив секторы начальнигы була . 1945 йылдың майынан алып авгусҡа тиклем Добрынин Германияла командировкала була, унда ул [[Мекленбург — Алғы Померания|Мекленбург-Көнбайыш Померания]] ерҙәрендә НКВД оперсекторы начальнигы вазифаһын биләй. 1947 йылдың 2 сентябренән 1951 йылдың 31 ғинуарына тиклем [[Башҡортостан]]да ГУЛАГ-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]]ндағы лагерҙары идаралығы начальнигы була<ref>История сталинского Гулага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 3. Экономика Гулага. Отв. ред. и сост. О. В. Хлевнюк. М.: РОССПЭН, 2004. ISBN 5-8243-0607-9</ref>. Артабан 1951—1952 йылдарҙа мөһим сәнәғәт объекттарын һәм тимер юлдарҙы һаҡлау, бер үк ваҡытта [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы|Волга-Дон каналы]] төҙөлөшө буйынса СССР Эске эштәр министрлығы уполномоченныйы була, 1953—1954 йылдарҙа СССР Үәүләт именлеге министрлығының ведомство һағын тикшереү һәм инспекторлау буйынса Баш идаралығы начальнигы. 1954 йылдың 30 мартынан СССР Министрҙар Советы эргәһендәге КГБ-ның 7-се идаралығы начальнигы. 1959 йылдың апреленән 1962 йылдың ғинуарына тиклем Монголия эске эштәр министрлығы эргәһендәге КГБ консультанты һәм кәңәшсеһе булып эшләй. 1962 йылдың июлендә отставкаға китә<ref name="stal"/>. Йәшәгән [[Мәскәү]]ҙә, йәшәй, шунда 1977 йылдың майында вафат була. == Хәрби званиелары<ref name="shi"/> == * Өлкән лейтенант (14 июль1936) * [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]] (11 апрель 1938) * [[Майор]] (1939) * Дәүләт именлеге майоры (7 июнь 1939) * Именлек комиссары (14 февраль 1943) * Генерал-майор (1945 9 июль) * Генерал-лейтенант (18 февраль1958) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре<ref name="shi"/> == * [[Ленин ордены]] (1951, 30 ғинуар) * Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943 йылдың 14 апреле, 1945 йылдың 10 декабре) * II дәрәжә [[Суворов ордены]], (8 март 1944) * Ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1944 7 июль, 1944 йылдың 3 декабрендә) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949 29 октябрь) * Дүрт [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1942 йылдың 25 апреле, 3 ноябрь 1944 йыл, 8 февраль 1949, 1952 йылдың 19 сентябр) * «НКВД-ның атҡаҙанған хеҙмәткәре» түш билдәһе (№ 000664, 4 февраль 1942) * 13 миҙал == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Петров Н. В.|заглавие=Кто руководил органами госбезопасности, 1941–1954: Справочник|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Общество «Мемориал», «Звенья»|год=2010|страницы=|страниц=1008|isbn=5-7870-0109-9|тираж=900}} * {{Китап|автор=Петров Н. В.|заглавие=Сталин и органы НКВД–МГБ в советизации стран Центральной и Восточной Европы, 1945–1953|ссылка=http://dare.uva.nl/document/106770|место=|издательство=|год=2008|страницы=72, 73, 76, 288|страниц=328}} * История сталинского Гулага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 3. Экономика Гулага. Отв. ред. и сост. О. В. Хлевнюк. М.: РОССПЭН, 2004. ISBN 5-8243-0607-9 * Газета «Выбор» 13.08.1998 г. == Һылтанмалар == * [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/60430/4 Альманах «Россия. XX век»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204441/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/60430/4 |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20160127030553/http://rosgenea.ru/?alf=5&page=2&serchcatal=%C4%EE%E1%F0%FB%ED%E8%ED&radiobutton=4 Центр генеалогических исследований] [[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Генерал-лейтенанттар (СССР)]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1977 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Һарытауҙа тыуғандар]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] 4554okx6kk9676rmy001381itlsiucx 0 164660 1309175 1300326 2026-11-07T20:51:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309175 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Голубев Владимир Васильевич''' ({{Тыуған көнө|3|12|1884|21|11}}, [[Сергиев Посад]] — {{Үлгән көнө|4|12|1954}}, Мәскәү) — [[СССР]]-ҙың ғалим-математигы, механигы. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты профессоры һәм деканы. СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1934), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1943), инженер-техник хеҙмәт генерал-майоры. {{Цитата башы}} Каждый хороший учитель должен фанатически верить в абсолютную правильность своих утверждений, так как иначе он не убедит своих учеников. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>Из слова В. В. Голубева в день семидесятилетия, 3 декабря 1954 г. // Вестник МГУ, 1955, № 2, с. 143—158.</cite></div></blockquote> == Биографияһы == Дин әһеле ғаиләһендә тыуған. 1-се Мәскәү гимназияһын алтын миҙал менән тамамлағандан һуң, 1903 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына (математика бүлегенә) уҡырға инә. 1905 йылда, революция ваҡиғаларында эшлекле ҡатнашҡандан һуң, Д. Ф. Егоров кәңәше буйынса Н. Н. Лузин бергә Парижға китә, унда улар билдәле математиктарҙың лекцияларын тыңлайҙар. 1908 йылда В. В. Голубев, дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса диплом эше яҙып, [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай. 1906 йылдан В. В. Голубев Мәскәүҙең урта уҡыу йорттарында эшләй, 1911 йылдың ҡышында магистрлыҡ имтихандары тапшыра, ләкин тик 1914 йылдан һуң, Европа университеттарына ҡабат барып килгәс кенә, бер юлы бер нисә юғары уҡыу йортонда: Мәскәү бәйләнеш юлдары инженерҙары институтында, Император техник училищела, Шанявский исемендәге университетта уҡыта башлай. 1917 йылдан, Һарытау университетының физика-математика факультеты деканы В. Д. Зерновтың үтенесе буйынса магистрлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң<ref>Владимир Дмитриевич Зернов — внук профессора [[Зернов, Николай Ефимович|Н. Е. Зернова]].</ref>, унда профессор вазифаһын биләй. 1918—1919 йылдарҙа ул — физика-математика факультеты деканы, 1919 йылда — проректоры, 1920 йылдан — Һарытау университеты ректоры (1922 йылға тиклем)<ref name="sgu">{{Cite web|url=http://school-15.sgu.ru/index.php?id=6|title=Биография В. В. Голубева на Sgu.ru|accessdate=2009-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110305032647/http://school-15.sgu.ru/index.php?id=6|archivedate=2011-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305032647/http://school-15.sgu.ru/index.php?id=6 |date=2011-03-05 }}</ref>. 1925 йылда, Н. Е. Жуковскийҙың һәм С. А. Чаплыгиндың ҡанат теорияһы буйынса хеҙмәттәрен өйрәнеп, ул аэромеханика менән ҡыҙыҡһына башлай. 1930 йылдан алып — Үҙәк аэрогидродинамика институтының өлкән инженеры һәм Мәскәү университеты профессоры: тәүҙә аэромеханика буйынса лекциялар уҡый, 1931 йылдан университеттың физика-математика факультетында асылған механика бүлексәһе менән етәкселек итә. 1932 йылдан башлап үҙенең вафатына тиклем — был бүлектә үҙе ойошторған аэромеханика кафедраһы мөдире (1955 йылдан — аэромеханика һәм газ динамикаһы кафедраһы) һәм бер үк ваҡытта Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһында юғары математика кафедраһына етәкселек итә{{Sfn|Механика в Московском университете|1992}}. 1933 йылда халыҡ мәғарифы комиссариаты приказы менән Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты ойошторола, һәм В. В. Голубев уның беренсе деканы була; 1935 йылға тиклем, ә ҡабат — 1944—1952 йылдарҙа ул ошо вазифаны биләй<ref name="mgu">{{Cite web|url=https://math.msu.ru/content_root/history/deans/golubev.html|title=Первый декан механико-математического факультета профессор Владимир Васильевич Голубев|accessdate=2009-10-23|archiveurl=|archivedate=}}</ref> В. В. Голубев төрлө лекциялар курсы уҡый: ҡанат теорияһы, эллиптик функциялар һәм уларҙың гидромеханикаға ҡушымтаһы, кәкере йөҙҙәр тирәләй ағыу, дифференциаль тигеҙләмәләрҙең аналитик теорияһы, ауыр ҡаты есемдең хәрәкәтһеҙ нөктә тирәләй хәрәкәте тигеҙләмәләрен интеграллау буйынса һәм башҡалар. Шуның менән бергә ул айырым лекторлыҡ талантлына эйә була, уның ғәҙәттән тыш тәьҫирле телмәре ишаралар, мимика һәм .интонациялар менән ҡушылып бара. Ул үҙенең лекцияларында фән эшмәкәрҙәре, теге йәки был асыштың шарттары тураһында һөйләргә ярата (һәм белә){{Sfn|Механика в Московском университете|1992}} 1934 йылда СССР фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. В. В. Голубев 1939 йылда бригинженер званиеһында Ҡыҙыл Армия кадры итеп алына; ә 1944 йылда уға инженер-авиация хеҙмәтенең генерал-майоры хәрби званиеһы бирелә. Үҙенең етмеш йәшлек юбилейын байрам иткәндән һуң төндә кинәт вафат була{{Sfn|Механика в Московском университете|1992|страницы=112}}. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүлбашҡа әктәре == * [[Ленин ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * дүрт [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * миҙалдар<ref>Владимир Васильевич Голубев (к столетию со дня рождения)</ref> * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (22.11.1942) == Фәнни эшмәкәрлеге == В. В. Голубевтың төп ғилми хеҙмәттәре аэромеханика һәм [[Комплекслы анализ|комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы]] буйынса. С. Чаплыгиндың аэромеханика өлкәһендәге хеҙмәттәрен дауам итә. Механизацияланған ҡанат теорияһын эшләй.   . Шулай уҡ В. В. Голубев ҡағыусы ҡанат теорияһын эшләй{{Sfn|Механика в Московском университете|1992}}. В. В. Голубевтың математиканан төп хеҙмәттәре аналитик функциялар теорияһы һәм [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләрҙең]] аналитик теорияһы менән бәйле. Шулай уҡ урыҫ фәне тарихы буйынса эштәр (шул иҫәптән Рәсәйҙә механика тарихына, Чебышевтың, Жуковскийҙың, Чаплыгиндың тормошо һәм ижадына арналған мәҡәләләр) авторы. == Төп хеҙмәттәре == * Теория крыла аэроплана в плоскопараллельном потоке. — Труды ЦАГИ, 1927. * Теория крыла аэроплана конечного размаха. — Труды ЦАГИ, 1931. * Лекции по теории крыла. — М. — Л., 1949. * Лекции по аналитической теории дифференциальных уравнений. 2-е изд. — М. — Л., 1950. * Лекции по интегрированию уравнений движения тяжёлого твёрдого тела около неподвижной точки. — М., 1953. * Однозначные аналитические функции. Автоморфные функции. — М., 1961. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Математика в СССР за тридцать лет. 1917—1947: Сб. статей, под ред. А. Г. Куроша и др., М.—Л., 1948 (имеется библиография трудов). * Памяти Владимира Васильевича Голубева, «Известия Академии наук СССР. Отделение технических наук», 1954, № 12 (имеется библиография научных трудов). * Владимир Васильевич Голубев [Некролог], «Вестник Московского университета», 1955, № 2. * Владимир Васильевич Голубев [Некролог], «Прикладная математика и механика», 1955, т. 9, вып. 2 (имеется библиография трудов). * {{Китап|автор=Колягин Ю. М., Саввина О. А.&nbsp;|часть=|заглавие=Дмитрий Фёдорович Егоров. Путь учёного и христианина|место=М.|издательство=ПСТГУ|год=2010|страниц=302|isbn=978-5-7429-0611-7|тираж=1000}}. * {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Владимир Васильевич Голубев (к столетию со дня рождения)|ссылка=http://mi.mathnet.ru/rus/umn/v40/i1/p225|автор издания=|издание=Математический сборник|тип=журнал|место=М.|год=1985|том=40|номер=1|страницы=225—230}} * {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. К. А. Рыбникова|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1992|страниц=168|isbn=5-211-01979-2|ref=Механика в Московском университете}}. * {{Китап|автор=Голубев В. В.|заглавие=Лекции по аналитической теории дифференциальных уравнений|место=М.-Л.|издательство=ГОСТЕХТЕОРИЗДАТ|год=1941|страниц=400|ref=Лекции по аналитической теории дифференциальных уравнений}} == Һылтанмалар == * {{БСЭ3|заглавие=Голубев Владимир Васильевич}} * {{Сотрудник РАН|50163|Владимира Васильевича Голубева}} * ''Голубев В. В.'' [https://web.archive.org/web/20120113142205/http://rogov.zwz.ru/Scilib/Avia/Goloubeff.djvu Труды по аэродинамике] ГТТЛ, 1957, 985 c. * [http://mi.mathnet.ru/umn7024 Владимир Васильевич Голубев (к шестидесятилетию со дня рождения)]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Успехи математических наук, 1:1(11) (1946), 229—231. * [https://web.archive.org/web/20201027113306/https://math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm3.pdf Мехматяне вспоминают. Вып. 2] / Демидович В. Б. Механико-математический факультет МГУ * Голубев Владимир Васильевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 23 декабря 2017. [[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]] [[Категория:Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһы уҡытыусылары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:4 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1884 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] k3bg4kinas2a186nqosb50rgc8mwe9i 0 166315 1309087 1306445 2026-11-07T14:18:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309087 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валаам Спас-Преображенский монастыры''' — Рус православие сиркәүенең ставропигиальный ирҙәр монастыры . [[Рәсәй]]ҙең [[Карелия Республикаһы]] Валаам архипелагы утрауҙары территорияһында урынлашҡан монастырь. == Тарих == [[Файл:Ladoga.png|слева|мини|246x246пкс|Валаам утрауының урыны ]] Риүәйәт буйынса, христианлыҡты таратыусы апостол Андрей Первозванный төньяҡҡа табан хәрәкәт итә, унда Инжил тарата. Ул [[Днепр]] һәм Волховҡа бара, [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] шәкерте [[Ладога|Невоға]] бара һәм «Валаамский тауында» таш тәре баҫтырып ҡуя. Икенсе версия буйынса, 900 йылда монахтар Сергий һәм Герман<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Герман, основатель Валаамского монастыря}}</ref>, «көнсығыш илдәренән» килеп (бәлки, [[Греция]]нандыр), бер утрауҙа монахтар туғанлығын ойоштора. Яҙма сығанаҡтарҙа («житие»ла) был преподобныйҙарҙың тормошо һәм эштәре тураһында һөйләү юғалған тип иҫәпләнә. Икенсе концепция монастырға нигеҙ һалыу x—XI быуаттарға булған тип раҫлай. Ул Преподобный Авраамий Ростовский тураһындағы яҙмаларға нигеҙләнгән һәм [[X быуат]]та ошо Преподобныйҙың Валаамда булғанын телгә ала, шулай уҡ бер нисә йылъяҙмаларҙа Преподобный Сергий һәм Германдың мәйете [[Бөйөк Новгород|Новгород]] ҡалаһына 1163 йылда күсерелеүе тураһында һөйләй. Валаам монастырының ышаныслы документаль тарихы [[XIV быуат]]тан башлана. Валаам монастыры Савватий Соловецкий житеһында телгә алына. «Валаам монастыры тураһында хикәйәт»тә монастырға нигеҙ 1407 йылда һалынған тип һанала<ref>[http://kirjazh.spb.ru/biblio/skaz_kr/skaz.htm Кирьяж]</ref> [[:ru:XVI век|XVI]] быуат башында архипелагта 600-гә яҡын монах йәшәгән, ә шведтарҙың бер туҡтауһыҙ һөжүме утрауҙы ташландыҡ хәлгә килтерә. === Бөйөк Төньяҡ һуғыш === [[XVIII быуат]]та [[Пётр I|башында Петр I]] Б[[Балтик диңгеҙе|алтик диңгеҙенә]] сығыу өсөн шведтарға ҡаршы һуыш талып бара һәм уларҙы еңә. [[1702 йыл]]да (11 ([[22 октябрь|22]]) октябре) Рәсәй Нотебург ҡәлғәһен (үҙгәртелгән Шлиссельбург) баҫып ала, ә [[1703 йыл|1703 йылдың]] яҙында — [[Нева]] тамағындағы [[Ниеншанц]] ҡәлғәһен баҫып ала. 16 (27) май 1703 йылда [[Санкт-Петербург]] төҙөлә башлай, рус флоты базаһы Котлин утрауында урынлаша — Кроншлот ҡәлғәһе (һуңынан [[Кронштадт]]). Хәрби кампания барышында, [[1710 йыл]]да, рус армияһы Выборгты ала. Шул уҡ ваҡытта Ингерманландский губернаһы нигеҙендә Санкт-Петербург губернаһы барлыҡҡа килә [[1721 йыл]]да Швеция Ништадтский тыныслыҡ килещеүенә ҡул ҡуя һәм рәсми рәүештә Рәсәйгә Ингерманландия, Кексгольмский лен һәм Карелия менән Выборгтың ҡушылыуын таный<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Ништадтский%20мирный%20договор Ништадтский мирный договор]</ref> === Монастырҙың үсеше === [[Файл:Walaamsky_monastery_1792.jpeg|слева|мини|320x320пкс|XVIII быуат аҙағында Валаам монастыры.<ref>«Путешествие по озёрам Ладожскому и Онежскому» / Надворнаго советника, Императорской Академии наук академика, Императорского шляхетного Сухопутного кадетскаго корпуса профессора в российском слове, медицины доктора, Императорской Российской академии, С. П. Б. Вольнаго економическаго общества и Бернскаго в Швейцарии члена, Николая Озерецковскаго. ; С.13 табл." — Санктпетербург : При Имп. Акад. наук, 1792</ref>]] [[1730 йыл]]да утрауҙағы Успенский сиркәүе һәм уны уратып ағас кәртә төҙөлә, әммә [[1754 йыл]]да янғында был бина юҡҡа сыға. Император Елизавета Петровна монастырҙарҙы тергеҙеү өсөн көс сарыф итә, әммә [[1765 йыл]]да бында барлығы 11 монах ҡына йәшәй. [[1774 йыл]]да Преображение Господне ҡорамы төҙөлә. Ҡорам бинаһы янында Успенский («ҡышҡы», йәғни яғып йылытылған) һәм Никольский сиркәүҙәре төҙөлә. === Бөйөк Финляндия кенәзлеге === [[Файл:Valamo_Monastery.JPG|слева|мини|320x320пкс|XIX быуатта монастырҙың күренеше]] [[Файл:Walaam_1889.jpg|слева|мини|320x320пкс|«Валаам һәм уға яҡын утрауҙар картаһы ул». 1889]] [[1811 йыл]]да Финляндия губернаһы һәм Валаам архипелагы [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] Бөйөк Финляндия кенәзлеге составына инә һәм Выборг губернаһы тип атала. [[1819 йыл]]да буласаҡ император [[Александр I]] монастырға килә. [[1892 йыл|1892 йылға]] тиклем монастырь Санкт-Петербург митрополитына, ә һуңынан яңы төҙөлгән Финляндия һәм Выборг епархияларына ҡарай. Валаам монахтары монастырҙы Яңы Иерусалим монастырына әйләндерергә теләй, шул арҡала бында [[XX быуат]] башында Яңы Завет осорондағы атамалар барлыҡҡа килә: Кедрон, Гефсимания, Елеон тауы, Воскресенье скиты. [[Беренсе донъя һуғышы]]на башында утрауҙа 1000-гә яҡын кеше йәшәй. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2|refs=<ref name="Sinopskaya">{{статья |автор=Л. Ю. Сапрыкина |заглавие=Исчезающий Петербург |издание=[[История Петербурга]] |тип=Журнал |место={{СПб}} |год=2009 |выпуск=1 (47) |страницы=16—17 }} == Әҙәбиәт == * Игнатий (Брянчанинов). [http://azbyka.ru/otechnik/Ignatij_Brjanchaninov/tom1_asketicheskie_opyty/49 Посещение Валаамского монастыря]. 1846. * ''Чистович И.'' История православной церкви в Финляндии и Эстляндии, принадлежащих Санкт-Петербургской епархии. — СПб. — 1856 * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/625-valaamskij-monastyr/9767-valaamskij-monastyr-opisanie-valaamskogo-monastyrya-i-podvizhnikov-ego-1864 Валаамский монастырь. Описание Валаамского монастыря и подвижников его.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — 1864 * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/625-valaamskij-monastyr/9770-valaamskij-monastyr-i-ego-svyatyni-1870 Валаамский монастырь и его святыни.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — 1870 * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004093208#?page=3 Валаамский монастырь и его подвижники]. — 1889. * [https://web.archive.org/web/20250612045354/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/625-valaamskij-monastyr/9771-valaamskij-skit-vo-imya-konevskoj-bozhiej-materi-i-kratkoe-skazanie-o-zemnoj-zhizni-i-bessmertnom-uspenii-presvyatoj-vladychitsy-nashej-bogoroditsy-i-prisnodivy-marii-1890 Валаамский скит во имя Коневской Божией Матери и краткое сказание о земной жизни и бессмертном успении Пресвятой Владычицы нашей Богородицы и Приснодивы Марии]. — 1890 * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/v/625-valaamskij-monastyr/9772-valaamskij-skit-vo-imya-svyatogo-proroka-predtechi-i-krestitelya-gospodnya-ioanna-i-zhizneopisanie-tamoshnego-podvizhnika-skhimonakha-o-ioanna-1895 Валаамский скит во имя Святого Пророка, Предтечи и Крестителя Господня Иоанна и жизнеописание тамошнего подвижника схимонаха о. Иоанна.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — 1895 * [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-3/valaamskij-monastyr.html Валаамский монастырь] // Православная богословская энциклопедия. Т. 3. Изд. Петроград. Прил. к духовному журналу «Странник» за 1902 г. * Удаление с Валаама непокорных монахов // «Утренняя Заря». — 1926. — № 11 * Введение нового стиля в Финляндской православной церкви и причины нестроений в монастырях / Сост. Харитон, иеромонах. — Валаам: Издание Валаамского Спасо-Преображенского монастыря. — 1927 * ''Яровой О. А., Смирнова И. А.'' Валаамский монастырь и православная церковь в Финляндии: 1880—1930-е гг. (из истории финнизации православной конфессии). — Петрозаводск. — 1997 * Харитон (Дунаев), иеромонах. Введение нового стиля в Финляндской Православной Церкви и причины нестроений в монастырях. — Арсенбург. — 1927 * ''Глубоковский Н. Н.'' «Война и мир» в Финляндской Православной Церкви. — София. — 1929 * ''Глушков К.'' Православные русские в Финляндии // «Вестник Русского Студенческого Христианского Движения». — Париж — Нью-Йорк. — 1955. — № 39 * ''Аренский К. Е.'' Валаам // «Возрождение». Литературно-политические тетради. — Париж. — 1970. — № 225. — С. 113—121 * ''Никандр, иеромонах.'' Гибель Валаама // «Русская мысль». — 1970. — № 2797, 2 июля * {{Китап|автор=[[Резников, Леонид Яковлевич|Резников Л. Я.]]|заглавие=Валаам: кризис аскетизма|издательство=[[Лениздат]]|год=1986|страниц=143}} * ''Всеволод (Филипьев), инок.'' Миссия валаамских изгнанников // «Православная жизнь». — 1998. — № 5 (581) * ''Солодченко Л.'' Русская Православная Церковь в Дании // «Церковно-исторический вестник». — 1999. — № 4-5. — С. 257—261 * ''Маханов О., иеродиакон.'' Остров Валаам как центр православной жизни русской эмиграции в Финляндии // Российское зарубежье в Финляндии между двумя мировыми войнами. Сборник научных трудов. — СПб.: Санкт-Петербургский университет культуры и искусств; Санкт-Петербургский информационно-культурный центр «Русская эмиграция». — 2004. — С. 162—180 * ''Богданова Т. А., Клементьев А. К.'' Введение нового календарного стиля и последующее разделение валаамской братии в оценке профессора Н. Н. Глубоковского // Российское зарубежье в Финляндии между двумя мировыми войнами. Сборник научных трудов. — СПб.: Санкт-Петербургский университет культуры и искусств; Санкт-Петербургский информационно-культурный центр «Русская эмиграция». — 2004. — С. 130—162 * ''Маханов О., иеродиакон.'' Причал молитв уединенных. Валаамский монастырь и его небесные покровители преподобные Сергий и Герман. — СПб.: Издательство Царское Дело. — 2005. — 740 С. * ''Севериков В. В. К. Г. Э.'' Маннергейм и финляндское православие. — М. — 2001 * ''Смирнова И.А, Яровой О. А.'' Валаам: под флагом Финляндии. — Петрозаводск. — 2001 * ''Компанийченко С.'' Валаамский монастырь. — СПб., 2004. — 372 с. * ''Мусаев В. И.'' Валаамский монастырь в первые годы финляндского правления // Российское зарубежье в Финляндии между двумя мировыми войнами. Сборник научных трудов. — СПб.: Санкт-Петербургский университет культуры и искусств; Санкт-Петербургский информационно-культурный центр «Русская эмиграция». — 2004. — С. 124—130 * Валаамский монастырь и его подвижники. — СПб., 2005. — 415 с. * ''Азбелев С. Н.'' Древнейший монастырь Новгородской земли // Чело. — 2005. — № 1. — С. 88—91. * ''Онуфрий (Маханов), иеродиак.'' Причал молитв уединенных. — СПб., 2005. — 738 с. * {{Китап|автор=[[Коняев, Николай Михайлович|Коняев Н. М.]]|заглавие=Апостольский колокол|место=|издательство=Благо|год=2006|страниц=336|isbn=5-98509-107-4}} * {{Китап|автор=Коняев Н. М.|серия=Православие. Традиции. Люди|заглавие=Свет Валаама. От Андрея Первозванного до наших дней|место=|издательство=Вече|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-9533-3753-3}} * ''Азбелев С. Н.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/2010_1/part_2.pdf Версии основания монастыря на острове Валаам] // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2010. — № 1(39). — С. 5—15. * ''Азбелев С. Н.'' [http://elibrary.ru/item.asp?id=20798338 Когда был основан монастырь на острове Валаам] // Тр. кафедры истории России с древнейших времен до XX века / отв. ред. А.&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;Дворниченко. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2012. — С. 6—24. * Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — Т. 3: Р — Я. — С. 96—98. — 384 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-8430-0127-8</nowiki>. * {{Публикация|статья|автор=Клементьев А. К.|заглавие=Материалы к истории Спасо-Преображенского монастыря на острове Валаам и в местности Папинниеми в Финляндской республике в 1939—1944 гг|год=2017}} * Сойкин П. П. Валаамский Спасо-Преображенский монастырь // Православные русские обители: Полное иллюстрированное описание православных русских монастырей в Российской Империи и на Афоне. — СПб.: Воскресение, 1994. — С. 102—113. — 712 с. — 20 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-88335-001-1</nowiki>. == Һылтанмалар == * [http://valaam.ru Официальный сайт Валаамского монастыря] * [http://valamo.ru/summary1 Валаам. Виртуальная экскурсия] «Архитектурные страницы», посвящённые валаамским скитам * [http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=10583#_ednref51 Сказание о Валаамском монастыре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830031152/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=10583#_ednref51 |date=2017-08-30 }} (Библиотека литературы Древней Руси / РАН. ИРЛИ) * [http://patriarchia.ru/db/text/123135.html Валаамский Спасо-Преображенский монастырь] на официальном сайте МП * [http://old.spbvedomosti.ru/article.htm?id=10243691@SV_Articles Монахи и миряне живут вместе на Валаамском архипелаге]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} статья в «Санкт-Петербургских ведомостях» от 18.07.2007 * [https://web.archive.org/web/20170408200859/http://www.gov.karelia.ru/Different/Religion/orthodoxy4.html Карелия официальная. Летопись Валаамской обители] * [https://web.archive.org/web/20200127181441/http://prclub.spb.ru/2015/08/06/%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8F/ Брендинг для Валаамского монастыря]. [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] t6y5l1mf782qafcxjqkp9se2xl23ilx 0 166957 1309177 986055 2026-11-07T20:56:08Z Amherst99 2108 /* */ 1309177 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ижора теле''' (''үҙ исеме - ižorin kiili'') - [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] [[Ленинград өлкәһе]]ндә йәшәүсе аҙ һанлы ижор халҡы теле. Урал теле ғәиләһенең Балтик буйы фин телдәренең төньяҡ төркөмөнә инә. Ижор теле юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында: 2009 йылда ул ЮНЕСКО тарафынан «юғалыу ҡурҡынысы көслө булған телдәр» аҫтында (инглизсә severely endangered) тип алына. Ижор теленең дүрт төп диалекты — сойка, түбәнге луга, эва һәм оредеж (һуңғы икеһе бөгөнгө көнгә юҡҡа сыҡҡандар) асыҡ айырылып тора. Ижор теле һүҙҙәрендә баҫым беренсе ижеккә яһала. Һуҙынҡы ауаҙдар һуҙыу буйынса айырыла. Синтаксис һүҙҙәрҙең ирекле тәртибе менән характерлана,төп фән SVO булып һанала. Лексика, күпселек өлөшөндә, үҙ; алынмалар араһында русизмдар өҫтөнлөк итә. == Таралышы == Хәҙерге ваҡытта Ленинград өлкәһе Кингисепп районында ижор телендә һөйләшәләр. Ул Элегрәк Ломоносов һәм Гатча райондарында ла таралған була. 1732 йылда Ингерманландияның яңы ҡушылған ерҙәрендә батша хакимиәте 14,5 мең тонна "ижор" кешеһен иҫәпләгән, шул уҡ ваҡытта дөйөм һанға водь халҡы ла кергән, П.И. Кеппен иҫәпләп сығарғанса, 1848 йылда ижора 18 489 кеше булған ([[Санкт-Петербург губернаһы]]нда 17 800 һәм Карелияла 689). 1897 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 13 725 кеше. 1926 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү нәтижәләре буйынса, ижорҙарҙа һаны 16 137 кеше, 1959 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү буйынса — 1062 кеше генә, уларҙың ы — тел йөрөтөүсе; 1970 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү буйынса 781 кеше, донъя е туған телен ижор теле тип һанаған; 1979 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү нәтижәһендә, 748 ижор теркәлгән, 1989 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү ваҡытында 820 кеше ижор була, аларның 320се ижор телен туған теле тип һанаған. 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса, ижор теленә эйә булыу тураһында 123 кеше белдергән. 2002 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү нәтижәләре буйынса, ижорҙарҙа уртаса йәше 65,8-70,5 йәш булған. Ижорҙар, Ленинград өлкәһендә йәшәүсе аҙ һанлы халыҡ булараҡ, Россия 2002 йылда Федерацияһы Хөкүмәтенең «Россия Федерациясының аҙ һанлы халыҡтарының берҙәм исемлеге тураһында» 2000 йылдың 24 мартындағы 255 номерлы ҡарары менән раҫланған Россия Федерациясының аҙ һанлы халыҡтарының берҙәм исемлегенә индерелгән. == Яҙыу == [[2014 йыл]]дан ҡулланыла торған ижора теле әлифбаһы: {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | |} == Сығанаҡтар == * Лаанест А. Ижорский язык // Языки народов СССР: Финно-угорские и самодийские языки. — М.: Наука, 1966. — С. 102—117. * Лаанест А. Ижорский язык // Языки мира. Уральские языки. — М.: Наука, 1993. — С. 48—63. — ISBN 5-02-011069-8. * Лаанест А. Ижорский язык // Языки Российской Федерации и соседних государств. — М.: Наука, 2001. — Т. 1. — С. 376—382. — ISBN 5-02-011268-2. * Рожанский Ф. И., Маркус Е. Б. Ижора Сойкинского полуострова: фрагменты социолингвистического анализа // Acta linguistica Petropolitana. — 2013. — Т. IX, № 3. — С. 261—298. — ISSN 2306-5737. * Рожанский Ф. И., Маркус Е. Б. О статусе нижнелужского диалекта ижорского языка среди родственных идиомов // Лингвистический беспредел-2: Сборник научных трудов к юбилею А. И. Кузнецовой / Под общ. ред. А. Е. Кибрика. — М.: Издательство Московского университета, 2013. — С. 219—232. — ISBN 978-5-19-010876-7. * Чушъялова А. П. Социолингвистическая ситуация ижорского языка (опыт полевого исследования) // Иднакар: Методы историко-культурной реконструкции. — 2011. — № 1(11). — С. 97—103. — ISSN 1994‑5698. [[Төркөм:Балтик буйы фин телдәре]] [[Төркөм:Ижора теле]] gazr48po15xim31hvkhjvcrqfevwlif 0 167055 1309281 1302660 2026-11-08T07:01:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309281 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зингер магазины бинаһы''' — [[Вологда өлкәһе]]нең [[Тотьма]] ҡалаһында Белоусовская урамындағы [[XIX быуат]] аҙағының бер ҡатлы таш йорто. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта ҡоролма ремонтланған һәм ваҡлап һатыу предприятиеһы сифатында ҡулланыла. == Тарихы == Бер ҡатлы таш «Зингерҙың элекке магазин бинаһы» ҡоролмаһы [[XIX]] һәм [[XX быуат]]тар сигендә төҙөлә. [[1979 йыл]]дан төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора<ref>Здание бывшего магазина Зингера, Вологодская область, Тотемский район, г. Тотьма, ул. Белоусовская, 28''kartarf.ru''.<small>Дата обращения: 17 ноября 2020.</small></ref>. XX быуат башында ҡоролма Аграфена Кузнецованың псевдоготик таш кибете була, унда «Зингер» компанияһының теген машиналарын һатыу ойошторола<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://wikimapia.org/35235134/ru/%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD-%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80|title=Магазин "Зингер" - Тотьма {{!}} административно-офисное здание, магазин канцелярских товаров, достопримечательность, памятник архитектуры (истории), объект культурного наследия регионального значения|accessdate=2020-11-17}}</ref>. [[Файл:Магазин_Зингера_в_Тотьме.jpg|мини|Майҙандан күренеше]] [[Файл:Магазин_Зингер_в_Тотьме.JPG|мини|Фасад күренеше]] == Архитектураһы == Бер ҡатлы бина көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған бинанан ғибәрәт, ул төп фасады менән элекке ҡала сауҙа майҙанына ҡарай<ref>АУК ВО «Вологдареставрация» – Магазин (памятник истории и культуры Здание бывшего магазина Зингера), г. Тотьма, ул. Белоусовская, 28.&#x20;''vologdarestoration.ru''.&#x20;<small>Дата обращения: 17 ноября 2020.</small></ref> Эске бүлкәһе йортто икегә бүлә: урам һәм ихатаға, улар бер-береһе менән ишек уйымы аша тоташҡан. Ҡоролмаға төп инеү урыны сауҙа майҙаны яғында урынлашҡан. Ихата яғына төньяҡ стеналағы ҡапҡа аша инергә мөмкин. Бинаның балкалы таяуҙары бар. Урам яғында иҙәндәр балкалар һәм өрлөктәр буйлап таҡтанан, ихата яҡында цементтан эшләнгән. Һөҙәк ҡыйыҡ ағас асамайҙар һәм аҫтаҡталар буйлап ҡоролған. Магазин фасадтары романтик стилдә эшләнгән. Төп фасадты киртләсле фронтон биҙәй. Ике ҡатлы архивольт менән тәҙрә фронтон тимпанында урынлашҡан, ул сарҙаҡты яҡтырта. Бер кирбесле фриза фронтонды стенанан айыра. Төп фасадтың тәҙрәләре һәм ишеге ҡапҡастар менән уратып алынған, киртләс фронтондар менән тамамланған. Ҡабырға фасадтың нишалары шулай уҡ ҡыҫан ҡапҡастары менән йыһазландырылған. Тура мөйөшлө филенкалар менән киң көрәксәләр фасад мөйөшөн биҙәй, улар майҙан яғына сығып, талғын ғына киртләсле декоратив башняларға әүерелә. Ҡабырға фасадтары тимпанында тура мөйөшлө тәҙрәләр менән өс мөйөшлө фронтондарға эйә. Кирбес кәрниздәр ҡабырға фасадтарының стеналарын ослай. Был стеналарҙың һуңғы бөгөлдәре таҡтанан эшләнгән<ref>{{Cite web|url=https://dio.gov35.ru/vedomstvennaya-informatsiya/info-for-citizens/svedeniya-ob-obektakh-kulturnogo-naslediya/obekty-kulturnogo-naslediya-nakhodyashchiesya-v-sobstvennosti-vologodskoy-oblasti-v-kotorykh-predost/obekt-kulturnogo-naslediya-regionalnogo-znacheniya-zdanie-byvshego-magazina-zingera-kon-xix-nach-xx-/|title=Ведомственная информация|accessdate=2020-11-17}}</ref>. Интерьерындағы тәүге декор беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Бина фундаменты бут ташынан төҙөлгән. Ҡоролма үлсәме 8 метр киңлеккә һәм ҡабырға фасады буйынса 19,5 м оҙонлоҡҡа һуҙылып киткән. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта был йорт ваҡлап һатыу предприятиелары өсөн ҡулланыла, унда бер-береһен алмаштыры, Тотьманың төрлө эшҡыуарҙары бинаны ҡуртымға алыуҙы һәм эшләүҙәрен дауам итә. == Документтары == {{Cite web|url=http://cultinfo.ru/nasledie/doc/180.htm|title=Решение от 16.03.1979 г. № 180 г. Вологда. «О мерах по улучшению охраны и использования памятников истории и культуры г. Тотьмы»|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805045159/http://cultinfo.ru/nasledie/doc/180.htm |date=2020-08-05 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://dio.gov35.ru/vedomstvennaya-informatsiya/info-for-citizens/svedeniya-ob-obektakh-kulturnogo-naslediya/obekty-kulturnogo-naslediya-nakhodyashchiesya-v-sobstvennosti-vologodskoy-oblasti-v-kotorykh-predost/obekt-kulturnogo-naslediya-regionalnogo-znacheniya-zdanie-byvshego-magazina-zingera-kon-xix-nach-xx-/ Магазин Зингера. Тотемские адреса]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20250918005018/https://kartarf.ru/dostoprimechatelnosti/250420-zdanie-byvshego-magazina-zingera Тотьма. Магазин Зингера] [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары Вологда өлкәһендә]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Биналар һәм ҡоролмалар]] 9xxfjrxez6rtqva12edlvls9z2gn4km 0 167281 1309309 1286815 2026-11-08T08:57:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309309 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Изборск''' (шулай уҡ иҫке исеме '''Иҫке Изборск''' ҡулланыла — Яңы Изборск ауылынан аырмалы рәүештә; тарихи атамалары: ''Избореск'', ''Сбореск'', ''Сборск'', ''Сборц''<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Изборск|[[Рудаков, Василий Егорович|Рудаков В. Е.]]}}</ref>, ''Изборк'', ''Изборьский'', ''Изборовьск'', ''Избореск'', ''Изборск''<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Изборск}}</ref>; {{Lang-et|Irboska}} — ''Ирбоска''<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/Estonian_SSR_1940.jpg Карта Эстонской ССР 1940 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111174410/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/Estonian_SSR_1940.jpg |date=2020-11-11 }}</ref>) — Рәсәйҙең Псков өлкәһе Печора районындағы ауыл, боронғо урыҫ ҡалаларының береһе, уны Смоленск һәм Полоцк менән бер рәттән башланғыс йылъяҙмасы телгә ала. 2005 йылдан 2015 йылға тиклем ауыл «Изборск улусының» административ үҙәге булып тора. Әлеге ваҡытта «Печора» ҡала биләмәһе составына инә == Географияһы == [[Файл:Городищенское_озеро_(2017).jpg|мини|Июлдә Городище күле]] Ауыл биләмәһе Печора районында, [[Псков]]тан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == XVII быуаттың китап легендаһына ярашлы Изборскҡа Словен, Гостомыслдың улы нигеҙ һала, Словендың улы Избор хөрмәтенә уға исем бирә Изборск (Труворов) ҡаласығында, төньяҡ-көнбайыш Рустең башҡа ерҙәрендәге кеүек ([[Псков]], Камно, Рыуга, Ладога) VIII—IX быуаттарҙа эзбизташтан ҡойолған формалар киң тарала, VI—VII быуаттар сиктәрендә иртә славян Прага мәҙәниәтендә эшкәртелгән шундай биҙәүестәр шул саҡта модаға инә<ref>[http://secrethistory.su/199-o-fenomene-drevneyshego-letopisnogo-upominaniya-beloozera-i-izborska.html ''Лопатин Н. В.'' О феномене древнейшего летописного упоминания Белоозера и Изборска (Из сборника материалов Международной научной конференции «Северная Русь и проблемы формирования Древнерусского государства», состоявшейся в городах Вологда, Кириллов и Белозерск 6-8 июня 2012 г.)]</ref>. Көслө янғындан һуң Изборск X быуаттың беренсе яртыһында ике өлөшлө структура менән урта быуат ҡалаһына әүерелә — ҡаласыҡтың морон өлөшө кенәз-дружинниктарҙың ҡала өлөшө, ул периметры буйлап имән бүрәнәләрҙән диуарҙар һәм ҡапҡалар менән уратып алынған, унда көнкүреш әйберҙәрҙе, ҡорал һәм биҙәүестәр табылған. Һөнәрселәр ялан яғынан балсыҡ валдар, таш диурҙар һәм йырын менән нығытылған посадтарҙа йәшәй<ref name="Сагайдак2007">''Сагайдак М. А.'' (при участии В. В. Мурашевой, В. Я. Петрухина). [http://hra.sias.ru/upload/hra/hra_t1_pp_80-108_k_istorii_gradoobra.zovaniya.pdf К истории градообразования на территории древней Руси, VI — первая половина XI века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305142551/http://hra.sias.ru/upload/hra/hra_t1_pp_80-108_k_istorii_gradoobra.zovaniya.pdf |date=2018-03-05 }} // История русского искусства : в 22 т.; отв. ред. А. И. Комеч. — М. : Сев. паломник, 2007. — Т. 1: Искусство Киевской Руси . — С. 81-108.</ref>. «Изборск» дәүләт музейы-ҡурсаулығында урынлашҡан «Усть-Смолка» ҡәберлегендә һөрөү ҡатламында X—XI быуаттарҙың бер нисә һылап эшләнгән фрагменты һәм көршәк керамикаһы<ref>[http://arheologpskov.ru/index.php/news/nashi-novosti/320-arkheologicheskie-raskopki-na-mogilnike-ust-smolka-v-izborske-v-2016-godu Археологические раскопки на могильнике Усть-Смолка в Изборске в 2016 году]</ref> һәм XI быуатта йәшәгән дружинник ҡәбере табылған<ref>[http://telegraf.com.ua/nauka/2655916-arheologi-nashli-ostanki-druzhinnika-11-veka.html Археологи нашли останки дружинника 11 века]</ref>. Изборск беренсе тапҡыр 862 йылғы йылъяҙмала телгә алына. Изборск Труворға (Рюрикты ҡустыһына), бында ул ике йыл кенәзлек итә. Трувор ваҡытынан алып ҡомартҡы кеүек «Труворов ҡәбере» ҡурғанына күрһәтәләр. [[Екатерина II]] ҡурған һүрәте менән миҙал булдыра<ref name="autogenerated8">{{Cite web |url=http://culture.pskov.ru/ru/persons/object/132 |title=Наследие Земли Псковской |accessdate=2011-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314154731/http://culture.pskov.ru/ru/persons/object/132 |archivedate=2016-03-14 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314154731/http://culture.pskov.ru/ru/persons/object/132 |date=2016-03-14 }}</ref>.. Тәүге яҙма телгә алыу 862 йылға ҡарай. «Повесть временных лет» китабында былай тип яҙылған: <blockquote>{{Script/Slavonic|… старѣишии [[Рюрик]]ъ сѣде Новѣгородѣ · а другии [[Синеус|Синеѹсъ]] на [[Белоозеро|Бѣлѣѡзерѣ]] · а третии Изборьстѣ · [[Трувор]]ъ …}}</blockquote>Княгиня Ольга ваҡытында (945—960) Изборск [[Псков]]тың ҡала сите була. [[X быуат]]тан [[XIII быуат]]ҡа тиклем уның тураһында хәбәр булмай. Ҡала тураһында хәбәрҙәр 1233 йылдан немец рыцарҙарының һөжүме менән бәйле. Орден менән һуғыштар өс быуатҡа яҡын, [[XVI быуат|XVI]] быуат башына тиклем дауам итә. Йыш ҡамауҙар, янғындар, рыцарҙарҙың һөжүм итеүе ҡәлғәнең яңы урынға күсеп ултырыуына сәбәп була 1330 йылда Избореск яңы урында Псков һәм Изборск халҡы менән берлектә посадник Селога Жеравья тауында төҙөй һәм шул ваҡыттан алып яңы ҡәлғә һигеҙ ҡамауға бирешмәй. Тәре йөрөтүселәр менән һуғышта Изборск Псков һәм Новгород республикаларының терәге данын яулай, хатта дошмандар уны «тимер ҡала» тип атай.   1510 йылда Изборск Псков менән бергә Рус дәүләтенә ҡушыла. Псковты ҡамау ваҡытында (1581) Изборск Речь Посполитая менән мәшғүл була, әммә буйынса Ям- Запольский (1582) килешеүе буйынса Мәскәүгә ҡайтарыла. 1565 йылда, батша [[Иван Грозный]] Рус дәүләтен опричнина һәм земщина бүлгәндә, ҡала һуңғыһы составына инә<ref name="Викитека ЭСБЕ Земщина">{{ВТ-ЭСБЕ+|Земщина|[[Сторожев, Василий Николаевич|Сторожев В. Н.]]}}</ref><ref name="БРЭ Земщина">[http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 Земщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202052528/http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 |date=2017-02-02 }} // {{БРЭ}}</ref>. [[1708 йыл]]да Изборск Ингерманланд губернаһына индерелә ([[1710 йыл]]да Санкт-Петербург губернаһы тип үҙгәртелә). [[1719 йыл]]дан — Санкт-Петербург губернаһы Псков провинцияһының өйәҙ ҡалаһы , [[1777 йыл]]дан — Псков губернаһыныңштаттан тыш өйәҙһеҙ ҡалаһы [[1920 йыл|1920]] РСФСР һәм Эстония Республикаһы араһында Тарту тыныслыҡ килешеүе буйынса Изборск Эстонияға күсә, Петсеримаа ({{Lang-et|Petserimaa}}) өйәҙенең өлөшө һәм [[Ирбоска (волосы)|Ирбоск]] (шул Изборск улусы) улусының административ үҙәге, [[1939 йыл]]да Линнузе ({{Lang-et|Linnuse vald}}) улусы итеп үҙгәртелә. 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң ҡасаба Эстония ССР-ы административ сиктәрендә ҡала . [[1941 йыл]]дың авгусынан [[1944 йыл]]дың авгусына тиклем [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] оккупациялай (административ яҡтан Остланд Рейхскомиссариатына буйһона). [[1945 йыл]]дың ғинуарында РСФСР-ҙың [[Псков өлкәһе]]нә тапшырыла [[1966 йыл]]да Изборскта «Андрей Рублев» фильмы төшөрөлә Әлеге ваҡытта — туристик үҙәк. Дәүләт тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи-ландшафт музейы-ҡурсаулығы ([[1996 йыл]]дан). == Халҡы == == Иҫтәлекле урындары һәм архитектураһы == === Изборск ҡәлғәһе === Изборск XIV быуат ҡәлғәһе, Жеравий тауында урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта һаҡланып ҡалған иң боронғо ҡәлғәләрҙең береһе булып тора. Ҡәлғә диуарҙары менән кәртәләп алынған майҙандың территорияһы , 2,4 гектар тәшкил итә, таш стеналарҙың дөйөм оҙонлоғо - 850 метр, стенаның ҡалынлығы 3 м тиклем. Изборск ҡәлғәһе ансамбленә Колокольный, Луковка, Талавский (Плоскушка), Вышка, Рябиновка, Темнушка башнялары инә. Ҡәлғә стеналары тергеҙелгән, Луковка башняһында күҙәтеү майҙансығы ойошторолған 1962 йылдан архитектор Ю.В. Сусленников проекты һәм етәкселеге аҫтында реставрация һәм консервациялау эштәре алып барыла. [[Файл:Изборск._Труворов_крест.jpg|слева|мини|196x196пкс|<small>Городище зыяратында Трувор тәреһе</small>]] Изборсктың 1150- йәшлек юбилейына киң күләмле реставрация эштәре башҡарыла: ҡәлғә диуарҙары, манаралар, көнсығыш һайғауҙа хәрби юл, Луковка башняһында эсемлек мөгәрәбе, һыуға йәшерен йөрөү урыны. Бөтә объекттар ҙа тергеҙелгән һәм килеүселәр өсөн асыҡ<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://www.museum-izborsk.ru/ru|title=ИЗБОРСК. Музей-заповедник|accessdate=2020-09-07}}</ref>. <gallery perrow="5" mode="packed-hover"> Файл:Крепость Изборск после реконструкции.jpg| Файл:Башня Луковка в Изборской крепости.jpg| Файл:Никольский собор в Изборске.jpg| Файл:Стены и башни крепости Изборск.jpg| Файл:Часовня иконы Корсунской Божией Матери.jpg| Файл:Крест Изборск.JPG| Файл:Боевой ход.jpg| Файл:Труворов крест - отреставрированный.jpg| Файл:Izborsk.Church.Fortress.jpg| </gallery> [[Файл:Stamp_of_Russia_2012_No_1606_Izborsk.jpg|мини|248x248пкс|Изборсктың 1150 йыллығы хөрмәтенә Рәсәй почтаһы сығарған почта блогы {{ЦФА|1606}}]] === Никола соборы === Нығытма эсендә, төп инеү урынында Никола соборы — [[XIV быуат]]тың тәүге яртыһындағы архитектура ҡомартҡыһы урынлашҡан. 1341 йылда Псков йылъяҙмаһында беренсе тапҡыр телгә алына. 1849 йылда көнбайыш яғында манараһы төҙөлә, ул Ҡыңғырау башняһындағы туҙған ҡыңғырауҙы алмаштыра. Ҡорам әлеге көнгә тиклем эшләй. === Труворово ҡаласығы === * Ҡаласыҡта Никола сиркәүе * Зыяратта боронғо таш тәреләр === Словен шишмәләре === [[Файл:Slovenskiy_klyuch.JPG|мини|Словен шишмәһе]] Словен сығанағы Изборск ҡәлғәһенән алыҫ түгел Городище күле яры буйлап урынлаша. Был сығанаҡ тураһында тәүге яҙма телгә алыу ун етенсе быуатҡа ҡарай. Карст-ярыҡ сығанағы. Эзбизташ, балсыҡ ҡатламы аша үтә һәм һыуы фильтрләнә, таҙара, ләкин унда күп минераль тоҙҙар һәм кальцийҙар ҡала. Минераллашыу һыу бик ҙур, һәм ҡеүәт сығанағы булараҡ, ежесекундный дүрт литрға тиклем һыу ташланы. Словен сығанағы православие изге әйбере һанала. Йыл һайын Божья Матерь иконаһы байрамында православие сиркәүе тарафынан изгеләндерелә. == «Изборск» дәүләт музей-ҡурсаулығы == Изборскта музей 1964 йылда ойошторола. Йәмәғәт башланғысында эшләй. Яҡты өйрәнеүсе Щербаков Сергей Алексеевич беренсе директоры була. Музей исеме менән Рәсәй Фәндәр академияһы профессоры, академик Валентин Васильевич Седов тығыҙ бәйле, уның етәкселеге аҫтында 1971 йылда Изборскта планлы археология тикшеренеүҙәре башлана һәм археология әйберҙәренең уникаль коллекцияһы йыйыла. 1979 йылдан Оборона төҙөлөш музейы тип атала, уның етәксеһе Леонид Николаевич Панов була. 1993 йылда уның тырышлығы менән музей юридик шәхес статусын ала. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 1996 йылда 43-сө «Псков өлкәһендә Изборск-Мальск үҙәненең тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи мираҫын һаҡлау буйынса саралар тураһында» ҡарарына ярашлы 7734 га майҙанда «Изборск» дәүләт тарихи-архитектура һәм тәбиғи-ландшафт музейы-ҡурсаулығы ойошторола. Уның территорияһында тарих, археология, тәбиғәт, культ һәм граждандар архитектураһының 181 ҡомартҡыһы урынлашҡан, шуларҙың 12 федераль әһәмиәткә эйә. «Изборск» музей-ҡурсаулығы составына «Печора ҡала тарихы музейы» филиалы һәм Сигово ауылында сето халҡының музей-усадьбаһы инә == Изборск сәнғәттә == *1903—1904 йылда бында [[Николай Рерих]] үҙенең ҡатыны Елена Ивановна менән боронғо ҡалалар буйлап сәфәр ҡыла, төҙөлөш ҡомартҡыларын, фрескаларҙы һәм иконаларҙы өйрәнә. Изборскҡа килеп, рәссам бындағы урындарҙың матурлығына таң ҡала<ref name="autogenerated1">[http://volostizborsk.ru/?p=344 Изборск в творчестве Н. К. Рериха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924103209/http://volostizborsk.ru/?p=344 |date=2015-09-24 }}</ref>. Бында уның бер нисә картина яҙа, улар араһында «Башня» һәм «Труворов ҡаласығында тәре» картиналары бар. Урындағы рәссам Павел Дмитриевич Мельниковтың ижадында ла Изборск мөһим урын биләй. Уның вафатынан һуң тыуған ҡалаһына бағышланған 200-ҙән ашыу эше уның үлеменән һуң ҡала<ref name="autogenerated4">[http://pechori.ru/2010/11/29/truvor-sheloga-i-pavel-dmitrievich-melnikov/ Трувор, Шелога и Павел Дмитриевич Мельников]</ref><ref name="autogenerated3">[http://www.museum-izborsk.ru/peoples/persons/melnikov Биография художника на сайте Музея-заповедника Изборск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907173319/http://www.museum-izborsk.ru/peoples/persons/melnikov |date=2010-09-07 }}</ref>. * Изборск Владимир Свержиндың «Крестовый поход восвояси» китабында телгә алына * Изборскта тыуған (<small>алыҫ киләсәктә</small>) — оҫта капитан Алекс Сергшей Лукьяненконың «Геном» романының төп геройы == Һүрәттәр == <gallery perrow="5" mode="packed" heights="150"> Файл:Izborsk3.jpg Файл:Izborsk.fortification.jpg|Ҡәлғә диуары Файл:Izborsk.Ancient Cross.jpg|Ҡәлғә эргәһендә тәре Файл:Izborsk.jpg|Ҡәлғә эсендә Файл:Izborsk03.jpg Файл:Lukovka tower.jpg|Луковка башняһы Файл:Часовня Корсунской иконы Богоматери в Изборске.JPG|[[Корсунская часовня (Изборск)|Корсунь сиркәүе]] Файл:Izborsk.Nicholas Church.jpg|Ҡаласыҡта Никола сиркәүе Файл:Izborsk.Nicholas Church2.jpg|Ҡаласыҡта Никола сиркәүе Файл:Izborsk.Slovenian springs.jpg|Словен шишмәләре </gallery> === Изборск үҙәне === <gallery perrow="5" mode="packed" heights="150px"> Файл:Izborsk_Valley._landscapes2.jpg| Файл:Izborsk_Valley._landscapes13.jpg| Файл:Izborsk Valley._landscapes12.jpg| Файл:Izborsk_Valley._landscapes.jpg| Файл:Izborsk_Valley._landscapes4.jpg| Файл:Izborsk_Valley._landscapes10.Fog.jpg| Файл:Morning in the Izborsko-Malskaya valley.jpg| Файл:Morning of Gorodishchensky Lake.jpg| Файл:Slovenian keys at dawn.jpg| Файл:Gorodishchenskoye Lake and the Church of St. Nicholas the Wonderworker on the Truvorov settlement.jpg| Файл:Morning in the valley.jpg| Файл:Spring morning on the shore of Gorodishchenskoe lake.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Изборск}} * [https://web.archive.org/web/20081101015702/http://www.museum-izborsk.ru/sights/fortress Сайт музея-заповедника «Изборск»] * [https://web.archive.org/web/20141015055908/http://www.towns.ru/towns/izborsk.html Изборск на сайте «Малые Города России»] * [http://pechori.ru/category/izborsk/ Изборск на сайте «Печоры»] * [http://www.izborsk.ru/ Сервер Izborsk.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313200928/http://izborsk.ru/ |date=2016-03-13 }} * [http://izborsk.org/ Легенды и предания Изборска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304042051/http://izborsk.org/ |date=2016-03-04 }} * Список памятников культурного наследия Изборска в Викигиде * ''Седов В. В.'' [http://www.rusarch.ru/sedov19.htm Древний Изборск] [[Категория:Псков тарихы]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] [[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] 5t2b8joew6pxrn378hsse2z92t8vezs 0 167369 1309302 1307260 2026-11-08T08:36:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309302 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ивангород'''<ref>{{БСЭ3|Ивангород}}</ref><ref>[http://orfo.ruslang.ru/abc/part/i?start=48395&end=48695 Орфографический словарь русского языка] // Орфографический академический ресурс «АКАДЕМОС» / Институт русского языка им. В. В. Виноградова Российской академии наук.</ref><ref>Словарь географических названий СССР/ГУКГ, ЦНИИГАиК 2-е изд., перераб. и доn. М., Недра, 1983. 296 с., стр. 90</ref><ref>''Е. М. Поспелов'' Географические названия России: топонимический словарь: более 4000 единиц. — М.: АСТ: Астрель, 2008. — 523, ISBN 978-5-271-20728-0, стр. 199.</ref> (Ивангород<ref>[[Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера]], статья [https://vasmer.lexicography.online/%D0%B8/%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD «Иван»] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Ивангород<ref>''Агеенко Ф. Л.'' Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение: Более 38 000 словарных единиц. — М.: ООО "Издательство «Мир и Образование», 2010. — 880 с. ISBN 978-5-94666-588-9, стр. 301</ref>, Иван-Ҡала<ref>{{ВТ-ВЭС|Иван-Город}}</ref>, Иван-ҡала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иван-город, историческое название}} </ref>, {{Lang-et|Jaanilinn}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең төньяҡ-көнбайышындағы ҡала, [[Ленинград өлкәһе]]нең Кингисепп муниципаль районы составына инә, Ивангород ҡала биләмәһенең административ үҙәге. == Географияһы == Ҡала Нарва йылғаһының уң (көнсығыш) ярында [[Эстония|эстон]] ҡалаһы [[Нарва]] ҡаршыһында, [[Санкт-Петербург]]тан көнбайышҡа табан 147 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == 1470 йыл — йылъяҙмала беренсе тапҡыр ''Нарова йылғаһы буйында Яңы Ауыл'' тип телгә алына — буласаҡ Ивангород<ref>{{Китап|автор=Шарымов А. М.|заглавие=Предыстория Санкт-Петербурга. 1703 год|ссылка=http://istclub.ru/topic/1103-предыстория-санкт-петербурга-1703-год/|место=СПб.|издательство=Журнал «Нева»|год=2004|страниц=784|isbn=5-87516-044-6|страницы=130}}</ref>. 1473 йылда 1-се Псков йылъяҙмаларында посадниктар һәм баярҙарҙы телгә алына, улар «Нароваға Яңы ауылға» ебәрелә. Тарихсы . В. Косточкин фекере буйынса «''Ошо ауылдан һуңынан Ивангород үҫеп сыға''»<ref>''[[Косточкин, Владимир Владимирович|Косточкин В. В.]]'' [http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569609&fl=5&sl=1 Крепость Ивангород] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403014334/http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569609&fl=5&sl=1 |date=2017-04-03 }} // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1952. — № 31.</ref>. [[Файл:Рисунок_к_статье_«Иван-Город»._Военная_энциклопедия_Сытина_(Санкт-Петербург,_1911-1915).jpg|слева|мини|255x255пкс|<center>Ҡәлғәгә күренеш<br />(«Сытиндың хәрби энциклопедияһында» сыҡҡан «Иван-Город» мәҡәләһенән һүрәт)</center>]] Ивангородҡа 1492 йылдың яҙында ойошторолған Ивангородҡа Мәскәү кенәзе Иван III Васильевич нигеҙ һала һәм уның хөрмәтенә атала<ref>Полное собрание русских летописей. — М; Л., 1949. — Т. 18. — С. 276.</ref>. Ҡала өсөн Рәсәй иҡтисады һәм мәҙәни үҫеше өсөн уңайлы булған урын һайлана. Балтик диңгеҙе аша сит илдәр контроленән бойондороҡһоҙ сауҙа алып барыу мөмкинлеген ала. Ҡала Рәсәй дәүләтенең беренсе диңгеҙ порты һәм бер үк ваҡытта Балтикала беренсе ҡәлғә булырға тейеш<ref>''Алексеев Ю. Г.'' Государь всея Руси. — Новосибирск: Наука, 1991. — С. 182—183. — (Страницы истории нашей Родины). ISBN 5-02-029736-4.</ref>. 1492 йылда нигеҙ һалынған түәге ҡәлғәне 1496 йылда ҡамаған шведтар емерә. Бынан һуң уны рустар тергеҙә һәм киңәйтә. Ивангород ҡәлғәһе ҡеүәтле таш диуарҙары һәм башнялары менән — беренсе рус оборона ҡоролмаһы. 1565 йылда батша [[Иван Грозный]] Рус дәүләтен опричнина һәм земщиналарға бүлгәндә , Ивангород һуңғыһы составына инә<ref name="Викитека ЭСБЕ Земщина">{{ВТ-ЭСБЕ+|Земщина|[[Сторожев, Василий Николаевич|Сторожев В. Н.]]}}</ref><ref name="БРЭ Земщина">[http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 Земщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202052528/http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 |date=2017-02-02 }} // {{БРЭ}}</ref>. XVI быуатта Ивангород бер нисә тапҡыр немецтар, поляктар һәм шведтар һөжүменә дусар була. 1581—1590 йылдарҙа шведтар ҡулында була. 1590 йылда Ивангород янында шведтарҙы воевода Дмитрий Хворостинин ҡыйрата, һәм ҡала буйынса Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса Рус дәүләтенә күсә. Әммә 1612—1704 йылдарҙа (Рәсәйҙә швед интервенцияһы һөҙөмтәһендә) Ивангород яңынан шведтар власы аҫтында була. 1704 йылда [[Төньяҡ һуғыш]] барышында рус ғәскәрҙәре яулап ала Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Ивангород ҡәлғәһенең яйлап хәрби әһәмиәте юҡҡа сыға. Ҡала үҙаллы тораҡ пункт статусын юғалта һәм Нарваның форштады булып һанала. 1708 йылда батша [[Пётр I]] яңы административ бүленеш индерелә, уға ярашлы, Төньяҡ-Көнбайыш ҡалалары, шул иҫәптән нарва менән Ивангород, Ингерманланд губернаһына эләгә, 1710 йылда Санкт-Петербург тип атала<ref>[http://www.towns.ru/towns/ivangorod.html Малые города России. Ивангород] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402230936/http://www.towns.ru/towns/ivangorod.html |date=2012-04-02 }}</ref>. XIX һәм XX быуаттың беренсе яртыһында Нарваның «Иван яҡтары» булараҡ документтарҙа телгә алына. 1917 йылдың ноябренән 1919 йылдың майына тиклем Ивангород Совет Рәсәйе составына инә<ref>Советская военная энциклопедия: в 8 тт. / Под ред. А. А. Гречко. — М.: Воениздат, 1976—1980. — Т. 3. — С. 483.</ref><ref>''Черепанов А. И.'' Под Псковом и Нарвой. — М.: Воениздат, 1956.</ref><ref>''Воробьёва Л. М.'' Прибалтика на разломах международного соперничества. — М.: ФИВ, 2013. — С. 437.</ref><ref>''Коченовский О.'' Нарва: Градостроительное развитие и архитектура. — Таллин: Валгус, 1991. — С. 192—193.</ref>. 1919 йылда Ивангород һәм уның тирә яҡтары Эстония территорияһына ҡушыла, был 1919 йылдың 19 майында ҡабул ителгән «Эстонияның үҙаллылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы ойоштороу йыйылышы декларацияһында» сағыла <ref>''Гряэин И. Н., Руус М. П.'' Юридическая дата рождения Эстонской Демократической Республики: (теоретическая постановка проблемы) // Учёные записки Тартуского гос. ун-та. — Тарту, 1989. — Вып. 847: Теоретические проблемы истории права, Труды по правоведению, STUDIA IURIDICA II (рус.)</ref>. 1920 йылда Рәсәй менән Эстония араһындағы тыныслыҡ килешеүе шарттарына ярашлы<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d5/Tartu_rahu_kaart_1920.jpg Приложение к Тартускому мирному договору. Граница Эстонской Демократической Республики и РСФСР.]</ref>, Ивангород, Нарва өлөшө булараҡ, Эстония составында ҡала. 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң ҡала Эстония ССР-ы административ сиктәрендә тороп ҡала. 1941 йылдан 1944 йылға тиклем [[Өсөнсө рейх|нацист Германияһы]] оккупацияһы аҫтында була, Остланд рейхскомиссариаты хакимиәтенә буйһона. 1947 йылдың 20 декабрендә Ивангород эшселәр ҡасабаһы булараҡ теркәлә, ә 1954 йылдың 28 октябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән эшселәр ҡасабаһы район ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. 1992 йылдың 17 февралендә Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумы Указы менән Ивангород өлкә буйһоноуындағы ҡала була. 2006 йылдың 1 ғинуарынан Ивангород Кингисепп районы составына ҡала биләмәһе булып инә. == Халҡы == 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 931-се урында тора. == Сәнәғәте == [[Файл:Ivangorod-2008-1.jpg|мини|314x314пкс|Ивангород ҡәлғәһенә күренеш]] [[Файл:Narva_sild_2019.jpg|справа|мини|310x310пкс|Нарва һәм Ивангород ҡалалары араһында Нарва йылғаһы аша күпер]] [[Файл:Церковь_Троицы_Живоначальной_на_Парусинке_(Ивангород).jpg|мини|Парусинкала Троица сиркәүе]] [[Файл:Ivangorod_train_station.jpg|мини|314x314пкс|Ивангород тимер юл вокзалы биналары комплексы]] Ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары — ҡаҙанлыҡ-ярҙамсы ҡоролмалары һәм торба үткәргестәр заводы, етен-сүс фабрикаһы. Нарва ГЭС-ы. 2010 йылдың декабрендә ҡалала Корея автомобилдәре өсөн электр бүлеү системалары етештереү буйынса завод асыла<ref>[http://www.rg.ru/2010/12/21/reg-szapad/ivangorod-anons.html Новое предприятие автокомпонентов появилось в Ленинградской области] // Российская газета, 21.12.2010 {{проверено|25|12|2010}}</ref>. [[Файл:Церковь_Троицы_Живоначальной_на_Парусинке_(Ивангород).jpg|мини|Парусинкала Троица сиркәүе]] == Мәғариф == ; Юғары уҡыу йорттары Санкт-Петербург аэрокосмик приборҙар төҙөң дәүләт университетының Ивангород гуманитар-техник институты ( филиал) == Иҫтәлекле урындары == ; Архитектура һәйкәлдәре * Ивангород ҡәлғәһе * XIX быуат Пантелеев йортта (унда хәҙер ҡала картиналар галереяһы урынлашҡан) * Батша таможняһы бина — Ҡыҙыл йорт (хәҙер унда музей урынлашҡан) == Ҡаланың почётлы кешеләре == * [[Павел Иванович Цупко]] * [[Алексей Фёдорович Быстров]] == Эстония менән сиге == Ивангород сик буйы зонаһында урынлашҡан<ref>[http://www.mccme.ru/putevod/Border/border.html#47a Приказы ФСБ об установлении пограничной зоны]</ref>. Рәсәй һәм Эстония араһында дәүләт сиге Нарва йылғаһы буйлап үтә Ивангородта сик аша өс пропуск пункты эшләй == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Национальный состав и владение языками, гражданство населения Ленинградской области. Часть 1.|ссылка=http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/75c4cf80428b4448af1aef2d59c15b71/ВПН-2010+Сборник+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство+населения+Лен+обл__ЧАСТЬ+1.PDF|место=СПб|издательство=Петростат|ответственный=Никифоров О. Н.|издание=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Статистический сборник|год=2013|страниц=266|ref=Перепись 2010}} Архивная копия от 23 августа 2017 на Wayback Machine * «Михайлов день 1-й» — журнал исторической России, Ямбург, 2005 г. , издание Воинского братства во имя св. Архистратига Божия Михаила, ISBN 5-93066-048-4 * «Чудское озеро и верховье реки Наровы», академик Г. П. Гельмерсен., Приложение к VII-му тому записок Императорской Академии Наук. № 2, СПб, 1865 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Кеше исемдәре бирелгән ҡалалар]] [[Категория:Ленинград өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] eau4hwzjr3wfaankn0ewxbyp0zinj85 0 167586 1309310 1053196 2026-11-08T08:57:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309310 wikitext text/x-wiki {{Ҡәлғә|Русское название=Изборская крепость|Изображение=Izborsk.Church.Fortress.jpg|Подпись изображения=Крепостные стены и Никольская церковь|Ширина изображения=310px|Современный статус=охраняется государством|Название местоположения=|Страна=|Местоположение=[[Псковская область]]<br>[[Изборск|село Старый Изборск]]|Основание=начало XIV века|Основные даты=|Начало строительства=|Окончание строительства=|Состояние=хорошо сохранилась|Сайт=|Commons=}} '''Изборск ҡәлғәһе''' — таш ҡәлғә. Изборск ([[Псков өлкәһе|Липно өлкәһе]]) ҡалаһында урынлашҡан. 1330 йылда Псков посаднигы Селога, псков халҡы һәм изборлылар тарафынан Жеравья тауында [[Псков]] ҡалаһының көнбайыш сиген һаҡлау өсөн төҙөлгән. Ҡоролма [[XV быуат|xv быуатҡа]] тиклем һигеҙ тапҡыр ҡамауҙа торған. Ҡала (Изборск «Повесть временных лет») ҡәлғә төҙөлгәнгә тиклем Труворов ҡаласығында урынлашҡан булған. == Тарих == VII һәм VIII быуаттарҙа боронғо [[Изборск]] ҡәлғәһе күл мороно осонда нигеҙләнгән, был ауыл һуңыраҡ Труворово ҡаласығы тип атала. IX быуатта нығытма күләме ҙур булмаған 4500 м² территорияны биләй. Х быуатта боронғо Изборск кривичтар ҡәбиләһенең үҙәге булған, ул урта быуаттарҙың үҫешкән эре сауҙа һәм һөнәрселек ҡалаһы булған. Xi—XIII быуаттарҙа ҡаланың ағас ҡәлғәһе таш ҡәлғә менән алмаштырыла. [[Файл:Izborsk.Ancient_Cross.jpg|слева|мини|250x250пкс|Ҡәлғә янындағы тәре]] 1233 йылда һәм 1240 йылдың йәйендә ҡәлғәне ике тапҡыр [[немецтар]] баҫып алған, 1240 йылда, өҫтәүенә, ҡала ҡәлғәһен ҡамауҙың икенсе көнөндә немец рыцарҙары штурм менән баҫып алған. Немец рыцарҙарын псков ере халҡы бары тик 1242 йылда [[Александр Невский|Александр Невскийҙың Чудь күлендәге]] алышта еңгәненән һуң ғына ҡыуып сығара алған. Ҡаласыҡты һаҡлау маҡсатында XIV быуат башында элекке нығытманан 1,5 км алыҫлыҡта торған яңы урында ҡәлғә төҙөлә — башта ағастан, ә 1330 йылда Псков посаднигы Шелога уны таштан яңынан төҙөтә<ref name="Изборск. Музей-заповедник">Статья «Изборская крепость», на сайте [http://museum-izborsk.ru/sights/fortress Изборского музея-заповедника (museum-izborsk.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081101015702/http://museum-izborsk.ru/sights/fortress |date=2008-11-01 }} {{проверено|16|8|2011}}</ref>. 1342 йылда ҡәлғә ун көн дауамында ливондар ҡамауында тора һәм уларға бирелмәй. Немецтар кире ҡайтып китә һәм 1367 йылдың йәйендә ҡабаттан килеп, таран ҡуллана һәм ҡаланы 18 көн ҡамауҙа тота. 1581 йылда Изборск ҡәлғәһен Стефан Баторийҙың ғәскәре баҫып ала. Буталсыҡ ваҡытта ҡәлғә Александр Лисовскийҙың ғәскәренә бирешмәй, ә [[Төньяҡ һуғыш|Төньяҡ һуғышынан]] һуң хәрби әһәмиәтен юғалта<ref name="Древние замки">Статья «Крепость Изборск», на сайте [http://ancient-castles.org.ua/izborsk Древние замки (ancient-castles.org.ua)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705065907/http://ancient-castles.org.ua/izborsk |date=2011-07-05 }} {{проверено|16|8|2011}}</ref>. [[XIX быуат]] уртаһында ҡәлғәлә емереклек хөкөм һөрә, һәм тик [[1842 йыл|1842 йылда]] император [[Николай I]] бойороғо буйынса ҡәлғә стеналарына ремонт яһала һәм яңы собор ҡыңғырау манараһы төҙөлә. Изборск ҡәлғәһе составына «Изборск» музей-ҡурсаулығы инә һәм тикшереү объекты булып тора. Ҡәлғә территорияһында даими тикшеренеү һәм реставрация эштәре алып барыла<ref name="Изборск. Музей-заповедник">Статья «Изборская крепость», на сайте [http://museum-izborsk.ru/sights/fortress Изборского музея-заповедника (museum-izborsk.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081101015702/http://museum-izborsk.ru/sights/fortress |date=2008-11-01 }} {{проверено|16|8|2011}}</ref>. == Ҡәлғәнең тасуирламаһы == === Беренсе ҡәлғә === [[Файл:Izborsk.fortification.jpg|справа|мини|250x250пкс|''Ҡәлғә диуары (хәҙерге торошо)'']] Беренсе таш ҡәлғәнең ([[XI быуат|XI]]—[[XII быуат]]) ике ҡапҡаһы була: көнбайышта посад менән бәйләнеш тотоу өсөн һәм көнсығышта Городище күле яр буйындағы пристанға һәм сауҙа урынына барыу өсөн. Аяҡ осондағы яғы 6 метр бейеклегендәге вал менән нуратып алынған, уның күл моронона ҡараған яғының киңлеге 3 метрға, ә бейеклеге 3 м булған. Оборона диуарына терәтеп төҙөлгән Кесе башняһы плитәләрҙән төҙөлгән, уның стеналарының ҡалынлығы 1,5 метр тәшкил иткән һәм ул түмәр башлы булып, конус формаһындағы ҡыйыҡ менән ябылған булған. Башня эргәһендә йәшерен тоннель булған, уның киңлеге 1 м, бейеклеге 0,8 м, тоннель плитәләр менән ябылған. === Икенсе ҡәлғә === 1330 йылда яңы урында төҙөлгән ҡәлғә башта ағас нығытмалы булған, бары тик «Луковка (һуған)» башняһы плитәләрҙән һалынған була, ул көнсығыш диуарға терәлеп торған. Был башня түңәрәк нигеҙле, уның тышҡы диаметры 9,5 метр тәшкил итә, бейеклеге 13 м. Ҡәлғәнең көньяҡ-көнсығыш яғында оҙонлоғо 40 метр тирәһе тар коридор булған, ул ер аҫтында 16 метр тәрәнлектә һалынған. Был коридор ҡала-ҡәлғәне күл мороно осо менән тоташтырып торған. Коридорҙың стеналары һәм ике яҡлы түбәһе плитәләрҙән һалынған, сыҡҡан ерҙә бура менән уратып көпләнгән һәм ҡоҙоҡҡа әүерелгән булған. [[Файл:Izborsk.jpg|справа|мини|250x250пкс|''Ҡәлғәнең эс яғы'']] [[XV быуат]] башында ағас ҡәлғә диуарҙары таш ҡәлғә диуары (эзбизташтан) үҙгәртеп ҡорола, диуарҙары ҡабарынҡы дуға формаһында була. Нығытма буйында һыу тултырылған соҡорҡаҙылған. Шулай уҡ ҡәлғәгә бер нисә таш төкөтмә башнялар төҙөлгән, улар артиллерия уты алып барыу өсөн ҡулланылған. Шул саҡта диуар менән кәртәләнгән ҡәлғә майҙаны 2,4 гектар тәшкил итә, ә диуарының дөйөм оҙонлоғо 850 метр була. Шул осорҙағы стенаһы ҡалынлығы 3 метр тиклем булған.<ref name="Изборск. Музей-заповедник">Статья «Изборская крепость», на сайте [http://museum-izborsk.ru/sights/fortress Изборского музея-заповедника (museum-izborsk.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081101015702/http://museum-izborsk.ru/sights/fortress |date=2008-11-01 }} {{проверено|16|8|2011}}</ref> == Фотоһүрәттәр == <gallery mode="packed" heights="160"> Файл:Внутри Изборской крепости.JPG|Ҡәлғә диуары өлөшө Файл:Вход в Изборскую крепость.jpeg|Изборск ҡәлғәһенә инеү урыны Файл:Никольские ворота и Никольский захаб.jpeg|Никольский сиркәүе Файл:Никольский собор (1).jpeg|Никольский сиркәүе Файл:Никольский собор (2).JPG|Никольский сиркәүе менән ҡәлғәнең күренеше Файл:Талавская башня.JPG|Талавский башняһы Файл:Башня Луковка и боевой ход.jpg|alt=Изборск ҡәлғәһенең эске ихатаһында, Луковка хәрби башняһы|'''Изборск ҡәлғәһенең эске ихатаһында''' </gallery> == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=LUo8NlQZ8Pg Изборская крепость и окрестности с высоты птичьего полета]. * [https://www.youtube.com/watch?v=yNuy2AwnC2k Изборская крепость (XIII—XVI века). Видеоэкскурсия]. [[Категория:Федераль әһәмиәттәге Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Ҡәлғәләр]] c9i0rjuuh1na2cco39ww2q14zr6q7gi 0 167859 1309076 1299615 2026-11-07T13:10:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309076 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөйөк Устюг''' (тарихи исеме ''Устюг'') — [[Рәсәй]]ҙәге ҡала, [[Вологда өлкәһе]]нең Бөйөк Устюг районының административ үҙәге. Бай мираҫҡа эйә булған Рус Төньяғының иң боронғо ҡалаларының береһе. [[Вологда]]нан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 450 саҡрым алыҫлыҡта Сухона йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1999 йылда Бөтә Рәсәй Ҡыш бабайының тыуған иле тип иғлан ителә, шуға күрә популяр ғаилә туризмы үҙәге булып китә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2700173 Вести. Ru: Туроператоры назвали самые популярные новогодние направления]</ref>. == Исеме == Ҡаланың Устюг исеме, халыҡ этмиологияһына ярашлы, Көньяҡ тамаҡта (урыҫсанан Усть Юга) урынлашыуынан килә. Сығышы йылға, һыу мәғәнәһендәге фин-уғыр "уфтюга" һүҙенән һәм һуңынан славян халҡы тарафынан үҙгәртелеүе менән бәйле булыуы ла ихтимал. «Бөйөк» эпитетын ҡала сауҙа һәм тарихи әһәмиәте өсөн ала. == Тарихы == [[Файл:Dvina.jpg|слева|мини|240x240пкс|Юг һәм Сухона йылғаларының ҡушылған урыны]] Бөйөк Устюг — боронғо рус ҡалаларының береһе. Устюгҡа башланғысты [[Бөйөк Владимир кенәзлеге]] һала. Беренсе ауылды улар 9 быуатта бейек тауҙа хәҙерге ҡаланан дүрт саҡрым алыҫлыҡта Сухона һәм Көньяҡ йылғалары ҡушылған ерҙә төҙөй. Әммә был ҡаласыҡ сағыштырмаса оҙаҡ йәшәмәй. [[Чудь|Чудь ҡәбиләләре]], ә һуңынан новгородлылар һәм Вятка халҡы йыш ҡына уны ҡамай һәм яндыра, һәм Вятка кешеләренең сираттағы тар-мар итеүенән XV быуатта ҡала тергеҙелмәй Бынан һуң посад кешеләре XIII быуатта Сухонаның һул ярына күсенә башлай һәм Устюг тип аталған яңы ауыл төҙөй. === XIII—XIV быуаттар === Тәүге сығанаҡтарҙа Устюг ҡалаһы 1207 йылда телгә алына. Владимир кенәзе үҙенең улы Константинға биш ҡала менән Ростовты бирә, улар араһында Устюг та булған тип фаразлана (иҫәптә күрһәтелмәһә лә). Бының ҡарауыл торағы (Успение соборы районында), Ростов халҡының новгородлыларға ҡаршы форпост булыуы ихтимал. Оҙаҡ ваҡыт ҡәлғә нығытмаһына эйә булмай. 1218 йылда Устюг Волга буйы [[Волга буйы Болғары|болғар]]ҙарының һөжүменә дусар була, улар рус кенәздәре менән бай һунар биләмәләренә сыҡҡан Волга-Кама юлы өсөн һуғыш алып бара. Ҡала талана, ләкин тиҙҙән тергеҙелә. Ике йылдан һуң Юрий һәм Святослав Всеволодовичтар рус дружиналарын болғарҙарға ҡаршы алып бара. 1364 йылдан 1474 йылға тиклем Бөйөк Устюг үҙәгендә Устюг кенәзлеге була === XIV—XVII быуаттар аҙағы === XIV—XV быуаттарҙа Төньяҡта барған һуғыш Устюгты ла ситтә ҡалдырмай. Новгородлылар алты тапҡыр уға һөжүм итә. Устюг халҡы Мәскәү кенәздәре өсөн сығыш яһай. XIV быуат аҙағында бөйөк кенәз [[Василий I Дмитриевич|Василий I]] ваҡытында Устюг тулыһынса Бөйөк Мәскәү кенәзлегендә була. 1446 йылда Устюг татар һөжүмен кире ҡаға. XVI быуат уртаһында Устюг сит нығытма булыуҙан туҡтай һәм хәрби әһәмиәтен юғалта. Әммә уңайлы географик урыны арҡаһында (Сухона буйлап һәм Аҡ диңгеҙгә Төньяҡ Двина аша сауҙа юлы асылыу менән бәйле) сауҙа үҙәге булараҡ үҙенең үҫешен дауам итә. XVI быуатта Устюгтың сауҙа әһәмиәте шул тиклем арта, Иван IV уны «Дәүләт әйләнеше өсөн» аҡса биргән ҡалалар иҫәбенә индерә. [[XVII быуат]] аҙағына тиклем ҡала Бөйөк Устюг өлкәһенең ғәйәт ҙур территорияһы буйлап үҙәк булып тора. === XVIII — XX быуаттар башында === XVIII быуаттың сауҙа юлдарының күсеүе менән Бөйөк Устюг, башҡа күп төньяҡ ҡалалары кеүек, сауҙа-транспорт әһәмиәтен юғалта. 1708 йылда, [[Пётр I]] илде һигеҙ губернаға бүлә, Бөйөк Устюг Архангелогород губернаһы составына инә, Бөйөк Устюг өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм провинциаль ҡала була, ә 1780 йылдан Вологда наместниклығы сосатвында була. [[XIX быуат]]та Вологда губернаһының өйәҙ ҡалаһы сифатында була. XVIII быуат аҙағында ҡаланың ныҡ тығыҙ ултырыуы арҡаһында бер нисә ҙур янғын сыға, һөҙөмтәлә бөтә тиерлек посад юҡҡа сыға. Ер үлсәүсе Голубевтың ҡала төҙөү планы раҫлана. [[Файл:Великий_Устюг,_вид_на_город_с_реки.jpg|центр|мини|900x900пкс|<center>Сухона йылғаһы яғынан күренеш</center>]] ==== РСФСР ==== [[1920 йыл]]дың апрель айында урындағы башҡарма комитеты рәйесе Е.Е Горовой ҡалала дәүләт университетында ойошторорға тәҡдим итә<ref>''Костицын В. А.''«Мое утраченное счастье…»: Воспоминания, дневники. М.: Новое литературное обозрение, 2017</ref>. 1918—1929 йылдарҙа Төньяҡ-Двина губернаһы үҙәге, 1929—1930 йылдарҙа ҡала Төньяҡ крайҙың Төньяҡ-Двина округы үҙәге була. [[1936]] — [[1937 йыл]]дарҙа — Төньяҡ өлкәлә район үҙәге. 1937 йылдың 23 сентябрендә Төньяҡ өлкә бөтөрөлгәндән һуң Вологда өлкәһе составына инә. [[1921]]—[[1922 йыл]]дарҙа ҡалала Төньяҡ-Двина университеты ойошторола. Уҡытыусылар институты эшләй. 30-сы йылдарҙа ҡаланың архитектура йөҙөнә ҙур зыян килтерелә, күп соборҙар һәм сиркәүҙәр емерелә. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == ; Географик урыны Бөйөк Устюг Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] өлөшөндә Сухона йылғаһының һул ярында, [[Төньяҡ Двина]] башында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 70 метр. Мәскәүгә тиклем алыҫлыҡ — 914 км тиклем, Санкт-Петербургҡа — 1100 км, Котласҡа тиклем — 69 км ; Климаты {{Ҡала климаты||Окт_а_мин=|Янв_вода=|Год_а_макс=|Год_а_мин=|Дек_а_макс=|Дек_а_мин=|Ноя_а_макс=|Ноя_а_мин=|Окт_а_макс=|Сен_а_макс=|Мар_вода=|Сен_а_мин=|Авг_а_макс=|Авг_а_мин=|Июл_а_макс=|Июл_а_мин=|Июн_а_макс=|Июн_а_мин=|Май_а_макс=|Май_а_мин=|Фев_вода=|Апр_вода=|Апр_а_мин=|Мар_ср=-5.3|Дек_ср=-10.9|Ноя_ср=-7|Окт_ср=1.8|Сен_ср=8.6|Авг_ср=14.3|Июл_ср=18.1|Июн_ср=15.7|Май_ср=9.3|Апр_ср=1.8|Фев_ср=-11|Май_вода=|Янв_ср=-12.5|Год_вода=<!-- Данные из базы RETScreen -->|Дек_вода=|Ноя_вода=|Окт_вода=|Сен_вода=|Авг_вода=|Июл_вода=|Июн_вода=|Апр_а_макс=|Мар_а_макс=|Источник=[http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?&wealocations=wc%3a7101953&q=Chernushka%2c+RUS&setunit=C Monthly Averages for Velikiy Ustyug, RUS]{{Нет в источнике}}, [https://web.archive.org/web/20151205090632/http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База данных RETScreen] <!-- Ссылка на weather.msn.com ведёт на другой НП (Чернушка). Ссылка на данные по Устюгу: http://local.msn.com/worldweather.aspx?q=velikiy ustyug-rus&eid=34918, но там нет средних значений, только прогноз --> <!-- Данные с weather.msn.com -->|Ноя_ср_осад=|Мар_ср_макс=-1|Мар_ср_мин=-9|Фев_ср_макс=-8|Фев_ср_мин=-14|Янв_ср_макс=-11|Янв_ср_мин=-16|Год_ср_осад=|Дек_ср_осад=|Окт_ср_осад=|Апр_ср_макс=7|Сен_ср_осад=|Авг_ср_осад=|Июл_ср_осад=|Июн_ср_осад=|Май_ср_осад=|Апр_ср_осад=|Мар_ср_осад=|Фев_ср_осад=|Янв_ср_осад=|Апр_ср_мин=-2|Май_ср_мин=4|Мар_а_мин=|Ноя_ср_мин=-8|Фев_а_макс=|Фев_а_мин=|Янв_а_макс=|Янв_а_мин=|Год_ср_макс=5.6|Год_ср_мин=-1.9|Дек_ср_макс=-9|Дек_ср_мин=-13|Ноя_ср_макс=-4|Окт_ср_макс=5|Май_ср_макс=14|Окт_ср_мин=0|Сен_ср_макс=12|Сен_ср_мин=5|Авг_ср_макс=19|Авг_ср_мин=9|Июл_ср_макс=23|Июл_ср_мин=12|Июн_ср_макс=20|Июн_ср_мин=9|Год_ср=2}} {{Ҡала климаты||Июл_ср_осад=62|Год_ср=2.2|Дек_ср_осад=44|Дек_ср=-10.6|Ноя_ср_осад=47|Ноя_ср=-5.7|Окт_ср_осад=50|Окт_ср=2.6|Сен_ср_осад=54|Сен_ср=8.6|Авг_ср_осад=63|Авг_ср=14.4|Июл_ср=17.8|Источник=<ref>[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД"]</ref>|Июн_ср_осад=65|Июн_ср=15.3|Май_ср_осад=43|Май_ср=9.6|Апр_ср_осад=31|Апр_ср=2.6|Мар_ср_осад=29|Мар_ср=-4.5|Фев_ср_осад=29|Фев_ср=-11.2|Янв_ср_осад=38|Янв_ср=-13.0|Год_ср_осад=555}} ; Сәғәт бүлкәте [[Файл:Map_of_Russia_-_Moscow_time_zone.svg|мини|100x100пкс]] == Халҡы == {{Численность городов России}} 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы һаны буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 1115 ҡалаһы араһында 486-сы урында тора == Иҡтисады == 2018 йылдан яғыулыҡ гранулалары етештереү тергеҙелә. XVII быуатта Бөйөк Устюг танылған рус [[Халыҡ сәнғәте кәсептәре|халыҡ художество кәсептәре]] — көмөштө ҡарайтыу барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да артель ойошторола, аҙаҡ «Төньяҡ ҡараһы» заводына әүерелә, ул художестволы көмөш әйберҙәр, шул иҫәптән ювелир изделиелар етештерә, унда 500-гә яҡын кеше эшләй<ref>[https://web.archive.org/web/20120222233415/http://gazeta-pravda.ru/content/view/3585/34/ Евгений Щедрин Серебро Великого Устюга. Статья в газета Правда]</ref>. Шулай уҡ билдәле «Архангельск биҙәктәре» (туҡыу, туҙҙа биҙәктәр һәм һырлау буйынса: [[шкатулка]]лар, тырыздар һ. б.) сувенирҙар фабрикаһы билдәле. == Муниципаль берәмектәр һәм территориаль бүленеше == 2006 йылдың 1 ғинуарында «Бөйөк Устюг ҡалаһы» ҡала биләмәһендә ойошторола, уның составында, ҡаланан башҡа, Слободка ауылы инә<ref>[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/index.php?do4=document&id4=b88d87ec-52ec-4cd4-9244-6e8c16be2ef7 Закон Вологодской области об установлении границ Великоустюгского муниципального района, границах и статусе муниципальных образований, входящих в его состав. Редакция от 5.04.2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022174857/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/index.php?do4=document&id4=b88d87ec-52ec-4cd4-9244-6e8c16be2ef7 |date=2016-10-22 }}</ref>. Код [[Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы|ОКТМО]] — 19 614 101.ү. {| class="standard" |+ !Тораҡ пункттар !ОКА !Индекс !Координаталар |- |Биҫтә ауылы |884 214 19 038 |162393 |{{Coord|60|47|14|N|46|16|13|E|display=inline}} |} Ҡала 6 биҫтәгә: Үҙәге, Икенсе өлөшө, Тау, Яиково, Борки һәм ЦРБ районына бүленә. Ҡала сиктәренә Добрынин, Дымково, Коромыслово, Маринино ҡасабалары инә Үҙәге — ҡаланың тарихи районы. Бында башлыса тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын тупланған. == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Vu18.jpg|мини|XX быуат башында бөйөк Устюг. Совет заманында 10 кәм түгел ҡорамдар һүтелгән]] Ҡалала XVII—XVIII быуаттарҙың 28 ҡорамы һаҡланып ҡалған ; Бөйөк Устюг өйәҙе сиркәүҙәре һәм монастырҙары * Прокопий Праведный соборы * Успение соборы * Иоанн соборы * Архиерей йорто һәм святитель Алексий сиркәүе * Богоявленский сиркәүе * Михайло-Архангельск монастыры * Знаменый-Филипп монастыры * Иоанно-Предтеченский монастыры * Спас-Преображенск монастыры * Вознесение сиркәүе (XVII быуат) * Столпник Симеон сиркәүе (XVIII быуат) * Мироносицк сиркәүе <gallery perrow="5"> Файл:Spaso-Preobrazhensky cathedral on Krasnaya street in Veliky Ustyug.jpeg|Спасо-Преображенск сиркәүе Файл:Veliky Ustyug Mikhailo-Arkhangelsky Monastery-5.jpg|Михайло-Архангельский монастыры Файл:Великий Устюг. Собор Св.Прокопия.jpg|Изге Прокопий соборы Файл:Ustyug simeon front.jpg|Симеон Столпник сиркәүе (XVIII быуат) </gallery> ; [[XIX быуат]]тың бер нисә тиҫтә граждандар архитектураһы ҡомартҡыһы : * Усов йорто * Охлопков йорто * Ноготковтар йорто * Булдаков усадьбаһы == «Бөйөк Устюг — Ҡыш бабайҙың тыуған иле» проекты == Элекке [[Мәскәү]] мэры [[Лужков Юрий Михайлович|Юрий Лужков]] һәм Вологда өлкәһе губернаторы Вячеслав Позгалев инициативаһы менән , [[Вологда өлкәһе]]ндә [[1999 йыл]]дан «Бөйөк Устюг — Ҡыш бабайҙың тыуған иле» проекты эшләй. 1999 йылдың 25 декабрендә Ҡыш бабай йортон асыу тантанаһы үтә. Тәүге өс йыл эсендә (1999 - [[2002 йыл]]) килгән туристар һаны Бөйөк Устюг ҡалаһында, 2 меңдән 32 меңгә тиклем арта<ref>[http://www.4p.ru/main/theory/2691/ Дорогой дедушка. Проект «Дед Мороз» обещает стать прибыльным.]</ref>. [[2018 йыл]]да Ҡыш бабайҙың «тыуған иленә» килгән туристар ағымы йылына 300 мең кешегә етә.<ref>[https://www.aex.ru/news/2019/8/9/200633/Реконструкция аэропорта в Великом Устюге завершится в августе 2020 года]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == ; * * 66,86 — радио россии / ГТРК Вологда<ref>[http://vologda.rfn.ru/region.html?rid=391 Вологодская ГТРК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809112726/http://vologda.rfn.ru/region.html?rid=391 |date=2009-08-09 }}</ref> * 102,3 — Радио Трансмит<ref>[http://www.transmit.ru/ Радио «Трансмит» — Новости Вологодской области]</ref> / Радио Бөйөк Устюг * 103,0 — Европа Плюс * 103,5 — радио / FM Устюг (100 Вт, 38 м) * 105,2 — радио россии / ГТРК Вологдала (Якутино кв 1) * 107,8 — Радио Дача * * == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Туркин А. М., Боев М. А. Великий Устюг // Вологодская энциклопедия / гл. ред. Г. В. Судаков. — Вологда: Русь, 2006. — С. 93, 94. — <nowiki>ISBN 5-87822-305-8</nowiki>. * {{ВТ-ЭСБЕ|Устюг Великий}} * ''Тельтевский П. А.'' Великий Устюг. — М.: Госстройиздат, 1960. (Архитектура городов СССР). * ''Шильниковская В. П.'' Великий Устюг. Развитие архитектуры города до середины XIX века. Изд. 2-е., дополн. (Изд. 1-е — 1973). — М.: Стройиздат, 1987. — 256 с. ил. — 40.000 экз. * [http://new.runivers.ru/lib/book4576/54954/ Устюг Великий. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126184448/https://new.runivers.ru/lib/book4576/54954/ |date=2020-11-26 }} на сайте «Руниверс» * {{Китап||автор=Мельник А. Г.|заглавие=К истории первого каменного собора Великого Устюга // Русская религиозность: проблемы изучения|издательство=Журнал Нева|год=2000|место=СПб.|страницы=78-83|isbn=5-87516-182-5}} == Һылтанмалар ==   * [http://www.movustug.ru/ Официальный сайт муниципального образования города Великий Устюг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801183820/http://movustug.ru/ |date=2015-08-01 }} * [http://www.vumr.ru/ Официальный сайт администрации Великоустюгского муниципального района] * [http://www.v-ustug.ru/ Сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910043726/http://www.v-ustug.ru/ |date=2008-09-10 }} * [http://www.ustyug-museum.ru/ Великоустюгский историко-архитектурный и художественный музей-заповедник] * [http://maps.yandex.ru/-/CVRLzJYY Великий Устюг] на сервисе Яндекс.Панорамы * [https://web.archive.org/web/20100316174350/http://www.dom-dm.ru/ Дом Деда Мороза в Великом Устюге — официальный сайт вотчины] * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/vel_ustg.htm История герба города] * [http://www.vulibrary.narod.ru/ustug.html Великоустюгская ЦБС. Краеведческая литература о Великом Устюге] * {{ВТ-ЭСБЕ|Устюг Великий}} * Список памятников культурного наследия Великого Устюга в Викигиде [[Категория:Рәсәйҙең тарихи ултыраҡтары]] [[Категория:Вологда өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] 3uz0klkf8vlu928bnfkcdact3mppuua 0 168937 1309086 1202530 2026-11-07T14:04:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309086 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''В. В. Воровский исемендәге Ленинград дәүләт журналистика институты''' (1930—1941) — РСФСР Халыҡ Мәғарифы комиссарҙары уҡыу йорто ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитетының [[1930 йыл]]дың [[29 ғинуар]]ындағы ҡарары буйынса ойошторола. Шунда уҡ уға поляк сығышлы совет дипломаты Вацлав Вацлавович Воровский исеме бирелә (1871—1923). == Тарихы == Ленинградта 1926-1929 йылдарҙа эшләп килгән Дәүләт нәшриәт техникумының гәзит-журнал бүлеге базаһында 1930 йылда яңы уҡыу йорто булдырыла. Ул Киске дәүләт журналистика институты тип атала<ref name="ИНСТИТУТ ЖУРНАЛИСТИКИ В ЛЕНИНГРАДЕ: ОТ ТЕХНИКУМА К ВУЗУ, ОТ ГИЖА К КИЖУ">[http://www.vestnik.vsu.ru/pdf/phylolog/2017/04/2017-04-33.pdf ИНСТИТУТ ЖУРНАЛИСТИКИ В ЛЕНИНГРАДЕ: ОТ ТЕХНИКУМА К ВУЗУ, ОТ ГИЖА К КИЖУ]</ref>. Уның алдына журналистар, мөхәррирҙәр, радиожурналистар, нәшриәтселәр әҙерләү бурысы ҡуйыла. [[1931 йыл]]дың июнендә институт ''В. В. Вороский исемендәге комунистик журналистика институты'' (КИЖ) тип үҙгәртелә. 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙа, Ленинград институттын да индереп, алты Коммунистик журналистика институты ойошторола: [[Ленинград]]та, [[Минск]]иҙа, [[Харьков]]та, [[Алма-Ата]]ла, [[Свердловск]]иҙа һәм [[Куйбышев]]та<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kuybyshevskiy-kommunisticheskiy-institut-zhurnalistiki-v-1936—1939-gg Куйбышевский коммунистический институт журналистики в 1936—1939 годах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509024243/https://cyberleninka.ru/article/n/kuybyshevskiy-kommunisticheskiy-institut-zhurnalistiki-v-1936%E2%80%941939-gg |date=2021-05-09 }}</ref>. [[1940 йыл]]дың апрелендә институтҡа элекке исеме кире ҡайтарыла. [[1941 йыл]]дың [[28 август|28 авгусында]] ябыла<ref>[http://libinfo.org/index/index.php?id=10810 Ленинградский государственный институт журналистики им. В. В. Воровского НАРКОМПРОСА РСФСР (1930—1941) (о нём)]</ref>. Шул уҡ йылда институт китапханаһы (Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик педагогия институты китапханаһы, Сик Төньяғы халыҡтары институтының бер өлөшө, М. Н. Покровский исемендәге Ленинград педагогия институтының Икенсе сит телдәр һәм китапханасылар педагогия институты китапханаһы менән бергә) Ленинград дәүләт педагогия институтына (хәҙер А. И. Герцен исемендәге [[А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты|РДПУ]])<ref>[http://www.herzen.spb.ru/main/structure/others/lib/history/ История библиотеки РГПУ им А. И. Герцена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222143129/http://www.herzen.spb.ru/main/structure/others/lib/history/ |date=2014-02-22 }} (на сетевой стр. ун-та)</ref>. == Һылтанмалар == * [http://libinfo.org/index/index.php?id=10810 Ленинградский государственный институт журналистики им. В. В. Воровского НАРКОМПРОСА РСФСР (1930—1941) (о нём)] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Рәсәй мәғарифы]] [[Категория:Ленинград журналистика институты]] jvz3i164c7x7p4f7wmwlgicwumq7g02 0 169297 1309215 1281553 2026-11-07T23:45:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309215 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pavel_Grigorievich_Demidov.jpg|мини|316x316пкс|Демидов Павел Григорьевич]] {{Ук}}'''Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы, Демидов юридик лицейы, Демидов лицейы, Ярославль дәүләт университеты''' — {{lang-ru|Ярославское Демидовское училище высших наук, Демидовский юридический лицей, Демидовский лицей, Ярославский государственный университет}} - 1803—1924 йылдарҙа Ярославлдә шул исемдәр менән йөрөтөлгән юғары уҡыу йорто. Хәҙерге Ярославль П. Г. Демидов исемендәге дәүләт университеты уның вариҫы булып иҫәпләнә. == Ярославль Демидов юғары фәндәр училищеһы (1803—1833) == 1803 йылдың 6 (18) июлендә [[Александр I]] указына ярашлы һәм Павел Григорьевич Демидов тәҡдиме буйынса асыла. Училище эшмәкәрлеген финанслауға Ярославль губернаһы Углич һәм Романов өйәҙҙәренән йыйылған [[оброк]] тулыһынса китеп тора, Демидовтың унларҙа 3,5 меңдән ашыу крепостнойы була. Дәрестәр [[1804 йыл|1804 йылдың]] [[13 август|13 авгусында]] башлана, уны асыу тантанаһы 29 апрелдә (11 майҙа) үтә. Был Ярославлдә тәүге юғары уҡыу йорто була. Статусы буйынса училище "үҙәк университеттарҙан һуң, Империяла беренсе баҫҡысты биләй ". Училищела боронғо телдәр һәм рәсәй телмәр оҫталығы, [[Фәлсәфә|фәлсәфәһе]], тәбиғи һәм халыҡ [[Хоҡуҡ|хоҡуҡиәте]], [[математика]], тәбиғи тарих, [[химия]] һәм [[технология]], [[Тарих|сәйәси тарих]], [[Финанстар|финанс]] һәм [[иҡтисад]] темалары уҡытылған, ошо предметтарҙан тыш, яңы закондар һәм Закон Божий уҡытылған. Физика, тарих, химия һәм башҡа фәндәр буйынса асыҡ лекциялар үткәрелгән. 1819 йылдан алып һүрәт төшөрөү, фехтование, музыка, бейеү дәрестәре уҡытыу индерелгән. Лицейҙың тулы курсын тамамлаған студенттар 14-се класс чины менән гражданлыҡ хеҙмәтенә ебәрелгән. Тәүҙә 13 уҡытыусы һәм 35 [[студент]] иҫәпләнгән (уларҙың 20-һе бушлай белем алған), 1810 йылға тиклем уҡыусылар һаны 49-ҙан артмаған, әммә 1822 йылда инде студенттар һаны 109-ға еткән. 1805—1833 йылдарҙа училищела Рәсәй империяһының 26 губерна ҡалаһынан 739 студент уҡыған. 1816 йылда Стрелкалағы Архиерей йорто училище ихтыяждары өсөн бирелә, уны 1788 йылда архитектор Э. М. Левенгаген төҙөгән булған. [[1829 йыл]]да Илья майҙанында училищеға нигеҙ һалған шәхес Демидовҡа тораташ-һәйкәл ([[:ru:Демидовский столп (Ярославль)|Демидовский столп]]) асыла<ref>Ныне площади Советская и Челюскинцев.</ref> Хәрби училищеларға һәм кадет корпустарына өҫтөнлөк биреп, [[Николай I]] хатта Демидов лицейын кадет корпусына үҙгәртеү тураһында ла һүҙ ҡатып ҡуйғылай. Мәскәү уҡыу округы попечителе Д. П. Голохвастовтың ҡыйыулығы ғына хәлде ҡотҡара, П. Г. Демидов лицейҙы ойоштороусы, ул лицейҙы Рәсәйҙә тәбиғи фәндәр таралыу өсөн тәғәйенләп асҡан булған, бындай ҡарар уның васыятын тупаҫ боҙоу булыр ине, тип мөрәжәғәт иткән. Батша бындай ғәҙел дәлилгә ҡаршы тора алмаған {{Sfn|Благотворители и меценаты|2010|с=75}} == Демидов лицейы (1834—1868) == [[Николай I|Николай Беренсенең]] 1833 йылдың 1 (13) авгусындағы Указы менән училище 1834 йылдың 1 ғинуарынан Демидов лицейы тип үҙгәртелә, ә училище ҡарамағында булған пансион Ярославль гимназияһына ҡушыла. Яңы устав буйынса лицей [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]] ҡарамағында булған: ул хеҙмәткәрҙәр штатын тәғәйенләгән, үҙгәртеп ҡоролған ваҡытында лицейҙа 12 кеше эшләгән — директор, ҡануниәт уҡытыусыһы, һигеҙ профессор һәм ике лектор. Ул саҡта 114 студент уҡыған, шул иҫәптән 40-ынан түләү алынмаған. Лицейҙа уҡыу курсы өс йыллыҡ булған. 1845 йылда лицей Мәскәү уҡыу округының попечителе ҡарамағына күсерелгән. Профессорҙар һаны 6-ға тиклем ҡыҫҡартылған, ә бушлай урындар 20-гә тиклем кәмегән. Сығарылыш уҡыусыһы 12 класс чины менән хеҙмәткә инә алған. Лицейға үҙенең типографияһын тоторға рөхсәт ителгән. 1846—1849 йылдарҙа лицейҙа ҡануниәт, дәүләт хоҡуғы һәм финансы фәндәренән Рәсәйҙә ғилми [[педагогика]] нигеҙен һалған профессор [[Ушинский Константин Дмитриевич|К. Д. Ушинский]] уҡытҡан. 1866 йылға лицейҙа 39 студент уҡый, 1 профессор уҡыта, 4 кеше профессор вазифаһын башҡара һәм 1 уҡытыусы эшләп йөрөй. == Демидов юридик лицейы (1868—1918) == [[Файл:Demidov_Juridical_Lyceum_02.jpg|мини|320x320пкс|<center><small>Төп лицей бинаһы</small></center>]] [[Файл:Знак_об_окончании_Демидовского_юридического_лицея_в_Ярославле.jpg|слева|мини|149x149пкс|<center><small>Ярославлдә Демидов юридик лицейын тамамлау тураһында тамға</small></center>]] 1868 йылдың 3 (15) июлендә юғары дәрәжәлә раҫланған устав буйынса лицей юридик лицей тип үҙгәртелә. Уҡыу курсы дүрт йыллыҡ була. Уҡыу предметтары — университеттарҙың юридик факультеттарындағыса — хәҙер лицей юғары юридик белем бирә башлай. [[1886 йыл]]да лицей студенттары өсөн университет студенттарыныҡы кеүек формалы кейем индерелгән. 1892 йыл башында лицейҙа 169 студент белем алған. [[XX быуат]] башында уны йыл һайын 100-гә яҡын кеше тамамлай, уларҙың бишенсе өлөшө хоҡуҡ кандидаты булараҡ сығарыла. «Временник» (100-ҙән ашыу том), «Юридик библиография» һәм «Юридик яҙмалар» нәшер ителә. Юридик әҙәбиәт (100 мең томлыҡ) буйынса лицей китапханаһы Мәскәү университетының китапханаһынан ғына ҡалышҡан. Демидов юридик лицейы Ярославль һәм күрше губерналар өсөн мәғариф, ғилми һәм мәҙәни үҙәк була. Төрлө йылдарҙа юридик лицейҙа К.Бальмонт һәм [[Богданович Максим Адамович|М. Богданович]] ([[1994 йыл]]да уға Ярославль университетының төп корпусы янында һәйкәл ҡуйылған), яҙыусы-фантаст A. Беляев уҡыған. == Лицей директорҙары == * Яниш, Карл Иванович (1804—1809) * Покровский, Герасим Фёдорович (1812—1814) * Майков, Михаил Александрович (1824—1826) * Клименко, Алексей Фомич (1828—1838) * Голохвастов, Пётр Владимирович (1839—1848) * Тиличеев, Николай Павлович (1848—1850) * Коншин, Николай Михайлович (1850—1856) * Ляпунов, Михаил Васильевич (1856—1864) * Грифцов, Василий Павлович (1866—1868) * Митюков, Каллиник Андреевич (1869—1870) * Капустин, Михаил Николаевич (1870—1883) * Кремлев, Николай Александрович (1883—1885) * Шпилевский, Сергей Михайлович (1885—1904) * Берендтс, Эдуард Николаевич (1904—1905) * Чубинский, Михаил Павлович (1906—1909) * Щеглов, Владимир Георгиевич (1910—1917) * Ширяев, Валериан Николаевич (1917—1918) == Ярославль дәүләт университеты == === 1918—1924 осор === 1919 йылдың 21 ғинуарындағы [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ комиссарҙары Советының]] [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] ҡул ҡуйған декретына ярашлы, Демидов юридик лицейы Ярославль дәүләт университетына әйләндерелә. Әммә 1924 йылда уҡ Ярославль университеты, илдә финанс ауырлыҡтар арҡаһындан мәғариф системаһын үҙгәртеп ҡороуға бәйле, ябыла, уның педагогик факультеты йәнә үҙ аллы юғары уҡыу йорто, ун йылдан ашыу төбәк биләмәһендә берҙән-бер Ярославль дәүләт педагогия институты була. Лицейҙың төп бинаһы 1918 йылдың 7 июленән 8-енә ҡарай төндә, Ярославлдә ихтилалды баҫтырған саҡта, янған һәм 1929 йылда тамам һүтеп алынған. 1931 йылда Демидов һәйкәле һүтелә. === 1970 йылдан === 1970 йылда яңынан асылған Ярославль дәүләт университетын Демидов юғары уҡыу йортоноң вариҫы тип иҫәпләйҙәр. 1995 йылда уға П. Г. Демидов исеме бирелә. 2005 йылда элекке урында Демидов тораташ-һәйкәле тергеҙелә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == [[Файл:Demidov Lyceum book.jpg|мини]] * {{ВТ-ЭСБЕ|Демидовский юридический лицей в Ярославле}} * [https://web.archive.org/web/20121103075149/http://www.uniyar.ac.ru/index.php/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%AF%D1%80%D0%93%D0%A3 Статья на официальном сайте] [[:ru:Ярославский государственный университет|ЯрГУ им. П. Г. Демидова]] == Әҙәбиәт == * ''[[Головщиков, Константин Дмитриевич|Головщиков К. Д.]]'' История Демидовского юридического лицея в Ярославле (1803—1899 гг.). — Ярославль: Типо-литогр. Э. Г. Фальк, 1900. — 104 с. * ''Головщиков К. Д.'' П. Г. Демидов и история основанного им в Ярославле училища (1803—1886 гг.). — Ярославль: Тип. Г. В. Фальк, 1887. — 225 с. * ''Головщиков К. Д.'' Черты жизни и деятельности Ярославского Демидовского высших наук училища и потом лицея с краткою биографиею П. Г. Демидова. — Ярославль: Тип. губернского правления, 1869. — 72 с. * ''Егоров А. Д.'' История лицеев в России от основания до закрытия (даты, события, факты). — Иваново, 1992. * ''Егоров А. Д.'' Лицеи России: Опыт исторической хронологии. Кн. 1-5. — Иваново, 1993-95. * ''Егоров А. Д.'' «На честное дело жизни»: Демидовский лицей. Ярославская юридическая школа: Историко-правовое исследование. — Ярославль: Верхняя Волга, 1997. * ''[[Покровский, Сергей Петрович|Покровский С. П.]]'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01004194739#?page=5 Демидовский лицей в Ярославле в его прошлом и настоящем]. — Ярославль: Тип. губернского правления, 1914. — 264, XV с. * {{ВТ-ЭСБЕ|Лицеи в России|[[Рудаков, Василий Егорович|Рудаков В. Е.]], }} * ''[[Шпилевский, Сергей Михайлович|Шпилевский С. М.]]'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003720325#?page=5 Столетие Училища имени Демидова. Демидовское училище высших наук. Демидовский лицей. Демидовский юридический лицей. 1803—1903] / С. М. Шпилевский. — Ярославль: Тип. Губ. правл., 1903. — 28 с. * ''[[Щеглов, Владимир Георгиевич|Щеглов В. Г.]]'' Высшее учебное заведение в Ярославле имени Демидова в первый век его образования и деятельности (6 июля 1803—1903). — Ярославль, 1903. * {{книга|автор=Е. Ю. Горбунова |часть= |ссылка часть= |заглавие=Благотворители и меценаты в истории Московского университета|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=редактор: В. И. Тропин|издание= |место= М.|издательство=Издательство Московского университета|год= 2010|том= |страницы= |страниц= 320|серия= |isbn=978-5-211-05745-6|тираж=|ref=Благотворители и меценаты}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Рәсәй империяһында мәғариф]] bzzkxzzxltg6ulx76klr6aqu6gq2rb2 0 169485 1309243 1267410 2026-11-08T02:45:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309243 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дәүләт социаль-гуманитар университеты''' — [[Мәскәү өлкәһе]]нең [[Коломна]] ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто<ref>{{Cite web|url=http://www.kolomna-kgpi.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=5&Itemid=6|title=История ВУЗа|accessdate=2009-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090408004946/http://www.kolomna-kgpi.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=5&Itemid=6|archivedate=2009-04-08}}</ref>. == Тарихы == Педагогик белем биреү тарихы [[Коломна]]ла [[XVII быуат]]та башлана, ҡалала ул саҡта дини семинария эшләй, ул руханиҙарҙы ғына түгел, шулай уҡ уҡытыусыларҙы ла әҙерләй. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында — Московский митрополиты һәм Филарет Коломенский (Дроздов, [[1782 йыл|1782]]—[[1867 йыл|1867]]). Ул ябылғандан һуң, ҡалала Коломна өйәҙ училищеһы ойошторола, ул ике класс, һуңынан (1896 йылдан алып) өс класс училищеһы итеп үҙгәртелә. XIX быуаттың һуңғы сирегендә ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла (1899 йылдан А.С. Пушкин исемендәге гимназия). Уның һуңғы класс уҡыусылары башланғыс мәктәптә уҡытыусы булып эшләү хоҡуғына эйә була. [[1920 йыл]]да уҡытыусылар курстары нигеҙендә Коломна педагогия техникумы асыла, 1937 йылда Коломна педагогия училищеһына үҙгәртеп ҡорола, ул 1941 йылға тиклем эшләй. 1939 йылда училище базаһында Коломна уҡытыусылар институты ойошторола, ул 1953 йылда Коломна педагогия институты булып китә. Ниһайәт, 2000 йылдың мартында ул Коломна дәүләт педагогия институтына үҙгәртелә. 2010 йылда институт Мәскәү дәүләт өлкә социаль-гуманитар институты тип үҙгәртелә. Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең 2015 йылдың 22 апрелендәге 281 / 15-се ҡарары менән Мәскәү дәүләт өлкә социаль-гуманитар институты уға ике коллджды ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡорола һәм Дәүләт социаль-гуманитар университеты тип үҙгәртелә == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта  университетта 12 факультет бар, улар 27-нән артыҡ һөнәр буйынса квалификациялы кадрҙар әҙерләй: * Математика, физика, информатика һәм химия факультеты (элекке. Физика-математика); * Тарихы, идара итеү һәм сервис факультеты (элекке. Тарихи); * Юридик факультеты; * Филология факультеты; * Иҡтисад факультеты; * Социаль-психологик факультеты; * Педагогия факультеты; * Технология факультеты; * Физик культура һәм спорт факультеты; * Сит телдәр факультеты; * Өҫтәмә педагогитк һөнәрҙәр факультеты; * Профессиональ әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты. 17 йүнәлеш буйынса аспирантура эшләй; диссертация советын үҙгәртеп ҡороу (Истории һәм әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса советтың лицензияһы) буйынса эш алып барыла. 33 кафедрала 40-тан ашыу фән докторы һәм профессор эшләй. 60 % уҡытыусының ғилми дәрәжәһе һәм исеме бар. Сит ил белгестәре даими килеп университет эштәренә йәлеп ителә. Университет Рәсәй гуманитар ғилми фонды, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды, Рәсәй Хөкүмәте, Мәскәү өлкәһе Мәғариф министрлығы тарафынан хупланған тикшеренеү проекттарында уңышлы ҡатнаша. Йыш ҡына халыҡ-ара ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй ғилми конференциялары үткәрелә == Ректорҙары == Профессор Аксёнов Дмитрий Егорович (1913—1988) 1953—1970 йылдарҙа педагогия институтының беренсе ректоры була. Дмитрий Егорович институт үҫешенә булышлыҡ итә: 50-се йылдарҙа ике факультеттан 6 факультетҡа тиклем һәм 800 студенттан 1969 йылда 2000-дән ашыу студентҡа тиклем арта, аспирантура асыла. Профессор Кряжев Петр Ефимович ([[1914 йыл|1914]]—[[1993 йыл|1993]]) [[1970 йыл|1970]]—[[1985 йыл]]<nowiki/>дарҙа юғары уҡыу йорто етәксеһе. Был ваҡытта институтта педучилище уҡытыусыларының квалификацияһын күтәреү факультеты эшләй Профессор Коре ков, Борис Дмитриевич ([[1940 йыл|1940]]—[[2003 йыл|2003]]) КДПИ менән [[1985 йыл|1985]]—[[2003 йыл]]<nowiki/>дарҙа етәкселек итә. Институт дәүләт статусын ала, яңы факультеттар барлыҡҡа килә, аспирантура эшен тергеҙә, яңы уҡыу корпусы төҙөлә. Профессор Мазуров Алексей Борисович КДПИ, МДОСИ һәм ДСГУ-ның 2004 йылдан 2019 йылға тиклем етәкселек итә. Урта быуат ҡалаһының археология буйынса белгесе, XIV - XVI ВВ-ның тәүге өстән бер өлөшө «Средневековая Коломна в XIV — первой трети XVI вв.» монографияһы авторы, Коломна археология үҙәгенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Категория:Выпускники Московского государственного областного социально-гуманитарного института * Категория:Преподаватели Московского государственного областного социально-гуманитарного института == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.gukolomna.ru Официальный сайт ГСГУ] * [http://informatika.mgosgi.ru/ Сайт кафедры информатики ГСГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121094800/http://www.informatika.mgosgi.ru/ |date=2022-01-21 }} * [https://web.archive.org/web/20260314030420/https://www.history-ktti.narod.ru/ Сайт исторического факультета ГСГУ] [[Категория:Рәсәйҙең педагогия юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса институттар]] [[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]] 6vgnbl5n9sa1mvbyoythukcgs66vfm5 0 169587 1309085 1290680 2026-11-07T14:04:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309085 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''В. А. Михельсон метеорология обсерваторияһы''' ({{lang-ru|Метеорологическая обсерватория имени В. А. Михельсона}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә, Мәскәүҙең Төньяҡ административ округында урынлашҡан [[Обсерватория|метеорология обсерватория]]һы. К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһының структура подразделениеһы булып тора. В. А. Михельсон исемендәге обсерватория комплексы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә инә. == Урынлашыуы == В. А. Михельсон исемендәге метеорология обсерваторияһы Мәскәү ҡалаһының Төньяҡ административ округында, Петровский-Разумовский дәүләт ҡурсаулығы менән сиктәш К. А. Тимирязев исемендәге аыл хужалығы академияһы биләмәһендә урынлашҡан. Станция В. П. Горячкин исемендәге Мәскәү дәүләт агроинженерия университетының академия корпустары, тәжрибә ҡырҙары һәм ҡоролмалары менән уратып алынған. Барометр табағы диңгеҙ кимәленән 163,4 метр бейеклектә ҡуйылған. == Тарихы == 1865 йылда [[Пётр ауыл хужалығы академияһы]]н төҙөгәндә даими метеорология күҙәтеүҙәре үткәреү зарурлығы тыуа. Ҙур әҙерлек эштәре алып барғандан һуң, бары тик 1879 йылдың 1 ғинуарында Ер эшкәртеү кафедраһы профессоры Фадеев метеорология приборҙарының беренсе күрһәткестәрен теркәүгә өлгәшә һәм Мәскәүҙәге һауа торошон тикшереүҙең өҙлөкһөҙ процесын башлап ебәрә. [[Файл:Метеоплощадка.jpg|мини|Метеомайҙансыҡ]] [[Файл:Ледник_на_ул._Прянишникова.JPG|мини|Боҙлоҡ]] Күҙәтеүҙәр программаһы үҙ эсенә атмосфера баҫымын, температураны, ҡояш балҡышы, һауа дымлылығы, болотлолоҡто, ел тиҙлеге һәм йүнәлешен, тупраҡтың төрлө тәрәнлектә һәм атмосфера күренештәре ваҡытындағы температураһын, яуым-төшөм һәм ҡар ҡатламы характеристикаһын теркәүҙе үҙ эсенә ала. Рәсәй территорияһында 1886 йылда тап ошонда беренсе тапҡыр актинометрик күҙәтеүҙәр үткәрелә башлай. Обсерватория үҫешенә билдәле физик һәм метеоролог, профессор В. А. Михельсон ярҙам итә, 1894—1927 йылдарҙа уның етәксеһе була. Уның инициативаһы менән ҡояш радиацияһын тикшереү киңәйтелә, тап ул актинометрик приборҙарҙың күбеһен эшләй<ref>{{Cite web|url=http://www.meteo.timacad.ru/history.htm|title=История метеообсерватории|accessdate=2020-12-14}}</ref>. 1895 йылда В. А. Михельсон ауыл хужалығын күҙәтеү селтәре ойоштора, унда 161 пункты инә. Обсерватория алдынғы урынды биләй һәм ошо селтәрҙең фәнни-методик үҙәгенә әүерелә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/articles/vuzy/05122014/61609|title=По московским меркам: Древнейшая метеостанция города|accessdate=2020-12-14}}</ref>. 1927 йылда обсерватория В. А. Михельсон исемен йөрөтә башлай. 1930 йылдарҙа ул метеорология кафедраһының уҡыу базаһына әйләнә. Бында даими яңы технологиялар ҡулланыла һәм күҙәтеүҙәрҙең заманса методикаһы эшләнә. == Эшмәкәрлеге == Метеорология обсерваторияһы даими һауа торошо хаҡында мәғлүмәткә мохтаж бик күп ойошмалар менән тығыҙ бәйләнештәр булдыра. Мәскәү метеобюроһы менән ҡыҫҡа ваҡытлы һауа торошо фаразы иҫәпләнә. Мәғлүмәттәрҙе Рәсәй гидрометүҙәге үҙ эшмәкәрлегендә ҡуллана<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.timacad.ru/about/struktura-universiteta/uchebno-nauchnye-podrazdeleniia/meteorologicheskaia-observatoriia-imeni-v-a-mikhelsona|title=Метеорологическая обсерватория имени В.А. Михельсона|accessdate=2020-12-14}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Метеообсерватория мәғлүмәттәре сит илдәрҙә һәм беҙҙең илдә сығарылған агроклимат белешмләрендә, Агроклимат атластарында һәм башҡа баҫмаларҙа ҡулланыла. Һуңғы йылдарҙа станция хеҙмәтен Мәскәү ҡалаһының бик күп хеҙмәттәре файҙалана: * транспорт һәм элемтә идаралығы, яғыулыҡ-энергетика хужалығы һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, * санитар-эпидемиология станциялары, * прокуратура органдары, * автоинспекция * судтар һәм башҡа ойошмалар. Метеорология обсерваторияһының эшмәкәрлеген К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы студенттарына, аспиранттарына белем биреү маҡсатында ғилми эшмәкәрлектә киң ҡулланыла<ref>{{Cite web|url=https://spo39.mskobr.ru/articles/964|title=ГБПОУ ОК "Юго-Запад", Москва|accessdate=2020-12-14}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.meteo.timacad.ru/main.htm Официальный сайт обсерватории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100322203509/http://www.meteo.timacad.ru/main.htm |date=2010-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20191022020304/https://www.timacad.ru/about/struktura-universiteta/uchebno-nauchnye-podrazdeleniia/meteorologicheskaia-observatoriia-imeni-v-a-mikhelsona на сайте Академии имени К. А. Тимирязева] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Обсерваториялар]] m7cglt7jvxb9fs8iaujhfg54gl4r7v9 0 171247 1309066 1307245 2026-11-07T12:44:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309066 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Бәширов}} '''Бәширов Зыя Әхмәт улы''' ([[26 сентябрь]] ([[8 октябрь]]) [[1910 йыл]] — [[28 декабрь]] [[1976 йыл]], Силәбе) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник. == Биографияһы == Зыя Әхмәт улы Бәширов [[Өфө губернаһы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]) [[Һарайлы]] ауылында 1910 йылдың 26 сентябрендә (8 октябрь) тыуған. 1920-се йылдарҙың уртаһына тиклем батрак хеҙмәтендә йөрөгән. 1928—1931 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Оло Тәләк улус башҡарма комитеты секретары һәм ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитеты секретары. 1936 йылда [[Мәскәү]] план-иҡтисад институтын тамамлағандан һуң, [[Якутск]] ҡалаһына эшкә йүнәлтмә ала. Унда финанс бүлегендә өлкән экономист, сауҙа предприятиеһында баш бухгалтер, һуңғараҡ — Яҡут АССР-ының ҡулланыусылар союзында хеҙмәт итә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән Ҡыҙыл Армия сафында: курсант, сәйәси бүлектең өлкән инструкторы, частың сәйәси етәксеһе урынбаҫары (замполит), Байкал аръяғы һәм Алыҫ Көнсығыш фронттары составындағы 10-сы айырым армияның сәйәси бүлек инструкторы һәм инспекторы. Һуғыштан һуң да армия сәйәси органдарында хеҙмәтен дауам итә. 1956 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]ндә урынлашҡан 32138-се ғәскәри частың сәйәси бүлек начальнигы<ref>Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009</ref>. 1964 йылдан полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға. 1968 йылдан [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты|Силәбе политехник институтында]] эшләй. 1973 йылдың апреленән «Белем» («Знание») Бөтә Союз йәмғиәтенең (хәҙер Урал-Себер Белем йорто) Фәнни-техник пропаганда йорто директоры. Был учреждениеның барлыҡҡа килеүенә, махсуслашыуына һәм ил эсендә иң яҡшы өҫтәмә белем биреү үҙәгенә әйләндереүгә күп өлөш индерҙе. Бер нисә тапҡыр Силәбе эшсе депутаттарының ҡала һәм өлкә Советына депутат итеп һайланды. КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы булды<ref>http://chel-portal.ru/enc/Bashirov_Ziya_Ahmetovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822094928/http://chel-portal.ru/enc/Bashirov_Ziya_Ahmetovich |date=2019-08-22 }} Бәширов Зия Әхмәт улы</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * 7 миҙал == Әҙәбиәт == * Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009 == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20190822094928/http://chel-portal.ru/enc/Bashirov_Ziya_Ahmetovich Бәширов Зыя Әхмәт улы] * [http://elib.biblioatom.ru/dir/atomproject/person/bashirov_ziya_ahmetovich/ Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] a8rtuhjj0btgj5m6qb7vtbtf3nafj3g 0 171979 1309252 1277591 2026-11-08T04:02:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309252 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Екатеринбург губернаһы''' — [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] [[1919 йыл|1919]]—[[1923 йыл|1923 йылдарҙағы]] административ-территориаль берәмеге. Үҙәге — [[Екатеринбург]]. == Тарихы == [[Урал]]да губерна сиктәрен үҙгәртеү идеяһы [[XX быуат]] башында уҡ барлыҡҡа килә. [[1914 йыл|1914 йылға]] Рәсәй империяһында [[Урал тауҙары|Урал һыртының]] көнсығыш яғында урынлашҡан Пермь губернаһы өйәҙҙәренән, Тобольск һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур губернаһының]] ҡайһы бер өйәҙҙәренән Екатеринбург губернаһы төҙөү проекты әҙерләнгән булған. Реформаны үткәреүгә тәүҙә [[Беренсе донъя һуғышы]], һуңынан [[Октябрь революцияһы]] ҡамасаулай. Әммә [[1917 йыл|1917 йылдың]] аҙағында уҡ яңы революцион хөкүмәт тарафынан административ-территориаль бүленеш реформаһы тураһындағы мәсьәлә күтәрелә башлаған. Уны тормошҡа ашырыу буйынса эш крәҫтиән, батрак һәм һалдат депутаттарының урындағы советтарына йөкмәтелгән. [[1918 йыл]]дың апрелендә Пермь ҡалаһында крәҫтиән, эшсе һәм һалдат депутаттарының берләштерелгән съезында Пермь губернаһының Пермь һәм Екатеринбург округтарына бүленеүе тураһында ҡарар ҡабул ителә. Һуңғыһына [[Екатеринбург өйәҙе|Екатеринбург]], [[Шадринск өйәҙе|Шадрин]], Ҡамышлы, Верхотур, Ирбит, [[Красноуфимск өйәҙе|Красноуфимск өйәҙҙәре]] һәм [[Көңгөр өйәҙе]]нең ''Серебрянский районы'' индерелгән. Пермь губернаһы бүленеүе тураһында рәсми рәүештә [[1919 йыл]]дың [[15 июль|15 июлендә]] генә иғлан ителә. Административ-территориаль бүлеүҙә үҙгәрештәр «Пермь губернаһын ике үҙ аллы — Пермь һәм Екатеринбург губерналарына бүлеү» ҡарарында теркәлгән. Башта [[Екатеринбург]] губернаһы 6: Верхотур, Екатеринбург, Ирбит, Ҡамышлы, [[Красноуфимск өйәҙе|Красноуфимск]] һәм [[Шадринск өйәҙе|Шадрин]] өйәҙҙәренә бүленә. [[1920 йыл]]да Верхотур өйәҙенән Алапаев, Надеждин, Түбәнге Тагил өйәҙе, Екатеринбург, Ҡамышлы һәм Шадрин өйәҙҙәренән Каменск өйәҙе барлыҡҡа килә. [[1922 йыл]]да Алапаев, Каменский һәм Надеждин өйәҙҙәре бөтөрөлә. XX быуаттың 20-се йылдарында ҡыҙылдар тарафынан Көнбайыш Себер ихтилалы — РСФСР-ҙағы крәҫтиәндәрҙең, казактарҙың, эшсе һәм ҡала интеллигенцияһының большевиктарға ҡаршы сығышы баҫтырыла. [[3 ноябрь|3 ноябрҙә]] губерна 1923 йылда бөтөрөлә. Ул яңы ойошторолған [[Урал өлкәһе (РСФСР)|Урал өлкәһе]] ҡарамағына күсерелә. == Екатеринбург губерна башҡарма комитеты рәйестәре == :Новоселов Степан Андреевич (1919—1920) :Лукоянов Михаил Николаевич (1920—1921) :Новоселов Степан Андреевич (1922—1923) == Административ-территориаль бүленеше == {| class="standard" !№ !Өйәҙ !Өйәҙ ҡалаһы !Гербы<br><br><br><br>өйәҙ ҡалаһы !Майҙан,<br><br><br><br>кн.² !Улус һаны |- |1 |Верхотур |Верхотурий | style="text-align:center" | |60 117 |22 |- |2 |[[Екатеринбург өйәҙе|Екатеринбург]] |[[Екатеринбург]] | style="text-align:center" | |291 28 |65 |- |3 |Ирбит |Ирбит | style="text-align:center" | |119 10 |39 |- |4 |Ҡамышлы |Ҡамышлы | style="text-align:center" | |411 15 |39 |- |5 |[[Красноуфимск өйәҙе|Красноуфимск]] |[[Красноуфимск]] | style="text-align:center" | |485 24 |39 |- |6 |Түбәнге Тагил |[[Түбәнге Тагил|Түбәнге Тагил]] | style="text-align:center" | | |31 |- |7 |[[Шадринск өйәҙе|Шадрин]] |Шадринск | style="text-align:center" | |18 036 |55 |+ |} == Әҙәбиәт == * Декреты советской власти. Т. 1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. М.: Госполитиздат, 1957. * ''Каплюков В., Яркова Е.'' «Рабочие и крестьяне в стенах ЧК вместо наказания получали тёплое слово и освобождённые уходили по домам». Из истории становления органов госбезопасности на Среднем Урале. 1919—1920 гг. // Веси. Провинциальный литературно-художественный, историко-краеведческий журнал [г. Екатеринбург]. 2014. № 8 (104). Октябрь. «Средний Урал». С. 56—66. [http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/vesi_mag_2014_08.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170303192326/http://cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/vesi_mag_2014_08.pdf |date=2017-03-03 }} * {{книга|автор=Коржихина Т. П.|заглавие=Советское государство и его учреждения: ноябрь 1917 г. — декабрь 1991 г.: Учеб. для вузов по спец. «История»|место=М.|год=1994}} * ''Яркова Е. И.'' К вопросу о дате образования Екатеринбургской губернии // Материалы межрегиональной научно-практической конференции «Административно-территориальные реформы в России. К 225-летию учреждения Пермского наместничества». Пермь: Изд-во «Пушка», 2006. С. 146—149. * ''Яркова Е. И.'' Екатеринбургская губерния: территория и население // Четвёртые Татищевские чтения. Тезисы докладов и сообщений. Екатеринбург, 18—19 апреля 2002 г. Екатеринбург: ИИиА УрО РАН, 2002. С. 230—234. * ''Яркова Е. И.'' [http://elar.urfu.ru/handle/10995/39483 Реформирование административно-территориальной структуры Екатеринбургской губернии в 1919—1923 гг.] // Урал индустриальный. Бакунинские чтения. Материалы VIII Всероссийской научной конференции. Екатеринбург, 27—28 апреля 2007 г. Екатеринбург: Изд-во «АМБ», 2007. Т. 2. С. 294—298. * ''Яркова Е. И.'' «Дела обстоят очень плохо…» Крестьянское восстание 1920 года в Красноуфимском уезде // Ретроспектива. 2008. № 4. С. 21—24. [http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/dela-obstoyat-ochen-ploho-yarkova-e-i-retrospectiva-04-2008-s-21-24.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303010514/http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/dela-obstoyat-ochen-ploho-yarkova-e-i-retrospectiva-04-2008-s-21-24.pdf |date=2022-03-03 }} * ''Яркова Е. И.'' Административно-территориальные реформы 1919—1923 гг. на Среднем Урале в материалах региональных и федеральных архивов // Материалы межрегиональной научно-практической конференции «История Свердловской области в архивных документах». Екатеринбург, 21 марта 2014 г. Екатеринбург: Управление архивами Свердловской области, 2014 С. 49—https://web.archive.org/web/20220305150521/http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/mat-conf-so-v-arch-doc-yarkova.pdf == Һылтанмалар == * [http://istmat.info/files/uploads/57148/administrativnye_deleniya_sssr_po_dannym_k_15_maya_1923_goda.pdf Административные деления СССР по данным к 15 мая 1923 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427052247/http://istmat.info/files/uploads/57148/administrativnye_deleniya_sssr_po_dannym_k_15_maya_1923_goda.pdf |date=2019-04-27 }} * [http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-6-661-ekaterinburgskaya-guberniya.html Уральская историческая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616150644/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-6-661-ekaterinburgskaya-guberniya.html |date=2021-06-16 }} * {{БРЭ|заглавие=Екатеринбургская губерния|ссылка=http://bre.mkrf.ru/domestic_history/text/1976685}} * [http://ntgia.ru/?p=10583 Нижний Тагил. От завода до окружного центра (1919—1923 годы)] [[Категория:РСФСР губерналары]] [[Категория:Екатеринбург губернаһы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 68ifky3ebza34mn3h6008aftnsg385e 0 172774 1309235 1285122 2026-11-08T01:48:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309235 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дубровка''' ({{Lang-ru|Дубровка}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Осиновка ауыл Советы (Бөрө районы)|Осиновка ауыл Советы]] составындағы [[2005 йыл]]да бөтөрөлгән ауыл. == Географияһы == Дубровка ауылы [[Бөрө (ҡала)|Бөрөнән]] Осиновкаға барған автомобиль юлына яҡын, райондың әһәмиәте буйынса икенсе урында торған [[Бөрө (йылға)|Бөрө]] йылғаһына уның һул ҡушылдығы Кутькина ҡойған ерҙә урынлашҡан<ref>[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=55.711596&y=55.394245 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222090347/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=55.711596&y=55.394245 |date=2025-02-22 }}</ref>. === Географик урыны === Алыҫлығы<ref name="BASSR1969">Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.99</ref> (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата): — район үҙәгенә ([[Бөрө (ҡала)|Бөрө]]) тиклем: 11 км, — ауыл Советы үҙәгенә ([[Осиновка (Бөрө районы)|Осиновка]]) тиклем: 5 км, — яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 67 км. Дубровка ауылына яҡын ятҡан ауылдар: Осиновка, Ямаш, Лежебоково ауылдары. == Тарихы == Ауылға атамаһы урыны буйынса бирелгән<ref>Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан, С.88</ref><ref>Тугузбаева О. В. Словарь топонимов города Бирска и Бирского района Республики Башкортостан. — Уфа, 2011. — 75 c. С.40</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә: 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: 10) Бөрө районында: а) Баженов ауыл Советының Гребени ауылын; б) Осиновка ауыл Советының Дубровка ауылын; в) Осиновка ауыл Советының [[Ялғаш]] ауылын. == Халҡы == 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 248 кеше йәшәгән; күпселек халыҡ урыҫтар<ref name="BASSR1969">Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.99</ref>. == Әҙәбиәт == * Башкирская АССР : [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12420 административно-территориальное деление на 1 января 1969 года] : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 99 * Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан / Ф. Г. Хисамитдинова, З. А. Сиразетдинов. — Уфа : Китап, 2001. — 317, [2] с.; 21 см; ISBN 5-295-02981-6 С.88 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Бөрө районы ауылдары}} [[Категория:Бөрө районының бөткән тораҡ пункттары]] [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] i98y8ou3dhhwcz3i8irprdo9kyyj1b6 0 172794 1309188 1285113 2026-11-07T21:25:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309188 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гребени''' ({{Lang-ba|Гребени}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Баженов ауыл Советы (Бөрө районы)|Баженов ауыл Советы]] составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл. 2008 йылдан, [[Баженов ауыл Советы (Бөрө районы)|Баженов ауыл Советы]] бөтөрөлгәндән һуң, [[Бахтыбай ауыл Советы (Бөрө районы)|Бахтыбай ауыл Советы]] территорияһында урынлаша. == Географияһы == [[Баженов (Бөрө районы)|Баженов]] ауылынан [[Бахтыбай]]ға барған автомобиль юлында, райондың төп йылғаһы булған [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелгә]] уның ҡушылдығы [[Бөрө (йылға)|Бөрө]] ҡойған ергә яҡын урынлашҡан<ref>[http://etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=55.532773&y=55.514846 N-40 карты СССР. Уфа, Златоуст, Магнитогорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224041139/http://www.etomesto.com/map-genshtab_n-40/?x=55.532773&y=55.514846 |date=2025-02-24 }}</ref>. === Географик урыны === Алыҫлығы<ref name="BASSR1969">Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.97</ref> (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата): - район үҙәгенә ([[Бөрө (ҡала)|Бөрө]]) тиклем: 16 км; - ауыл Советы үҙәгенә ([[Баженов (Бөрө районы)|Баженов]]) тиклем: 6 км; - яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 95 км. == Тарихы == Ауылдың атамаһы, О. В. Туғыҙбаева күрһәтеүенсә, Гребени тауы исеменән алынған, ә ул, үҙ сиратында, «гребень һүҙенән — һырт, үрге сик, нимәнеңдер өҫкө, юғары өлөшө» алынған(Тугузбаева О. В. Словарь топонимов города Бирска и Бирского района Республики Башкортостан. — Уфа, 2011. — 75 c. С.40). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә: 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: 10) Бөрө районында: а) [[Баженов ауыл Советы (Бөрө районы)|Баженов ауыл Советы]] составындағы Гребени ауылын; б) [[Осиновка ауыл Советы (Бөрө районы)|Осиновка ауыл Советы]] составындағы Дубровка ауылын; в) [[Осиновка ауыл Советы (Бөрө районы)|Осиновка ауыл Советы]] составындағы [[Ялғаш]] ауылын. == Халҡы == [[1969 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 52 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар<ref name="BASSR1969">Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.97</ref>. == Әҙәбиәт == * Башкирская АССР : [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12420 административно-территориальное деление на 1 января 1969 года] : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 97 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Бөрө районы ауылдары}} [[Категория:Бөрө районының бөткән тораҡ пункттары]] [[Категория:2005 йылда бөткән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] eyszywvr2v0klko3pwt7dm799y708gf 0 173341 1309253 1183069 2026-11-08T04:03:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309253 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Екатеринбург заводы''' — Рәсәй дәүләте [[Екатеринбург]] ҡалаһында нигеҙ һалған һәм 1723—1808 йылдарҙа сафта булған тарихи суйын ҡойоу, тимер эшкәртеү, баҡыр иретеү механик заводы. Уралда Иҫәт йылғаһында завод төҙөү өсөн быуа булдырыла, һәм шул быуа тирәһендәге ерҙәр ҡала тарихы менән тығыҙ бәйле, хәҙерге ваҡытта ул ҡаланың тарихи үҙәге булып тора. == Төҙөлөү тарихы == 1720 йылдың 30 декабрендә Уктус заводына [[Татищев Василий Никитич|Василий Татищев]], килә. 1721 йылдың 2 ғинуарында, В. Татищев, Уктус заводы быуаһының көсһөҙ икәненә аңлағас, заводты яңы урынға күсереү хаҡында ҡарар ҡабул итә. Йылға буйында яңы завод төҙөләсәк урында һайлайҙар [[Иҫәт]] йылғаһы өҫкө ағымынан Уктус заводынан 6 саҡрым алыҫлыҡта, завод идарасыһы Тимофей Бурцев, әсирлеккә алынған швед офицерҙары — бомбардир И. Шульц һәм ротмистр П. Шенстрем, шулай уҡ плотина оҫталары И. Мелентьев һәм Ф. Михайлов, өйрәнсек С. Черепанов, мәғдән мастеры Р. Бабин төҙөләсәк яңы заводҡа урын һайлайҙар. Тәүге исеме ''Иҫәт заводы''<ref name=":1">{{книга|автор = |заглавие = [[Металлургические заводы Урала]] XVII-XX вв. Энциклопедия| ответственный =глав. ред. [[Алексеев, Вениамин Васильевич|В.В.Алексеев]]|ссылка= http://www.ihist.uran.ru/files/2001_MetallPlants.pdf |место=Екатеринбург|издательство= Издательство «Академкнига»|тип = |год =2001|месяц =|число = |volume =|номер=|страницы =191—194| ISBN=5-93472-057-0}}</ref>. 1721 йылдың 6 февралендә В. Татищев [[Иҫәт]] йылғаһы буйында 4 домналы һәм 40 крица сүкешле суйын ҡойоу һәм тимер эшкәртеү заводын төҙөү тураһында ғариза бирә, һуңынан заводтың проект ҡеүәте кәмей. 1721 йылдың март айында Уктус заводыныҡы тип күрһәтелгән приписанные крәҫтиәндәр буласаҡ завод майҙансығын таҙарта, торлаҡ буралай башлай, үҙ иректәре менән эшләргә теләгән балта оҫталарын һәм башҡа төрлө эшселәрҙе йыйыу башланды. 1721 йылдың 23 майында Берг-коллегия яңы завод төҙөүҙе кире ҡаҡты, 1722 йылдың авгусында В. Татищев эштән бушатыла һәм [[Санкт-Петербург|Петербургка]] саҡыртыла, уның урынына Вильһельм Һеннин тәғәйенләнә<ref name=":1" />. Проект менән урында танышҡандан һуң, 1722 йылдың 17 декабрендә Иҫәт йылғаһында завод төҙөлөшөн яңыртыу тураһында Берг-коллегияға ғаризнамә тапшыра, ә 1723 йылда 17 февралендә яңы завод проектын тәҡдим итә<ref name=":1" />. [[1723 йыл]]да йылғаһы буйында [[Иҫәт]] йылғаһы ярында завод төҙөлөшө яңыртыла. Төҙөлөшкә В. Г. Һеннин менән килгән Олонецкий заводынан сит ил белгестәре, мастерҙары һәм подмастерьелары, Демидов заводының 58 оҫта, Каменский заводынан 97 оҫта, [[Тубыл (ҡала)|Тобольск]] һәм Алапаевский заводтарынан оҫталар йәлеп ителә. 1723 йылдың 27 февралендә төҙөлөшкә капитан Я. Кралевич батальоны, ә 1723 йылдың 25 мартында батальоны майор И. Бриксһаузендың икенсе батальоны һәм тотҡондар килә. 1723 йылдың 3 мартында һалдаттар казармалары төҙөлә башлай, һәм 1723 йылдың 12 мартында ҡәлғә валы, соҡоро һәм бастионы булған Екатеринбург ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. 1723 йылдың апрелендә завод быуаһы төҙөлә башлай, ә 1723 йылда домна мейесе һалына. Төҙөлөшкә етәксеһе ярҙамсыһы. Һенниндың иптәштәре, артиллерия кондукторҙары Н. Г. Клеопин һәм К. А. Гордеев етәкселек итә, заводҡа теркәлгән крәҫтиәндәр етәксеһе земство комиссары тубыл дворяны С. К. Неелов була. Был февраль—май һәм сентябрь, 1723 йылдың февраль—майында һәм сентябрь— ноябрендә төҙөлөштә В. Татищев та ҡатнаша<ref name=":1" /> Бөтә производство һәм торлаҡ биналары, Обер-Бергамт бинаһы, Екатерина сиркәүе өҫтәренә пушка ҡоролған тура дүрт мөйөшлө алты бастионлы һәм дүрт ярым бастионлы ҡәлғә эсендә урынлашҡан, ҡәлғә ер вал, соҡор, алғы баҡса (палисад) менән уратылған<ref name=":1" />. 1723 йылдың 7 (18) ноябрендә сүкеш фабрикаһы эш башлай, таҫмалап ҡырҡылған тимерҙең беренсе партияһы сүкелә. 1723 йылдың 26 ноябре (7 декабрь), изге Екатерина көнөндә, заводты тантаналы асыу ойошторола. 1724 йылдың 5 (16) ғинуарында баҡыр иретеү, ә 1724 йылдың авгусында суйын ҡойоу эштәре башлана<ref name=":1" />. 1734 йылда Иҫәттең уң ярында 8,5 метр бейеклегендә ике домна мейесе, тимер киҫеү, ҡалай, баҡыр иретеү, баҡыр һауыт-һаба етештереү, ҡойоу маҡсатында ҡулланылған мехтар әҙерләү, крица горндары һәм ҙур сүкешле, мәғдән үртәү цехтары, уларҙан һуң — завод контораһы, мәғдән лабораторияһы, архив һәм төрмә урынлашҡан; һул ярына — тимер таҡталар етештереүсе таҡта, «туҡмаҡ» сүкештәре етештереүсе туҡмаҡ, ҡурғаш йүгертеү, икенсе ҙур сүкешле (кричный), сым, ҡорос, уклад сығарыу буйынса уклад, якорь, тимерлек, ағас (бысыу) һәм он тарттырыу тирмәне, артабан — завод госпитале<ref name=":1" /> урынлашҡан. Завод эргәһендә 50 уҡыусыға иҫәпләнгән тау-завод мәктәбе асыла. 1737 йылда заводта янғын сыға. 1737 йылдан завод, домналарын туҡтатып, суйынды Үрге Иҫәт заводынан, ә 1758 йылдан Каменский заводынанала башлай. 1735 йылда аҡса етештереү базаһында Аҡса һуғыу йорто айырылып сыға, 1769 йылда ул, етештереү һәм цехы менән бергә, Тәңкәләр экспедицияһына тапшырыла. 1738 йылда таш киҫеү етештереүе нигеҙендә таш киҫеү оҫтаханаһы барлыҡҡа килә, 1765 йылда ул Төҫлө таштар экспедицияһы ҡарамағындағы Екатеринбург ҡырлау фабрикаһына тапшырыла. Төҫлө таштар экспедиция тикшеренеүҙәр алып барыла. 1766 йылда ике алтын йыуыу цехы Алтын етештереү буйынса тау экспедицияһына тапшырыла. 1769 йылда заводта баҡыр иретеү етештереүе туҡтатыла. 1800—1805 йылдарҙа завод етештереүе нигеҙендә Л. Ф. Сабакин (Екатеринбург механик ҡаҙна фабрикаһы)<ref name=":1" /> механик оҫтаханаһы барлыҡҡа килә. 1808 йылда Екатеринбург заводы ябыла, ә цехтары һәм ҡорамалдары Екатеринбург аҡса һуғыу йорто<ref name=":1" /> ихтыяжына яраҡлаштырылып ҡоролған. Бөгөн завод цехтары урынында Тарихи сквер, һәм унда Урал архитектураһы һәм сәнәғәт техникаһы музейы, Екатеринбург һынлы сәнғәт музейы, Һыу ебәреү манараһы һәм ҡала быуаһы урынлашҡан. == Завод ҡорамалдары == 1723 йылдың мартынан 11 сентябргә тиклем 3 саҡрым оҙонлоғондағы, яҙғы үрсем өсөн тәғәйенләнгән һәм ике ярыҡ уйылған, оҙонлоғо 211,1 метр, киңлеге метр 42,7 метр, бейеклеге 6,4 метр бейеклегендәге, быуа ҡорола, һуңыраҡ бут менән көпләнә һәм бут менән түшәлә. 1726 йылда ағымынан 2,5 саҡрым өҫтәрәк Үрге Иҫәт быуаһын барлыҡҡа килтергән запас быуа ҡорола. Ике домна мейесе, ҙур сүкеш фабрикаһы, ҡорос уклад һәм ҡорос фабрикалары, баҡыр иретеү фабрикаһы, баҡыр таҙартыу фабрикаһы һәм башҡа производство биналары төҙөлә<ref name=":1" />. 1724 йылда был ике домна мейесе, 14 крица сүкеше (кричный), таҡтаға әйләндереү (досчатый), йәйеү (плющильный), уклад, ҡорос, якорь, сым, ҡаҙаҡ (сөй) фабрикалары, пушкалар быраулау машиналары, киҫеү станоктартары, домналарға шихта биреүсе күтәреү машинаһы, баҡыр иретеү һәм баҡыр таҙартыу мейестәре менән бергә, баҡыр иретеү фабрикаһы, лаборатория, һәм башҡа ярҙамсы цехтар һәм оҫтаханалар, он тарттырыу һәм ағас бысыу тирмәндәре эш башлай<ref name=":1" />. 1726 йылда квадрат баҡыр тәңкәләр — «платтар» (плита, пластина) етештереүсе [[:ru:Екатеринбургский монетный двор|Аҡса һуғыу («Платный») һарайы]] эш башлай, ә 1728 йылда артабан Мәскәүҙә Аҡса һуғыу йортонда тәңкә һуғыу өсөн ҡулланылған баҡыр түңәрәктәр етештергән. 1726 йылда таш киҫеү етештереүе, 1727 йылда — туҡмаҡ фабрикаһы, 1728 йылда — еҙ һауыт-һаба фабрикаһы, 1729 йылда — ҡалай һәм тишек уйыу фабрикаһы, ҡыңғырау ҡойоу фабрикаһы, 1733 йылда — тимерлек фабрика эш башлай<ref name=":1" />. 1730-сы йылдарҙа заводта 50 юғарынан һуғыусы (верхнебойный) һыу тәгәрмәсе, 22 ҙур сүкеш, 107 һауа өрҙөрөүсе мех, 10 сым станы, пушка-быраулау, прокат һәм киҫеү станы, бысыу тирмәне булған. Быуа секундына 250—500 литр энерия ҡеүәте биргән 1790 -сы йылдарҙа (икәү урынына) 5 крица ҙур сүкеше эшләгән, бер аҙ ваҡытҡа ғына баҡыр етештереү тергеҙелә<ref name=":1" />. Пермь берг-инспекторы П. Е. Томилов мәғлүмәте буйынса, 1808 йылдың ғинуарында Екатеринбург заводының ике яҡтан таш менән көпләнгән, 221,9 метр оҙонлоғондағы, өҫтәрәк 78,9 метр киңлегендәге, үрге яҡта — 53,3 метр, бейеклеге 8,5 метр тәшкил иткән быуаһы булған. Уң яҡ ярҙа 13 боевой һәм 2 мех тәгәрмәстәре ярҙамында эшләүсе 11 горны һәм 10 сүкеше булған, һәм ул «немец ысулы» буйынса йылына 40-50 мең бот тимер таҫма етештергән. Ошо уҡ цехта эшкә яраҡлы булмаған ҡорамалдар (6 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен һәм штыковой горн) торған. Быуаның һул ярындағы таш цехта ҡырлау һәм шымартыу фабрикаһы, ағас бысыу тирмәне урынлашҡан. Икенсе таш цехта ҡаҙаҡ (сөй) һәм етештереү өсөн киҫеү фабрикаһы, тәгәрмәс һәм ҡулса тимере етештереү өсөн йәйеү фабрикаһы, тимерлек, ике алтын йыуыу (ике һыу тирмәне ярҙамында алтын ҡомон йыуыу эшен башҡарған ике толчея һәм 16 пест)<ref name=":1" /> урынлашҡан. === Заводтың быуаһы === Хәҙерге көнгә тиклем Екатеринбург заводынан бүрәнә бура эсенә таш һәм һайланма балсыҡ тултырып яһалған һәм, һыу ағымы тәгәрмәстәргә йүнәлтелгән ике ағас ағыҙғыс тоташтырылған уртала һәм ике яҡ ҡабырғаһында уйымлы, быуаһы һаҡланған. Быуаны Невьян заводының плотина мастеры Л. Злобин проектлаштырған. 1830-сы йылдарҙа быуа М. П. Малахов проекты буйынса киңәйтелә, ә 1886 йылда унда бюсы ҡуйылған сквер асыла һәм Пётр I һәм Екатерина I батшаларҙың бюсы ҡуйыла (1917 йылда был бюстар Ҡала быуаһына ырғытыла). 1958 йылдың 11 мартында П. П. Бажов бюсы ҡуйыла. 1972—1973 йылдарҙа Ю. П. Сердюков проекты буйынса быуа яңынан киңәйтелә һәм гранит менән көпләнә, терәү стенаһына барельефтар ҡуйылған, ә ситенә урал металлургтарының оҫталығын кәүҙәләндергән скульптуралар урынлаштырылған. 1998 йылда быуаның ҡабырға уйымы аша Тарихи музейҙың түбәнге террасаһынан өҫкө майҙансығына үткәүел эшләнә<ref name=":2">{{Книга|автор =|заглавие = Свод памятников истории и культуры Свердловской области|ссылка = |ответственный= ред. В.Е.Звагельская|язык = |издательство =Сократ|место=Екатеринбург |тип = |год = 2007|месяц = |число = |том = 1. Екатеринбург|номер = |страницы =117—118, 288-289|isbn =978-5-88664-313-3}}</ref>. === Екатеринбург заводының госпитале === Шулай уҡ беҙҙең көндәргә тиклем Екатеринбург заводының (Воеводин урамы, 5) госпиталь бинаһы (богадельня) килеп еткән. Таш госпиталь эске ихата формалаштырыусы дүрт корпустан (төньяҡ-көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш, көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш) тора. Төньяҡ-көнсығышында госпиталь үҙе, корпусы, төньяҡ-көнбайышында — аҡса һуғыу экспедицияһы, көньяҡ өлөшөндә — дарыухана, көньяҡ-көнбайышында — пробиркалы лаборатория һәм тире эшкәртеү бүлмәһе урынлашҡан. Шулай уҡ завод төрмәһе була. 1749 йылда был бинала ҡалала тәүге театрлаштырылған тамаша үткән. Корпустарҙың ике төньяҡ фасадф араһында сығыу урыны булған өсмөйөш фронтонлы дүрт колонналы портик урынлашҡан, әммә корпустарҙы 1830-сы йылғы яңынан һүтеп ҡороу эштәренә бәйле, бейек барокко ҡыйығы алып ташлана, ә сығыу-үтеү урындары яңыртыла. Бинала биш инеү-сығыу урыны (көнсығыш яҡтан икәү, төньяҡтан — икәү һәм көньяҡтан — берәү). 1867 йылда ҡала һәм мещан йәмғиәттәре ҡарары буйынса бинала богадельня (туғандары булмаған ҡарттар өсөн приют) ойошторола. 1895 йылда көнбайыш өлөшөнөң икенсе ҡатында Никольский йорт сиркәүе урынлаша, ә 1899 йылда архитектор Ю. О. Дютель проекты буйынса сиркәү өҫтөнә ҡыңғыру ҡуйыла. Әлеге ваҡытта бинала Екатеринбург һынлы сәнғәт музейы урынлашҡан<ref name=":2"/>. == Заводта хеҙмәт итеүселәр һаны == 1734 йылда завод хеҙмәткәрҙәре һаны тәшкил 611 кеше (233 — крепостной мастеровойҙар, 215 — һөргөнгә килтерелгән, 146 — хәрби хеҙмәт рекруттары, 3 —ирекле ялланған эшсе, 14 — сит ил белгесе һәм заводҡа беркетелгән (приписной) крәҫтиән) һәм ярҙамсы эштәр башҡарыусы дәүләт крәҫтиәндәре 5174 беркетелгән (приписной) дәүләт крәҫтиәне тәшкил иткән. 1797 йылда завод эшселәре һаны 267 кешегә тиклем кәмей<ref name=":1" />. == Екатеринбург заводының артабанғы эшмәкәрлеге == XIX быуат башында Үрге Иҫәт металлургия заводының кеш келәймәһе баҫылған «А. Я.-Сибирь» маркаһы менән һатылған ҡыйыҡ ябыу тимере донъя кимәлендә ҙур танылыу ала. Бөйөк Британияла ҡыйыҡтары Үрге Иҫәт тимере менән ябылған йорттар хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған. Предприятиела Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып анизотроп ҡоросо үҙләштерелә. Бындай уңыш 1914 йылда өлгәшелә һәм заводтың эҫе мәлендә {{comment|йәйелгән электр-техник металл|горячекатанный электротехнический металл}} сығарыу буйынса специалләшеүенә килтерә. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, яңы динам цехы эксплуатацияға тапшырыла, уның һөҙөмтәһендә эҫе мәлендә йәйелгән электр-техник металл продукцияның төп төрөнә әйләнә. XX быуаттың 30-сы йылдары уртаһына предприятие Советтар Союзының электр-техник сәнәғәте ихтыяжын тулыһынса тәьмин итә. 1973 йылда заводта Европалағы иң ҙур һыуыҡ көйө йәйелгән трансформатор ҡоросо етештереү комплексы эксплуатацияға индерелә. Һәм предприятие һыуыҡ көйө йәйелгән электр-техник металл сығарыу буйынса специалләшә. Хәҙерге ваҡытта Үрге Иҫәт заводының дауамсыһы — «ВИЗ-Сталь» ЯСЙ-е — Рәсәйҙә һыуыҡ көйө йәйелгән электр-техник ҡорос сығарыусы донъяның алдынғы етештереүселәренең береһе булып тора. Предприятие өлөшөнә трансформатор ҡоросо етештереүҙең рәсәй буйынса яртыһы һәм донъя буйынса 11 % тура килә<ref>[https://www.ekburg.ru/news/10/45432-istoriya-stareyshiy-zavod-ekaterinburga-otmechaet-287-letie/ История: старейший завод Екатеринбурга]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == * {{Китап|автор=|заглавие=Металлургические заводы Урала XVII-XX вв. Энциклопедия|ответственный=глав. ред. Алексеев В.В.|ссылка=http://www.ihist.uran.ru/files/2001_MetallPlants.pdf|место=Екатеринбург|издательство=Издательство «Академкнига»|год=2001|volume=|страницы=191—194|isbn=5-93472-057-0}} * {{Китап|автор=|заглавие=Свод памятников истории и культуры Свердловской области|ссылка=|ответственный=ред. В.Е.Звагельская|издательство=Сократ|место=Екатеринбург|год=2007|том=1. Екатеринбург|страницы=117—118, 288-289|isbn=978-5-88664-313-3}} == Һылтанмалар == * [http://book.uraic.ru/elib/authors/korepanov/sait3/110a.htm Корепанов Н. В раннем Екатеринбурге (1723—1781 гг.)]//СОУНБ им. В. Г. Белинского] * [https://www.ekburg.ru/news/10/45432-istoriya-stareyshiy-zavod-ekaterinburga-otmechaet-287-letie/ История: старейший завод Екатеринбурга] * [https://web.archive.org/web/20241204015632/https://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/news/19801-istoriya-289-let-nazad-na-iseti-vozobnovilos-stroitelstvo-samogo-krupnogo-v-mire-zhelezodelatelnogo-zavoda В XVIII в. был построен самый крупный в мире железоделательный завод на Исети] * [https://eanews.ru/news/articles/ekaterinburgskaya-plotinka Екатеринбургская плотинка] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Рәсәй империяһының металлургия заводтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0mjnxnfnkw8ns79rlxlh1m0ilfwopv8 0 173363 1309136 1278616 2026-11-07T17:49:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309136 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ворошилов районы''' ({{Lang-tt|Ворошилов районы}}, {{Lang-ru|Ворошиловский район}}) — Татарстан АССР составындағы административ-территориаль берәмек. [[1935 йыл|1935]]—[[1957 йыл]]дарҙа ғәмәлдә булған. == Тарих == Ворошилов районы элекке Саллы кантоны территорияһы өлөшөндә [[1935 йыл]]дың [[10 февраль|10 февралендә]] барлыҡҡа килгән. Район исеме [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] дәүләт эшмәкәре, ғәскәр башлығы [[Ворошилов Климент Ефремович|Т.Е. Ворошилов]] ([[1881 йыл|1881]]-[[1969 йыл|1969]]) хөрмәтенә аталған. Яңы барлыҡҡа килгән райондың барлыҡ идаралыҡ органдары [[Теләнсетамаҡ|Теләнсе-Тамаҡ]] [[ауыл]]ында [[1880 йыл]]дарҙа сәнәғәт эшмәкәрләре Халфиндар тарафынан ҡоролған таш йорттарҙа урынлаша. [[1957 йыл]]дың [[29 ноябрь|29 ноябрендә]] Ворошилов районы исеме [[Яңы Юл районы]] тип үҙгәртелә.<ref>[http://nailtimler.com/rayony_pages/tukaevsky_rayon/tukaevsky_rayon_tlyanche_tamak_history.html Чикләрсез татарлар сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202928/http://nailtimler.com/rayony_pages/tukaevsky_rayon/tukaevsky_rayon_tlyanche_tamak_history.html |date=2016-03-04 }}</ref> [[1959 йыл]]дың [[12 октябрь|12 октябрендә]] Яңы Юл районы (элекке Ворошилов районы) юҡҡа сыға, уның территорияһы [[Сарман районы]] составына керетелә.<ref>[http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=24&sid=412658 Краткая справка по административно-территориальному делению Республики Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517162903/http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=24&sid=412658 |date=2014-05-17 }}</ref> == Административ бүленеш == [[1948 йыл]]да Ворошилов районы 20 ауыл Советына бүленгән.<ref>Татарская АССР: Административно-территориальное деление на 1 января 1948 года/ Сост.: Г. С. Губайдуллин. — Казань: Татгосиздат, [[1948]]. — 220 с.</ref> == Шәхестәр == [[1935 йыл]]дан Ворошилов районы [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] комитетының беренсе сәркәтибе булып ''Ғариф Бакиев'', [[1937 йыл|1937]]-[[1938 йыл]]дарҙа ''Гәрәев'', [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] алдынан, һуғыш йылдарында һәм унан һуңғы 50-се йылдарҙа ''Гали Садиков'', [[1954 йыл]]да ''Вәли Ибраһим улы Фәттәхов'' (һуңынан ТАССР аҙыҡ-түлек әҙерләү министры), [[1955 йыл]]дан ''Үзбәк Закиров'' эшләй. Район халыҡ мәғәрифе бүлеге мөдире булып [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] алдынан һәм унан һуңғы [[1949 йыл|1949]]-[[1959 йыл]]дарҙа ''Иван Кириллович Томеев'' эшләй. Район хәстәханаһының баш табибы булып [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] алдында, һуғыш йылдарында, һуғыштан һуң ''Зифа Рәшит ҡыҙы Ғәлләмова'' эшләй. [[Теләнсетамаҡ|Теләнсе-Тамаҡ]] дарыуханаһын ({{Lang-ru|аптека}}) [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа ''Оха Зелиховна Рудковская'' ''(Шарипова)'' етәкләй. Ветеринария хеҙмәте күрһәтеү [[1937 йыл]]дан башлана. Беренсе ойоштороусыһы рәйесе һәм ''Нәжип Хужиәхмәт улы Зәйнуллин'' була. [[1940 йыл|1940]]-[[1942 йыл]]дарҙа баш ветврач булып ''Салихйән Ахунов'', [[1947 йыл]]дан ''Шәйех Йәләлетдин улы Мозафаров'' эшләй. Район ҡулланыусылар йәмғиәте ({{Lang-ru|райсельпо}}) менән [[1938 йыл|1938]]-[[1946 йыл]]дарҙа ''Сабир Кәлимуллин'', [[1947 йыл]]дан ''Фатих Себеш'' етәкселек итә. Район почта һәм элемтә бүлеге етәкселәре булып ''Ғариф Ризатдин'', ''Асбах Ахунов'' эшләй. Райондың милиция бүлеге етәкселәре ''Либерти'', капитан ''Фәхриев'', ''Макаров'', ''Герасимов'', ''Хәсәнов'' була. Төрлө йылдарҙа прокурор булып ''Баранов, Хөсәйенов, Раббани Галимов'' эшләгән. Район [[халыҡ]] [[суд]]ында [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыштан]] һуңғы йылдарҙа ҡаҙый ({{Lang-ru|судья}}) булып ''Хәсәнов, Исрафилов'' эшләй. [[Аэропорт]]тың беренсе директоры ''Анас Нәбиуллин'' булған. Район юл төҙөлөшө бүлеге етәкселәре булып төрлө йылдарҙа ''Печников, Садретдин Кәлимуллин, Газизов, Вәғиз Вәлиев, Гильметдинов'' эшләй. МТС директорҙары булып ''Бакинский, Хәйруллин, Иван Степанович Петров'' эшләй. [[Теләнсетамаҡ|Теләнсе-Тамаҡ]] [[ауыл]]ында [[1929 йыл]]да «Мәғариф» күмәк хужалығы ойошторола. Беренсе рәйесе ''Сабир Мөхәммәтйән улы Кәлимуллин'' ([[1896 йыл|1896]]-[[1976 йыл|1976]]). Район газетаһы «Ворошиловсы»ның беренсе (''1935 йылдан'') редакторы ― Акмал Шәйҙуллин. == Сығанаҡтар == # Сарман районы энциклопедияһы. 1 китап (төҙөүсеһе Дамир Гарифуллин). [[Яр Саллы|Челнинка]]: Волга-ихата, 2000. # Сарман районы энциклопедияһы. 2 китап (төҙөүсеһе Дамир Гарифуллин). [[Яр Саллы|Челнинка]], 2006. # Бишегем: Хәйерсе Тамаҡ (автор-төҙөүселәр Рубис Зарипов, Ландыш Фазуллина). [[Ҡазан|↑]] : Ысын күңелдән, 2012 ISBN 978-5-904735-69-2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Татарстан тарихы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Татарстан)]] fonnqtg1fvggh9di481gpoj3wopkafo 0 174650 1309329 1291835 2026-11-08T10:53:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309329 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ирина Федоровна Влах''' ({{Lang-mo|Irina Vlah}}, {{Lang-gag|İrina Vlah}}; [[26 февраль]] [[1974 йыл|1974]], [[Комрат]], Комрат районы, [[Молдавия Совет Социалистик Республикаһы|Молдавия ССР-ы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Молдова|Молдавия]] дәүләт сәйәси эшмәкәре. Молдавияла Гагузия Автономиялы округтың башканы (башлығы)<ref name="Победа - rg.ru">[http://www.rg.ru/2015/03/23/vlah-anons.html Ирина Влах победила на выборах главы молдавской Гагаузии.] «[[Российская газета]]» // rg.ru (23 марта 2015 года)</ref><ref name="Победа - lenta.ru">[http://lenta.ru/news/2015/03/23/gagauzia/ Ирину Влах избрали башканом Гагаузии в первом туре.] «[[Лента.ру]]» // lenta.ru (23 марта 2015 года)</ref><ref name="Победа - ria.ru">[http://ria.ru/world/20150323/1053921939.html Действующий башкан Гагаузии поздравил Ирину Влах с победой на выборах.] «[[РИА Новости]]» // ria.ru (23 марта 2015 года)</ref> һәм Молдова Республикаһы хөкүмәте вазифаһы буйынса ағзаһы<ref>Ирина Влах рассказала о своих впечатлениях и первоочередных задачах на посту главы автономии. {{Wayback|url=http://newsmoldova.md/24032015/lenta-novostej/91239.htm|date=20150402114303}} Информационное агентство «Новости-Молдова» // newsmoldova.md (24 марта 2015 года)</ref> ([[2015 йыл]]дың [[15 апрель|15 апрел]]енән<ref name="Инаугурация">[http://totul.md/ru/newsitem/737458.html Инаугурация Ирины Влах на пост башкана Гагауз Ери.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223074225/http://totul.md/ru/newsitem/737458.html |date=2016-02-23 }} // totul.md (15 апреля 2015 года)</ref>). 2005 йылдан 2015 йылға тиклем Молдавия парламенты депутаты. Кишинёвта йәшәй. == Биографияһы == Ирина Федоровна Влах Молдавия ССР-ының Комрат ҡалаһында 1974 йылдың 26 февралендә хеҙмәткәрҙәр этник [[Ғағауздар|гагауз]] һәм болгар ҡатыны ғаиләһендә тыуған. === Белеме === [[1991 йыл]]дан алып 1996 йылға тиклем Комрат дәүләт университетының юридик факультетында уҡый 2001 йылдан 2008 йылға тиклем Молдова Республикаһы Фәндәр академияһы янындағы докторантурала уҡый. [[2008 йыл]]да «Современная концепция развития государственной службы в Республике Молдова» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Дәүләт идараһы даирәләренә, Молодова Республикаһының милләт-ара тыныслығын нығытыу һәм рус телле халыҡтарҙың хоҡуғын яҡлауға ҡағылған бер нисә ғилми баҫманың авторы. === Профессиональ эшмәкәрлеге === [[1996]]—[[2003 йыл]]дар — Гагаузия АТО һалым инспекцияһы юрисы. [[2003]]—[[2005 йыл]]дар — Гагаузия Автономиялы окургы башҡарма комитетының юридик бүлеге начальнигы. '''Сәйәси эшмәкәрлеге''' [[2005]]—[[2009 йыл]]дар — Молдова Республикаһы XVI саҡырылыш Парламенты депутаты, хоҡуҡ мәсьәләләре, тәғәйенләүҙәр буйынса комиссия ағзаһы. [[2009 йыл]]дан — Молдова Республикаһы XVIII саҡырылыш Парламенты депутаты, хоҡуҡ мәсьәләләре, тәғәйенләүҙәр буйынса комиссия ағзаһы. [[2009]]—[[2010 йыл]]дар — Молдова Республикаһының XVIII саҡырылыш Парламенты депутаты, хоҡуҡ мәсьәләләре, тәғәйенләүҙәр буйынса комиссия ағзаһы. [[2010]]—[[2014 йыл]]дар — Молдова Республикаһы XIX саҡырылыш Парламенты депутаты, МР Парламентының даими бюро ағзаһы. 2014—2015 — Молдова Республикаһы XX саҡырылыш Парламенты депутаты, кеше хоҡуҡтары һәм этник-ара мөнәсәбәттәр буйынса комиссия ағзаһы. [[2007 йыл]]дан [[2015 йыл]]дың 27 ғинуарына тиклем — Комратта район партия ойошмаһы етәксеһе, коммунистар партияһының Үҙәк комитет ағзаһы. 2010 йылдан 2015 йылдың ғинуарына тиклем ПКРМ юғары партия органы — Сәйәси башҡарма комитетта була. [[2008 йыл]]дың 3 апреленән бойондороҡһоҙ дәүләттәр союзының Парламент-ара ассамблеяһы советы ҡарары менән БДБ ағзалары - дәүләттәр араһындағы интгерацион бәйләнештәрҙе нығытыуы өсөн почет грамотаһы менән бүләкләнә. 2010 йылда Гагаузия автономиялы округ башканы һайлауҙарында үҙ көсөс һынап ҡарай. Һайлауҙа өс көнәркәш ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта Ирина Валх менән уның оппоненты араһында айырма 300-ҙән ашыу тауыш тәшкил итә, был оппоненттар тарафынан административ ресурстарҙы һәм «ҡара» һайлау технологияларын ҡулланыу менән аңлатыла<ref>Выборы Башкана Гагаузии 2010 года / alegeri.md.&#x20; www.e-democracy.md.&#x20;<small>Дата обращения: 25 августа 2019.</small></ref>. 2014 йылда Гагаузия АТО территорияһында Таможня союзына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәреү инициаторҙарының береһе була. Референдум һөҙөмтәләре буйынса автономияның 98 процент халҡы көнсығыш векторҙы хуплай. 2015 йылдың 22 мартында Гагаузия АТО башканы һайлауҙарында еңеп сыға, беренсе турҙа 51,11 процент тауыш йыя. Һайлауҙар еңел булмағанлығы тураһында ла фекерен әйтә<ref>[http://eawfpress.ru/press-tsentr/news/forum/irina-vlakh-gagauziya-lomaet-patriarkhalnye-stereotipy/ Ирина Влах: «Гагаузия ломает патриархальные стереотипы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607025708/http://eawfpress.ru/press-tsentr/news/forum/irina-vlakh-gagauziya-lomaet-patriarkhalnye-stereotipy/ |date=2023-06-07 }}</ref>. [[2019 йыл]]да Гагаузия башлығына рекордлы (90%) тауыш менән яңынан һайлана<ref>Вице-премьер России поздравил Влах с победой на выборах главы Гагаузии. РИА Новости (20190701T0938+0300Z). <small>Дата обращения: 25 августа 2019.</small></ref>. [[2021 йыл]]дың [[4 март]]ында Молдова хәүефһеҙлегенең юғары советынан сығарыла<ref>Башкан Гагаузии исключена из состава Высшего совета безопасности (рус.) ''' (неопр.)''' ?. ''NOI MD'' (4.03.2021).</ref> . «Был бик көтөлмәгән сигнал. Беҙ ҙә, бындай ҡарар ҡабул ителгәнен аңламаныҡ. Нимәлер барғанын күрҙек, ләкин быны аңлата алмайбыҙ», - тип аңлата Гагаузияның башканы уның ВСБ-нан президенттың бушатыуын<ref>Guvernatoarea singurei autonomii din tara (рум.). ''Unimedia'' (4.03.2021).</ref> . Гагаузия башканы шулай ук Молдованың рус телле дөйөм мәғлүмәт сараларында кире реакция уята, уның журналистары Майи Сандуның «уйланылмаған сәйәсәте» арҡаһында автономиялы төҙөлмәлә сепаратистик кәйефтәрҙең арытуы тураһында белдерә<ref>Политика Майи Санду может привести к необратимым последствиям: в Комрате вспоминают лозунги 1990 года (рус.) ''' (неопр.)''' ?. ''www.vedomosti.md''. <small>Дата обращения: 11 марта 2021.</small></ref>. == Наградалары == * «Рус Православие сиркәүенең терегеҙелеүенә 100 йыл тулыуы иҫтәлегенә» юбилей миҙалы (2018 йылдың 1 марты)<ref>[http://gagauzinfo.md/index.php?newsid=39823 Патриарх Московский и Всея Руси удостоил башкана юбилейной медали Русской Православной церкви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517153417/http://gagauzinfo.md/index.php?newsid=39823 |date=2018-05-17 }}</ref>. == Хеҙмәттәре == кого и культурного развития АТО Гагаузия», Региональная научно-практическая конференция 12 января 2004 года, р. 269—281 (0,9 с.а.). Ирина Влах. Должностные лица в системе государственной службы и местного публичного управления. «Укрепление местного самоуправления и повышение эффективности судебной власти в процессе демократического преобразования Молдовы». Республиканская научно-практическая конференция, 9 ноября 2005 г., р. 51-65 (1.0 с.а.). Ирина Влах. Юридическая ответственность на государственной службе в Республике Молдова. «Наука. Культура. Образование» Международная научно-теоретическая конференция, посвященнаИрина Влах. Международное правовое и организационное сотрудничество Республики Молдова в области государственной службы. «Конституционное развитие Республики Молдова на современном этапе», Международная научно-практическая конференция 23-24 января 2004 года в городе Бельцы, р. 220—228 (0,6 с.а). Ирина Влах. Налоговая инспекция АТО Гагаузии: проблемы и перспективы влияния на экономическое развитие региона. «Актуальные проблемы экономичеся 15-летию Комратского государственного университета, 10 февраля 2006 года, р. 80-83 (0,3 с.а.). Ирина Влах. Государственная служба в системе власти. « Academia de Administrare Publică — centru naţional de formare şi perfecţionare a personalului din serviciul public», conferinţă ştiinţifico-practică, mai 2006, р.68-71 (0,2 с.а.). Ирина Влах. Проблемы государственной службы и её эффективность. Закон и жизнь, № 11, 2006, с. 28-3 (0,3 с.а.). Ирина Влах. Государственная должность: о некоторых дискуссионных вопросах. Закон и жизнь, № 12, 2006, р. 18-20 (0,2 с.а.). Ирина Влах. Международно- правовое сотрудничество и использование зарубежного опыта в сфере государственной службы. Закон и жизнь, № 2, 2007, р. 22-24 (0,2с.а.). Ирина Влах. Принципы Конституции, определяющие основания государственной службы Республики Молдова (некоторые теоретические размышления). Закон и жизнь, № 6, 2007, р.21-24 (0,3с.а.). Ирина Влах. Государственная служба: векторы и технологии её взаимодействия с институтами гражданского общества. «Курсом развивающейся Молдовы», III Российско- Молдавский симпозиум, « Традиции и инновации соционормативной культуре молдован и гагаузов», 2008 год, г. Комрат, р. 89-96. Ирина Влах. Местная демократия и её реализация. « Курсом развивающейся Молдовы» М. 2009, стр.188-194 Том. 5. Ирина Влах. «Государственное управление: его структура и сущность (некоторые научно-теоретические аспекты)». Закон и жизнь, стр.16-19. Ирина Влах. « Государственная служба и государственное управление», Закон и жизнь. Ирина Влах. «Принципы служебного поведения государственного служащего», Закон и жизнь, октябрь 2009 г., стр. 24-28. Ирина Влах. «Функции государства и государственного управления», Закон и жизнь, ноябрь 2009 г., стр. 26-28. Ирина Влах. О концептуальных основах организации государственной службы Республики Молдова: Учебное пособие. 2009. 158 стр. Ирина Влах. «Роль женщин в политической жизни общества» Республиканская научно-практическая конференция « Femeile din Moldova», Chişinău 2010 стр.36-41, 25.03.2010. Ирина Влах. «Актуальные аспекты противодействия пыткам в международно- правовых аспектах» , Круглый стол. Комрат, 14 мая 2010 г. «Противодействия к пыткам» Ирина Влах (автор и составитель). Международное и национальное законодательство по борьбе с пытками. (сборник). Институт демократии. — Комрат: Институт демократии, 2010. 124 стр. Выборы в Молдове (сборник). Составитель: Ирина Влах; Национальный институт женщин Молдовы «Равноправие», 2010. — 348 стр. Ирина Влах. « Право женщин на равное участие в политике». Materialele Conferinţei ştiinţifico-practice internaţionale, 17 septembrie 2010, mun.Bălţi-Respectarea drepturilor omului- condiţie principală în edificarea statului de drept în RM- Chişinău — 2010 г., стр. 164—169 Ирина Влах. «Волонтерская деятельность как форма участия молодежи в общественной жизни». Международная научно-практическая конференция «Гражданское общество Молдовы: проблемы и перспективы», организованная 20.01.2011 г. Институт демократии при поддержке Балканского траста демократии — проекта немецкого фонда Маршалла (США). г. Комрат, 2011. стр.14-21 Ирина Влах, Владислав Негру «Аспекты взаимоотношений гражданского общества и органов государственной власти». Там же см. выше стр.132-136. Ирина Влах, Андрей Борщевский «Государственная политика в области защиты прав национальный меньшинств». Республиканская научная конференция «Проблемы истории и права евреев Молдовы» организована институтом иудаки (Молдова) 2 июня 2011 года. Кишинев 2011. Стр. 6-13. Ирина Влах, Андрей Борщевский «Концепция национальной политика РМ: предпосылка построения толерантного общества». Сборник научных трудов института иудаики. Выпуск 1. Кишинев 2011. Стр.43-50. Брошюра «Европейская Хартия местного самоуправления». Автор и составитель Влах И., 2011 год, 40 стр. Ирина Влах, Андрей Борщевский «Государственная политика Молдовы в области сохранения национальной культуры этнических меньшинств (на примере еврейского и гагаузского населения)». Сборник научных трудов института иудаики. Выпуск II. Кишинев 2011. Стр. 41-50. Ирина Влах. «Женщины в политической жизни: Парламент Молдовы». Республиканская конференция, 17 ноября 2011 года, Кишинев. Стр.4-12. Ирина Влах, Андрей Борщевский. «Этногосударственная политика в сфере межнациональных отношений (характеристика законодательных актов)». «Диалог культур — культура диалога»: материалы X юбилейной международной научно-практической конференции, Кострома, 5-10 сентября 2011 г. (под ред. Л. Н. Ваулиной. — Кострома; Дармштадт; Минск; Могилев; Познань; Ванадзор: КГУ им. Н. А. Некрасова). }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.parlament.md/StructuraParlamentului/Deputies/tabid/87/Id/42/language/ro-RO/Default.aspx Биография Ирины Влах на сайте Парламента Молдавии.] // parlament.md * Биография Ирины Влах на официальном сайте [http://vlah.md/index.php?do=static&page=o-irine-vlah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404190652/http://vlah.md/index.php?do=static&page=o-irine-vlah |date=2016-04-04 }} vlah.md * Биография Башкана АТО Гагаузия на официальном сайте Гагаузии [http://gagauzia.md/pageview.php?l=ru&idc=429&id=308] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212129/http://gagauzia.md/pageview.php?l=ru&idc=429&id=308 |date=2016-03-04 }} gagauzia.md [[Категория:Молдавия парламенты депутаттары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Молдавияла тыуғандар]] [[Категория:Молдова шәхестәре]] 9n26q9b1a47izxysrcz8dz11tvdc33z 0 175430 1309285 1279916 2026-11-08T07:09:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309285 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Злобин Николай Анатольевич''' ([[16 декабрь]] [[1931 йыл]] — [[9 май]] [[1997 йыл]]) — СССР-ҙың төҙөлөш тармағы алдынғыһы, йәмәғәтсе. СССР Юғары Советының IX—XI саҡырылыш депутаты (1974—1989), СССР Юғары Советының Президиум ағзаһы. Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971,1985). == Биографияһы == Никола́й Анато́льевич Зло́бин 1931 йылдың 16 декабрендә Тамбов өлкәһенең Ламский районы (хәҙер Сосновка районы) Дельная Дубрава ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тыуған ауылы мәктәбендә тамамлай. 1949 йылда армия сафына алына, батарея старшинаһы булып хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң төҙөүсе булып эшләй башлай. 1958 йылда Мәскәү ҡалаһы янындағы яңы төҙөлөшкә — буласаҡ Зеленоград ҡалаһын төҙөүгә килә. Тәүге йылдарҙа — ташсы, һуңынан комплекслы бригада етәксеһе була. == Эшмәкәрлеге == СССР-ҙа торлаҡ төҙөүҙә бригада подряды беренсе тапҡыр Злобин бригадаһы тарафынан ҡулланыла, ул 1970 йылда Зеленоградтағы «Зеленоградстрой» тресына ҡараған 14 ҡатлы корпусты төҙөүҙә ҡатнаша. Был тәжрибә аҡса экономиялау һәм объектты ваҡытынан алда тапшырыу мөмкинлеге бирә. Бригада подряды ысулы КПСС Үҙәк Комитеты тарафынан хуплана һәм башҡа төҙөлөштәргә лә индерелә. Артабан бындай алым киң танылыу ала һәм илдәге күп объекттарҙы төҙөүҙә ҡулланыла. 1980 йылда Николай Анатольевич бригадаһы ошо ысул менән 25 бина төҙөй. Уларҙы сафҡа индереү ваҡыты 1600 көнгә ҡыҫҡара, сығымдар 267 мең һумға кәмерәк була. Зеленоградта Н. А. Злобин етәкселендәге бригада тиҫтәләгән бина: бер нисә сәнәғәт объекты, балалар баҡсаһы, мәктәп, 4780 ғаиләгә торлаҡ төҙөй. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971,1985) * Ике [[Ленин ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * Миҙалдар * СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1975) * СССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе * ГДР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе == Хәтер == * «Мостопромстрой» ҡарамағындағы «Йәш төҙөүсе» балалар-һауыҡтырыу лагерына атҡаҙанған төҙөүсенең исеме бирелә. * 2008 йылда Зеленоградта 1-се биҫтәнең 4900 номерлы проезды Николай Злобин исеменә үҙгәртелә. * Мәскәү ҡалаһының 50-се Политехник колледжы Н. А. Злобин исемен йөрөтә. Был уҡыу йортонда атҡаҙанған төҙөүсегә арналған музей бар. * 2009 йылдың 29 октябрендә Зеленоград ҡалаһының 129 корпусына төҙөүсе хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=11999|star = Labor}} * ''Игорь Быстров''. [https://web.archive.org/web/20040923172240/http://mzel.narod.ru/history/29.htm История города. Очерк № 29: Год 1970. Рабочий Николай Злобин] // Зеленоград сегодня * ''Елена Максимченко''. [http://www.zelenograd.ru/doc/read.php?id=189 Интервью с внучкой Н. А. Злобина, одного из первых строителей Зеленограда] // Зеленоград.ru * [http://zelzritel.ru/zlobin.html Бригадный подряд Николая Анатольевича Злобина] (подборка фотографий из архивов, вырезок из газет и журналов) // Zеленоградский Zритель * ''[[Сериков, Владислав Пахомович|Сериков В. П.]]'' [https://web.archive.org/web/20210525182440/http://makarenko-museum.ru/lib/Serikov/Serikov_VP_Dogovor_po_sovesti_1986.pdf Договор по совести]. М.: Роман-газета, 1986; (неоднократное упоминание Н. А. Злобина и его бригады) * ''Шупа-Дуброва И.Ф., Цветков Л.А.'' [https://web.archive.org/web/20210525182437/http://makarenko-museum.ru/lib/Labour/Shupa-Dubrova_IF%2C_Tsvetkov_LA_Brigadny_podryad_Rasskaz_o_neth_%26_chel_1973.djvu Бригадный подряд. Рассказ о методе и человеке]. Мурманск: Мурманское книжное издательство, 1973. 128 с. (неодн. упоминание бригады Н.А. Злобина (со с. 30) и сравнение особенностей его подхода с опытом бригады В.П. Серикова). * ''Сериков В.П., Миронов Ю.Н.'' [https://web.archive.org/web/20210525182439/http://makarenko-museum.ru/lib/Labour/Serikov_VP_Mironov_YuN_Krutye_vysoty_1980.pdf Крутые высоты. (Диалоги о бригадном подряде по материалам телевизионных передач "На стройках пятилетки")]. Серия "Герои десятой пятилетки". М.: Стройиздат, 1980. 152 с. (Н.А. Злобин принимал участие в упомянутых передачах и в книге приведены его ответы и высказывания по ряду вопросов). * [https://web.archive.org/web/20140413165315/http://zlngrd.ru/sights/31788.html Памятник-бюст Н. А. Злобину] и [https://web.archive.org/web/20141221195208/http://www.zlngrd.ru/sights/31802.html памятная доска] на сайте «Достопримечательности Зеленограда» * [http://www.mospromstroy.com/about/history/zlobin/ Об авторах бригадного подряда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220020338/http://www.mospromstroy.com/about/history/zlobin/ |date=2020-02-20 }} на портале Моспромстроя. Таковым почему-то (видимо, по незнанию или в расчёте на невежество читателей) назван Сергей Тимофеевич Дементьев, начальник управления «Зеленоградстрой». * [http://moscow-tombs.ru/1997/zlobin_na.htm Могила Н. А. Злобина] 08nrm2l1ck4gv99yer01v5dfe26h4bi 0 175559 1309201 1305856 2026-11-07T22:34:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309201 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй (Миңлегәрәй) улы''' ([[17 декабрь]] [[1913 йыл]] — ? [[октябрь]] [[1994 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның артиллерия-миномёт полкы штабы начальнигы, гвардия майоры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1-се (1943) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/511-gareev-minigul-mingareevich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112 кавлерийской дивизии» Личный состав. Гареев Минигул Мингареевич]</ref>. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. == Биографияһы == Миңлеғол Миңлегәрәй улы Гәрәев [[1913 йыл]]дың 17 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]]<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]]</ref> [[Хөсәйен (Дәүләкән районы)|Хөсәйен]] (башҡа сығанаҡтарҙа [[Иҫке Яппар]]) ауылында тыуған. Ата-әсәһен хәтерләмәй. Атаһы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәләк була, әсәһе ташлап китә. Миңлеғол атаһы яҡлап апаһы һәм өләсәһе тәрбиәһендә үҫә<ref>[http://парус.дети/wp-content/uploads/2020/05/КНИГА-ПАМЯТИ.pdf Книга Памяти. Минигул Гареев. «ЦДТ Парус» Уфа-2020 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411234242/https://xn--80a3aeej.xn--d1acj3b/wp-content/uploads/2020/05/%D0%9A%D0%9D%D0%98%D0%93%D0%90-%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%AF%D0%A2%D0%98.pdf |date=2025-04-11 }}</ref> 1935 йылда [[Өфө ҡалаһы]]ның хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 1937 йылда [[Ленинград]] артиллерия училищеһын тамамлай. Һуғыш башланыр алдынан [[Хабаровск крайы]]нда хеҙмәт иткән була. Йәш лейтенантты командование [[Новосибирск]] Хәрби академияһына уҡырға ебәрергә була, ләкин Миңлеғол Гәрәев һуғышҡа ебәреүҙәрен һорай. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында [[Волга]]нан алып [[Эльба]]ға тиклем һуғыш юлдарын үтә. Тәүҙә 313-сө кавлерия полкы батареяһының командир ярҙамсыһы, 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионының 76 миллиметрлы орудие батареяһы командиры, артабан артиллерия-миномёт полкының штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. [[Советтар Союзы Геройы]] генерал-майор [[Белов Григорий Андреевич|Григорий Белов]] «Путь мужества и славы» китабында былай тип яҙа: {{Цитата|Иртәнсәк алғы һыҙыҡты тикшергәндә, асыҡ яланда саҡ ҡына ҡалҡыу урында батарея командиры лейтенант Миңлеғол Гәрәевтың яҡшы йәшеренгән күҙәтеү пунктына тап килдем,|}} — ти. Генерал күҙәтеү пунктында бөтә нәмәнең уйланып эшләнеүе: телефонист һәм радистың урыны, иҫәпләү өсөн өҫтәл, ял итеү өсөн һикегә тиклем ҡуйылыуын билдәләй. Гәрәев генералды урын һәм ут нөктәләре менән ентекле таныштыра, уның һорауҙарына тыныс, ышаныслы итеп яуап бирә. Артабан Григорий Белов Гәрәевтың батареяһы һәр ваҡыт һуғышҡа әҙер булыуын, күрһәткән батырлығын тасуирлай. {{Цитата|Дошмандың көслө ут аҫтында Олым йылғаһы аръяғында фашистарҙың батареяһын юҡ итә, пехотаһына үлемесле ут аса, уның батареяһы ҡаршыһында гитлерсыларҙың тотош батальоны ерҙә ятып ҡала<ref>{{китап |автор=Григорий Белов |заглавие= «Путь мужества и славы» |место=Өфө |издательство= |год=1978 й |страницы=34-се б.}}</ref>.|}} Григорий Белов дивизия менән командалыҡ иткәндә, Миңлеғол Гәрәевты полк штабы начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр, уға майор хәрби дәрәжәһе бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГареев%26first_name%3D Наградной лист Гареева Минигул Гареевича. Орден Красного Знамени]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (1942) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) * 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945) * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101512852/? Наименование награды Гареева Минигул Мингареевича{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709203825/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101512852/ |date=2021-07-09 }}</ref>(1945) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы == Һуғыштан һуңғы яҙмышы == Миңлеғол Гәрәев һуғыштан һуң [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның тарих-филология факультетын тамамлай. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Суҡраҡлы]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә [[урыҫ теле]] һәм [[Урыҫ әҙәбиәте|әҙәбиәте]], [[тарих]] фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй. == Ғаиләһе == Һуғышҡа тиклем өйләнгән, өс балаһы тыуған була. Һуғыштан һуң тағы дүрт балаға ғүмер бүләк итәләр. Өс ҡыҙы уҡытыусы һөнәрен һайлай. Данлыҡлы яугирҙың ырыуын ейән-ейәнсәрҙәре дауам итә. == Әҙәбиәттә == [[Әхтәм Ихсан]] Башҡорт атлы дивизияһы хаҡында «Саҡма тояҡ аттарҙа» шәхси күҙәтеүҙәр һәм тарихи документтар нигеҙендә яҙылған китабында Миңлеғол Гәрәев тураһында ла яҙып китә: {{Цитата|Бик ҙур дәрт һәм берҙәмлек менән артиллерия дивизионы фашистарҙың иҙмәһен иҙергә тотондо. Батарея командирҙарынан Миңлеғол Гәрәев, Георгий Шелабутин, Дмитрий Рябовтарҙың орудиелары танкыларға ҡаршы уттан ҡойма күтәрҙеләр. Миномёт батареялары гитлерсы пехотаны ергә түшәне<ref>{{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=52-се, 127-се б.б }}</ref>.|}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/511-gareev-minigul-mingareevich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гареев Минигул Мингареевич]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689816/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГареев%26first_name%3D Наградной лист Гареева Минигул Мингареевича. Орден Красного Знамени]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} *[https://web.archive.org/web/20210709203825/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero101512852/ Наименование награды Гареева Минигул Мингареевича]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * {{китап |автор=Григорий Белов |заглавие= «Путь мужества и славы» |место=Өфө |издательство= |год=1978 й |страницы=34-се б.}} * {{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=52-се, 127-се б.б }} * [http://парус.дети/wp-content/uploads/2020/05/КНИГА-ПАМЯТИ.pdf Книга Памяти. Минигул Гареев."ЦДТ Парус" Уфа-2020 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411234242/https://xn--80a3aeej.xn--d1acj3b/wp-content/uploads/2020/05/%D0%9A%D0%9D%D0%98%D0%93%D0%90-%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%AF%D0%A2%D0%98.pdf |date=2025-04-11 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:1994 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] sopv9ls7tcayk3r5j06w1yibyn75n8y 0 177145 1309161 1281085 2026-11-07T19:41:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309161 wikitext text/x-wiki '''Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты ('''рус. '''''Центральный научно-исследовательский институт геодезии, аэросъёмки и картографии'',''' ҡыҫҡ''.'' '''''ЦНИИГАиК'')''' — 1928—2013 йылдарҙа Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенә ҡараған һәм [[геодезия]], [[картография]] һәм аэрофотосъёмка өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән ғилми-тикшеренеү институты. == Эшмәкәрлек йүнәлештәре == 1928 йылда мәшһүр ғалим, геодезист Феодосий Николаевич Красовский тарафынан асыла. Институттың бурыстарына Ерҙең гравитацион яланын, күләмдәрен, һынланышын астрономик-геодезик, гравиметрик һәм спутниктан алынған бирелмәләр буйынса асыҡлау, шулай уҡ хәҙерге осорҙа [[Плиталар тектоникаһы|ер ҡабығының хәрәкәтләнеүен]] өйрәнеү инә. Аэросъёмка һәм фотограмметрия эштәренең теоретик һәм ғәмәли яҡтарына, уларҙы топографик [[Географик карта|карталар]] һәм пландар төҙөүҙә һәм яңыртыуҙа ҡулланыуға институт эшмәкәрлегендә айырым урын бирелә. Институтта шартлы тамғалар һәм билдәләр эшләнә, улар топографик пландарҙа һәм карталарҙа 1:500-ҙән 1:10000-гә тиклемге масштабтарҙа оҙаҡ йылдар буйы ҡулланыла. 1978 йылда илле йыллыҡ юбилейы айҡанлы институтҡа уның нигеҙ һалыусыһы Ф. Н. Красовский исеме бирелә һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]]<nowiki/>» ордены тапшырыла. 2013 йылдың 19 июлендә «Геодезия, картография һәм аралыҡ бирелмәләре инфраструктураһы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы ойошторола, «Ф. Н. Красовский исемендәге „Почет Билдәһе“ орденлы Геодезия, аэросъемка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт унитар предприятиеһы — «ЦНИИГАиК» ФДУП та уның составына инә<ref>{{Cite web|url=https://rosreestr.ru/site/about/struct/podvedomstvennye-organizatsii/fgbu-federalnyy-nauchno-tekhnicheskiy-tsentr-geodezii-kartografii-i-infrastruktury-prostranstvennykh|title=Официальный сайт Росреестра|accessdate=2015-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170724184553/https://rosreestr.ru/site/about/struct/podvedomstvennye-organizatsii/fgbu-federalnyy-nauchno-tekhnicheskiy-tsentr-geodezii-kartografii-i-infrastruktury-prostranstvennykh/|archivedate=2017-07-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724184553/https://rosreestr.ru/site/about/struct/podvedomstvennye-organizatsii/fgbu-federalnyy-nauchno-tekhnicheskiy-tsentr-geodezii-kartografii-i-infrastruktury-prostranstvennykh/ |date=2017-07-24 }}</ref>. == Һылтанмалар == * [http://cgkipd.ru/ Официальный сайт ФГБУ «Центр геодезии, картографии и ИПД»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110175019/http://cgkipd.ru/ |date=2018-01-10 }} * [https://web.archive.org/web/20211027164519/https://cgkipd.ru/history/cniigaik Страница ЦНИИГАиК на сайте ФГБУ «Центр геодезии, картографии и ИПД»] * [https://web.archive.org/web/20180308214332/https://geod.ru/ Управление геодезических исследований ФГБУ «Центр геодезии, картографии и ИПД» (геодезический отдел ЦНИИГАиК)] [[Категория:Геодезия]] [[Категория:Рәсәй ойошмалары]] i37w1lt3vud8emoepuuxpote8m57wgj 0 177433 1309330 1285127 2026-11-08T11:42:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309330 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ирназаров Илгиз Рәшит улы''' ([[1963]]) — ғалим-генетик-иммунолог, [[Польша]] Фәндәр академияһының Ихтиобиология һәм аквакультура институты етәксеһе<ref>[https://bez-bashkorttar.ru/famous/ilgiz-irnazarov Ирназаров Ильгиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210901105049/https://bez-bashkorttar.ru/famous/ilgiz-irnazarov |date=2021-09-01 }}</ref>. == Биографияһы == Илгиз Рәшит улы Ирназаров [[1963 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡоростан]]дың баш ҡалаһы [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы]]нда уҡый, спорт менән шөғөлләнә. 1981—1986 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның биология факультетында уҡый. Һөнәре — «биолог-ихтиолог, биология һәм химия уҡытыусыһы». Университеттың III курсында специализация һайлау мөмкинлеге бирелгәс, йәйге экспедицияларға йөрөү маҡсаты менән, ихтиология һөнәрен һайлай. Университетта факультеттың «Биолог» гәзите мөхәррире була. [[Германия Демократик Республикаһы]]нда, СССР һәм Варшава килешеүе илдәре студенттарының йәйге лагерында ҡатнаша, шунда Барбара тигән поляк ҡыҙы менән таныша. [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң, 1 йыл [[Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы]]нда биология предметын уҡыта. Өйләнә, Польшаға китә. Поляк телен тиҙ арала өйрәнә. Илгиз Рәшит улы әлеге көндә ғаиләһе менән Бельско-Бяла ҡалаһында йәшәй (Болек һәм Лелек тураһындағы билдәле йәнһүрәт ошонда төшөрөлгән). Йәш белгесте ихтиобиология һәм аквакультура институтына эшкә алалар. Варшавала Матей Журковский етәкселегендә аспирантура тамамлай. [[1994]] йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Институттың тикшеренеү объекттары йәмле урмандар араһында һәм быуалар янында урынлашҡан. Илгиз Рәшит улының төп ҡыҙыҡһыныуы — балыҡтарҙың аквакультураһы һәм иммуногенетикаһы. Ирназаров Илгиз Рәшит улы үҙенең һөнәри йүнәлеше буйынса ике йыл дауамында Японияла ла эшләп ҡайта. Унда һөмбаш (лосось) ғаиләһе балыҡтарының үҙенсәлектәрен өйрәнә. [[2011 йыл]]дан Ихтиобиология һәм аквакультура институтының етәксеһе булып эшләй.<ref> [https://www.bashinform.ru/detalno/1515015/ Ильгиз Ирназаров: Исследования иммуногенетики рыб помогает в поисках лекарств от Сovid-19. 30 октября 2020 года]</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == Илгиз Ирназаров етәкләгән халыҡ-ара европа консорциумы составында ул хеҙмәт иткән институт төрлө төр балыҡтарҙың ДНК һәм РНК эҙмә-эҙлеклелеген уҡыу бурысы алған AquaFAANG проектында ҡатнаша. Польша фәндәр академияһы составындағы Ихтиология һәм аквакультура институты быуаларҙа сөсө һыуҙа йәшәүсе балыҡтарҙы үрсетеү һәм өйрәнеү, ялан шарттарында балыҡтарҙың сирҙәргә тотороҡлоғон баһалау менән шөғөлләнә, балыҡтарҙың экотоксикологияһы, иммунологияһы һәм генетикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә<ref> [https://www.bashinform.ru/detalno/1515015/ Ильгиз Ирназаров: Исследования иммуногенетики рыб помогает в поисках лекарств от Сovid-19. 30 октября 2020 года]</ref>. == Ғаиләһе == Илгиз Рәшит улы [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] профессоры, социология фәндәре докторы Ирназаров Рәшит Исмәғил улы ғаиләһендә тыуған. Атаһы башта Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта. Әсәһе полиграфия техникумы уҡытыусыһы була. Роза туғаны Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. Илгиз Рәшит улы ҡатыны Барбара менән өс бала тәрбиәләп үҫтерҙе. Ҡыҙҙары Александра Шотландияла Глазго университетын, артабан — Лондонда магистратураны тамамлай. Информация, психология һәм экономика өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, доктор дәрәжәһенә өлгәшкән. Англиялағы Leeds University уҡый. Уртансы улы Камил Катовице университетында һәм Краков фәнни-техник университетында уҡый, һөнәре буйынса геолог һәм инженер, шәхси фирмала эшләй. Кинйә улы Роберт, Англиялағы Leeds University уҡып, магистр дәрәжәһенә өлгәшә. Уҡыу барышында ҡытай теле менән мауыға һәм Пекинда ҡытай телен 1 йыл өйрәнеү өсөн стипендияға лайыҡ була, ләкин коронавирус менән бәйле, әлегә онлайн шөғөлләнә<ref>[https://www.bashinform.ru/detalno/1515015/ Ильгиз Ирназаров: Исследования иммуногенетики рыб помогает в поисках лекарств от Сovid-19. 30 октября 2020 года]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Биология фәндәре докторы]] ([[1994]]) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ирназаров Рәшит Исмәғил улы]] == Һылтанмалар == * [https://www.bashinform.ru/detalno/1515015/ Ильгиз Ирназаров: Исследования иммуногенетики рыб помогает в поисках лекарств от Сovid-19. 30 октября 2020 года] * [https://web.archive.org/web/20210901105049/https://bez-bashkorttar.ru/famous/ilgiz-irnazarov Ирназаров Ильгиз] * [http://ufa-news.net/other/2020/10/30/245485.html Ильгиз Ирназаров] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Биологтар]] [[Категория:XX быуат биологтары]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Фән докторҙары]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Илдәр буйынса биологтар]] dda5ks3yhyyjc886l42cs00uqitvegt 0 177961 1309064 1247908 2026-11-07T12:36:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309064 wikitext text/x-wiki '''Бәхтегәрәй''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[Башҡорт ир-ат исемдәре|ир-ат исеме]]. == Этимология == Бәхтегәрәй ғәрәп теленән алынған. Бәхет (бәхетле) + гәрәй (фарсы теленән — эйәреүсе, дауам итеүсе; ир-ат исемдәре ялғауы булып та йөрөй) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref>. == Билдәле кешеләр == [[Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы]] ([[5 февраль]] [[1897 йыл]] — [[19 август]] [[1918 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. [[Зәйнәғәбдинов Бәхтегәрәй Йәләлетдин улы]] ([[1903 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Бәхтегәрәй хәҙрәт Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында 1857 йылда тыуған. Ауыл имамы Ғәбдрәшит бабай Кәримов һәм башҡа ауыл аҡһаҡалдарының һөйләүе буйынса, Бәхтегәрәй Әбделғәни улына халыҡ әүлиә тип исем биргән. Ул доғалар менән кешеләрҙе өшкөргән, балалар уҡытҡан, дин ғилеме биргән. Әүлиәнең әйткәндәре буйынса, кешене ҡәбергә күмгәс, күмеүселәр таралышҡас, Бәхтегәрәй бабай зыяратта тороп ҡалыр булған. Мөнкир, Нәкир фәрештәләре мәрхүмдән һорау алырға килгәндә, ул яуап бирешеп торған<ref>[https://youshatir.ru/articles/common_material/2018-01-09/b-hteg-r-y-h-r-t-251505 БӘХТЕГӘРӘЙ ХӘҘРӘТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030105029/https://youshatir.ru/articles/common_material/2018-01-09/b-hteg-r-y-h-r-t-251505 |date=2021-10-30 }}</ref>. == Фамилия == [[Бәхтегәрәев Хәким Бәхтегәрәй улы]] ([[1903 йыл]] — [[10 июль]] [[1942 йыл]] — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой, кавалерист , ҡылыссы. == Ауылдар == [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)]] ({{lang-ru|Бахтигареево}}; шулай уҡ Манһыр ({{lang-ru|Мансурово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)]] ({{lang-ru|Бахтигареево}}, икенсе исеме Әпек) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == «Бәхтегәрәй» — [[Әсғәт Мирзаһитов]]тың өс шаршаулыҡ драма әҫәре. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20211030105029/https://youshatir.ru/articles/common_material/2018-01-09/b-hteg-r-y-h-r-t-251505 БӘХТЕГӘРӘЙ ХӘҘРӘТ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] 3wg5mgr5pyw72h3hv3ey9lx6khinrp7 0 178657 1309144 1115460 2026-11-07T18:19:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309144 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәлиев Ғәҙел Камил улы''' ([[22 март]] [[1947 йыл]]) — тел белгесе, филология фәндәре кандидаты, доцент, Халыҡ-ара төрөк академияһының мөхбир ағзаһы (1997)<ref name="Силәбе өлкәһе">[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Valeev&id=2262 Валеев Гадель Камилович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831103210/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Valeev&id=2262 |date=2021-08-31 }}</ref>. == Биографияһы == Ғәҙел Камил улы Вәлиев 1947 йылдың 22 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]] [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылында тыуған. Белорет педагогия училищеһы һәм армия хеҙмәтенән һуң<ref name="Валеев Г.К.">[https://www.bashinform.ru/articles/147629/ Валеев Г. К.]</ref> 1974 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын, 1981 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында аспирантураны тамамлаған. 1974—78 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтының рус теле кафедраһы уҡытыусыһы, 1982—88 йылдарҙа сит телдәр кафедраһы деканы. 1988—1992 йылдарҙа Силәбе дәүләт университетында рус теле кафедраһы доценты. 1992 йылда дөйөм һәм төрөк филологияһы кафедраһын ойоштора һәм уны етәкләй. Рәсәйҙә беренсе булып милли-территориаль берәмек сиктәренән тыш РФ халыҡтарының телдәрен уҡытыуҙы ойоштора. 1991 йылда Силәбе дәүләт университетында Вәлиев етәкселегендә башҡорт-урыҫ бүлеге эшләй (хәҙер көнсығыш филологияһы бүлеге), ул башҡорт һәм рус филологияһы, ғәрәп һәм төрөк телдәре буйынса белгестәр әҙерләй. Күп кенә сығарылыш уҡыусылары Евразия һәм Көнсығыш факультеттарында (Силәбе дәүләт университеты) уҡытыусы булып эшләй<ref name="Энциклопедия «Челябинск»">[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=4752]"Энциклопедия «Челябинск»"</ref>. Вәлиев күп йылдар студенттарҙың төҙөлөш отрядтары хәрәкәтен етәкләй. Силәбе өлкәһе башҡорттарының Ҡоролтай башҡарма комитеты ағзаһы (1993 йылдан), Халыҡ-ара төрөк конгресы бүлеген (1996), Халыҡ-ара төрөк академияһын (1997) ойоштороусыларының береһе. Силәбе өлкәһе губернаторы ҡарамағындағы рус теле буйынса совет ағзаһы (1998 йылдан), [[Рәсәй Федерацияһы]] классик университеттарының уҡытыу-методик бүлегенең филология буйынса ғилми-методик совет ағзаһы (2000 йылдан), Силәбе өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейының ғилми советы ағзаһы (2007 йылдан), «Вестник Чел ГУ. Серия Филология» (1996 йылдан), «Ватандаш» (Өфө, 1998 йылдан) журналының мөхәрририәт советы һәм редколлегияһы ағзаһы. 1992 йылдан туған теленән олимпиадалар үткәреү буйынса Силәбе мәғариф хеҙмәткәрҙәренең белемен күтәреү институтында (башҡорт һәм татар телдәре буйынса), туған тел буйынса «Йыл уҡытыусыһы» конкурсында жюри ағзаһы. Фонология һәм һинд-европа һәм төрки телдәр тарихы, тел контакттары һәм боронғо рус ҡомартҡыларының текстологияһы, Көньяҡ Урал халыҡтарының тарихы, этнографияһы һәм мәҙәниәте буйынса 200-ҙән ашыу ғилми эш, «Силәбе» һәм «Силәбе өлкәһе» энциклопедияларында мәҡәләләр авторы<ref name="Силәбе өлкәһе" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РФ почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007)<ref name="Валеев Г.К." />; * СССР Ауыл хужалығы министрлығының социалистик ярыш отличнигы (1977); * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997, 2002); * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (1997); * Силәбе өлкәһе губернаторының Почет грамоталары (2002, 2006); * Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышының Рәхмәт хаттары (2001, 2007), * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаттары<ref name="Энциклопедия «Челябинск»" />; * Башҡорттарҙың Бөтә донъя Ҡоролтайының «Ал да сәс нур халҡыңа» миҙалы (2015). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=4752 Валеев Г. К.] * [https://web.archive.org/web/20210831103210/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Valeev&id=2262 Энциклопедия «Челябинск»] * [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=4752 Валеев Гадель Камилович] {{Портал|Шәхестәр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Тел белгестәре]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Педагогтар]] og8c2mngwys3vxvsqhey3tebme5670q 0 178730 1309112 1082092 2026-11-07T15:45:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309112 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вилдан''' — [[башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа ла ҡулланыла. == Этимологияһы == Вилдан башҡорт теленә фарсы теленән ингән. Мәғәнәһе — «бала» йәки «малай». Ҡайһы берҙә Уйылдан «Рая хеҙмәтсеһе» тип аталған. Ир-ат исеме — Азия халыҡтарында бар. Йыш ҡына уны татарҙарҙа осратырға мөмкин. Шулай уҡ был исем Европа илдәрендә һәм Америкала осрай. Инглиз телендә Вилдан Vildan булараҡ яҙыла. == Билдәле кешеләр == [[Яруллин Вилдан Халидар улы]] (17 апрель 1968 йыл) — «Карунһарай» студияһы яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең художество етәксеһе, «Крауанһарай» студияһы солисы. «Башҡортостан» дәүләт концерт залы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы.<ref>[https://newsbash.ru/society/culture/11740-vildan-jarullin-vozglavil-gosudarstvennyj-koncertnyj-zal-bashkortostan.html Вильдан Яруллин возглавил Государственный концертный зал «Башкортостан»] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Фамилия == [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] ([[1 август]] [[1944 йыл]]) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).<br> [[Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы]] ([[28 июнь]] [[1975 йыл]]) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[философия]] һәм [[йәмғиәт]]те өйрәнеү факультетының йәмғиәт эштәре кафедраһы доценты. [[Философия]] фәндәре докторы (2009). <br> [[Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы]] ([[6 февраль]] [[1879 йыл]] — [[9 февраль]] [[1954 йыл]]) — башҡорт тел белгесе, фольклорсы һәм этнограф. Сәйәси золом ҡорбаны.<br> [[Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы]] ({{lang-ru|Вильданов Ахмет Шафикович}}; [[26 февраль]] [[1932 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре. 1992 йылдан «Уфимтрансстрой» трестының генераль директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты, Сәнәғәт, энергетика, элемтә информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия ағзаһы.<br> [[Вилданов Урал Сәлим улы]] ([[4 ноябрь]] [[1956 йыл]]) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] социология факультетының социаль хеҙмәт кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).<br> [[Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы]] ([[24 апрель]] [[1953 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-инженер-электромеханигы, уйлап табыусы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]]ның (хәҙер [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның) Салауат филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор. <br> [[Вилданов Салауат Ғәли улы]] ([[24 октябрь]] [[1954 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре, 1992—2011 йылдарҙа «Уфаоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы.<br> [[Вилданов Тимербулат Миңлехан улы]] ([[5 апрель]] [[1928 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[2005 йыл]]) — «Башнефть» берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы мастеры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1978). СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1972).<br> == Атаһының исеме == [[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] ([[22 март]] [[1911 йыл]] — [[18 июнь]] [[1989 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 2‑се, 4—8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1949), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1966) ордендары кавалеры.<br> [[Шәрипов Фәиз Вилдан улы]] ([[27 февраль]] [[1979 йыл]]) — ҡурайсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.<br> [[Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы]] ([[1884]]—[[1965]]) — башҡорт дин әһеле. <br> [[Сафуанов Әхмәт Вилдан улы]] ({{lang-ru|Сафуанов Ахмет Вильданович}} (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, медицина хеҙмәте старшинаһы, саниструктор. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры.<br> [[Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы]] ([[28 декабрь]] [[1976 йыл]] — [[26 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-фольклорсы. 1997 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] лаборанты, 2003 йылдан — кесе ғилми хеҙмәткәр, 2007 йылдан — ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан — өлкән, 2019 йылдан әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре кандидаты (2006).<br> [[Аҫылбаев Рәхимйән Вилдан улы]] ({{lang-ru|Асылбаев Рахимьян Вильданович}}; [[15 февраль]] [[1917 йыл]] — [[2003 йыл]]) — ҡурайсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, колхоз рәйесе (Баймаҡ районы), Моҡас ауыл советы рәйесе<ref name="Ғәйнетдинов Ю. И.">{{китап |автор= Ғәйнетдинов Ю. И. |заглавие=«Ҡурай һәм ҡурайсылар» |место=Өфө |издательство=«АльфаРеклама» |год=2014 |страницы = 424 }}<br> [[Мөкминова Бағбостан Вилдан ҡыҙы]] (1884—1963) — педагог, «Бағбостаниә» мәҙрәсәһе мөҙәрисе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] 205lmgn97dxntcke32fx7dnfqg7l6pu 0 180088 1309185 1150757 2026-11-07T21:17:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309185 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Степанович Борис Граков''' ([[14 ноябрь]] [[1931 йыл]]— [[6 апрель|6 апрель 1994 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хирургы, 1979—1994 йылдарҙағы Красноярск дәүләт медицина институты ректоры, медицина фәндәре докторы, [[1979 йыл|1979]]—[[1994 йыл|1994 йылдарҙа]] — Красноярск дәүләт медицина институтының ректоры, профессор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры () == Биографияһы == Борис Степанович Греков 1931 йылдың 14 ноябрендә [[Владивосток]]а табип ғаиләһендә тыуған.{{Переход|#Семья|green}} [[Красноярск крайы]]<nowiki/>ның Ярцево ауылында туғыҙ класты тамамлай, был ваҡытта унда атаһы йүнәлтмә буйынса эшләгән була..<ref name="mimex">[http://www.mimex.ru/grakovs.htm Медицинская династия Граковых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122072355/http://www.mimex.ru/grakovs.htm |date=2016-11-22 }} // Академическая организация «Мимекс»</ref> [[1955 йыл]] Красноярск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын, шунда уҡ хирургия буйынса клиник ординатураны отличие менән тамамлай.<ref name="mimex"/> [[1957 йыл]] Красноярск дәүләт медицина институтының дөйөм хирургия кафедраһында ассистент булып, эшләй. Крайҙың клиник дауаханаһы № 1 беренсе булып операция ваҡытында йөрәккә яһалма ҡан әйләнеше индерә. . Һуңыраҡ институтының госпиталь хирургия кафедраһында эшләй.<ref name="mimex"/> [[1964 йыл]]да [[Новосибирск дәүләт медицина университеты|Новосибирск дәүләт медицина институтында]] медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн ."Исследование качественного состава красной крови методом эритрограмм при некоторых острых хирургических заболеваниях" темаһына диссертация яҡлай.<ref>Граков, Борис Степанович. Исследование качественного состава красной крови методом эритрограмм при некоторых острых хирургических заболеваниях: Автореферат дис. на соискание учёной степени кандидата медицинских наук / Новосиб. гос. мед. ин-т. — Красноярск : [б. и.], 1964. — 15 с.</ref> [[1969 йыл]]да А. В..Вишневский исемендәге хирургия институты&amp;nbsp;нда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Материалы к патогенезу анаэробной инфекции и лечению методом регионарной перфузии с последующей длительной внутриартериальной инфузией» темаһына диссертация яҡлай.<ref>Граков, Борис Степанович. Материалы к патогенезу анаэробной инфекции и лечению методом регионарной перфузии с последующей длительной внутриартериальной инфузией: Автореферат дис. на соискание учёной степени доктора медицинских наук. (777) / Ин-т хирургии им. А. В. Вишневского. АМН СССР. — Москва : [б. и.], 1969. — 35 с.</ref> [[1971 йыл]]да педиатрия факультетының хирургик ауырыуҙар кафедраһын ойоштороусыһы һәм мөдире була. [[1973 йыл|1973]]—[[1979 йыл|1979 йылдарҙа]] — Гродно дәүләт медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире..<ref name="mimex"/> [[1979 йыл|1979]]—[[1994 йыл|1994 йылдарҙа]] — Красноярск дәүләт медицина институтының ректоры. Ул ректор булып эшләгән ваҡытта ваҡытында юғары уҡыу йорто үҫешенә булышлыҡ итә — яңы биналар төҙөлә, беренсе халыҡ-ара бәйләнештәр урынлаштырыла һәм факультеттар асыла. Институтта менеджмент кафедраһын булдырыуға һәм асыуға булышлыҡ итә. Бынан тыш госпиталь хирургия кафедраһы мөдире һәм практик хирург булып ҡалыуын дауам итә.<ref name="mimex"/> [[1984 йыл]]да ағза-корреспонденттар СССР медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты [[1994 йыл]] [[Академия|Йәмәғәт академияһы]] — Фәндәр академияһының юғары мәктәбе мөхбир ағзаһы (академигы) . 180 ғилми хеҙмәт, бер нисә монография,80 уйлап табыу (авторҙаш) 3 докторлыҡ һәм 3 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. Красноярск ҡала советың халыҡ университеттары рәйесе; ректорҙары советы президиумы ағзаһы, Красноярск крайҙың һаулыҡ һаҡлау бүлеге коллегия ағзаһы, Красноярск ҡала Советы халыҡ депутаттарың депутаты, Красноярск ҡала Советы халыҡ депутаттарының һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссияһы рәйесе.<ref name="mimex"/> == Фәнни эшмәкәрлеге == Хирургияһы буйынса ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы, яһалма трахеялар һәм үңәс булдырыу, үпкә һәм йөрәккә операция яһау буйынса ҙур һанда патенттар эшкәртеүсе, шулай уҡ ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдарының,.үт бүлеү системаһың (бауыр,үт ҡыуығы) органдарҙы һаҡлаусы ҡыҫылыу ысулдарын эшләй һәм индерә. Ашҡаҙан һәм эсәктәргә модификациялы классик операцияларҙың авторы. СССР һәм Рәсәйҙә медицина фәнен һәм практикаһын ойоштороусы . Социаль программаларҙы эшләүселәрҙең береһе — «Баҙар иҡтисадына күсеү осоронда һаулыҡ һаҡлау үҫеше концепцияһы», « Дипломдан һуң белем биреүҙең өҙлөкһөҙ технологияһы», шулай уҡ уҡыу программаһы «Енисей мердианы». == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены]] * "Медицинаны һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереү өсөн"И. П. Павлов исемендәге көмөш миҙал * «Втанға файҙаһы өсөн» В. Н. Татищев исемендәге орден * «Поляр йондоҙ» Халыҡ-ара орден * « Циолковский Йондоҙо» Халыҡ-ара орден * «Ватан космонавтикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» академик С. П. Королёв исемендәге миҙал == Хәтер == 2005 йылдың 6 апрелендә коллегалары һәм дуҫтары Бадалыҡ зыяратының Дан аллеяһына хәтер кисәһенә йыйыла. .<ref>[http://krsk.sibnovosti.ru/society/10502-v-krasnoyarske-chtut-pamyat-akademika-grakova В Красноярске чтут память академика Гракова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122071159/http://krsk.sibnovosti.ru/society/10502-v-krasnoyarske-chtut-pamyat-akademika-grakova |date=2016-11-22 }} // [[Городские новости]], 06.04.2005</ref> 2015 йылдың 20 майында Б. С. Граков хөрмәтенә В. Ф. Войно-Ясенецкий исемендәге Красноярск дәүләт медицина университетының фасадында мемориаль таҡтаташ урынлаштырылған.<ref>[http://memo.kraslib.ru/krasnoyarsk/names/info/about_grakov_b_s.html Граков Борис Степанович (1931—1994)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122070847/http://memo.kraslib.ru/krasnoyarsk/names/info/about_grakov_b_s.html |date=2016-11-22 }} // Мемориальные доски Красноярья</ref><ref>[http://kraszdrav.ru/news/3886#.WDLlWaMrnJs В Красноярске состоится открытие мемориальных знаков, посвящённых ректорам КрасГМУ] // Министерство здравоохранения Красноярского края, 19.05.2015</ref><blockquote></blockquote> == Ғилми хеҙмәттәре == ** Длительная внутриартериальная и внутриаортальная инфузия как метод лечения некоторых воспалительных заболеваний / сост. Ю. М. Лубенский, Б. С. Граков, В. Сологуг; ред. Ю. М. Лубенский ; Красноярский мед. ин-т. — Красноярск: [[:ru:Красноярский государственный медицинский университет|Красноярский мед. ин-т]], 1970. — 234 с. ** Антиографическая оценка анатомо-функционального состояния кровообращения конечности при внутриартериальной (катетерной) терапии, 1981 ** Граков Б. С., Павлючек А. С. Дооперационная диагностика операбельности рака желудка: на основе анализа историй болезни в Красноярском краевом онкологическом диспансере. — Красноярск: [[:ru:Красноярский государственный университет|Издательство Красноярского университета]], 1983. — 94 с. ** Граков Б. С., Селезов Е. А., Швецкий А. Г. Полупроницаемые мембраны в лечении и профилактике хирургической инфекции : (Управление раневым процессом). Красноярск: [[:ru:Красноярский государственный университет|Изд-во Краснояр. ун-та]], 1988. — 158 с. [[:ru:Special:BookSources/5747000152|ISBN 5-7470-0015-2]] ** Граков Б. С., Лубенский Ю. М., Нихинсон Р. А. Методы диагностики и интенсивной терапии в неотложной абдоминальной хирургии. — Красноярск : [[:ru:Красноярский государственный университет|Изд-во Краснояр. ун-та]], 1992. — 236 с. [[:ru:Special:BookSources/5747001566|ISBN 5-7470-0156-6]] ** Ультразвуковая диагностика с использованием датчиков 3,5 и 5 МГц: атлас / [сост. Б. С. Граков и др.]. — Красноярск : 1-я мед. страх. компания «Возрождение»: [[:ru:Красноярский государственный медицинский университет имени профессора В. Ф. Войно-Ясенецкого|Красноярский мед. ин-т]], 1992 (1993). — 62 с. ** Граков Б. С., Модестов А. А., Наумова Е. Б. Менеджмент в здравоохранении. — Красноярск: [б. и.], 1993. — 119 с. («Управление здравоохранением в условиях медицинского страхования») ** Модестов А. А., Граков Б. С., Наумова Е. Б. Маркетинг в здравоохранении. Красноярск, 1993. 97 с. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Рәсәй хирургтары]] [[Категория:СССР хирургтары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:1994 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Ректорҙар]] [[Категория:Красноярск дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 0hkcqqlt3r4uo3kq0da1w0dyccwhmmg 0 180320 1309156 1281541 2026-11-07T19:10:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309156 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Галкин Илья Саввич''' ([[1 август]] [[1898 йыл]] — [[7 апрель]] [[1990 йыл]]) — [[СССР]] [[тарих]]сы һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[1943]]-[[1948 йыл|1948 йылдарҙағы]] [[М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт униерситеты]] ректоры, [[Ленин ордены]] кавалеры (1944), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973),Бөтә Союз сәйәси һәм фәнни белем таратыу йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе. == Биографияһы == Илья Саввич Галкин 1898 йылдың 1 авгусында (20 сентябрь) Гродно губернаһы Пружаны өйәҙе Панасюки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында ғаиләһе Владимир губернаһына күсеп килә, [[Ковров]]та башланғыс белем ала. Артабан Мәскәү тимер юл техник училищеһында уҡый. Училищены тамамлағас, тимер юл оҫтаханаһында ҡойоу цехы формалаусыһы булып эшләй<ref name="Г.И.">[http://letopis.msu.ru/peoples/8363 Летопись Московского университета / Галкин Илья Саввич]</ref>. 1917 йылда армияға мобилизацияланған һәм [[Киев]]тың прапорщиктар мәктәбенә ебәрелә. [[1918 йыл]]да Иванов-Вознесенский политехник институтына уҡырға инә, өс ай уҡығас, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына инә һәм [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронтҡа]] эләгә, [[Колчак]] ғәскәрен тар-мар итеүҙә ҡатнаша, яралана. 1921 йылда һаулыҡ торошо буйынса демобилизациялана. Һауыҡҡандан һуң [[Һарытау]] губернаһы Атҡар өйәҙендә уҡытыусы, мәктәп директоры, ҡарауһыҙ йөрөгән балалар өсөн колонияла төркөм етәксеһе булып эшләй. 1924 йылда Бөтә союз уҡытыусылар съезында делегат була. [[1927 йыл]]<nowiki/>дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. Ике йылда ситтән тороп [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты|Һарытау университетында]] уҡығандан һуң,1930 [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының]] этнология факультетына уҡырға ебәрелә<ref>[http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1151377 Научная сеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215231204/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1151377 |date=2015-02-15 }}</ref>. Академик .Н. М. Лукин етәкселегендә Яңы донъя тарихын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1932 йылда Галкин тарих-философия (1931 йылдың ғинуарына тиклем — этнологик) факультетын тамамлай<ref name="Г.И." />. 1935 йылда аспирантура тамамлай, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай «Германская социал-демократия против демократизации избирательного права в Пруссии» (1936). Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү философия,әҙәбиәт һәм тарих. институтында уҡыта башлай. Тарих бүлеге мөдире, [[1936]]-[[1938 йыл]]дарҙа тарихи бүлеге деканы,[[1937]]-[[1941 йыл]]дарҙа проректор. 1941 йылдың декабрендә Мәскәү университетының уҡыу буйынса проректоры, ректор урынбаҫары, вәкил РСФСР мәғариф Халыҡ комиссариатының университетты Төрөкмән ССР-ына , [[Свердловск]]иға эвакуация буйынса вәкиле, [[Екатеринбург|Свердловск]] шулай уҡ, уны Мәскәүгә кире ҡайтарыу буйынса. [[1943 йыл]]да И. С. Галкин М В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләнә<ref name="Г.И." />. Йыл аҙағына университтың төрлө факультеттарында яңы кафедралар асыла: {| class="wikitable" !Факультетын !Кафедра |- !физик |түбән температура, диңгеҙ физикаһы, акустика, электрон һәм ион процесы |- !геология-тупраҡ |тупраҡ химияһы, тупраҡ агрохимияһы һәм мелиорацияһы, тарихи геология |- !география |гидрография һәм гидрология |- !философия |көнбайыш һәм рус ффилософияһы тарихы, |} 1944 йылда ремонттан һуң [[Максим Горький|М. Горький]] исемендәге университет китапханаһы асыла, тәүге тапҡыр Ломоносов уҡыуҙары уҙғарыла, Ломоносов премияһы тапшырыла. Тарих факультетында Көнсығыш илдәрҙең тарихы буйынса бүлек асыла. 1945 йылдың мартында студенттарҙың ғилми йәмғиәте тергеҙелә, Көнсығыш Себер, Үҙәк ҡара тупраҡлы ерҙәр һәм Каспий буйы экспедицияһы төҙөлә. [[1946 йыл]]дың ноябрендә университет етәкселеге факультеттарҙа 5 йыллыҡ уҡыу ҡабул итә. [[1943 йыл|1943]]—[[1947 йыл]]дарҙа Мәскәү университетының структураһында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты һәм физика- техник факультеты бүленгән, һуңынан үҙ аллы юғары уҡыу йорттарына үҙгәртеләләр — [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты|МГИМО]] һәм МФТИ<ref name="Г.И." />. МДУ ректоры вазифаһында оҙайлы ваҡыт эшләгәндән һуң, 1953—1980 йылдарҙа Галкин тарих факультетының яңырыу һәм яңы тарих кафедраһы мөдире була.<br> 1956 йылда тарих фәндәре докторы.<br> Дөйөм тарихы, халыҡ-ара мөнәсбәттәр тарихынан, [[тарихнамә]] буйынса күп һанлы эштәр авторы. [[7 апрель]] [[1990 йыл]]да Мәскәүҙә вафат була, Востряково зыяратында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[ленин ордены]]<ref name="Г.И." /> (1944); * Ломоносов премияһы лауреаты (1968) * Сегед университетының почётлы докторы (Венгрия; 1969) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1973). * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]<ref name="Г.И." /> (); * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (); == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Сказкин Сергей Данилович|Д. С. Сказкин]]'' Илья Саввич Галкин (к 60-летию со дня рождения) // «МДУ-НЫ Вестник. Тарих-филология серияһында», 1958, № 1 * ''А. В. Адо, Д. А. Колпаков, Нарочницкий Л. А.'' Рсфср-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре с. и. Галкин // «НиНИ», 1973, № 6 * С. Галкин — тарих фәндәре совет аксакалов булды // «Нинь», 1988, № 4 * С. Галкин [некролог] // «Нинь», 1990, № 4 * ''И. П. Дементьев'' С. Галкин — ғалим, педагог, тарих фәндәре ойошторолдо // «Нинь», 1998, № 3 * ''Е. Ф. Язьков'' С. Галкин // «МӘСКӘҮ Хәбәрсеһе. Серия „История“», 1998, № 4 * ''Никитина Т. В.'' 100-летию со дня рождения и. с. Галкин // «Нинь», 1999, № 2 == Һылтанмалар == * [http://letopis.msu.ru/peoples/8363 Летопись Московского университета/ Галкин Илья Саввич ] * [https://web.archive.org/web/20211030093351/http://letopis.msu.ru/peoples/2860 Мәҡәлә] сайтта «Мәскәү университеты Йылъяҙма» * ''Меркулов А. М.'' [http://cheloveknauka.com/rektor-moskovskogo-universiteta-ilya-savvich-galkin Мәскәү университеты ректоры И. С. Галкин] * [https://web.archive.org/web/20111206081113/http://www.istoriografia.org/load/personaliji_istorikiv/9 Тарихнамә] * [https://naukaprava.ru/pdf/518/51892.pdf Ленин Ордены] [[Категория:Востряково зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1898 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 августа тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] g8bo91sknm8sjtguqwgixb6dcnzbntm 0 180398 1309234 1281555 2026-11-08T01:47:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309234 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дубошин Георгий Николаевич''' ([[25 декабрь]] [[1904 йыл]], [[Серпухов]], Мәскәү губернаһы — [[20 октябрь]] [[1986 йыл]]), [[Мәскәү]] ҡалаһы)  — совет астрономы. == Биографияһы == Георгий Николаевич Дубошин 1904 йылдың 25 декабрендә Мәскәү губернаһының [[Серпухов]] ҡалаһында тыуған. 1924 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай. Уның бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда һәм П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтында үтә. Мәскәү дәүләт институтын тамамлағандан һуң, 1924 йылдан дәүләт астрофизика институтының теоретик бүлегендә эшләй башлай, ул 1931 йылда яңынан булдырылған П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институты (ГАИШ) составына инә. ГАИШ-та теоретик астрономия бүлегендә эшләй, һуңынан ул күк механикаһы бүлеге тип үҙгәртелә, 1956—1979 йылдарҙа — бүлек мөдире. 1935 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. 1930 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда уҡыта (1935 йылдан — профессор, 1956—1979 йылдарҙа — күк механикаһы һәм гравиметрияһы кафедраһы мөдире, 1979 йылдан — профессор-консультант). Мәскәү күк механикаһы мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, күк механикаһы буйынса бер нисә фундаменталь дәреслек авторы. Күк механикаһынан тыш, астродинамика, теоретик механика, тотороҡлолоҡ теорияһы, [[Гравитация|тартылыу теорияһы]], [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] интеграллау теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. А. М. Ляпуновтың есемдәрҙең өҙлөкһөҙ тәьҫир иткән көстәр йоғонтоһо аҫтында хәрәкәтенең тотороҡлолоғо тураһында теорияһын үҫтерә (1940). Сатурн юлдаштарының хәрәкәтенең юғары аныҡлыҡтағы теорияһын эшләй. Күк йөҙө механикаһында алға ынтылышлы хәрәкәт һәм әйләнмәле хәрәкәт араһында үҙ-ара бәйләнеште тәүге тапҡыр ныҡлап өйрәнә, үҙ-ара тартылыусы n ҡаты есемдәр системаһының алға ынтылышлы-әйләнешле хәрәкәтенең дифференциаль тигеҙләмәләрен яҙа. Йыһан аппараттарын тотороҡландырыу мәсьәләләрендә практик әһәмиәткә эйә булған, яһалма күк есемдәренең масса үҙәктәре тирәләй әйләнешле хәрәкәтен өйрәнә. Материаль нөктәләр системаһының үҙ-ара арауыҡҡа ғына түгел, тиҙлеккә һәм тиҙләнешкә бәйле көс тәьҫирендә хәрәкәттәрен тикшерә. Астродинамикала [[Орион (йондоҙлоҡ)|Орион трапецияһында]], ζ Персей ассоциацияһында, «Орион ҡылысы» төркөмөндә йондоҙҙар хәрәкәтен өйрәнә. Халыҡ-ара астронавтика академияһы ағзаһы (1969), Халыҡ-ара астрономия союзының «Күк йөҙө механикаһы» 7-се номерлы комиссияһы президенты (1970—1973). «Күк йөҙө механикаһы» халыҡ-ара журналының редакторы (1971 йылдан). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1971), СССР Фәндәр академияһының М. В. Ломоносов исемендәге премияһы лауреаты (1969). 1986 йылда вафат була. Введенское зыяратында ерләнгән (11 уч.)<ref>[http://www.moscow-tombs.ru/1986/duboshin_gn.htm Московские могилы. Дубошин Г. Н.]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре == * Основы теории устойчивости движения (1952); * Теория притяжения (1961); * Введение в небесную механику (1938); * Небесная механика. Основные задачи и методы (3-е изд. 1975); * Небесная механика. Аналитические и качественные методы (3-е изд. 1978); * Небесная механика. Методы теории движения искусственных небесных тел (1983). == Әҙәбиәт == * {{Китап||автор=Колчинский И.Г.,Корсунь А.А.,Родригес М.Г.|заглавие=Астрономы.Биографический справочник|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1986}} == Һылтанмалар == [https://web.archive.org/web/20211102181225/http://letopis.msu.ru/peoples/2261 Персональная страница на сайте Летопись Московского университета] [[Категория:Рәсәй астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:МДУ-ның физика факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]] bs2g1wnda47hf709dkf72tp31jetvb1 0 180474 1309171 1283168 2026-11-07T20:33:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309171 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Глинка Сергей Фёдорович ''' ([[7 сентябрь]] [[1855 йыл]] — [[18 апрель]] [[1933 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] ғалимы, [[геология]] минералогия фәндәре докторы һәм Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры. == Биографияһы == [[Файл:Глинка_Сергей_Фёдорович.jpg|мини|С. Ф. Глинка]] Сергей Фёдорович Глинка 1855 йылдың 7 сентябрендә (26 август) [[Пермь губернаһы]] Сысерть заводында тыуған. Мәскәү губернаһың дворяндары нәҫеленән<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Московское дворянство. Алфавитный список дворянских родов с кратким указанием важнейших документов, находящихся в родословных делах Архива Московского Дворянского Депутатского Собрания|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14940|место=Москва|издательство=Тип. Л.В. Пожидаевой|год=1910|страниц=614|страницы=101}}</ref>. Башланғыс белемде 2-се [[Ҡазан]] гимназияһында ала. [[Ҡаҙан Император университеты|Ҡаҙан Император университетының]] физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә. Артабан [[Санкт-Петербург университеты]]на күсә, уны [[1883 йыл]]<nowiki/>да тәбиғи фәндәр кандидат дәрәжәһе менән тамамлай. [[1883 йыл]]дың 1 февраленән 1886 йылдың ғинуарына тиклем [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]] университетының минералогия кабинеты консерваторы итеп һайлана<ref>«В 1883 г. на должность консерваторов были избраны С. Ф. Глинка и П. А. Земятченский» — [http://mmus.geology.spbu.ru/index.php?mod=mod1_2&nam=XIX%20%E2%E5%EA История минералогической коллекции университета]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. [[1885 йыл]]дың декабренән кристаллография буйынса приват-доцент дәрәжәһендә лекциялар уҡый башлай. Бер йылдан тимер юл инженерҙары институтының репетиторы итеп тәғәйенләнә, [[1891 йыл|1891]]-[[1896 йыл]]<nowiki/>дарҙа унда анализдар етештереү буйынса химик вазифаһын биләй. 1889 йылдың декабрендә минералогия һәм геогноз магистры дәрәжәһе бирелә. (''«Рус ятҡылыҡтарынан альбиттар»''); 1896 йыл аҙағында [[Ҡазан университеты]]нда « Рәсәй ятҡылыҡтарынан альбиттарҙың оптик үҙенсәлектәре һәм химик составы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1897 йылдың сентябренән [[Петербург тарих-филология институты|Санкт-Петербург тарих-филология институты]]. уҡытыусыһы итеп раҫлана.1890-1910 йылдарҙа [[Бестужев курстары]]нда профессор, шулай уҡ 1894 йылдың октябренән [[Император Художество академияһы ҡарамағындағы Юғары художество училищеһы|Император художество академияһы ҡарамағындағы юғары художество училищеһында]] уҡыта (1905 йылдың ғинуарынан — профессор). [[1911 йыл]]дан — ординар профессор, Мәскәү университетының минералогияһында, («Кассо эштәре») буйынса протест билдәһе йөҙөнән бер төркөм профессорҙар киткәс, кафедра мөдире к<ref>{{Cite web|url=http://igmsu.org/?itemid=941|title=Постфактум: «Дело Кассо»|author=|date=16.02.2014|publisher=}}</ref>. [[1922 йыл]]да — Мәскәү Император университетының атҡаҙанған профессоры. [[1913 йыл]]дың 1 ғинуарынан — Тулы хоҡуҡлы статский советник. [[1919 йыл]]дың 22 майынан С. Ф. Глинка [[Рәсәй дәүләт китапханаһы|Рәсәй дәүләт китапханаһының]].ғилми бүлеге мөдире. [[1921 йыл]]дан Минералогия ғәмәли институтында эшләй. [[1922 йыл]]дан — кристаллография кафедраһы профессоры. [[1933 йыл]]дың 18 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Ваганьков зыяратында ерләнә.(4 уч.). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[1890 йыл]] — Николае-Максимилиановский алтын миҙалы һәм Санкт-Петербург минералогия йәмғиәтенең альбиттар эше өсөн.премияһы. * [[1896 йыл]] — «Император Александр III батшалыҡ итеү иҫтәлегенә» миҙалы * [[1898 йыл]] — II дәрәжә Изге Станислав ордены. * [[1902 йыл]] —II Изге Анна ордены. * [[1905 йыл]] —IV Изге Владимир ордены. == Хеҙмәтәре == 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.<ref>[http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=1044 Библиография С. Ф. Глинки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104172952/http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=1044 |date=2021-11-04 }} в информационной системе «[[История геологии и горного дела]]<nowiki/>» РАН.</ref>, улар араһында: ** Общий курс минералогии / Сост. С. Ф. Глинка, прив.-доц. Имп. С.-Петерб. ун-та. — Ч. 1. — СПб.: тип. бр. Шумахер, 1896 ** Альбиты из русских месторождений / Прив.-доц. С.-Петерб. ун-та С. Глинка Санкт-Петербург : тип. и хромолит. А. Траншель, 1889 ** Естественные строительные камни / С. Ф. Глинка, маг[истр] мин[ералогии] и геогн[озии] — СПб.: тип. С. Корнатовского и В. Войцицкого, 1892 ** О строении и изменениях горных пород : (Сообщ. магистра С. Ф. Глинки в Ин-те инж. пут. сообщ. имп. Александра I 4 нояб. 1885 г.) — СПб.: тип. М-ва пут. сообщ. (А. Бенке), [1886] ** Каменные строительные материалы : Руководство для студентов Ин-та инж. пут. сообщ. имп. Александра I / Сост. С. Глинка, магистр минералогии и геогнозии — СПб.: типо-хромо-лит. т-ва А. Траншель, 1891 ** Химический состав и оптические свойства альбитов из русских месторождений / С. Глинка — СПб.: тип. А. Якобсона, 1894 ** Общий курс кристаллографии / Сост. С. Ф. Глинка, прив.-доц. Имп. С.-Петерб. ун-та — СПб.: кн. маг. А. Ф. Цинзерлинга, 1895 ** Твердение портланд-цемента : (По поводу ст. Н. Н. Лямина «Твердение портланд-цемента и значение в этом процессе свободной извести (гидрата извести)» / [С. Глинка] — [СПб.]: тип. М-ва пут. сообщ., [1898] ** Горшечный камень / [С. Глинка] — СПб.: тип. Спб. градоначальства, ценз. 1900 ** Карборунд из металлургической печи / С. Глинка. — Екатеринбург: тип. п./ф. «В. Н. Алексеева, П. Н. Голина и К°», 1911 ** Минералогия : Конспект лекций, чит. в Моск. ун-те / Засл. проф. С. Ф. Глинка. — 3-е изд. — М.: Студ. изд-во, 1917 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ** Биографический словарь профессоров и преподавателей императорского С.-Петербургского университета с 1869 по 1894 гг. — 1896. — С. 191 ** {{книга|автор=Волков В. А., Куликова М. В.|издательство=Янус-К; Московские учебники и картолитография|тираж=2000|isbn=5—8037—0164—5|серия=|страниц=294|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5803701645/page/n62 62]—63|том=|год=2003|место=М.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5803701645|оригинал=|заглавие=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Естественные и технические науки|ссылка часть=|ref=Волков В. А., Куликова М. В.}} ** {{ВТ-ЭСБЕ|Глинка, Сергей Федорович}} ** {{ВТ-МЭСБЕ|Глинка}} ** [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275090?page=1437 Глинка Сергей Федорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104184501/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275090?page=1437 |date=2021-11-04 }} // Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е марта 1913 года. — 1913. — С. 2784—2785. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20211104172951/http://www.rmuseum.ru/data/authors/g/glinkasf.php Сергей Глинка Федорович] — Румянцевский музейы хеҙмәткәрҙәре. * {{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/909|title=Глинка Сергей Фёдорович}} * {{Cite web|url=http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=1044|title=Библиография}} [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:Император Санкт-Петербург университетын тамамлаусылар]] [[Категория:XX быуат геологтары]] [[Категория:Алфавит буйынса геологтар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1933 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1855 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү университетының атҡаҙанған профессорҙары]] 27x7ezzlc64f4yl9p9v6f2975jei4yp 0 180777 1309117 1300313 2026-11-07T16:25:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309117 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Марко (Марк) Вишик Иосифович''' (19 октябрь 1921, Львов — 23 июнь 2012, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй математигы. == Биографияһы == 8 йәшендә атаһын юғалта, әммә, матди хәлдәре ауыр булыуға ҡарамаҫтан, классик гимназияны тамамлауға өлгәшә. [[Иван Франко исемендәге Львов милли университеты]]ның физика-математика факультетында уҡый башлай (1939), унда был осорҙа Стефан Банах, Юлиус Шаудер, Станислав Мазур, Бронислав Кнастер һәм Эдвард Шпильрайн уҡыталар. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән бәйле эвакуацияға китә, өлөшләтә йәйәү, өлөшләтә транспортта [[Краснодар]]ға тиклем барып етә, бында эшкә инә. Һуңынан — [[Махачҡала]]ла педагогия институтында уҡый. Көнбайыш Украина өлкәһендә йәшәүсе булараҡ [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] алынмай. 1942 йылда [[Тбилиси]]ға күсә. Тбилиси университетын отличие менән тамамлай (1943). 1943—1945 йылдарҙа ул Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының А. М. Размадзе исемендәге Тбилиси математика институты аспирантураһында [[Векуа Илья Несторович|И. Н. Векуала]] уҡый. 1945 йылда СССР Фәндәр академияһының Математика институты аспирантураһына күсә. 1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, [[Люстерник Лазарь Аронович|Л. А. Люстерник]] ғилми етәксеһе була. 1951 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[Мәскәү энергетика институты]]ның математика кафедраһы профессоры (1953—1965). [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы профессоры (1965—1993), 1993 йылда дөйөм идара итеү проблемалары кафедраһына күсә. 1966—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институтында эшләй. Рәсәй Фәндәр академияһының мәғлүмәттәрҙәрҙе тапшырыу мәсьәләләре институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993). Хеҙмәттәре дифференциаль тигеҙләмәләр һәм функциональ анализ өлкәһенә ҡарай. 41 фән кандидаты әҙерләй, шуларҙың 10-һы докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 236 ғилми мәҡәлә һәм 3 монография авторы. 1964 йылдың яҙынан М. И. Вишик мехматта киң халыҡ-ара танылыу алған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинар алып бара. Ҡатыны — ''Ася Моисеевна Вишик''. [[Файл:Donskoye Cemetery - Tomb of Vishik.jpg|мини|280x280пкс|Дон зыяратында ҡәбере]] 2012 йылда вафат була. Дон зыяратында ерләнгән (4 уч.)<ref>{{Cite web|url=http://www.moscow-tombs.ru/2012/vishik_mi.htm|title=Московские могилы. Вишик М.И.|accessdate=2021-01-19}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Америка фән һәм сәнғәт академияһының почетлы ағзаһы (1990)<ref>[https://www.amacad.org/multimedia/pdfs/classlist_ForeignHonorary.pdf Foreign Honorary Members]</ref> * И. Г. Петровский исемендәге премия лауреаты (1992) * Берлин Ирекле университетының Почетлы докторы (2001) == Библиография == * ''Бабин А. В., Вишик М. И.'' Аттракторы эволюционных уравнений. — {{М.}}: Наука, 1989. * ''Вишик М. И., Фурсиков А. В.'' Математические проблемы статистической гидромеханики. — {{М.}}: Наука, 1980. * ''Вишик М. И.'' [http://sins.xaoc.ru/pdf/articles/articles_r024.pdf Фрактальная размерность множеств] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/links/f470a370d9385506a3d7528aa6b67559/rm1594.pdf К 75-летию со дня рождения М. И. Вишик]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20220128013237/https://math.ru/lib/files/pdf/mehmat/mm2.pdf Йыйынтыҡ Интервью «Мехматяна хәтерендә» (2008)] * [http://www.mathnet.ru/links/59828e7e778e3a8b0184d691ec323704/rm9515.pdf Марко Вишик Иосифович (некролог). УМН, 68:2(410) (2013), 197—200] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:2012 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]] 4dt9dhg9jk26znooizdtpqikwybbk48 0 181850 1309058 1179279 2026-11-07T12:16:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309058 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы''' ([[10 февраль]] [[1947 йыл]]) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-педагог, инженер-механик. 1969 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, [[1980 йыл]]дан киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор, [[1988 йыл]]дан — осоу аппараттары двигателдәре йылылығы физикаһы кафедраһы мөдире, [[1990 йыл]]дан — авиация йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). [[СССР]] юғары мәктәбе отличнигы (1982), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008),[[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2017). == Биографияһы == Фёдор (Фидай) Ғәйфулла улы Бәкеров 1947 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ы [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылында тыуған. 1969 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]) тамамлай, инженер-механик һөнәрен ала. Хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университетында [[1969 йыл]]дан: инженер, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор. [[1980]]—[[1988 йыл]]дарҙа киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректоры . 1986—1990 йылдарҙа Фәнни-техник ижад, инженер педагогикаһы һәм психология нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. [[1990]]—[[2004 йыл]]дарҙа авиация һәм ракета двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире. [[2004 йыл]]дан авиация йылылыҡ төҙөлөшө һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/82648/ Башҡорт энциклопедияһы / Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы]</ref>. == Фәнни зшмәкәрлеге == Ғилми эшмәкәрлеге газ турбиналы двигателдәрҙең һәм электр станцияларының яныу камераларында эшләү процестары теорияһын эшләү, энергияны экономиялау проблемаларын хәл итеү, йылылыҡ сығанаҡтары ярҙамында йылылыҡ двигателдәренең зарарлы сығарылмаларын кәметеү менән бәйле. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре авиадвигателдәр сәнәғәтендә түбән эмиссиялы яныу камераларын эшләүҙә ҡулланыла. 180-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы<ref>[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Бакиров_Федор_Гайфуллович УГАТУ/ Бакиров Фёдор Гайфуллович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210080643/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-02-10 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997); * Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998); * СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982); * СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985); * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары белем биреү хеҙмәткәре (2008). * Салауат Юлаев ордены (2017)<ref>[https://mgazeta.com/articles/vazhno/2017-11-16/16-noyabrya-ufimskiy-gosudarstvennyy-aviatsionnyy-tehnicheskiy-universitet-otmetil-svoe-85-letie-1043122 Молодёжная газета /Уфимский государственный авиационный технический университет отметил свое 85-летие /Указом Главы РБ орденом Салавата Юлаева награжден заведующий кафедрой авиационной теплотехники и теплоэнергетики Бакиров Федор Гайфуллович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210080010/https://mgazeta.com/articles/vazhno/2017-11-16/16-noyabrya-ufimskiy-gosudarstvennyy-aviatsionnyy-tehnicheskiy-universitet-otmetil-svoe-85-letie-1043122 |date=2022-02-10 }}</ref>. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — [[йыр]]сы, музыка белгесе, [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] профессоры [[Зөлфирә Фәрхетдинова]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|82648}} {{V|10|02|2022}} [[Категория:10 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:Балтас районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]] [[Категория:техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] o2m1o8yj0caaudxhgykvwucw1ojume2 0 181982 1309225 1281935 2026-11-08T01:07:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309225 wikitext text/x-wiki {{Писатель | имя = Пётр Иванович Добротворский | псевдонимы = П. Кармасанов и др. | изображение = | ширина = 200px | описание изображения = | гражданство = {{Флагификация|Российская империя}} | род деятельности = писатель | годы активности = | язык произведений = русский }} '''Пётр Иванович''' '''Добротворский''' ({{OldStyleDate2|15|октября|1839|3}}, [[Ульяновск|Симбирск]] — {{OldStyleDate2|30|января|1908|17}}, [[Өфө]]) — публицист, прозаик, Башҡортостандың беренсе урыҫ яҙыусыһы. == Биографияһы == Уның атаһы Иван Никифорович Владимир губернияһында ауыл руханийы ғаиләһендә тыуған; әсәһе Анна Петровна Бабкиндарҙың боронғо дворяндар нәҫеленән була. Ике ата-әсә лә ауырыу була һәм, Пётр Иванович иҫләүенсә, «иректә, бер ниндәй күҙәтеүһеҙ үҫтем: сит баҡсаларҙа алмалар ҡағып йөрөнөм, урам малайҙары менән бабки уйнаным һәм, ғөмүмән, тиҫтерҙәрем менән шундай күп нәмәләр ҡылдым, әлеге ваҡытта йәшәһәк, үҫмерҙәрҙе төҙәтеү түгел, әрәм иткән бәлиғ булмаған енәйәтселәр өсөн холоҡ төҙәтеү колонияларының береһенә эләгер ҙә инек»<ref>Моя исповедь. — М.: Тов-во И. Н. Кушнеров и Ко, 1904.</ref>. Тәүҙә өс йыл Сембер классик гимназияһында уҡый, һуңынан Н. И. Философов булышлығында барон К. К. Клодттың Санкт-Петербург әҙерлек пансионына ебәрелә, унан Михайловка артиллерия училищеһына күсә. 1860 йылда училище курсын тамамлағас, Михайлов артиллерия академияһында ҡалыу хоҡуғы ала, әммә бер йылдан әсәһенә, Сембергә «ауырыуы буйынса отпускыға» китә. Өйләнгәндән һуң<ref>Спустя 10 лет, имея троих детей, супруги разошлись.</ref>, Өфө губернаһында урынлашҡан Богородский имениеһында ҡала. 1863 йылда Г. С. Аксаков уны Бөрө өйәҙендә мировой аралашсы итеп тәғәйенләй; 1865 йылда Бәләбәй өйәҙенә күсерелә. Был вазифала ул завод һәм фабрика эшселәренең, крәҫтиәндәрҙең, айырыуса башҡорт ауылдарының тормошон яҡшы өйрәнә. 1878-1883 йылдарҙа ул Өфө өйәҙендә мировой судья була, һәм ул өсөнсө өс йылға ла һайланыуына ҡарамаҫтан, ул вазифанан баш тарта, сөнки был ваҡытҡа, Добротворский әйтеүе буйынса, «тере эш артҡа сигенә, ә уның урынына бары ҡоро канцелярия формалистикаһы ғына талап ителә». Матбуғатта башҡорт ерҙәрен законһыҙ талауға ҡаршы сығыш яһай. Уның Валентин Фёдорович Корштың «Санкт-Петербург хәбәрҙәре»ндә баҫылған фашлау корреспонденциялары Өфө губернаһы сенаторы кенәз Шаховскийҙың ревизияһына алып килде, һәм Ушаков Сергей Петровичты ҡотҡарырға килгән Ырымбур губернаһы генерал-губернаторы [[Крыжановский Николай Андреевич]]тың ҡыҫылыуы ғына был һөжүмде туҡтатты. Әммә сенатор Евграф Петрович Ковалевскийҙың «Русская правда», «Молва», «Порядок», «Голос» һәм «Неделя»ла мәҡәләләре яңы ревизия тулҡынын башлау һөҙөмтәһендә Өфө губернаторы Павел Платонович Шрамченко вазифаһынан бушатылды һәм уның урынына ваҡытлыса Ковалевский янында эшләгән өлкән чиновник — Щепкин Николай Павлович ҡуйылды<ref>Позднее Добротворский узнал, что в ситуации смены императора (был убит [[Александр II]]) Ковалевский заготовил два доклада о ревизии, не зная, который из них представит новому государю, [[Александр III|Александру III]].</ref>. «Был ҡасан да булһа публицист өлөшөнә төшкән һирәк һәм ғәйәт ҙур уңыш булды»<ref>''Бок В. Н.'' Петр Ив. Добротворский // В глуши Башкирии. Рассказы. Воспоминания. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — С. 204—226.</ref>. Уның әҫәрҙәре «Наблюдатель», «Северный вестник», «Книжки Недели», «Русские Ведомости», «Вестник Европы» (1866—1918) журналдарында баҫыла. Уның бер нисә очергы һәм хикәйәһе («Бабай», «Своя людя», «Иняй» һ. б.) «Рассказы, очерки и наброски. Мысли в картинах и образах» (1892) йыйынтығына кергән<ref>Всего вышло четыре сборника его художественных произведений, в которое вошло немногое им написанное.</ref>. «В глуши Башкирии» [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003187405?page=1 «В глуши Башкирии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221185631/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003187405?page=1 |date=2022-02-21 }} (Екатеринбург, 1901) китабында башҡорттарҙың ауыр көнкүреше сағылдырылған. {{начало цитаты}}Шулай әйтергә мөмкин булһа, мин һәр саҡ аҡылым менән түгел, ә йөрәгем менән яҙа инем; фекерҙәремдең төпкөлөнә үтеп бер ҡасан да уйланмай инем, - ул үҙенән-үҙе урғылып сыҡты ла, минең ҡәләмем шуны яҙҙы. Берәй хикәйә һөйләй башлағанда, мин бик һирәк (бер ҡасан да тиерлек) уны нисек бөтөрөргә тура киләсәген белмәй инем…<br> Мин ҡырҡ йыл әҙәби өлкәлә, үҙем аңлағанса, дөрөҫлөккә һәм хәҡиҡәткә хеҙмәт итеп, эскерһеҙ, намыҫлы, тоғро хеҙмәт иттем, әммә әҙәби донъяла үҙемә урын таба алманым … Тәнҡитселәребеҙҙең береһе лә эштәремә йомғаҡ яһауҙы үҙ өҫтөнә алманы{{конец цитаты|источник=В глуши Башкирии. Рассказы. Воспоминания. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — С. 199, 203.}} == Әҫәрҙәре == * «Рассказы, очерки и наброски. Мысли в картинах и образах» (1892) * «В глуши Башкирии» (Екатеринбург, 1901)<ref>[В глуши Башкирии. Рассказы. Воспоминания. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Добротворский, Петр Иванович}} * {{Книга:Русские писатели|2|143—144||ДОБРОТВО{{ударение}}РСКИЙ Пётр Иванович|Рогалина Е. А., Рыгалова Л. С.}} == Һылтанмалар == * [http://uonb.ru/old/geroi/info/dobro.htm ДОБРОТВОРСКИЙ ПЕТР ИВАНОВИЧ] * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-spisok/11708-dobrotvorskij-pjotr-ivanovich ДОБРОТВОРСКИЙ Пётр Иванович]{{Недоступная ссылка|date=Май 2020 |bot=InternetArchiveBot }} в «Башкирской энциклопедии» * [http://ufa-gid.com/ocherki/dobrotvorskiy-v-glushi-bashkirskoy.html Добротворский в глуши башкирской] * [https://web.archive.org/web/20260312230405/https://regiment.ru/bio/D/264.htm Добротворский Петр Иванович] на сайте «Русская Императорская армия» [[Категория:Рәсәй империяһы яҙыусылары]] [[Категория:1908 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1839 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:30 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Ульяновскиҙа тыуғандар]] [[Категория:1839 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] qm2aw65cvk54yb82de7s9dgj0wp8p1u 0 182077 1309140 1278617 2026-11-07T18:08:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309140 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәлеева Венера Фәрит ҡыҙы''' ([[11 март]] [[1969 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, Бөрйән районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы. == Биографияһы == Вәлеева Венера Фәрит ҡыҙы 1969 йылдың 11 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауылы]]нда тыуа. 1985 йылдан алып 1990 йылға тиклем [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н «рус теле һәм әҙәбиәте», «башҡорт теле һәм әҙәбиәте» белгеслеге буйынса тамамлай. 2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында менеджмент белгеслеге буйынса икенсе юғары белем ала<ref>[https://studfile.net/ Валеева Венера Фаритовна]</ref>. 1990 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң күп йылдар Бөрйән районы [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]нең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай<ref>[https://nailtimler.com/people_page/people_03v/valeeva_venera_faritovna.html#:~:text=Валеева%20Венера%20Фаритовна.%20Родилась%2011,литература%22%2C%20%22башкирский%20язык%20и%20литература%22 Валеева Венера Фаритовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220227151850/https://nailtimler.com/people_page/people_03v/valeeva_venera_faritovna.html#:~:text=Валеева%20Венера%20Фаритовна.%20Родилась%2011,литература%22%2C%20%22башкирский%20язык%20и%20литература%22 |date=2022-02-27 }}</ref>. 1995—1998 йылдарҙа — Иҫке Собханғол урта мәктәбенең кластан тыш һәм мәктәптән тыш эштәрҙе ойоштороусыһы. 1999 йылда — [[Бөрйән районында мәғариф|район халыҡ мәғарифы идаралығы]]ның район методика кабинеты мөдире. 1999—2006 йылдарҙа — район мәғариф бүлегенең 1-се категориялы инспекторы. 2006—2011 йылдарҙа [[Бөрйән районы хакимиәте|Бөрйән районы муниципаль районы хакимиәте]]ндә мәғлүмәт-аналитика эше буйынса баш белгес, хакимиәттең мәғлүмәт-аналитика һәм кадрҙар эше секторы мөдире, муниципаль район хакимиәтенең эштәр менән идара итеүсеһе һәм Бөрйән районы муниципаль районы хакимиәте башлығының социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса урынбаҫары булып эшләй. 2012 йылдан алып 2017 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры урынбаҫары<ref>[https://www.erbp.ru/people/15368 Единый республиканский инновационный бизнес-портал]</ref>. Әлеге көндә Бөрйән районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == *[https://web.archive.org/web/20220227151850/https://nailtimler.com/people_page/people_03v/valeeva_venera_faritovna.html#:~:text=Валеева%20Венера%20Фаритовна.%20Родилась%2011,литература%22%2C%20%22башкирский%20язык%20и%20литература%22 Валеева Венера Фаритовна] *[https://www.erbp.ru/people/15368 Единый республиканский инновационный бизнес-портал] [[Категория:11 мартта тыуғандар]] [[Категория:1969 йылда тыуғандар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]] [[Категория:Уҡытыусылар]] frdqpiqrnomrd7i9go3v33ju8ldxw72 0 182380 1309141 1296858 2026-11-07T18:16:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309141 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель|Имя=Салауат Мөҙәрис улы Вәлиев|Изображение=Салават.jpg|Дата рождения=12.06.1980|Место рождения=[[Лағыр]], [[Салауат районы]], [[Башҡорт АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[СССР]]|Профессия=[[актёр]]|Театр=[[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]|Награды=[[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] ([[2022]])|Гражданство={{Флагификация|СССР}}<br> {{Флагификация|Россия}}}} '''Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы''' ({{ВД-Преамбула}}) — актёр, [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] артисы, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2022). == Биографияһы == Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы 1980 йылдың 12 июлендә [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр]] ауылында тыуа. [[Лағыр урта мәктәбе|Урта мәктәп]]те тамамлағандан һуң, [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]на уҡырға инә (1997), Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре [[Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы|Фәрдүнә Ҡасимова]] төркөмөндә белем ала. Төркөм Сибай ҡалаһының [[Сулпан (балалар театры)|«Сулпан» балалар театры]] өсөн махсус тупланған курс була. 2001 йылда юғары уҡыу йортоноң тетар бүлеген уңышлы тамамлап, хеҙмәт юлын Сибайҙа башлай. 2008 йылдан бөгөнгә тиклем [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] артисы<ref>[https://sibaidramteatr.ru/category/artists/ Артисты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119185432/https://sibaidramteatr.ru/category/artists/ |date=2022-01-19 }}</ref><ref name="Салауат">[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-24/min-u-a-hyyanat-itm-yem-2520021 Мин уға хыянат итмәйем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326063719/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-24/min-u-a-hyyanat-itm-yem-2520021 |date=2022-03-26 }}</ref>. == Ролдәре == * Хәлил — [[Миңнуллин Туфан Абдулла улы|Туфан Миңнуллин]], «Һөйәркә» * Нурғәзиз — Туфан Миңнуллин, «Диуана» * Дәүләтбай — [[Мостай Кәрим]], «Ҡыҙ урлау» * Зөлфәт — Айгөл Әхмәтғәлиева, «Ул бит кисә ине» * Әбүзәр — Аяз Ғиләжев, «Ҡар аҫтында ҡайнар шишмә» * Ҡылысбай — [[Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы|Арыҫлан Мөбәрәков]], «Бисәкәй» * Ғәббәс — [[Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы|Лира Яҡшыбаева]], «Әүлиә» һ.б.<ref name="Салауат" /> == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Сибай башҡорт дәүләт драма театрының профсоюз ойошмаһы рәйесе<ref name="Салауат" />. == Ғаиләһе == Өйләнгән, хәләл ефете менән ҡыҙ һәм ул үҫтерә<ref name="Салауат" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-24/v-ufe-sostoyalas-tseremoniya-vrucheniya-gosudarstvennyh-nagrad-deyatelyam-kultury-i-iskusstva-2741535 В Уфе состоялась церемония вручения государственных наград деятелям культуры и искусства]</ref>. * Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Рәсәй һөнәри берлеге Башҡортостан Республикаһы ойошмаһының Маҡтау ҡағыҙы (2021). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://web.archive.org/web/20220326063719/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-24/min-u-a-hyyanat-itm-yem-2520021 Мин уға хыянат итмәйем] * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-24/v-ufe-sostoyalas-tseremoniya-vrucheniya-gosudarstvennyh-nagrad-deyatelyam-kultury-i-iskusstva-2741535 В Уфе состоялась церемония вручения государственных наград деятелям культуры и искусства] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Лағыр урта мәктәбен тамамлаусылар]] 3tcm7ep0s1c8a8pqzt77n5cv0cuvbub 0 182801 1309172 1300884 2026-11-07T20:45:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309172 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Голов Вячеслав Николаевич''' ([[29 апрель]] [[1962 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире ([[2005]]). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған журналисы ([[2020]]), [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]]. == Биографияһы == Вячеслав Николаевич Голов [[1962 йыл]]дың [[29 апрель|29 апрелендә]] [[Өфө]]лә баянсы-композитор [[Наил Ғәлиев]] менән [[йыр]]сы [[Мәғфирә Ғәлиева]] ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның рус филологияһы факультетында белем ала. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының төп муниципаль баҫмаһы булған «Вечерняя Уфа» гәзитендә башлап, журналист иерархияһының барлыҡ баҫҡыстарын да үтә: репортер, хәбәрсе, күҙәтеүсе, бүлек мөдире, өҫтәмә баҫманың баш мөхәррире була. [[2005 йыл]]дан «Өфө» нәшриәт йорто" муниципаль бюджет учреждениеһы «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире<ref>[https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor В «Вечерней Уфе» — новый главный редактор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515044520/https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor |date=2021-05-15 }}</ref>.<br> Вячеслав Николаевич үҙе лә иәҡәләләр яҙыусы баш мөхәррир, ул теләһә ниндәй темаға: мәҙәниәт, спорт, сәйәсәт иркен яҙа. Уға хәрби тематика ла сит түгел: 1990 йылдарҙа Тажикстанға хәрби алыштар барған ерҙәрҙә командировкала булып, репортаж әҙерләй<ref>[https://ufa-bezformata-com.turbopages.org/turbo/ufa.bezformata.com/s/listnews/redaktoru-vechernej-ufi-vyacheslavu/4142162/ Редактору "Вечерней Уфы" Вячеславу Голову 50 лет]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<br> Ҡатнаш ғаиләлә үҫһә лә, әсә теле уға һәр саҡ туған тел булып ҡала. Вячеслав Голов башҡортса иркен һөйләшә, яҙа. {{Цитата|«Минең әсәйем башҡорт, минең тәүге телем — башҡорт, мине башҡорт өләсәйем тәрбиәләне. Әлбиттә, мин үҙемде башҡорт итеп тоям»,|}}— ти ул<ref>[https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 Вячеслав Голов: «Я себя ощущаю башкиром»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701101647/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 |date=2022-07-01 }}</ref>. Вячеслав Николаевич республикала беренселәрҙән булып «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы» исеменә лайыҡ була<ref>[https://resbash.ru/news/politika/2021-03-11/radiya-habirova-poradovali-itogi-proshedshego-goda-2309211 Радия Хабирова порадовали итоги прошедшего года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426124350/https://resbash.ru/news/politika/2021-03-11/radiya-habirova-poradovali-itogi-proshedshego-goda-2309211 |date=2022-04-26 }}</ref> == Ғаиләһе == Өйләнгән, ҡатыны менән ике ул тәрбиәләйҙәр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2020)<ref>[https://ru.nagrady.by/persona/46298/ Голов Вячеслав Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706224025/https://ru.nagrady.by/persona/46298/ |date=2022-07-06 }}</ref><br> [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 Вячеслав Голов: «Я себя ощущаю башкиром»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701101647/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-10-27/vyacheslav-golov-ya-sebya-oschuschayu-bashkirom-2561767 |date=2022-07-01 }} * [https://ru.nagrady.by/persona/46298/ Голов Вячеслав Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706224025/https://ru.nagrady.by/persona/46298/ |date=2022-07-06 }} * [https://gtrk.tv/proekty/hyerle-irt-respublika/250240-hyerle-irt-respublika-141221-bashkort-tele-kono-menn Ҡунағыбыҙ иң рухлы башҡорттарҙың береһе (6.00 минуттан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426121911/https://gtrk.tv/proekty/hyerle-irt-respublika/250240-hyerle-irt-respublika-141221-bashkort-tele-kono-menn |date=2022-04-26 }} * [https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor В «Вечерней Уфе» — новый главный редактор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515044520/https://mkset.ru/news/society/17-02-2005/v-vecherney-ufe-novyy-glavnyy-redaktor |date=2021-05-15 }} * [https://web.archive.org/web/20220426124350/https://resbash.ru/news/politika/2021-03-11/radiya-habirova-poradovali-itogi-proshedshego-goda-2309211 Радия Хабирова порадовали итоги прошедшего года] * [https://ufa-bezformata-com.turbopages.org/turbo/ufa.bezformata.com/s/listnews/redaktoru-vechernej-ufi-vyacheslavu/4142162/ Редактору "Вечерней Уфы" Вячеславу Голову 50 лет]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ha8zd0hp205eoepugybtkf7ejav1fyt 0 182826 1309068 1300305 2026-11-07T12:52:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309068 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы''' ([[12 сентябрь]] [[1950 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]‑электромеханик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). СССР-ҙың уйлап табыусыһы. Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы<ref name="Бадамшин Р. А.">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Бадамшин_Рустам_Ахмарович Бадамшин Р. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204083502/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-04 }}</ref><ref name="Свободная энциклопедия Урала">[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Бадамшин_Рустам_Ахмарович Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102072617/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-02 }}</ref>. == Биографияһы == Рөстәм Әхмәр улы Бәҙәмшин 1950 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР‑ының Туймазы районы Уяҙытамаҡ ауылында тыуған. 1973 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай: инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, доцент, профессор. 1990 йылдан алып фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары, 2003 йылдан — фәнни һәм инновацион эшмәкәрлек буйынса проректор; бер үк ваҡытта 1994 йылдан башлап Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркының генеральный директоры, 2012 йылдан — «Башҡортостан технопаркы» коммерцияға ҡарамаған партнёрлыҡ идараһы рәйесе. «Вестник УГАТУ» журналының редакция коллегияһы ағзаһы. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008)<ref name="Свободная энциклопедия Урала" /><ref name="Бадамшин Р. А." />. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге төрлө физик тәбиғәтле ҡатмарлы системалар менән идара итеү проблемаларына арналған. Хәрәкәтле энергия сығанаҡтары булған бүленгән системалар менән оптималь идара итеүҙе анализлау һәм синтезлауҙың һөҙөмтәле математик ысулдарын, ток үткәреүсе есемдәрҙе индукцион ысул менән йылытыуҙың идара итеү системаларын булдырыуҙы тәьмин итеүсе техник алымдарҙы уйлап тапҡан. Был юғары етештереүсәнле һәм энергия талап иткән йылытыу ҡорамалдарын яһағанда ҡиммәтле һәм оҙайлы натураль эксперименттарҙан баш тартырға мөмкинлек биргән. Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркын («Башҡортостан» технопаркы) ойоштороу инициаторҙарының береһе һәм директоры (1994 йылдан алып). Төрлө технологик процестар өсөн индукцион йылытыу ҡулайламаларын проектлауҙың ул уйлап тапҡан ысулдары Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының бер нисә предприятиеһында индерелгән. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008). Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы<ref name="Свободная энциклопедия Урала" /><ref name="Бадамшин Р. А." /><ref name="Бадамшин Рустам Ахмарович">[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=20316 Бадамшин Рустам Ахмарович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, 7 уйлап табыуҙарға Рәсәй Федерацияһының авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар<ref name="Бадамшин Рустам Ахмарович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) * Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006). * Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы (2008) == Хеҙмәттәре == * Оптимальное терминальное управление системами с распределёнными параметрами при неполном измерении их состояния. Өфө, 1997 (авторҙаш); * Проблемы управления сложными динамическими объектами в критических ситуациях на основе знаний. М., 2003 (автор7аш); * Интеллектуальные системы управления и контроля газотурбинных двигателей. М., 2008 (авторҙаш). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20241204083502/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Бадамшин Р. А.] * [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Бадамшин_Рустам_Ахмарович Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102072617/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-02 }}{{ref-ru}}{{V|9|09|2022}} * {{БЭ2013|82637}}{{V|9|09|2022}} * [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=20316 Бадамшин Рустам Ахмарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518005005/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=20316 |date=2022-05-18 }} [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] 3msd8zz5stqth0vsywgwz6toe9ouz75 0 182975 1309211 1212686 2026-11-07T23:35:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309211 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дворкин Владимир Исаакович''' (28 октябрь 1954 йыл, Октябрьский ҡалаһы) — сәнәғәт эшмәкәре, ғалим-геофизик, техник фәндәр докторы (2003). Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2005)<ref>{{БЭ2013|84089}}</ref><ref name="Дворкин Владимир Исаакович">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Дворкин Владимир Исаакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220509121727/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-09 }}</ref>. == Биографияһы == Владимир Исаакович Дворкин 1954 йылдың 28 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында тыуған. 1977 йылда инженер-электрик һөнәре алып [[Өфө авиация институты]]н тамамлай. 2002 йылда "Махсус конструкциялы скважиналарҙа нефть запастарын сығарыуҙы геофизик контролдә тотоу" темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref name="Дворкин Владимир Исаакович" />. Институтты тамамлағандан һуң Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының ([[Тверь]]) Калинин бүлексәһендә, 1980 йылдан «Башнефтегеофизика» тресында эшләй. 1983 йылдан - «Геофизика» ғилми-етештереү фирмаһында ([[Өфө]]): 1990 йылдан - өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан - нефть биреүсәнлекте арттырыуҙы контролдә тотоу электрометрияһы лабораторияһы мөдире, 1998 йылдан - инженер-етештереү үҙәге директоры, ә 2005 йылдан - бүлек мөдире; бер үк ваҡытта 2005 йылдан - [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның геофизика кафедраһы мөдире<ref name="Дворкин Владимир Исаакович" />. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни-производство эшмәкәрлеге ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу маҡсатында нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе комплекслы анализлау менән бәйле. Дворкин Владимир Исаакович тарафынан скважиналарҙы геофизик тикшереүҙәр ҡулланып коллекторҙарҙың тулылығын билдәләү, нефть запастарын эшләп сығарыуҙы контролдә тотоу технологиялары эшләнә. Уның етәкселегендә ғәмәлдәге һәм буш торған скважиналар өсөн техник саралар һәм импульслы нейтрон каротаж һәм термометрия ярҙамында, шул иҫәптән объект интервалында быяла пластик торбалар менән ултыртылған скважиналар селтәре аша нефть запастарын сығарыуҙы контролдә тотоу методикалары уйлап табыла һәм геофизика сервис компанияларына тапшырыла. Фәнни эшенең төп йүнәлештәре - нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе контролдә тотоу өсөн ағым үлсәү, гамма-каротаж, индукцион, импульслы нейтрон һәм ядро-магнит каротаж ысулдарын ҡулланыу. 120-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 8 методик ҡулланма авторы<ref name="Свободная энциклопедия Урала">[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906153505/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-09-06 }}</ref><ref>{{БЭ2013|84089}}</ref>. == Хеҙмәттәре<ref>{{БЭ2013|84089}}</ref> == * Геофизический мониторинг разработки нефтяных пластов, обсаженных стекло-пластиковыми трубами. Өфө, 2001. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре<ref name="Дворкин Владимир Исаакович" /> == * Рәсәй Федерацияның почетлы нефтсеһе (1997). * Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре (2005). == Һылтанмалар == * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Дворкин Владимир Исаакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220509121727/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-09 }} * {{БЭ2013|84089}} * [https://web.archive.org/web/20190906153505/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Свободная энциклопедия Урала] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] 81jjmef060lpnnj6zb5w6uxzibk94wb 0 182982 1309269 1212790 2026-11-08T05:57:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309269 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Заико Александр Иванович''' (25 март 1947 йыл, Өфө) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984). Башҡортостан Республикаһы Инженерҙар академияһының мөхбир ағзаһы (1994), Халыҡ-ара инженерҙар академияһының ағза-корреспонденты (1996)<ref>{{БЭ2013|90366}}</ref><ref name="Александр Иванович Заико">[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%97%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Александр Иванович Заико] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220509181047/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%97%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-09 }}</ref>. == Биографияһы == Александр Иванович Заико 1947 йылдың 25 мартында [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған. 1970 йылда электрон техника инженеры һөнәре алып [[Өфө авиация институты]]н тамамлай. 1970 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда: аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы профессоры, баш ғилми хеҙмәткәр<ref name="Заико Александр Иванович">[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%97%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Заико Александр Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220509181048/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%97%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-09 }}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Заико Александр Иванович метрология, электротехника һәм мәғлүмәт-үлсәү техникаһы өлкәһендәге белгес. Фәнни тикшеренеүҙәре үлсәү техникаһы һәм метрология проблемаларына арналған. Заико Александр Иванович үлсәүҙәрҙең етешһеҙлектәрен билдәләү өсөн комплекслы ҡараш, аэройыһан техникаһын натуралата һынау өсөн мәғлүмәт-үлсәү системаларын анализлау һәм синтезлау ысулдарын, структура һәм программа яғынан артыҡ булған инклинометрик системаларҙы, норматив-техник документтар, [[Рәсәй Федерацияһы]] төбәктәренең һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның авиация сәнәғәте предприятиеларында технологик процестарҙы метрологик тәьмин итеү приборҙарын һәм системаларын эшләй, уның исемен йөрөткән осраҡлы процесс моделе авторы. Системаларҙы метрологик тәьмин итеү буйынса 15 норматив-техник документ (шул иҫәптән 1 дәүләт һәм 4 тармаҡ стандарты), төрлө тәғәйенләнешле 10 адаптив прибор һәм система эшләй һәм индерә<ref name="Александр Иванович Заико" />. «Измерительная техника» һәм «Метрология» журналдары рецензенты (1977 йылдан алып), «Вестник УГАТУ» журналының редколлегия ағзаһы (2000 йылдан алып). 330-ҙан ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 6 китап, үҙәк матбуғатта 40-тан ашыу мәҡәлә баҫтырып сығара. 50-нән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар<ref name="Заико Александр Иванович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре<ref name="Заико Александр Иванович" /> == * ВДНХ-ның Почет дипломы, * Космонавтика федерацияһының М. С. Рязанский исемендәге миҙалы * Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2005) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997) * СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984) == Хеҙмәттәре<ref>{{БЭ2013|90366}}</ref> == * Точность аналоговых линейных измерительных каналов ИИС. М., 1987; * Теория систем. Стохастические модели. М., 2005; * Случайные процессы. Модели и измерения. М., 2006. == Һылтанмалар == * [http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%97%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Заико Александр Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220509181048/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%97%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2022-05-09 }} * [https://web.archive.org/web/20220509181047/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%97%D0%B0%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Александр Иванович Заико] * {{БЭ2013|90366}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Профессорҙар]] ixol1zmj9w7htbl0q7lhgt2etxcbb2e 0 183070 1309289 1212806 2026-11-08T07:26:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309289 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зурков Павел Эдуардович''' ({{ВД-Преамбула}}) — тау эше өлкәһендә совет ғалимы, [[Фән докторы|техник фәндәре докторы]] (1958), профессор (1959)<ref>[http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-8-760-zurkov-pavel-eduardovich.html Зурков Павел Эдуардович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908062743/http://ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-8-760-zurkov-pavel-eduardovich.html |date=2017-09-08 }}</ref>. Асыҡ ысул менән ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү, быраулау һәм шартлатыу эштәре, тау-шартлау сейсмикаһы тураһында 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт авторы. Уралда асыҡ тау эшкәртеү үҫешенә ҙур йоғонто яһай. == Биографияһы == 1906 йылдың 5(18) ноябрендә [[Харьков]] ҡалаһында эшсе-слесарь ғаиләһендә тыуған<ref name="magtu">[http://www.magtu.ru/sotrudniku/personalnye-stranitsy/4118-зурков-павел-эдуардович.html Зурков Павел Эдуардович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512132718/http://magtu.ru/sotrudniku/personalnye-stranitsy/4118-%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB-%D1%8D%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.html |date=2017-05-12 }}</ref>. 1918 йылда башланғыс мәктәптең өс класын тамамлай. Урта хәлле крәҫтиәндә 13 йыл батрак булып, китап баҫыу эше өйрәнсеге, Смоленск ауылында слесарь өйрәнсеге булып эшләй. 1923—1924 йылдарҙа [[Бийск]]та шәхси оҫтаханала эшләй, бер үк ваҡытта киске мәктәптә уҡый. 1924—1927 йылдарҙа Бийск профессиональ-техник мәктәптә уҡыуын дауам итә, тракторсы-монтер һөнәре ала. 1927 йылда комсомол ҡала комитеты уны [[Томск дәүләт университеты]]на уҡырға ебәрә. 1929 йылда [[Томск политехник университеты|Себер технология институтына]] ([[Томск]]) күсерелә, ә 1931 йылда [[Урал дәүләт тау университеты|Свердловск тау институтына]] күсә. Уҡыу менән бер үк ваҡытта Кривой Рог шахталарында, «Уралуголь» комбинатында һәм Магнитогорск руднигында эшләй<ref name="magtu"/>. 1933 йылда [[Урал дәүләт тау университеты|Свердловск тау институты]]н «тау инженеры» һөнәре буйынса тамамлай һәм шунда уҡ уҡыу йорттары баш идаралығы (ГУУЗ) тарафынан Турин тау техникумы уҡытыусыһы һәм директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1934 йылда Свердловск тау институты аспирантураһына уҡырға инә. 1939 йылда «Анализ условий применения тупиковых, спиральных заездов и наклонных подъёмников большой производительности» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1939—1941 йылдарҙа Свердловск тау институтында ассистент, мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү кафедраһы доценты булып эшләй. 1942—1943 йылдарҙа «Тагилстрой» тау бүлегендә эшләй һәм бер үк ваҡытта [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Түбәнге Тагил|Түбәнге Тагилға]] эвакуацияланған Кривой Рог тау-мәғдән институтының тау эше кафедраһы доценты, мөдире була. Артабан уҡыу йорттары баш идаралығы тарафынан 1944 йылда Түбәнге Тагил индустриаль институтына уның кафедраларының береһенә мөдир һәм тау-металлургия факультеты деканы итеп күсерелә. 1947 йылда [[Магнитогорск]] ҡалаһына [[Магнитогорск дәүләт техник университеты|Магнитогорск тау-металлургия институтына]] эшкә ебәрелә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда эшләй. 1958 йылда СССР Фәндәр академияһының Тау эше институтында «Основные вопросы открытой разработки полезных руд сложного состава» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1959 йылда профессор ғилми дәрәжәһендә раҫлана. [[1968 йыл|1968 йылдың]] [[3 май]]ында [[Магнитогорск]] ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә<ref>[http://skorbim.com/мемориал/зурков_павел_эдуардович.html Зурков Павел Эдуардович.]</ref>. 1961 йылда Зурков [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә, 1962 йылда у4а «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеме бирелә<ref name="magtu"/>. Пермь крайының Дәүләт архивында П. Э. Зурковҡа ҡағылышлы документтар бар<ref>[http://www.archive.perm.ru/catalog/inventory-cases/409321-510456/?special_version=Y Зурков Павел Эдуардович.]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1961), * «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (1962) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Зурков Павло Едуардович // Професори КГРІ-КТУ / Кривий Ріг: Видавничий дім КНУ, 2012. — 190 с. — С. 68. ISBN 978-966-2775-04-4.{{Ref-uk}} * Зурков, Павел Эдуардович // Энциклопедия Криворожья. В 2 т. Т. 1. А—К : [укр.] / сост. В. Ф. Бухтияров. — Кривой Рог : Явва, 2005. — С. 480. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220513101414/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%97%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AD%D0%B4%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Зурков Павел Эдуардович.] [[Категория:Тракторсылар]] [[Категория:1968 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Харьковта тыуғандар]] [[Категория:1906 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Урал тау университетын тамамлаусылар]] j221sib0mzx2nrlmadzjiblkdynrtd2 0 183153 1309332 1136005 2026-11-08T11:56:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309332 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Искитим''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Искитим районы]]ның административ үҙәге. 2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 55 433 кеше йәшәй. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20220513185511/https://iskitim.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]] lqmv7fax92upyjp2g3kb73zeztue17e 0 183329 1309142 1182651 2026-11-07T18:16:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309142 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вәлиев Фаит Ғариф улы''' (11.05.[[1927 йыл|1927]]—14.05.[[1998 йыл|1998]]) — торакаль хирург, медицина фәндәре кандидаты (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы (1995). == Биографияһы == Фаит Ғариф улы Вәлиев [[1927 йыл]]дың [[11 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Үрге Ҡыйғы районы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]]) [[Үрге Ҡыйғы]] ауылында тыуған. [[1944 йыл]]да Томск хәрби-артиллерия училищеһын тамамлай. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. Алыҫ Көнсығышта япон милитаристарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа хеҙмәт иткән. [[1952 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай. [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире булып эш башлай, [[1954 йыл]]дан Тәтешле үҙәк район дауаханаһының баш табибы. [[1955 йыл|1955]]-[[1966 йыл]]дарҙа [[Салауат]] ҡала дауаханаһының хирургия бүлегенә етәкселек итә. [[1956 йыл]]дан нефть-химия комбинатының фтизиатры. [[1959 йыл]]дан баш онколог һәм ҡала онкология кабинеты мөдире, [[1961 йыл]]дан — бүлек мөдире. [[1964 йыл]]дан [[Өфө]]лә хеҙмәт итә. РОД бүлеге мөдире. [[1966 йыл|1966]]-[[1998 йыл]]дарҙа [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]нда хеҙмәт итә. [[1966 йыл]]дан РКБ-ның торакаль бүлеге мөдире. [[1971 йыл]]дан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]нда эшләй. [[1986 йыл|1986]]—[[1996 йыл]]дарҙа [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]нда (РКБ) эшләй. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ленин ордены]] (1971) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) * 10 миҙал * БАССР-ҙың персональ пенсионеры (1987 йылдан) == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250529020131/https://bashgmu.ru/life_bsmu/vypuskniki-bgmu-veterany-vov/valiev-fait-garipovich/ БГМУ. ВАЛИЕВ Фаит Гарипович] * [https://web.archive.org/web/20220812125706/http://muzeymedic.ru/%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2-%D1%84%D0%B0%D0%B8%D1%82-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ ВАЛИЕВ Фаит Гарипович] * [https://vk.com/wall-68101321_21484 Башҡорттар. Знаменитые люди Кигинского района] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Ҡыйғы районында тыуғандар]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 майҙа вафат булғандар]] th4u98cm9iwmw34hu6fp7uxt2xn30iq 0 183373 1309106 1299624 2026-11-07T15:32:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309106 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Венедиктов Алексей Алексеевич''' ({{ВД-Преамбула}}) — [[Рәсәй]] [[тарих]]сыһы, [[Педагогика|педагог]], журналист, мөхәррир һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Эхо Москвы» радиостанцияһының баш мөхәррире (1998—2022). 2015 йылдың октябренән «Дилетант» тарихи журналы хужаһы. 2022 йылдың мартынан YouTube-каналда «Живой гвоздь» программаһын сығара. == Биографияһы == Алексей Алексеевич Венедиктов [[1955 йыл]]дың 18 декабрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. * Әсәһе — Элеонора Абрамовна Дыховичная. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары Покровский ҡапҡалары районында үтә<ref name="bbc">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-51844470|title="Между струйками": жизнь и правила Алексея Венедиктова|website=BBC News Русская служба|date=2020-04-29|access-date=2022-03-11}}</ref>. Уны өләсәһе — [[Дыховичная Нина Абрамовна|Нина Абрамовна Дыховичный]] (1914—2006), билдәле совет инженер-конструкторы, [[Мәскәү архитектура институты]] уҡытыусыһы, Торлаҡ һәм йәмәғәт биналарының Үҙәк ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының төп белгесе, Мәскәүҙә «Украина» ҡунаҡханаһының инженер конструкцияһы проекты авторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған төҙөүсеһе үҫтәрә<ref name=bbc />. Уның олатаһы — Абрам Ионович Дыховичный (1882, Каменец-Подольский — 1963 йыл, [[Мәскәү]] ҡалаһы), Рәсәйҙең күренекле инженер-конструкторы, Мәскәү тау институты профессоры. Нина Абрамовнаның ағайҙары — яҙыусы-сатирик һәм драматург Дыховичный Владимир Абрамович ([[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында пехотала һуғыша, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнгән)<ref>[http://timofeev-sb.livejournal.com/100079.html Зачем Венедиктов позорит собственных дедов?]{{ref-ru}}</ref> һәм архитектор, профессор [[Дыховичный, Юрий Абрамович|Юрий Абрамович Дыховичный]]<ref name="sotr">[http://www.echo.msk.ru/programs/sotr/12796/ Текст передачи Эха Москвы]</ref><ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/sotr/24144/ Текст передачи Эха Москвы]</ref> * Атаһы — Алексей Николаевич Венедиктов 1932 йылдың 7 декабрендә тыуған, 1950 йылда Рига Нахимов хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлай. 1950 йылда С. О. Макаров исемендәге Тымыҡ океан юғары хәрби-диңгеҙ училищеһына уҡырға инә, 1955 йылда 2-се һыу аҫты йөҙөү Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын ([[Рига]]ла) тамамлай,Төньяҡ флоттың 33-сө һыу аҫты кәмәләре дивизияһының 162-се бригадаһының С-91 һыу аҫты кәмәһенә беркетелә. 1955 йылдың 30 ноябрендә [[Камчатка]] яры буйында, Авача ҡултығында, дауыллы диңгеҙҙә фажиғәле һәләк була. 1955 йылдың 3 декабрендә Крашенинников ҡултығы ярындағы Тарин зыяратында ерләнә<ref>{{cite web |url=http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |title=Архивированная копия |accessdate=2015-12-14 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304103135/http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |archivedate=2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103135/http://submarinersclub.ru/1_1_60VVMYPP.PDF |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://www.nvmu.ru/archiv/1/n_9/9322.htm Нахимовское военно-морское училище. Архивные дела нахимовцев. Венедиктов Алексей Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222132514/http://www.nvmu.ru/archiv/1/n_9/9322.htm |date=2015-12-22 }}</ref>.<!-- Владимир Георгиевич Лебедько, «На службе Советскому Союзу»--> Венедиктов үҙе 2005 йылда биргән интервьюһында былай ти: «Атайым мин тыумаҫтан бер аҙна алда вафат була. Һыу аҫты кәмәһе офицеры. 1955 йылда вафат була. Әсәйем ете йыл элек вафат булды, беҙ уның менән был хаҡта һөйләшмәнек. Нисектер, мине һәр ваҡыт үҙ ҡарамағыма ҡалдырҙылар. Мин — үҙен үҙе эшләгән кеше»<ref>[http://www.echo.msk.ru/about/press/438208-echo.html Интервью] журналу «[[Собеседник]]», 13.12.2005.</ref>. Атаһы яғынан олатаһы — Венедиктов Миколай Андрианович, 1910 йылда тыуған, НКВД-ла хеҙмәт итә, юстиция подполковнигы, [[2-се Украин фронты]]ның хәрби трибунал ағзаһы; [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref>[http://rutube.ru/tracks/3270073.html?v=cd13fad135d77e0ec7edab493d66257e&bmstart=1124000 5 канал «Свобода мысли»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202074249/http://rutube.ru/tracks/3270073.html?v=cd13fad135d77e0ec7edab493d66257e&bmstart=1124000 |date=2010-12-02 }}</ref><ref>[https://www.ridus.ru/news/185743 «Беспощаден к врагам»: блогеры нашли документы деда главреда «Эха Москвы», Ридус.]</ref>. [[Файл:Ambassador_John_Beyrle_on_Ekho_Moskviy_Radio.jpg|мини|300x300пкс|«Эхо Москвы» радиостанцияһы студияһында]] Мәктәптән һуң Мәскәү дәүләт педагогия институтының тарих факультетының киске бүлегенә уҡырға инә, бер үк ваҡытта почтальон булып та эшләй.1978 йылда институтты тамамлағандан һуң 20 йыл мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй, шуларҙың 19 йылында [[Мәскәү]]ҙә 875-се урта мәктәптә тарих уҡыта<ref name="sotr"/>. Шулай уҡ 1970-се йылдар аҙағында 177-се урта мәктәптә уҡыта<ref>[https://online812.ru/2018/01/11/012/ Актер Федор Дунаевский вспомнил, как Венедиктов заставлял писать его в школе «коммунистическую галиматью»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230204171527/https://online812.ru/2018/01/11/012/ |date=2023-02-04 }}</ref>.. «Эхо Москвы» радиостанцияһында 1990 йылдың авгусынан алып эшләй. Гәзит күҙәтеүсеһе һәм хәбәрсеһе булып эшләй башлай (атап әйткәндә, Президент [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] менән Юғары Совет араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ ваҡытында Аҡ йортта була), һуңынан сәйәси күҙәтеүсе була, мәғлүмәт хеҙмәтен етәкләй һәм, ниһайәт, 1998 йылдың февралендә радиостанцияның баш мөхәррире вазифаһына һайлана. 2002 йылдан — «Эхо-ТВ» телекомпанияһы президенты<ref>{{Cite web|url=http://www.izbrannoe.info/39858.html|title=Избранное: Сначала программы, потом — люди<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2008-09-07|archiveurl=yes|archivedate=2008-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023094720/http://www.izbrannoe.info/39858.html |date=2008-10-23 }}</ref>. 2006 йылдың сентябрендә үҙен «Домашний» телеканалының «В круге света» тапшырыуын алып барыусы булараҡ һынап ҡарай<ref>{{cite web|url=http://vremya.ru/2006/180/13/162337.html|title=Наше ТВ подобно отечественному автопрому|publisher=[[Время новостей]]|date=2006-10-03}}</ref>.. «Эхо Москвы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең акцияларының 18 процентына эйә була<ref>{{cite web|datepublished=9 сентября 2004|url=http://lenta.ru/most/2004/09/09/echo/|title=В совете директоров «Эха Москвы» стало меньше журналистов|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2008-11-14|archive-date=2011-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515061511/http://lenta.ru/most/2004/09/09/echo/|deadlink=yes}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=25 июня 2004|url=http://www.newizv.ru/news/2004-06-28/7594/|title=Обогнавший «Время» со скоростью эха|publisher=[[Новые Известия]]|accessdate=2008-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012152656/http://www.newizv.ru/politics/2004-06-25/7594-obognavshij-vremja-so-skorostju-eha.html|archivedate=2013-10-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012152656/http://www.newizv.ru/politics/2004-06-25/7594-obognavshij-vremja-so-skorostju-eha.html |date=2013-10-12 }}</ref>. [[Француз теле]]н белә<ref name=autogenerated1>[http://ria.ru/spravka/20120214/561976549.html#ixzz3aPq8ffCy РИА «Новости». Алексей Алексеевич Венедиктов. Биографическая справка]</ref>. Алексей Венедиктовтың фирма стиле — ҡабарып тоған бөҙрә сәс, һаҡал һәм шаҡмаҡлы күлдәк<ref>[http://jourdom.ru/news/75746 7 ярких «клеток» Алексея Венедиктова — ЖурДом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151221212707/http://jourdom.ru/news/75746 |date=2015-12-21 }}</ref>. 2010 йылда Венедиктов өс етди операция үткәрә һәм клиник үлемгә дусар була, шунан һуң, хеҙмәттәштәренең һүҙҙәре буйынса, ул ҡырыҫыраҡ, ҡабалан, түҙемһеҙерәк була башлай<ref name=bbc /> 2015 йылдың октябренән «Дилетант» тарихи темаларға арналған журнал хужаһы<ref>''Александр Белановский''. [http://yodnews.ru/2015/12/18/venediktov «Я могу делать всё, что хочу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317045114/http://yodnews.ru/2015/12/18/venediktov |date=2016-03-17 }} «Йод», 18.12.2015</ref>. 2018 йылдың 30 июлендә үҙенең Telegram-каналында «Эхо Москвы» директорҙар советынан сығыуы тураһында белдерә. Венедиктов урынын уның урынбаҫары Екатерина Годлина биләй<ref>[https://ria.ru/society/20180730/1525608505.html Венедиктов заявил, что покинул совет директоров «Эха Москвы»]</ref>. 2022 йылдың 5 мартында директорҙар советы ҡарары менән Венедиктов станцияның баш мөхәррире вазифаһынан бушатыла. Радиостанция йәшәүҙән туҡтай<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2022/03/05/sovet-direktorov-ekha-moskvy-razorval-kontrakt-s-alekseem-venediktovym.html|title=Совет директоров "Эха Москвы" разорвал контракт с Алексеем Венедиктовым|date=2022-03-05}}</ref>. «Эхо Москвы» ябылғандан һуң радиостанция редакцияһы (шул иҫәптән Венедиктов) YouTube каналында «Живой гвоздь» тапшырыуҙарын сығара башлай<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2022/03/11/redaktsiya-eha-moskvy-stala-vypuskat-peredachi-na-yutyub-kanale-zhivoy-gvozd|title=Редакция «Эха Москвы» стала выпускать передачи на ютьюб-канале «Живой гвоздь»|access-date=2022-04-23}}</ref>. 2022 йылдың 22 апрелендә Рәсәй Юстиция министрлығы Венедиктовты «сит ил агенттары» киң мәғлүмәт саралары исемлегенә индерә<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61164396|title=Венедиктова, Невзорова и Пархоменко внесли в реестр СМИ-«иноагентов»}}</ref>. === Ижтимағи эшмәкәрлеге === 2016 йылға тиклем [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы була. [[Рәсәй Федерацияһы]] оборона министрлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы (2019 йылға тиклем)<ref>[http://function.mil.ru/function/public_board.htm Общественный совет, Министерство обороны Российской Федерации]</ref>. 2016 йылдан — Мәскәү Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары. Шулай уҡ — Мәскәү Йәмәғәт палатаһының граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм йәмәғәт контроле комиссияһы рәйесе<ref>[https://opmoscow.ru/commissions/view/2 Общественная палата города Москвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027042406/https://opmoscow.ru/commissions/view/2 |date=2021-10-27 }}</ref>. 2016 йылдан — Мәскәүҙең һайлауҙарҙы күҙәтеү буйынса йәмәғәт штабы рәйесе<ref>[https://ria.ru/society/20160411/1408477069.html Венедиктов: состав Общественной палаты Москвы сформирован полностью, РИА Новости, 11.04.2016.]</ref><ref>[http://mosday.ru/news/item.php?766065 Общественный штаб по наблюдению за выборами начал свою работу в Москве — MosDay.ru]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4096569 Цифру готовят к ответу — Политика — Коммерсантъ]</ref>. 2019 йылдан Венедиктов [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә электрон тауыш биреү инициаторы һәм яҡлаусыһы булып тора<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2019/07/01/okey-golosuyte-bumazhno|title=«Окей, голосуйте бумажно» Алексей Венедиктов ответил на критику интернет-выборов в Мосгордуму. Мы попросили экспертов проверить его заявления|access-date=2022-03-10}}</ref>. 2021 йылда VIII саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]]на һайлауҙарҙа электрон тауыш биреүҙе ҡулланыу иң ҙур тәнҡиткә дусар була, электораль тикшереүселәр ҡайһы бер хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм ялғанлау ихтималлығын билдәләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2021/09/28/prikliucheniia-elektronnogo|title=Приключения электронного Правда ли, что онлайн-голосование сыграло на руку власти не только в Москве? Анализ Дмитрия Орешкина и Александра Кондиайна|subtitle=1632830700000|access-date=2021-09-29}}</ref>. Венедиктов ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм Мәскәүҙә электрон тауыш биреү һөҙөмтәләрен ғәмәлдән сығарыуға ҡаршы була<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5006052|title=Венедиктов выступил против отмены результатов электронного голосования в Москве|subtitle=2021-09-25|access-date=2022-03-10}}</ref>. == Шәхси тормошо == * Ҡатыны — Елена Ситникова, 1969 йылда [[Мәскәү]]ҙә тыуған, 1992 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультетын тамамлай, 1993 йылдан «Эхо Москвы» радиостанцияһында эшләй, 1998 йылдың апрелендә улар өйләнешәләр. 20 йылдан ашыу инде «Во саду ли в огороде» тапшырыуын алып бара<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://echo.msk.ru/contributors/32/ Эхо Москвы :: Персоны / Елена Ситникова]</ref><ref name=bbc /> ** Улы Алексей (2000). Үҫмер сағында күп тапҡырҙар «Эхо Москвы» программаларында ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://echonews.ru/2011/03/12/aavml.html|title=У Алексея Венедиктова-младшего пока не будет собственной передачи на Эхе Москвы|website=EchoNews - Все новости об Эхе|access-date=2022-03-11}}</ref>. 2015 йылдың ҡышында, Мәскәү үҙәгендә Борис Немцовты атҡандан һуң, улы Алексейҙы ашығыс рәүештә [[Бөйөк Британия]]ға ебәрәләр, мәктәпте ул [[Лондон]]да тамамлай. Венедиктов хәбәр итеүенсә, Немцовты үлтергәндән һуң уның улы артынан бөтә ерҙә номер тамғаларында КРА хәрефтәре яҙылған ҡара автомобилдәр йөрөй (Чечняла ул Ҡадиров Рамзан Әхмәт улы тигән һүҙбәйләнеште аңлата). Урта мәктәпте тамамлағас, улы өйөнә ҡайта, ҡунаҡхана бизнесына уҡый. Экстремаль спорт төрҙәрен ярата, руфер һәм зацепер, трамвай ҡыйыҡтарынан селфи төшөүсе<ref name=bbc />. 2020 йылдың апрелендә Алексей Навальныйҙың элекке матбуғат секретары Анна Ведеута Алексей Венедиктовты 2012 йылда булған бәйләнеүҙәрҙә ғәйепләй<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/04/29/venedict/|title=Главреда «Эха Москвы» обвинили в домогательствах|website=Lenta.RU|access-date=2022-03-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/features-51844470|title="Между струйками": жизнь и правила Алексея Венедиктова|website=BBC News Русская служба|date=2020-04-29|access-date=2022-03-10}}</ref>. Хәлде аңлатып, Венедиктов «[Эхо Москвы] уставына бәйләнеү хоҡуғы инә» тип белдерә һәм үҙенең буйһоноусы менән никахын миҫал итеп килтерә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.the-village.ru/city/news/380225-pravo-na-harrasment|title=«У нас право на харассмент внесено в устав»: Алексея Венедиктова обвинили в домогательствах|website=The Village|access-date=2022-03-10}}</ref>. Венедиктов Ведутаның ғәйепләүҙәрен кире ҡаға, әммә унан ғәфү үтенә, уны Ведута «мыҫҡыллау» тип атай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2020/04/29/not_sorry/|title=Обвинившая Венедиктова в домогательствах назвала его извинения издевательскими|website=Lenta.RU|access-date=2022-03-10}}</ref>. Венедиктов — [[Рәсәй Президенты]]ның матбуғат секретары Дмитрий Песковтың<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/03/03/mne-glavnoe-chtoby-moi-zhurnalisty-i-prezident-znali-chto-ya-nikuda-ne-sobirayus-dezertirovat|title=«Мне главное, чтобы мои журналисты и президент знали, что я никуда не собираюсь дезертировать» Интервью (все еще) главного редактора «Эха Москвы» Алексея Венедиктова|website=Meduza|access-date=2022-03-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=XfOwW2gc1GQ|title=Венедиктов о дружбе с Песковым|author=Дмитрий Гордон|website=YouTube|access-date=2022-03-11}}</ref> һәм РТ башлығы Маргарита Симоняндың<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=41gRmGIYxWA|title=Алексей Венедиктов: «Жить в учебнике истории – это катастрофа» // «Скажи Гордеевой»|access-date=2022-03-11}}</ref> яҡын дуҫы. Венедиктов асыҡтан-асыҡ властың юғары эшелондарынан дуҫтарын үҙенең «шешәләштәре» тип атай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/03/02/my-soputstvuiushchii-ushcherb|title=«Мы — сопутствующий ущерб» Как на «Эхе Москвы» пережили первое со времен путча ГКЧП отключение от эфира. Репортаж из редакции|website=Новая газета|date=1646238720000|access-date=2022-03-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308164840/https://novayagazeta.ru/articles/2022/03/02/my-soputstvuiushchii-ushcherb |date=2022-03-08 }}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4985886|title=Дистанция огромного размера|website=www.kommersant.ru|date=2021-09-13|access-date=2022-03-11}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (1999 йылдың 3 декабре) — мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм Рәсәйҙә радиотапшырыуҙарҙың 75 йыллығына бәйле<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1065226 Указ Президента Российской Федерации от 3 декабря 1999 года № 1594 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников радио и телевидения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105062546/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1065226 |date=2013-11-05 }}</ref> * Почетлы легион ордены кавалеры ([[Франция]])<ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2006/orden.html Посол Франции вручил главному редактору «Эха Москвы» орден Почётного легиона]</ref> * Алтын Польша Республикаһы Хеҙмәте Тәреһе<ref>[http://moskwa.msz.gov.pl/ru/p/moskwa_ru_a_ru/news/0____________________________________________________________________________________________ В Посольстве РП состоялась торжественная церемония вручения ордеров и государственных наград] // Посольство Республики Польша в Москве, 31 июля 2014</ref> (2014 йыл). * Рәсәй Наркотиктарҙы контролдә тотоу федераль хеҙмәтенең Почет грамотаһы (2010 йылдың 30 декабре) — наркотиктарҙы контролдә тотоу органдарына бирелгән бурыстарҙы хәл итеүҙә ярҙам иткәне өсөн<ref>[http://www.narkotiki.ru/5_6873.htm Федеральная служба по наркоконтролю информирует] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141028163217/http://www.narkotiki.ru/5_6873.htm |date=2014-10-28 }}</ref> * «Рәсәйҙең алтын ҡәләме» премияһы лауреаты ([[1996 йыл]])<ref>[http://www.ruj.ru/legacy/laur96-99.htm Лауреаты журналистских конкурсов Союза журналистов России 1996—1999 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010201842/http://www.ruj.ru/legacy/laur96-99.htm |date=2011-10-10 }}</ref><ref name="Био1">{{Cite web |url=http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |title=Российская Академия Радио — Венедиктов |accessdate=2010-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018200639/http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |archivedate=2012-10-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018200639/http://www.radioacademy.ru/?an=rar_academic_page&uid=3 |date=2012-10-18 }}</ref> * Ҡыҙыу нөктәләрҙә эшләгәндә юғары профессионаллығы һәм шәхси батырлығы өсөн бүләкләнгән (1997)<ref>[http://www.echo.msk.ru/programs/razvorot/510955-echo/ Радиостанция «Эхо Москвы» / Передачи / Разворот / Вторник, 29.04.2008: Алексей Венедиктов]</ref> * В. Высоцкий исемендәге «[[:ru:Своя колея|Своя колея]]» премияһы лауреаты ([[2004 йыл]])<ref>{{Cite web |url=http://www.svoyakoleya.ru/cms/2004 |title=Лауреаты премии 2004 года |accessdate=2010-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100118030641/http://svoyakoleya.ru/cms/2004 |archivedate=2010-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118030641/http://svoyakoleya.ru/cms/2004 |date=2010-01-18 }}</ref> * Рәсәй Федерацияһының Именлек Советы миҙалы ([[1998 йыл]])<ref name="Био1" /> == «Эхо Москвы» һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] == [[Файл:2012-01-13_Алексей_Венедиктов,_Владимир_Путин.jpeg|мини|300x300пкс|Владимир Путин менән, 2012 йыл, 13 ғинуар]] 2001 йылда [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Венедиктовҡа үҙенең күҙ алдында кем булыуын аңлатып: «Дошмандар тура һинең алдыңда, һин улар менән һуғышаһың, һуңынан килешеүгә ҡул ҡуяһың, барыһы ла асыҡ. Хыянатсы юҡ ителергә, тар-мар ителергә тейеш. Беләһегеҙме, Алекс, һеҙ хыянатсы түгел. Һеҙ — дошман»<ref name="newsru">{{Cite web|datepublished=16 сентября 2007|url=http://www.newsru.com/russia/16sep2008/echo.html|title=СМИ США раскрыли подробности вызова Путиным «на ковёр» главного редактора «Эхо Москвы» Венедиктова|publisher=[[NEWSru.com]]}}</ref>. Кавказдағы һуғыш ваҡытында уның менән "Эхо"ның баш мөхәррире араһында барлыҡҡа килгән еңел булмаған мөнәсәбәттәргә ҡарамаҫтан, Путин журналистҡа һәм үл етәкләгән радиостанцияға бер нисә йылы һүҙ әйтә. 2005 йылда уны 50 йәше тулыу айҡанлы телеграмма менән ҡотлай<ref>[http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322104210/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 |date=2014-03-22 }} EchoNews — Все новости об Эхе [Архив сайта 2004—2008&#x5D; / Путин поздравил Венедиктова с юбилеем!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322104210/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=39 |date=2014-03-22 }}</ref>. 2008 йылда Путин Венедиктовты Милли берҙәмлек көнө менән ҡотлап, уға «һөнәри эшмәкәрлегендә уңыштар» теләй.<ref>[http://www.echonews.ru/2008/11/05/putin.html EchoNews — Все новости об Эхе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919121046/http://www.echonews.ru/2008/11/05/putin.html |date=2011-09-19 }}</ref>. 2008 йылдың авгусында [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] [[Сочи]]ҙағы резиденцияһына киң мәғлүмәт сараларының 35 етәксеһен (шул иҫәптән Венедиктовты) саҡыра һәм һуңғыһын ҡаты шелтәләй<ref name="newsru"/>. Путинға «Эхо Москвы» радиостанцияһының [[Көньяҡ Осетия]]лағы Рәсәй-Грузин конфликтын яҡтыртыуы оҡшамай. Путин «Эхо Москвы» тапшырыуҙарының стенограммаларын сығара һәм: «Бының өсөн яуап бирергә тура киләсәк, Алексей Алексеевич!» — тип белдерә. Венедиктов Путиндың үҙ эшендә әйткән һүҙҙәрен өлөшләтә иҫәпкә алырға вәғәҙәләй. Венедиктов шулай уҡ Путиндың ҡайһы бер ялыуҙары менән килешмәүен белдерә<ref>{{Cite web|datepublished=16 сентября 2007|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1026602|title=The Washington Post // In Wake of Georgian War, Russian Media Feel Heat|publisher=[[Коммерсантъ]]}}</ref>. 2014 йылдың ноябрендә журналист Илья Азар менән әңгәмәһендә Венедиктов былай тип белдерә: «[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Владимировичтың]] өс тапҡыр — һуңғы тапҡыр 2012 йылдың ғинуарында — «Эхо»ны ябырға йәки мине эштән бушатырға рөхсәт итмәүен генә беләм. 2011 йылдың декабрендә [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]] эштән бушатылыуым тураһында иғлан итте, шунан һуң ике аҙна үткәс, Путин мине үҙенең ышаныслы кешеһе булырға саҡырҙы»<ref>[https://meduza.io/feature/2014/11/28/ya-bolshoy-malchik «Я большой мальчик»: Интервью главного редактора «Эха Москвы» Алексея Венедиктова спецкору «Медузы» Илье Азару — Meduza]</ref>. Венедиктов [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] менән Жириновскийҙың ышаныслы кешеһе булыуҙан баш тарта<ref>[http://jourdom.ru/news/75740 12 вопросов Алексею Венедиктову от зрителей «Дождя» — ЖурДом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220090652/http://jourdom.ru/news/75740 |date=2015-12-20 }}</ref>. == Ҡараштары == Сәйәси ҡараштарын консерватив тип билдәләй, үҙен консерватор, Рональд Рейган һәм Маргарет Тэтчерҙың табыныусыһы тип атай. Уның үҙен «консерватив неолиберал» тип билдәләйҙәр<ref>[http://www.svobodnaya.odessa.ua/index.php/article/2600-110619070.html Свой среди своих, или об «Эхе Москвы» в степях Украины…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110143744/http://www.svobodnaya.odessa.ua/index.php/article/2600-110619070.html |date=2014-11-10 }}</ref>. [[Атеизм|Атеист]]<ref>{{Cite web|title=Без посредников|url=http://echo.msk.ru/programs/beseda/16703/|date=2001-11-09|accessdate=2017-05-22}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Эхо Москвы * Электронное голосование в России == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} == Әҙәбиәт == * ''Алексей Венедиктов'' Эхо Москвы. Непридуманная история. — Серия: Агедония. Проект Данишевского. — {{М.}}: АСТ, 2015. — ISBN 978-5-17-090215-6 — 416 c. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЛП|Венедиктов, Алексей}} * [https://www.youtube.com/watch?v=41gRmGIYxWA Алексей Венедиктов: «Жить в учебнике истории — это катастрофа» // «Скажи] Гордеевой<span>, 2022»</span> * [http://echo.msk.ru/contributors/venediktov/ Алексей Венедиктов] на сайте Эхо Москвы * [http://echo.msk.ru/blog/aav/ Блог Алексея Венедиктова] на сайте Эхо Москвы * [http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=175 Уникальный человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523101501/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=175 |date=2022-05-23 }} * [http://rm-daily.com/?cmd=main.news&id=1465 Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406164647/http://rm-daily.com/?cmd=main.news&id=1465 |date=2019-04-06 }} Архивная копия от 6 апреля 2019 на Wayback Machine газете «Русская мысль» * [http://old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=372 Раскрыл карты. Алексей Венедиктов чуть ли не впервые столь подробно рассказал о своих частных контактах с представителями высшей власти России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130083142/http://www.old.echonews.ru/?set=news&mc=readfull&do=372 |date=2009-11-30 }} * [http://www.rg.ru/2008/02/20/venediktov.html Свобода эха. Останется ли после 2 марта Алексей Венедиктов главным редактором «Эха Москвы»?] * [https://web.archive.org/web/20081213005020/http://guest.yandex.ru/index.xml?id=283&typeid=37 Алексей Венедиктов в гостиной Яндекса] * [https://web.archive.org/web/20101201133639/http://izvestia.ru/person/article3113406/ Главный редактор радиостанции «Эхо Москвы» Алексей Венедиктов: «Я махровый реакционер»] * [http://inosmi.ru/politic/20160804/237432372.html Путин — мой президент]. Лукаш Венерский, ''Интервью с главным редактором радиостанции «Эхо Москвы» Алексеем Венедиктовым'' // inosmi.ru, 04.08.2016 ([http://www.new.org.pl/2659,post.html Putin — mój prezydent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228070328/http://new.org.pl/2659,post.html |date=2016-12-28 }}, Aleksiej Wieniediktow, Łukasz Wenerski, Nowa Europa Wschodnia 02/08/2016 20:40) <br><br> Андрей Пионтковский: [http://www1.kasparov.org/material.php?id=57AC956D8BDC8 Крот в минуты роковые], 11-08-2016 (18:19) [[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй радиожурналистары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:XX быуат педагогтары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] cllg94392xo032dlor641z39sdfww2v 0 183380 1309109 1253307 2026-11-07T15:41:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309109 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Визгалов Денис Валерьевич''' ([[15 сентябрь]] [[1973 йыл]], [[Башҡорт АССР-ы]], [[Белорет]] — [[29 июль]] [[2014 йыл]], [[Башҡортостан]], [[Белорет]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] географы, иҡтисадсы, урбанист. Маркетинг һәм территориялар брендингы өлкәһендә белгес. == Биографияһы == Денис Визгалов [[1973 йыл]]дың [[15 сентябрь|15 сентябрендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында тыуа<ref>''Леонтьев В.'' [http://www.rg.ru/2012/09/27/reg-pfo/malyje.html Проблемы на вырост. Развитию малых городов помогут нестандартные решения] // [[Российская газета]]-Неделя — Башкортостан. — [[2012]]. — № 5896 (27 сент.).</ref>. 1996 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] география факультетының социаль-иҡтисади һәм сит илдәр географияһы кафедраһын «Бөйөк Британияның социаль-иҡтисади һәм сәйәси географияһы» белгеслеге буйынса тамамлай <ref>[http://geostranoved.ru/about/1996.php Денис Визгалов на сайте кафедры социально-экономической географии зарубежных стран географического факультета МГУ]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1995 йылда Мэдисонда Висконсин университетының мәҙәни география кафедраһының ғилми хеҙмәткәре була<ref name="autogenerated2"/> [[1999 йыл]]да география фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай<ref>[http://www.urbaneconomics.ru/people.php?folder_id=51&mat_id=9 Денис Визгалов на сайте Института экономики города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710045904/http://www.urbaneconomics.ru/people.php?folder_id=51&mat_id=9 |date=2012-07-10 }}</ref>. 2000—2012 йылдарҙа «Ҡала иҡтисады институты» Фондында эшләй (ИЭГ), унда төбәктәр һәм ҡалалар үҫешен уртаса ваҡытҡа һәм стратегик планлаштырыу, территориялар маркетингы һәм брендингы, территориялар менән идарә итеү, ҡалалар һәм төбәктәрҙең инвестицион сәйәсәте технологиялары, төбәк һәм муниципаль программаларҙы мониторинглау һәм баһалау менән шөғөлләнә. 2011—2012 йылдарҙа — Ҡала иҡтисады институты «социаль сәйәсәт һәм йәмәғәт коммуникациялары» секторы етәксеһе.<ref name="autogenerated2"/> 2013 йылдан — «Тере ҡалалар» ғилми-консалтинг компанияһы етәксеһе. ''[[:ru:Urban_Regeneration_and_Renewal|Urban Regeneration and Renewal]] (JURR)'' ([[:ru:Лондон|Лондон]]) журналының мөхәрририәт советы ағзаһы <ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://smartcity.ria.ru/speakers/20120807/703465440.html|title=Денис Визгалов на сайте форума «Умный город будущего»|accessdate=2012-09-29|archiveurl=yes|archivedate=2016-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305054718/http://smartcity.ria.ru/speakers/20120807/703465440.html |date=2016-03-05 }}</ref>. Территорияларҙың Европа маркетингы институтының төп эксперты ([[Варшава]]).<ref name="ToGeo">[http://togeo.ru/main/vizgalov/about.html Денис Визгалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091350/http://togeo.ru/main/vizgalov/about.html |date=2016-03-04 }} на сайте ToGeo.ru</ref> 2000 йылдан — 40-тан ашыу Рәсәй һәм сит ил ҡалаларында үҫеш проекттарында ҡатнаша. 2008 йылдан — ҡала маркетинг стратегияһын булдырыу буйынса Рәсәйҙә беренсе проекттар ҡатнашыусыһы. 2011—2012 йылдарҙа Магадан, [[Көңгөр]], Краснокамск, [[Уҫы]], [[Кировоград]], [[Бөрө]], [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаларының, [[Свердловск өлкәһе]]нең үҙәк өлөшө райондары һәм ҡалалар төркөмөнөң территориаль бренды концепцияларын эшләү буйынса эксперт төркөмдәр составына инә<ref name="autogenerated1"/>. 2014 йылдың 29 июлендә Белоретта әсәһенең йортонда берҙән-бер ҡыҙы Надежда менән янғын ваҡытында һәләк була. Белорет ҡалаһында ерләнә. === Ғаиләһе === Ҡатыны Екатерина Визгалова (1976), Рәсәй мөхәррире, кинотәнҡитсе, продюсер. Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамамлай. Ҡырағай тәбиғәттең Бөтә донъя фондында эшләй (WWF). Кино-Театр.ру порталы мөхәррире (2007). Документаль кино тураһында бер нисә мәҡәлә авторы. «[[:ru:Не_плачь|Не плачь]]» уйын фильмы продюсеры (2011, режиссеры Евгений Крылов) һәм — «Дыхание тундры» (2012), «Моя родня» (2013) бер нисә документаль таҫманың режиссеры. 2012 йылдан алып — бойондороҡһоҙ продюсер. Уйын булмаған кино һәм телевидение гильдияһы идараһы секретары (2013)<ref>[http://rgdoc.ru/industry/professional/87-ekaterina-vizgalova/ Екатерина Визгалова на сайте Гильдии неигрового кино и телевидения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809033304/http://rgdoc.ru/industry/professional/87-ekaterina-vizgalova/ |date=2014-08-09 }}</ref>. Ҡыҙы Надежда Визгалова (2002—2014). Атаһы менән бергә оләсәһенең йортонда Белорет ҡалаһында янғын ваҡытында һәләк була. Белорет ҡалаһында ерләнә. == Фәнни эшмәкәрлеге == Профессиональ ҡыҙыҡһыныу өлкәһенә урбанистика, территориаль оҡшашлыҡ, биләмә брендингы, ҡалаларҙа йәмәғәт коммуникациялары, урындағы үҙидаралыҡ һәм гражданлыҡ йәмғиәте институттарын үҫтереү<ref name="autogenerated2">[http://i.gotidea.ru/about/experts/vizgalov.html Денис Визгалов на сайте школы эффективных коммуникаций «Репное»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. == Уҡытыу эшмәкәрлеге һәм мәғариф өлкәһендә эшмәкәрлеге == Рәсәй юғары уҡыу йорттары студенттары һәм Рәсәй һәм сит ил ҡалаларының муниципаль һәм төбәк хакимиәте белгестәре өсөн «Разработка социально-экономической политики на местном уровне», «Региональная политика», «Городская экономика», «Маркетинг города», «Инвестиционная политика муниципальных образований», «Мониторинг и оценка городских программ» белем биреү курстарының авторы һәм авторҙашы<ref name="autogenerated2"/> 2007—2010 йылдарҙа — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең ҡала иҡтисады һәм муниципаль идаралығы кафедраһы доценты<ref name="ToGeo"/>. == Бүләктәре == * [[2012 йыл|2012]] — «Йәмәғәт бәйләнештәре үҫеше тураһында иң яҡшы китап» номинацияһында «Брендинг города» китабы өсөн «Серебряный Лучник» милли премияһы лауреаты<ref>[http://www.luchnik.ru/laureates/2011/ Серебряный Лучник — 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113045050/http://luchnik.ru/laureates/2011 |date=2013-01-13 }}</ref>. == Баҫмалары == * ''Визгалов Д. В.'' Методы оценки муниципальных программ. — {{М.}}: Фонд «Институт экономики города», 2005. * ''Визгалов Д. В.'' Индикативное планирование в развитии территорий. — М.: Фонд «Институт экономики города», 2007. * ''Визгалов Д. В.'' Маркетинг города. — М.: Фонд «Институт экономики города», 2008. — 110 с. — ISBN 978-5-8130-0129-1. * ''Визгалов Д. В.'' [https://web.archive.org/web/20120711184636/http://www.urbaneconomics.ru/shop.php?action=detail&prod_id=249&back_url=%2Fshop.php%3F Брендинг города]. — М.: Фонд «Институт экономики города», 2011. — 156 с. — ISBN 978-5-8130-0157-4 * ''Визгалов Д.'' [http://www.ng.ru/ideas/2009-04-24/5_promtourism.html Совмещение несовместимого. Промышленный туризм может эффективно работать на благо городов и территорий] // Независимая газета. — [[2009 йыл|2009]]. — [[24 апрель|24 апреля]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * ''Федюкина Милада''. [http://www.lpgzt.ru/aticle/25599.htm Самоидентификация города. В Ельце обсудили возможности создания бренда территории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112124525/http://www.lpgzt.ru/aticle/25599.htm |date=2017-01-12 }} // [[Липецкая газета]]. — [[2012]]. — [[13 сентября]]. * ''Дикарёва Анна''. [https://web.archive.org/web/20160304104553/http://gorodlip.ru/events/e27898423/ Валенки могут стать модным брендом] // GorodLip.ru. — [[2012]]. — [[13 сентября]]. * [https://web.archive.org/web/20121012065937/http://48.unise.ru/news/2/62393 Елец пытается самоидентифицироваться] // Unise.ru. — [[2012]]. — [[13 сентября]]. * [https://web.archive.org/web/20121011183636/http://www.elkrai.ru/?p=13960 Возможности, идеи, технологии] // В краю родном. — [[2012]]. — [[14 сентября]]. * ''Колоколова Любовь''. [http://www.bashinform.ru/news/493273/ Денис Визгалов: «У Башкортостана большие возможности для развития туризма»] // [[Башинформ]]. — [[2012]]. — [[17 сентября]]. * ''Страхов Виктор''. [http://www.lpgzt.ru/aticle/25660.htm А зачем Ельцу баян? У него есть гармонь…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200403/http://www.lpgzt.ru/aticle/25660.htm |date=2016-03-05 }} // [[Липецкая газета]]. — [[2012]]. — [[17 сентября]]. * [https://web.archive.org/web/20121011183415/http://www.elkrai.ru/?p=13990 Бренд: требуются идеи] // В краю родном. — [[2012]]. — [[18 сентября]]. * ''Полесова Олеся''. [http://www.lpgzt.ru/aticle/25743.htm О елецких брендах и нелёгком выборе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803115959/https://www.lpgzt.ru/aticle/25743.htm |date=2020-08-03 }} // Молодёжный вестник. — [[2012]]. — [[21 сентября]]. * ''Леонтьев Владимир''. [http://www.rg.ru/2012/09/27/reg-pfo/malyje.html Проблемы на вырост. Развитию малых городов помогут нестандартные решения] // [[Российская газета]]-Неделя — Башкортостан. — № 5896. — [[2012]]. — [[27 сентября]]. * {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Трагически погиб бывший сотрудник ИЭГ Денис Визгалов|ссылка=http://www.urbaneconomics.ru/news/?mat_id=1598|язык=|издание=[[Институт экономики города]]|тип=|год=29 июля 2014 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808064241/http://www.urbaneconomics.ru/news/?mat_id=1598|archivedate=2014-08-08}} * {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Погиб Денис Визгалов. Эксперт по территориальному брендингу трагически ушёл из жизни|ссылка=http://www.sostav.ru/publication/pogib-denis-vizgalov-11124.html|язык=|издание=Sostav.ru|тип=|год=29 июля 2014 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}} * {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Погиб один из самых ярких урбанистов Денис Визгалов|ссылка=http://www.expert-ural.com/1--14562/|язык=|издание=[[Эксперт-Урал]]|тип=|год=29 июля 2014 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808054437/http://www.expert-ural.com/1--14562/|archivedate=2014-08-08}} * {{Мәҡәлә|автор=Мельников Денис.|заглавие=Установлена личность сгоревшего вчера заживо в Белорецке вместе с дочерью жителя Подмосковья|ссылка=http://proufu.ru/obcestvo/item/39884-ustanovlena-lichnost-sgorevshego-vchera-zazhivo-v-beloretske-vmeste-s-docheryu-zhitelya-podmoskovya.html|язык=|издание=Proufu.ru|тип=|год=30 июля 2014 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}} * {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=В Башкирии при пожаре погибли известный российский ученый-урбанист Денис Визгалов и его дочь|ссылка=http://ufa.mk.ru/articles/2014/08/01/v-bashkirii-pri-pozhare-pogibli-izvestnyy-rossiyskiy-uchenyyurbanist-denis-vizgalov-i-ego-doch.html|язык=|издание=[[Московский комсомолец]] — Уфа|тип=|год=1 августа 2014 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}} * {{Мәҡәлә|автор=Трубачёв Андрей.|заглавие=Памяти Дениса Визгалова|ссылка=http://uc.kr.ua/pamjatidenisavizgalova/|язык=|издание=Украина—Центр|тип=|год=5 августа 2014 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}{{Недоступная ссылка|accessdate=Сентябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}} * {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Автор бренда Стерлитамака погиб при пожаре|ссылка=http://srgazeta.ru/2014/08/avtor-brenda-sterlitamaka-pogib-pri-pozhare/|язык=|издание=[[Стерлитамакский рабочий]]|тип=|год=6 августа 2014 года|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}} {{Refend}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120710045904/http://www.urbaneconomics.ru/people.php?folder_id=51&mat_id=9 Денис Визгалов] на сайте Института экономики города * [http://togeo.ru/main/vizgalov/about.html Денис Визгалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091350/http://togeo.ru/main/vizgalov/about.html |date=2016-03-04 }} на сайте ToGeo.ru * [https://web.archive.org/web/20160305054718/http://smartcity.ria.ru/speakers/20120807/703465440.html Денис Визгалов] на сайте форума «Умный город будущего» * [https://web.archive.org/web/20130512082130/http://www.vedomosti.ru/persons/29530/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%20%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 Денис Визгалов] на сайте газеты «Ведомости» * [https://web.archive.org/web/20140715061753/http://opec.ru/person.html?id=4299 Денис Визгалов] на экспертном канале [[Юғары иҡтисад мәктәбе|ВШЭ]] «Открытая экономика» [[Категория:Белоретта вафат булғандар]] [[Категория:2014 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Белоретта тыуғандар]] [[Категория:1973 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:География фәндәре кандидаттары]] [[Категория:XXI быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:Рәсәй географтары]] [[Категория:Алфавит буйынса географтар]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] g9ilwtfzh1ljr66orty2m53r3xd1y64 0 183453 1309148 1301439 2026-11-07T18:59:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309148 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гаджимагомедов Нурмагомед Энгельсович''' ([[29 сентябрь]] [[1996 йыл]] — [[24 февраль|24 февраль 2022 йыл]]<ref name="rg"/>) — [[Рәсәй]] хәрби хеҙмәткәре. Гвардия өлкән лейтенанты. 247-се гвардия һауа-десант штурмы [[Кавказ]] казак полкының рота командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (үлгәндән һуң, 2022). 2022 йылда [[Украина]]лағы махсус операцияла ҡатнашып, «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеменә лайыҡ булған беренсе хәрби. == Биографияһы == Нурмагомед Энгельсович Гаджимагомедов 1996 йылдың 29 сентябрендә [[Дағстан]]дың Южно-Сухокумск ҡалаһында лак (лацы) ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәджимагомедов Энгельс Магомедович (14.05.1966 йыл, Кани, Дағстан АССР-ы), Ингушетия эске эштәр министры урынбаҫары, полиция полковнигы, өс [[Батырлыҡ ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] һәм «[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|Хәрби хеҙмәттәре өсөн]]»<ref name="stav">Берг Е. [https://www.stav.kp.ru/daily/27373/4553922/ Командир не мог поступить иначе: родители рассказали о жизни и подвиге Героя России Нурмагомеда Гаджимагомедова] {{Wayback}} // [[Комсомольская правда]]-Северный Кавказ, 04.03.2032</ref><ref name="rg"/><ref>[https://lakskysite.ru/rajony/kulinskij-rajon/izvestnye-vykhodtsy-iz-kulinskogo-rajona/gadzhimagomedov-engels-magomedovich.html Энгельс Магомедович Гаджимагомедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308052224/https://lakskysite.ru/rajony/kulinskij-rajon/izvestnye-vykhodtsy-iz-kulinskogo-rajona/gadzhimagomedov-engels-magomedovich.html |date=2022-03-08 }} // Лакский национальный портал</ref>. миҙалдары менән бүләкләнә. Әсәһе — Сапиджат Исаевна Мазаева, [[Махачҡала]] биҫтәһендәге 54-се мәктәптең башланғыс синыф уҡытыусыһы. Нурмагомед 2021 йылдың мартында өйләнә, 2022 йылдың 20 февралендә тыуған Теймия исемле ҡыҙы бар.<ref name="stav" /> Бала сағынан спорт менән мауыға, [[карате]] менән шөғөлләнә. 2012 йылда Махачкалала 42-се урта мәктәпте тамамлай. 2015 йылдың майында [[Пермь]] ҡалаһында кикбоксинг буйынса Рәсәй чемпионатында бронза миҙал яулай.<ref>[https://fkr.ru/results/#:~:text=%3E%3E-,Результаты%20соревнований,разделе%20%22К1%22%20(г.%20Пермь%20с%2018-22%20мая%202015%20г.),-Чемпионат%20и%20Первенство Чемпионат и Первенство России по кикбоксингу в разделе К1 (г. Пермь с 18-22.05.2015 г.)]</ref> Шағир [[Рәсүл Ғамзатов]] ижадын ярата һәм үҙе лә шиғырҙар ижад итә<ref name="rg">Алиев Т., Петров И. [https://rg.ru/2022/03/04/reg-skfo/v-dagestane-vspominaiut-geroicheski-pogibshego-na-ukraine-oficera.html Улица героев] // [[Российская газета]] — Столичный выпуск. № 48(8696). 04.03.2022</ref> Бала саҡта [[Ингушетия|Иингушетия]] Республикаһы башлығы [[Евкуров Юнус-Бек Баматгиреевич]] өлгөһөндә десантник булырға теләй. 2017 йылда [[Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы|Рязань юғары һауа-десант училищеһы]] тамамлай<ref name="stav" />. 1-полкының взвод командиры курсы була. Уҡыған сағында армия ҡул һуғышы менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Рәсәй спорт мастеры исемен ала. [[Ставрополь|Ставропол]]<nowiki/>дә урынлашҡан Рәсәй һауа-десант ғәскәрҙәренең 247-се гвардия һауа-десант штурмы Кавказ казак полкында рота командиры булып хеҙмәт итә.<ref name="stav" /> Рәсәйҙең [[Сүриә]]<nowiki/>ләге хәрби операцияһы барышында ике тапҡыр оҙайлы командировкаларҙа була.<ref name="stav" /><ref name="rg"/> [[2022 йыл]]дың февралендә Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһында ҡатнаша. Рәсми версия буйынса, Ғаджимагомедов яралана, ҡамауға эләгә һәм дошман менән бергә үҙен шартлата.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/04/10/vam-russkim-ne-o-chem-bespokoitsya-kavkaztsy-vse-sdelayut|title=«Вам, русским, не о чем беспокоиться. Кавказцы все сделают» Дагестан — рекордсмен по количеству солдатских гробов из Украины. Вот что думают об этом в самой республике. Репортаж Владимира Севриновского|access-date=2022-04-10}}</ref> 2022 йылдың 3 мартында [[Рәсәй Президенты]] [[Владимир Путин]] указы менән «хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң).<ref>Полякова В. [https://www.rbc.ru/politics/03/03/2022/6220f2ac9a7947c2af41132c Путин посмертно присвоил звание Героя России офицеру из Дагестана] // [[РБК]], 03.03.2022</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2022/03/03/zvanie/ Путин присвоил звание Героя России погибшему на Украине офицеру] // [[Лента.ру]], 03.02.2022</ref><ref name="rg"/> Кани ауылында ерләнгән. Үлгәндән һуң Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты «Әл-'Иззат» ордены («Дан, почёт һәм намыҫ») менән бүләкләнә. == Хәтер == * Ғаджимагомедовтың тыуған ауылында — Дағстандың Кулин районы Кани ауылында бронза бюст ҡуйыла. * Ғаджимагомедов исемен 247-се гвардия һауа-десант штурмлау полкының шәхси составы исемлегенә мәңгегә индереү планлаштырыла.<ref>[http://redstar.ru/hrabryh-serdets-otvagoyu-gordimsya-v-srazhenii-so-zlom/ Храбрых сердец отвагою гордимся в сражении со Злом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423154518/http://redstar.ru/hrabryh-serdets-otvagoyu-gordimsya-v-srazhenii-so-zlom/ |date=2022-04-23 }}</ref>. * Махачкала ҡалаһындағы урам (элекке Джигит урамы) — Рәсәй Геройы Нурмагомед Ғаджимагомедов урамы. 2022 йылдың 6 майында тантаналы исем биреү тантанаһы үтә.<ref>[https://www.gazeta.ru/social/news/2022/05/06/17694716.shtml В Махачкале улице Джигитской присвоили имя Героя России Нурмагомеда Гаджимагомедова]</ref>. * Ғәджимагомедов иҫтәлегенә 21 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында ирекле көрәш буйынса Рәсәй чемпионаты (2022 йылдың 24-27 мартында Алиев исемендәге Каспий спорт һарайында) арнала.<ref>[https://mirmol.ru/sport/v-dagestane-projdet-borcovskij-turnir-pamjati-geroja-rossii-nurmagomeda-gadzhimagomedova/ В Дагестане пройдет борцовский турнир памяти Героя России Нурмагомеда Гаджимагомедова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240809063844/https://mirmol.ru/sport/v-dagestane-projdet-borcovskij-turnir-pamjati-geroja-rossii-nurmagomeda-gadzhimagomedova/ |date=2024-08-09 }}</ref>. * «Z» Рәсәй Геройҙары аллеяһында «Рәсәй — минең тарихым» тарихи паркы территорияһындағы иҫтәлекле композиция, [[Махачҡала|Махачкала]] ҡалаһы. * Ғаджимагомедов исеме Махачкала ҡалаһының «42-се урта мәктәбенә» (26.04.2022) бирелгән. Мәктәп бинаһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. Мәктәптә музей бар. Ғаджимагомедовтың туғандары музейға Рәсәй Федерацияһы Геройы йондоҙо күсермәһен бирә. * Донецкта [[Кальмиус]] йылғаһы эргәһендәге майҙан (элекке Конституция майҙаны) Рәсәй Геройы Нурмагомед Ғаджимагомедов исемендәге майҙан. 2022 йылдың 11 майында ДХР башлығы Денис Пушилин һәм Ғаджимагомедов атаһы асҡан.<ref>[https://riadagestan.ru/news/society/donetskuyu_ploshchad_konstitutsii_pereimenovali_v_chest_dagestantsa_geroya_rossii/ Донецкую площадь Конституции переименовали в честь Дагестанца Героя России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220512174520/https://riadagestan.ru/news/society/donetskuyu_ploshchad_konstitutsii_pereimenovali_v_chest_dagestantsa_geroya_rossii/ |date=2022-05-12 }}</ref> * Рәсәйҙең ҡайһы бер ҡалаларында Ғаджимагомедов портреты менән байраҡтар ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * {{Warheroes|author=|name=Гаджимагомедов Нурмагомед Энгельсович|id=32103}} * ''Бойко А.'' [https://www.kp.ru/daily/27373/4554135/ В Минобороны РФ рассказали о подвигах и героизме российских военных на Украине] // [[:ru:Комсомольская правда|Комсомольская правда]], 04.03.2022 * ''Хайремдинов Л.'' [https://web.archive.org/web/20220427131947/http://redstar.ru/potomki-voinov-besstrashnyh/ Потомки воинов бесстрашных. Российские военнослужащие демонстрируют беспримерное мужество во время проведения специальной военной операции на Украине.] // [[:ru:Красная звезда (газета)|Красная звезда]]. — 2022. — 4 марта. — С. 2. [[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]] [[Категория:Украинала вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2022 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1996 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рязань юғары һауа-десант училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусылар]] 08ficowj7lfs78mcvk3rj7u2j8dalto 0 183737 1309167 1244710 2026-11-07T20:20:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309167 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Имя=Борис Соломонович Гинзбург|Изображение=|Описание изображения=|Гражданство=|Научная сфера=|Место работы=|Альма-матер=|Учёная степень=|Учёное звание=|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=|Награды и премии=}} [[Категория:Персоналии по алфавиту]] [[Категория:Учёные по алфавиту]] '''Гинзбург''' '''Борис Соломонович''' ([[28 март]] (9 апрель) [[1895 йыл]], Херсон губернаһы, Ингулец — [[3 июнь]] [[1974 йыл]], [[Ҡазан]]) — совет санитар табибы, [[Татар АССР-ы|Татар АССР-ының]] һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1938—1940), медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1940)<ref name="ТАТ">[https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/ginzburg-boris-solomonovich Гинзбург Борис Соломонович.]</ref>. == Биографияһы == 1895 йылдың 28 мартында (9 апрелендә) йәһүдтәрҙең игенселек колонияһы Ингулецта (хәҙерге Украина биләмәһендә), [[Рәсәй империяһы]]нда тыуған<ref name="ТАТ2">[https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/ginzburg-boris-solomonovich Гинзбург Борис Соломонович.]</ref>. 1916 йылда [[Херсон]] земство фельдшер мәктәбен тамамлай, һуңынан [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты|Һарытау университетының]] медицина факультетына уҡырға инә, 1921 йылда ошо уҡыу йортон тамамлай. Санитар-табип дипломын алып, [[Һарытау]] ҡалаһының төрлө медицина учреждениеларында эшләгән. 1930 йылдан 1932 йылға тиклем [[Себер дәүләт медицина университеты|Томск дәүләт медицина институтына]] декан итеп тәғәйенләнә. Унда доцент була<ref>[https://museum.rmapo.ru/ginzburg-boris-solomonovich/ Гинзбург Борис Соломонович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815014107/https://museum.rmapo.ru/ginzburg-boris-solomonovich/ |date=2022-08-15 }}</ref>. 1935 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк дәүләт институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1937 йылдан был институттың директоры, РСФСР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында инструктор булып эшләй. 1938 йылда Татар АССР-ның Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. 1940—1941 һәм 1945—1952 йылдарҙа Ҡазан дәүләт институтының һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта институттың базаһы булған 2-се балалар поликлиникаһын етәкләй. Шулай уҡ [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан медицина институтында]] уҡыта<ref>[https://www.kgma.info/ob_akademii/struktura_akademii1/faculty/kafedra_obwestvennogo_zdorovya/kratkaya_istoriya_kafedry/90-letnij_yubilej_kafedry_obwestvennogo_zdorovya_ekonomiki_i_upravleniya_zdravoohraneniem_kazanskoj_gosudarstvennoj_medicinskoj/ 90-летний юбилей кафедры общественного здоровья, экономики и управления здравоохранением Казанской государственной медицинской академии.]</ref>. 1940 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, шул уҡ йылда профессор итеп һайлана<ref name="ТАТ3">[https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/ginzburg-boris-solomonovich Гинзбург Борис Соломонович.]</ref>. Гинзбург 1953—1956 йылдарҙа Татарстан АССР-ның төрлө медицина учреждениеларында, 1956 йылда [[Чита дәүләт медицина академияһы|Чита дәүләт медицина институтының]] һаулыҡ һаҡлау курсы мөдире була, 1958 йылға тиклем ошо вазифала эшләй. 1974 йылдың 3 июнендә Ҡазанда вафат була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау, балалар үлеме мәсьәләләре, халыҡҡа дауалау-иҫкәртеү ярҙамы ойоштороу буйынса хеҙмәттәр авторы<ref name="ТАТ"/>. === Ғилми хеҙмәттәре === * Заразные болезни и как с ними бороться / {{М.}}, 1925. * Гинзбург Б. С. Суд над врачом медучастка [<small>Дело заведующего Александровским медицинским участком врача Сергеева по обвинению его в бездеятельности и невнимательном отношении к своим обязанностям, повлекшем за собой громадную заболеваемость детей в этом участке</small>]: Инсценировка / Б. С. Гинзбург; С предисловием наркома Н. А. Семашко. — {{М.}}: Издание Отдела охраны материнства и младенчества НКЗ, 1925. — 64 с.<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/435/736/549016/36588 Гинзбург Б. С. Суд над врачом медучастка.]</ref> * Экспериментальные исследования и клинические наблюдения по вопросу о переходе антирахитического фактора от матери к ребёнку / Казань, 1940<ref name="ТАТ4">[https://tatarica.org/ru/razdely/zdravoohranenie/personalii/ginzburg-boris-solomonovich Гинзбург Борис Соломонович.]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]<ref name="ТАТ"/>. == Исемен мәңгеләштереү == * Ҡазан, Пионер урамы, 2 010-се йорт<ref>{{Книга|заглавие=Список телефонов городской телефонной сети города Казани на 1938 год|год=1938|место=Казань|страниц=96}}</ref>; * Ҡазан, Жуковский урамы, 5-се йорт<ref>{{Книга|автор=Министерство связи СССР|заглавие=Список абонентов Казанской городской телефонной сети|ответственный=сост. М. Н. Бондарюк; сост. М. М. Максимова; под ред. Л. С. Якушева|год=1954|место=[[Казань]]|издательство=Таткнигоиздат|страниц=244|тираж=10000}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Һарытау дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:1974 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1895 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] qlait9aohdi3o349xwldip85zppyg5v 0 184831 1309083 1182466 2026-11-07T13:56:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309083 wikitext text/x-wiki '''Ҡалын яҙылыш'''{{Тарихи парламент карточкаһы | название = Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты | оригинальное название = | Entity_type = Дәүләт | Entity = {{флагификация|РСФСР|1918}} | фон названия = | цвет текста названия = | фон заголовков = | цвет текста заголовков = | текущий созыв = | эмблема = Emblem_of_the_Russian_SFSR_(1920-1978).svg | ширина эмблемы = | описание эмблемы = | тип = башҡарма комитет | законодательное собрание = | год основания = [[25 ноября]] [[1917]] | год упразднения = [[15 июля]] [[1938]] | политическая единица = | тип политической единицы = | до = [[Рәсәй республикаһының ваҡытлы советы]] | после = [[РСФСР Юғары Советы]] | палаты = | должность главы 1 = Рәйес | глава 1 = [[Калинин Михаил Иванович]] (һуңғыһы) | партия главы 1 = [[ВКП(б)]] | дата избрания 1 = [[30 марта]] [[1919]] | дата окончания 1 = [[15 июля]] [[1938]] | должность главы 2 = | глава 2 = | партия главы 2 = | дата избрания 2 = | дата окончания 2 = | должность главы 3 = | глава 3 = | партия главы 3 = | дата избрания 3 = | дата окончания 3 = | должность главы 4 = | глава 4 = | партия главы 4 = | дата избрания 4 = | дата окончания 4 = | должность главы 5 = | глава 5 = | партия главы 5 = | дата избрания 5 = | дата окончания 5 = | должность главы 6 = | глава 6 = | партия главы 6 = | дата избрания 6 = | дата окончания 6 = | количество членов = | палата 1 = | структура 1 = | ширина структуры 1 = | описание структуры 1 = | фракции 1 = | комитеты 1 = | выборы 1 = | система голосования 1 = | палата 2 = | структура 2 = | ширина структуры 2 = | описание структуры 2 = | фракции 2 = | комитеты 2 = | выборы 2 = | система голосования 2 = | объединённые комитеты = | зал заседаний = | ширина зала заседаний = | описание зала заседаний = | подзаголовок зала заседаний = | сайт = | сноски = }} {{Значения|Центральный исполнительный комитет}} '''Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты''' ('''ВЦИК''') — [[1938 йыл|1938 йылға]] тиклем Советтарҙың Бөтә Рәсәй съезы менән бер рәттән, [[Совет Рәсәйе|Рәсәй Совет Республикаһы]] һәм [[РСФСР]] дәүләт власының юғары закондар сығарыусы, күрһәтмә биреүсе һәм контроллек итеүсе органы. 1918 йылдан съезд ҡарарҙарын тормошҡа ашырыу маҡсатында Советтарҙың Бөтә Рәсәй съезы тарафынан һайланған һәм съездар араһындағы осорҙа эшләгән [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]] булдырылған<ref>[[Конституция РСФСР 1918 года|Конституция РСФСР 1918-го года]], ст. 35: ''«Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет Советов образует [[Совет народных комиссаров РСФСР|Совет Народных Комиссаров]] для общего управления делами Российской Социалистической Федеративной Советской Республики и отделы ([[Народный комиссариат|Народные Комиссариаты]]) для руководства отдельными отраслями управления».''</ref>. Партияла ҙур абруйға эйә булған беренсе ВЦИК рәйесе [[Свердлов Яков Михайлович|Свердлов Я. М.]] үлгәндән һуң, рәйес вазифаһына кандидатура тураһында мәсьәлә [[1919 йыл|1919 йылдың 25 мартында]] РКП (б) Үҙәк Комитеты пленумында ҡарала. [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинский]], [[Калинин Михаил Иванович|М. И. Калинин]], Н. Н. Крестинский, А. Г. Белобородов, В. И. Невский һәм Көнбайыш өлкәһе өлкә башҡарма комитеты һәм фронты вәкиле Иванов кандидатуралары тәҡдим ителә. Калинин кандидатураһы өсөн 7 тауыш, ҡаршы — 4, тыйылып тороуҙы аңлатҡан — 2 тауыш бирелә<ref>Протокол заседания пленума ЦК РКП(б) 25.03.1919 // Известия ЦК КПСС — 1989 № 12 — С.133.</ref>. СССР ойошторолғанға тиклем Бөтә Рәсәй ҮБК составына шулай уҡ Украина Социалистик Совет Республикаһы һәм Белоруссия Социалистик Совет Республикаһы вәкилдәре инә, улар Советтарҙың республика съездарында һайлана. IX Бөтә Рәсәй Советтар съезы тарафынан һайланған Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты, Украина һәм Белоруссия вәкилдәренән тыш, Кавказ аръяғы республикаларынан делегаттарҙы индерҙе<ref name="ssp">«Съезды Советов РСФСР в резолюциях и постановлениях». М., 1939, стр. 203.</ref>. 1917 йылдың ноябренән Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты сессиялары араһында уның функцияларын Президиум, Бөтә Рәсәй ҮБК-ның оператив органы тормошҡа ашыра<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/03468.asp |title=03468<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2007-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190903115932/http://www.knowbysight.info/1_rsfsr/03468.asp |archivedate=2019-09-03 |deadlink=yes }}</ref>. Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының 1-15 көнлөк 33 сессияһы үтте. Бөтә Рәсәй ҮБК аппараты Президиумдан, Бюронан һәм 20-гә яҡын бүлектән тора<ref>[http://www.prlib.ru/history/pages/item.aspx?itemid=883 «Избран ВЦИК I созыва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219185714/http://www.prlib.ru/history/pages/item.aspx?itemid=883 |date=2014-12-19 }} ''«На заседании ВЦИК 22 июня (5 июля) 1917 г. была утверждена его внутренняя структура. В аппарат ВЦИК входили Президиум, Бюро и около 20 отделов».''</ref>. РСФСР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителеүгә бәйле, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты 1938 йылда бөтөрөлә. == Дөйөм характеристикаһы == {{Викитека|Постановления Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета РСФСР}} {{Викитека|Декреты Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета РСФСР}} Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының үҙенсәлектәре, уның мөһим идеологы В. И. Ленин билдәләүенсә, ул «парламентаризм уңайлыҡтарын туранан-тура демократия уңайлыҡтары менән берләштерергә, йәғни халыҡ һайлаған вәкилдәр йөҙөндә закондар сығарыу функцияһын да, закондарҙың үтәлешен дә берләштерергә мөмкинлек бирә»<ref name="lenin_vcik1">В. И. Ленин. Полное собрание сочинений, т. 34, стр. 304—305.</ref>. РСФСР дәүләт аппараты аяҡҡа баҫҡан осорҙа дәүләт власы органдары компетенцияһында аныҡ бүленеш булмай. «Совет дәүләте теорияһы, власты бүлеүҙең буржуаз принцибын кире ҡағып, Рәсәй Совет Республикаһы власының ҡайһы бер органдары араһында хеҙмәтте техник бүлеү кәрәклеген таный» тигән нигеҙе быға мөһим сәбәп булып торҙо<ref name="stuchka">П. Стучка. Учение о государстве и Конституции РСФСР. П., 1922, стр. 197—198.</ref>. Вәкәләттәрҙе бүлеү Советтарҙың VIII Бөтә Рәсәй съезы тарафынан ҡабул ителгән «Совет төҙөлөшө тураһында»ғы ҡарарында ғына билдәләнде<ref>{{Cite web |url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=9168;div=LAW;mb=LAW;opt=1;ts=15A6C5D9BF1823DAF8942DC5AEA4B5A1 |title=Постановление VIII Всероссийского Съезда Советов от 23 декабря 1920 г. «О советском строительстве» |access-date=2011-02-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202237/http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=9168;div=LAW;mb=LAW;opt=1;ts=15A6C5D9BF1823DAF8942DC5AEA4B5A1 |deadlink=no }}</ref>. Документҡа ярашлы, закон сығарыу акттарын Бөтә Рәсәй Советтары съезы, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы нәшер иткән. Советтар съезының икенсе ҡарары менән Хеҙмәт һәм оборона советы (СТО) акттары ведомстволар, төбәк һәм урындағы органдар өсөн мотлаҡ тип танылды<ref name="ssss">Съезды Советов Союза ССР, союзных и автономных советских социалистических республик. Сб. док. 1917—1937 гг. Т. 1. М., Госюриздат, 1959, стр. 141—142, 147—148.</ref>. Граждандар һуғышы һәм сит ил интервенцияһы шарттарында, теге йәки был хәл тиҙ арала ҡарар ҡабул итеүҙе һәм закондар сығарыуҙы талап иткәнлектән, бик күп закон акттары һәм ҡайһы бер функциялар ҡабатланды. 1918 йылда РСФСР Конституцияһының аныҡ формалаштырылған Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының Бөтә Рәсәй Советтар съезы алдында, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты алдында, Халыҡ Комиссарҙары Советының Бөтә Рәсәй Советтары съезы алдында яуаплылығы һөҙөмтәһендә, закондар сығарыу органдарының күп булыуы РСФСР закондар сығарыу базаһына коллизия индермәне<ref name="sovkons">Советские конституции. Справочник. М., Госполитиздат, 1963, стр. 138—140.</ref>. 1925 йылдың майында Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты, Д. И. Курский, Н. В. Крыленко, В. А. Аванесов, А. С. Енукидзе, П. И. Стучка һәм башҡалар составында Конституция комиссияһын төҙөп, РСФСР Конституцияһын (1925 йылдың майында XII Бөтә Рәсәй Советтар съезы тарафынан раҫлана) әҙерләй. Конституция РСФСР-ҙың үҙәк һәм урындағы дәүләт власы һәм идара итеү органдары системаһын: Бөтә Рәсәй Советтар съездарын, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетын, уның Президиумын, Халыҡ Комиссарҙары Советын, наркоматтар системаһын тулыһынса раҫлай. 1925 йылдан 1937 йылға тиклем Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты аппараты түбәндәге структураға эйә булған: * бүлектәр * Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы секретариаты * Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесенең ҡабул итеү бүлмәһе. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы эргәһендә бер нисә дөйөм республика органы (матбуғатта — комиссиялар, комитеттар, идаралыҡтар) була. Уларҙың ҡайһы берҙәре Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеттары функцияларын башҡарған, башҡалары тар спецификаға: РСФСР составына ингән халыҡтарҙың милли ҡоролошо, мәҙәни төҙөлөшө мәсьәләләре, хеҙмәтсәндәрҙең тормош кимәлен яҡшыртыу бурыстары һәм ҡайһы бер тәғәйен халыҡ-хужалыҡ мәсьәләләрен хәл итеү буйынса ({{comment|Законлаштырыуҙар Йыйынтығы|Собрание Узаконений}} мәғлүмәттәре буйынса, 1922, 69-сы һан, 902-се статья) йүнәлтелгән. 1922 йылда составы Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы тарафынан тәғәйенләнгән РСФСР Юғары Суды ойошторола. 1933 йылдың июнендә РСФСР Прокуратураһы ойошторолғандан һуң, РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советынан, Юстиция Халыҡ Комиссариатынан һәм СССР прокурорынан тыш ({{comment|Закондар Йыйынтығы|Собрание Законов}} мәғлүмәттәренә ярашлы, 1934, 1-се һан, 2-се статья), шулай уҡ РСФСР прокуроры Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетына буйһона. С. С. Войтиков фекеренсә, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы рәйесе вазифаһына М. И. Калинин һайланғас, вазифа таҙа декоратив төҫ ала, ә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты формаль, реаль власҡа эйә булмаған органға әүерелә<ref>{{статья |автор= Войтиков С. С.|заглавие= Из истории российского «парламента» эпохи диктатуры Ленина|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/eto-vam-slava-bogu-ne-zasedanie-prezidiuma-vtsik-iz-istorii-rossiyskogo-parlamenta-epohi-diktatury-lenina/viewer |язык= ru|издание= Новый исторический вестник |тип= Журнал|год= 2012|месяц= |число= |том= |номер= 32|страницы= 37—48|doi= |issn= 2072-9286 }}</ref>. РСФСР-ҙың яңы Конституцияһына (1937) ярашлы, РСФСР дәүләт власының юғары органы тип РСФСР-ҙың Юғары Советы иғлан ителә. == Составы == [[Файл:Lenin Zinoviev Kamenev Vyshinsky.jpg|thumb|350 px|[[Ленин Владимир Ильич]], [[Каменев Лев Борисович]], [[Зиновьев Григорий Евсеевич]] һәм [[Вышинский Андрей Януарьевич]] Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) ағзалары араһында, 1922 йылдың 31 октябре]] 1917 йылдың 27 октябрендә (9 ноябрендә) Эшсе һәм һалдат депутаттары Советының Икенсе съезында һайланған Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты 101 кешенән торған. Улар араһында 62 большевик, 29 һул эсер, 6 меньшевик-интернационалист, 3 украин социалисы һәм 1 эсер-максималист була. 1917 йылдың ноябрендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты менән Крәҫтиән депутаттары Советы съезының Башҡарма комитеты берләшә. Берләштерелгән Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетына крәҫтиән Башҡарма комитетының 108 ағзаһы: 82 һул эсер, 16 большевик, 3 эсер-максималист, 1 меньшевик-интернационалист, 1 анархист һәм 5 «башҡалар» инә. Һөҙөмтәлә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты составында һул эсерҙар большевиктарға ҡарағанда күберәк булып сыға. Әммә июндә үк ҡабул ителгән ҡарарға ярашлы, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты составына өҫтәмә рәүештә 80 армия вәкиле, 20 флот вәкиле һәм 50 профсоюз вәкиле индерелә. Шулай итеп, 25 ноябрҙән Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетында большевиктар йәнә күпселекте тәшкил итә. 1918 йылдың ғинуарында Эшсе, һалдат, крәҫтиән һәм казак депутаттары советтарының III Бөтә Рәсәй съезы 326 кешенән торған Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетын һайлай, улар араһында 169 большевик, 132 һул эсер, 5 эсер-максималист, 5 уң эсер, 4 анархист, 4 меньшевик-интернационалист, 2 меньшевик була (Ф. Дан һәм Ю. Мартов).<ref name="loginov_20">''[[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]]'' [http://leninism.su/books/3686-neizvestnyj-lenin.html?showall=&start=20 «Председатель Совнаркома»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402011459/http://leninism.su/books/3686-neizvestnyj-lenin.html?showall=&start=20 |date=2016-04-02 }} // ''Логинов В. Т.'' Неизвестный Ленин</ref> 1918 йылдың 14 июнендә уң эсерҙар һәм меньшевиктар Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының сираттағы составынан контрреволюционерҙар булараҡ сығарыла. Эшсе, һалдат, Крәҫтиән һәм Казак депутаттары советтарының V Бөтә Рәсәй съезы йомғаҡтары буйынса Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетынан һул эсерҙарҙы сығарыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының артабанғы составтарында (күп партиялылыҡ ҡалдыҡтары илдә тулыһынса бөтөрөлгәнсе) ҡайһы берҙә башҡа партияларҙың айырым вәкиллеге рөхсәт ителә. == Закондар сығарыу эшмәкәрлеге == Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты закон проекттарын әүҙем әҙерләй һәм ҙур күләмле закон акттары сығара. Мәҫәлән, түбәндәге документтар Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) тарафынан әҙерләнгән һәм ҡабул ителгән: * «Ҡатламдарҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡ итеү хаҡында» Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты, РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1917 йылдың 10 ноябре Декреты<ref>{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1917/11/10/n1206407.htm |title=Декрет ВЦИК, СНК РСФСР от 10.11.1917 «Об уничтожении сословий и гражданских чинов» Правовая библиотека на Lawru.Info |accessdate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150629112004/http://lawru.info/dok/1917/11/10/n1206407.htm |archivedate=2015-06-29 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629112004/http://lawru.info/dok/1917/11/10/n1206407.htm |date=2015-06-29 }}</ref> * 1917 йылдың 14 декабрендәге «Банктарҙы национализациялау тураһында»ғы Декрет<ref>{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1917/12/14/n1206336.htm |title=Декрет ВЦИК от 14.12.1917 «О национализации банков» Правовая библиотека на Lawru.Info |accessdate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722221001/http://lawru.info/dok/1917/12/14/n1206336.htm |archivedate=2017-07-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722221001/http://lawru.info/dok/1917/12/14/n1206336.htm |date=2017-07-22 }}</ref> * 1917 йылдың 18 декабрендәге «Гражданлыҡ никахы, балалар һәм йорт акттары кенәгәһен алып барыу тураһында»ғы Декрет<ref>{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1917/12/18/n1206321.htm |title=Декрет ВЦИК, СНК РСФСР от 18.12.1917 «О гражданскомъ браке, о детяхъ и о веденіи книгъ актовъ состоянія» Правовая библиотека на Lawru.Info |accessdate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306111944/http://lawru.info/dok/1917/12/18/n1206321.htm |archivedate=2016-03-06 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111944/http://lawru.info/dok/1917/12/18/n1206321.htm |date=2016-03-06 }}</ref> и Декрет «о расторжении брака» от 19 декабря 1917 года<ref>{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1917/12/19/n1206317.htm |title=Декрет ВЦИК от 19.12.1917 «О расторжении брака» Правовая библиотека на Lawru.Info |accessdate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305230018/http://lawru.info/dok/1917/12/19/n1206317.htm |archivedate=2016-03-05 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305230018/http://lawru.info/dok/1917/12/19/n1206317.htm |date=2016-03-05 }}</ref> * 1917 йылдың 22 декабрендәге «Ауырыу осрағына страховкалау тураһында»ғы Декрет{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1917/12/22/n1206304.htm |title=Декрет ВЦИК от 22.12.1917 «О страховании на случай болезни» Правовая библиотека на Lawru.Info |accessdate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306030934/http://lawru.info/dok/1917/12/22/n1206304.htm |archivedate=2016-03-06 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030934/http://lawru.info/dok/1917/12/22/n1206304.htm |date=2016-03-06 }}</ref> * 1917 йылдың 29 декабрендәге «Дәүләт нәшриәте тураһында» Декреты<ref>{{Cite web |url=http://lawru.info/dok/1917/12/29/n1206295.htm |title=Декрет ВЦИК от 29.12.1917 «О государственном издательстве» Правовая библиотека на Lawru.Info |accessdate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916212352/http://lawru.info/dok/1917/12/29/n1206295.htm |archivedate=2016-09-16 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916212352/http://lawru.info/dok/1917/12/29/n1206295.htm |date=2016-09-16 }}</ref> * «Дәүләт власы функцияларын үҙләштерергә маташыуҙарҙы революцияға ҡаршы эш тип таныу тураһында» ҡарары 1918 йылдың 5 ғинуарында сығарыла.<ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr7457.htm |title=Постановление ВЦИК «О признании контр-революционным действием всех попыток присвоить себе функции государственной власти» |access-date=2015-05-03 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115204/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr7457.htm |deadlink=no }}</ref> * 1918 йылдың 6 ғинуарындағы «Ойоштороу йыйылышын таратыу тураһында» декреты<ref>[http://www.bestpravo.com/sssr/gn-akty/x5n.htm Декрет ВЦИК от 06.01.1918 О роспуске Учредительного Собрания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017162725/http://www.bestpravo.com/sssr/gn-akty/x5n.htm |date=2019-10-17 }}</ref> * 1918 йылдың 21 ғинуарындағы «Дәүләт займдарын бөтөрөү тураһында» декреты * 1918 йылдың 27 апрелендәге «Мираҫты бөтөрөү тураһында»ғы декреты * 1918 йылдың 7 мартындағы 2-се «Суд тураһында»ғы декреты * 1918 йылдың 20 авгусындағы «Ҡалаларҙа күсемһеҙ милеккә хоҡуҡтарҙы бөтөрөү тураһында»ғы декрет<ref>{{Cite web |url=http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr7323.htm |title=Декрет ВЦИК «Об отмене прав частной собственности на недвижимости в городах» |access-date=2015-05-03 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090301/http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr7323.htm |deadlink=no }}</ref> * 1918 йылдың 16 сентябренән Гражданлыҡ хәле акттары, никах, ғаилә һәм опекунлыҡ хоҡуғы тураһындағы закондар кодексы * 1922 йылдың 9 ноябрендәге Хеҙмәт тураһында закондар кодексы * РСФСР-ҙың 1922 йылдың 22 майындағы Енәйәт-процессуаль кодексы * РСФСР-ҙың 1922 йылдың 1 июнендәге Енәйәт кодексы, РСФСР-ҙың 1926 йылдың 22 ноябрендәге Енәйәт кодексы * РСФСР-ҙың 1924 йылдың 16 октябрендәге Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт кодексы һәм РСФСР-ҙың 1933 йылдың 1 авгусындағы Хоҡуҡи-хеҙмәт кодексы — ИТК (ҡылған енәйәттәр өсөн язаларҙы үтәү өлкәһендә хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен көйләүсе норматив-хоҡуҡи акттар йыйынтығы) һ.б. == Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) рәйестәре == * [[Чхеидзе Николай Семенович]] ([[1917 йыл]]дың 24 июне (7 июле) — [[1917 йыл]]дың 27 октябре (9 ноябре) (йәмәғәт ойошмаһы башлығы булараҡ) * [[Каменев Лев Борисович]] ([[1917 йыл]]дың 27 октябре (9 ноябре) — [[1917 йыл]]дың 8 (21) ноябре) (власть органы булараҡ ВЦИК-тың беренсе башлығы) * [[Свердлов Яков Михайлович]] (1917 йылдың 8 (21) ноябре — [[1919]] йылдың 16 марты) * [[Владимирский Михаил Фёдорович]] ([[1919]] йылдың 16 марты — [[30 марта]] [[1919]] йылдың 30 марты) (ВЦИК рәйесе бурысын ваҡытлыса башҡарыусы) * [[Калинин Михаил Иванович]] ([[1919]] йылдың 30 марты — [[1938]] йылдың 15 июле) == ВЦИК секретарҙары == * [[Аванесов Варлаам Александрович]] (Мартиросов Сурен Карпович) (10(11).1917 — 1918) (1884—1930) * [[Енукидзе Авель Сафронович]] (7.1918 — 12.1922) (1877—1937) * [[Серебряков Леонид Петрович]] (1919—1920) (1888—1937) * [[Залуцкий Пётр Антонович]] (1920—1922) (1887—1937) * [[Томский (Ефремов) Михаил Павлович]] (12.1921 — 12.1922) (1880—1936) * [[Сапронов Тимофей Владимирович]] (12.1922 — 1923) (1887—1937) * [[Киселёв Алексей Семёнович]] (1924—1937) (1879—1937) == Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы == 1917 йылдың 2 ноябрендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ултырышында даими эшләүсе оператив власть органы сифатында ойошторолған. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты эштең сессия тәртибенә күскәндән һуң, сессиялар араһында эшләүсе юғары власть органына әүерелгән. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы тураһындағы Конституция положениеһы 1919 йылдың 9 декабрендә үткән VII Советтар съезының «Совет төҙөлөшө тураһында» декреты менән нығытылған. Уға ярашлы, Президиум Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ултырыштарына етәкселек иткән, уларға материалдар әҙерләгән, декрет проекттарын Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты пленумы ҡарауына индергән, ҡарарҙарының үтәлешен күҙәткән. 1920 йылдың 29 декабрендә VIII Советтар съезының «Совет төҙөлөшө тураһында» декреты менән Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумына өҫтәмә рәүештә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарарҙарын бөтөрөү, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты исеменән ҡарарҙар сығарыу һәм административ-хужалыҡ бүлеү мәсьәләләрен хәл итеү хоҡуғы бирелә. 1925 йылда РСФСР Конституцияһы буйынса Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты сессиялары араһында РСФСР-ҙың юғары закондар сығарыу, күрһәтмә биреү һәм контроллек итеү органы була. Сираттағы саҡырылыш Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һайланған. 1938 йылдың 3 декабрендә бөтөрөлә. <!-- === Партия составы === Тәүҙәрәк, Эшсе һәм һалдат депутаттары советтарының I Бөтә Рәсәй съезында, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы составына бер нисә партия вәкилдәре инә ине<ref>[http://www.prlib.ru/history/pages/item.aspx?itemid=883 «Избран ВЦИК I созыва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219185714/http://www.prlib.ru/history/pages/item.aspx?itemid=883 |date=2014-12-19 }}, ФГБУ «Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина»: ''«Президиум ВЦИК являлся общим руководящим органом и должен был состоять из 9 человек по представительству трёх больших фракций ВЦИК: меньшевиков, социалистов-революционеров и большевиков».''</ref>. Октябрҙә Петроградтағы ихтилалдан һуң уң эсерҙар һәм меньшевиктар Президиум эшендә ҡатнашыуҙан баш тарта, уларҙың урынына һул эсерҙар, шулай уҡ II Советтар съезын асыусы большевиктар вәкилдәре инә<ref>«История России», 2013, авторы: [[Орлов, Александр Сергеевич (историк)|А. С. Орлов]], [[Георгиев, Владимир Анатольевич|В. А. Георгиев]], Н. Г. Георгиева, Т. А. Сивохина, «Глава 31. Октябрьская революция. II съезд Советов», стр. 337, ISBN 978-5-392-07761-8: ''«Съезд избрал новый состав Всероссийского Центрального исполнительного комитета (ВЦИК). В него вошли большевики и левые эсеры. Меньшевики и правые эсеры отказались от участия в работе ВЦИК».''</ref>. 1918 йылдың 6-7 июлендә булған баш күтәреүҙәрҙән һуң һул эсерҙар партияһы закондан тыш тип иғлан ителә, ә уның вәкилдәре советтарҙан сығарыла. === Президиум Аппараты === Тәүҙә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы аппараты күбеһендә аныҡ һәм ҡануни яҡтан рәсмиләштерелгән положениелары булмаған бүлектәрҙән торҙо. 1917—1921 йылдарҙа Президиум аппараты составына түбәндәге бүлексәләр ингән: * хәрби бүлек (1917—1918) * финанс бүлеге (1917—1938) * хужалыҡ-аҙыҡ-түлек бүлеге (1917—1938) * автомобиль бүлеге (1917—1922) * крәҫтиән бүлеге (1918—1922) * кассация бүлеге (1918—1922) * казак бүлеге (1918—1921) * совет пропагандаһы бүлеге (1918 год) * милләттәр бүлеге (1919—1937) * элемтә бүлеге (1919—1922) * врач-санитар бүлеге (1917 год) * белешмә өҫтәле (1917—1918) * Кремль һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты йорттары менән идара итеү (1919—1921). 1921 йылдың 13 июнендә аппарат Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарары менән үҙгәртеп ҡорола. Ул түбәндәгенән торҙо: * Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты эштәре менән идара итеү ** Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе секретариаттары, ** дөйөм бүлек ** финанс-иҫәп бүлеге ** хужалыҡ бүлеге ** архив * ойоштороу бүлеге ** урындар менән элемтә бүлексәһе ** ойоштороу бүлексәһе ** статистика бүлексәһе ** редакция бүлексәһе * шәхси ғаризалар бүлеге * транспорт бүлеге * Кремль комендатураһы * клуб * китапхана библиотеки * автохәрби отряды Артабан аппарат структураһы бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән. Тарҡалған мәлдә ул түбәндәге бүлектәрҙән торған: * Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы секретариаты * Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесенең ҡабул итеү бүлмәһе * финанс бүлеге * кадрҙар секторы * хужалыҡ бүлеге * инструктор-мәғлүмәт төркөмө. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = СССР }} * [https://web.archive.org/web/20190903115932/http://www.knowbysight.info/1_rsfsr/03468.asp Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет] * [https://web.archive.org/web/20150717034051/http://lawru.info/tag/t792/ Правовые акты принятые Всероссийским Центральным Исполнительным Комитетом] * {{БРЭ|ВЦИК}} {{ВС}} {{Институты государственной власти и управления России советского периода}} {{Руководители РСФСР}} {{Парламенты России}} [[Категория:Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты| ]] 34z29s7l1sgiawbwtngwsqa3xqro5d9 0 184847 1309139 1300874 2026-11-07T18:04:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309139 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре |имя = Андрей Януарьевич Вышинский |оригинал имени = {{lang-pl|Andrzej Wyszyński}} |порядок = |изображение = RIAN archive 7781 Vyshinsky.jpg |размер изображения = 450px |описание изображения = [[СССР]] Сит ил эштәре министрлығы башлығы А. Я. Вышинский 1950 йылда |должность = Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм БМО Именлек Советында СССР-ҙың даими вәкиле |флаг = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |флаг2 = Flag of the United Nations.svg |периодначало = [[5 март]] [[1953 йыл]] |периодконец = [[22 ноябрь]] [[1954 йыл]] |предшественник = Валериан Александрович Зорин |преемник = Аркадий Александрович Соболев |премьер = |должность_2 = СССР Сит ил эштәре министры |флаг_2 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |флаг2_2 = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg |периодначало_2 = [[4 март]] [[1949 йыл]] |периодконец_2 = [[5 март]] [[1953 йыл]] |предшественник_2 = [[Вячеслав Михайлович Молотов]] |преемник_2 = Вячеслав Михайлович Молотов |премьер_2 = [[Сталин Иосиф Виссарионович]] |должность_3 = СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары |флаг_3 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |периодначало_3 = [[31 май]] [[1939 йыл]] |периодконец_3 = [[август]] [[1944 йыл]] |предшественник_3 = |преемник_3 = |должность_4 = СССР прокуроры |флаг_4 = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg |периодначало_4 = [[3 март]] [[1935 йыл]] |периодконец_4 = [[31 май]] [[1939 йыл]] |предшественник_4 = [[Акулов Иван Алексеевич]] |преемник_4 = Панкратьев Михаил Иванович |должность_5 = РСФСР прокуроры |флаг_5 = Flag RSFSR 1918.svg |порядок_5 = 4 |периодначало_5 = [[11 май]] [[1931 йыл]] |периодконец_5 = [[1933 йыл]] |предшественник_5 = Николай Васильевич Крыленко |преемник_5 = Владимир Александрович Антонов-Овсеенко |образование = {{Университет Святого Владимира|юридический факультет|1913}} |партия = 1903 йылдан меньшевик, 1920 йылдан [[РКП(б)]] ағзаһы |в браке = Капитолина Исидоровна |дети = ҡыҙы Зинаида |похоронен = Кремль стенаһындағы некрополь |учёная степень = {{Учёная степень|доктор|юридических наук}} |учёное звание = {{Учёное звание||0}}<br>{{Учёное звание|АН СССР|0}} |вероисповедание = |отец = |звание = [[File:1943mid-p02r.png|65px|Чрезвычайный и Полномочный посол]] |профессия = [[юрист]] |награды = {{ряд|{{Орден Ленина|1945}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}}} {{ряд|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Трудового Красного Знамени|1933}}|{{Медаль «За оборону Москвы»}}}} {{ряд|{{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль В память 800-летия Москвы}}}} {{ряд|{{Сталинская премия|1947}}}} }} '''Вышинский Андрей Януарьевич''' ({{Lang-pl|Andrzej Wyszyński}}; [[28 ноябрь]] ([[10 декабрь]]) [[1883 йыл]], [[Одесса]], [[Рәсәй империяһы]] — [[22 ноябрь]] [[1954 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, юрист, дипломат. 1935—1939 йылдарҙа СССР прокуроры, 1949—1953 йылдарҙа СССР сит ил эштәре министры, 1953—1954 йылдарҙа СССР-ҙың БМО-лағы даими вәкиле. Шулай уҡ ҡайһы бер башҡа вазифалар биләгән. [[КПСС Үҙәк Комитеты|ВКП (б) Үҙәк Комитеты]] ағзаһы (1939 йылдан), КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығына кандидат (1952—1953). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, СССР-ҙың 1-се, 2-се һәм 4-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Юридик фәндәре докторы (1936)<ref>Доктор государственных и общественных наук с 1935 года.</ref>, профессор, ә 1925—1928 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] ректоры. СССР Фәндәр Академияһы академигы (1939)<ref>По Отделению общественных наук ([[право]]), минуя ступень члена-корреспондента.</ref>. Үҙенең теоретик хеҙмәттәрендә аҡлап яҙылған күпләп репрессияларҙы{{Переход|#Участие в сталинских репрессиях|1}} ойоштороусы. == Биографияһы == Атаһы, Польшаның боронғо шляхта нәҫеле вәкиле Януарий Феликсович Вышинский — провизор, әсәһе музыка уҡытыусыһы булған. Улы тыуғас, ғаилә Баҡыға күсә, унда Андрей беренсе ир балалар классик гимназияһын тамамлай (1900). 1901 йылда Изге Владимир Киев император университетының юридик факультетына уҡырға инә, әммә 1913 йылда ғына уны тамамлай (студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ҡыуыла), профессорлыҡ дәрәжәһенә әҙерлек өсөн кафедрала ҡалдырыла, әммә сәйәси ышанысһыҙ булараҡ хакимиәт тарафынан ситләтелә. 1902 йылдың мартында ҡабаттан уҡырға инеү хоҡуғынан мәхрүм ителеп, университеттан сығарыла, полиция күҙәтеүе аҫтына эләгә. Баҡыға ҡайта, 1903 йылда унда РСДРП-ның меньшевистик ойошмаһына инә. 1906—1907 йылдарҙа Вышинскийҙы ике тапҡыр ҡулға алалар, әммә тиҙҙән уны, енәйәте етерлек кимәлдә асыҡланмау сәбәпле, төрмәнән сығаралар. 1908 йылдың башында «халыҡ алдында хөкүмәткә ҡаршы телмәр тотҡаны өсөн» Тифлис суд палатаһы тарафынан хөкөм ителә. Баилов төрмәһендә бер йыл ултыра, унда Сталин менән яҡындан таныша;<ref>Существует версия, что знакомство Вышинского со Сталиным состоялось раньше, в 1902 году на Батумском процессе: «в 1902 году девятнадцатилетний А. Я. Вышинский участвовал в защите двадцатидвухлетнего И. В. Сталина на знаменитом Батумском процессе» [http://carabaas.livejournal.com/2797231.html]<!-- аккуратно, статья изобилует неточностями, см., напр., http://www.the-ratner-family.com/Family_story_15.htm -->.</ref>; уларҙың күпмелер ваҡыт бер камерала ултырыуҙары тураһында дәлилдәр бар<ref>[http://www.histussr.ru/hussrs-360-1.html «Особоуполномоченный Сталина». Прокурор Союза ССР Андрей Януарьевич Вышинский — От первого прокурора России до последнего прокурора Союза — Книги и прочая литература / HistUSSR.ru]</ref>. Университетты тамамлағандан һуң (1913), Баҡыла шәхси гимназияла рус әҙәбиәте, география һәм латынь уҡыта, юридик практика менән шөғөлләнә. 1915—1917 йылдарҙа Мәскәү суд палатаһы присяжный поверенныйы П. Н. Малянтовичтың ярҙамсыһы<ref>С 8.07.1915 г. стал помощником у присяжного поверенного [[Малянтович, Павел Николаевич|П. Н. Малянтовича]]. // Список присяжных поверенных округа Московской судебной палаты и их помощников к 15 ноября 1916 г. — {{М.}},1917. — С. 120—121.</ref>. === 1917 йылдан һуң === [[1917 йыл]]ғы [[Февраль революцияһы]]нан һуң Мәскәүҙәге Якиманка районында милиция комиссары итеп тәғәйенләнә, шул саҡта уҡ «Ваҡытлы хөкүмәттең Ленинды, немец шпионы булараҡ, эҙләү, ҡулға алыу һәм судҡа биреү тураһындағы хөкөм ҡарарын үҙенә ышанып тапшырылған биләмәлә мотлаҡ үтәү тураһында бойороҡҡа» ҡул ҡуя (ҡара: Пломбированный вагон)<ref>Необходимое пояснение: распоряжение об аресте Ленина дал министр юстиции [[П. Н. Малянтович]], который сам же предупредил Ленина о возможности ареста, Вышинский же просто выполнял указания своего руководства.</ref><ref name="sokolov">В. В. Соколов. [https://web.archive.org/web/20140222175116/http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/4587563534300b14c3256c31004459be?OpenDocument Вышинский Андрей Януарьевич (министр иностранных дел СССР 1949—1953 гг.)] // «Дипломатический вестник». — 2002, июль.</ref>. Октябрь революцияһынан һуң Артемий Бавгратович Халатов протекцияһы менән наркомат Аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариатына буйынса инспектор булып эшкә урынлаша һәм аҙыҡ-түлек бүлеү бүлеге башлығына тиклем үрләй. 1920 йылда Вышинский меньшевистик партиянан сыға һәм РКП(б) ағзаһы булып китә. 1920—1921 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында уҡыта һәм Плеханов исемендәге Халыҡ хужалығы институтының иҡтисад факультеты деканы була. [[Файл:Lenin Zinoviev Kamenev Vyshinsky (cropped).jpg|thumb|left|300 px|А. Я. Вышинский (аҫҡы яҡта уртала) 1922 йылдың 31 октябрендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты сессияһында ҡатнаша. Өҫтә (һулдан уңға): Л. Б. Каменев, В. И. Ленин, Г. Е. Зиновьев]] 1923—1925 йылдарҙа — СССР Юғары судының енәйәт-тикшереү коллегияһы прокуроры. Күп процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе сифатында: «Гукон» эше (1923); Ленинград суд хеҙмәткәрҙәре эше (1924); Консервтрест эше (1924) сығыш яһай. 1923—1925 йылдарҙа РСФСР Юғары судының енәйәт-суд коллегияһы прокуроры һәм бер үк ваҡытта енәйәт процесы кафедраһы буйынса Мәскәү дәүләт университеты профессоры. 1925—1928 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты (ул саҡта — 1-се Мәскәү дәүләт университеты) ректоры. «Андрей Януарьевич Вышинский башланғыс курстарҙа дөйөм юридик дисциплиналар буйынса лекциялар уҡыны. Ул университет ректоры ине. Ул саҡта аҡыллы уҡытыусы һәм иҫ киткес лектор СССР-ҙың ҡурҡыныс прокурорына әүерелер тип бер кем дә уйламаған, әлбиттә», — тип иҫенә төшөрә ул саҡта Мәскәү дәүләт университеты студенты М. С. Смиртюков<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1752476 «Я по молодости считал, что так оно и должно быть»] // «Коммерсантъ». — 22.08.2011. — № 33 (937).</ref>. Сәйәси процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе булараҡ сығыш яһай. Шахты енәйәт эше буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы (1928), Промпартия эше (1930) буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы рәйесе була<ref>{{книга|заглавие=Дипломатический словарь. — Государственное издательство политической литературы|часть=ВЫШИНСКИЙ, Андрей Януарьевич|год=1948|автор=А. Я. Вышинский, С. А. Лозовский|место=М.|язык=ru}}</ref>. 1928 йылдың 6 июлендә Донбастың 49 белгесе Вышинский рәйеслегендә СССР Юғары суды тарафынан төрлө язалау сараларына хөкөм ителә. 1928—1930 йылдарҙа Баш һөнәри белем биреү идаралығын етәкләй. 1928—1931 йылдарҙа РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. Халыҡ мәғариф комитетының уҡытыу-методика секторын етәкләй һәм Дәүләт ғилми советы рәйесе вазифаһын алмаштыра. 1931 йылдың 11 майынан — РСФСР прокуроры, шул уҡ йылдың 21 майынан РСФСР-ҙың юстиция наркомы урынбаҫары. 1933 йылдың июненән — Прокурор урынбаҫары, ә 1935 йылдың мартынан 1939 йылдың майына тиклем — СССР Прокуроры. Орлов-Фельдбин иҫтәлектәре буйынса, элекке партия ағзалары меньшевистик үткәне өсөн уға ҡаршв торған. Бер таҙартыу йомғаҡтары буйынса Вышинский хатта партиянан сығарылыусылар исемлегенә индерелгән була һәм тик Аарон Сольц ярҙамында ғына партия сафында тороп ҡала. === 1936—1938 йылдарҙа === [[Файл:Vyshinskiy AYa.jpg|thumb|Андрей Вышинский, 1938 йыл]] 1936—1938 йылдарҙағы өс Мәскәү процестарында ла дәүләт ғәйепләәүсеһе булараҡ сығыш яһаған. Тикшеренеүселәр, СССР етәкселегенең сәйәси ҡарарҙарын, шул иҫәптән 1930-сы йылдарҙағы репрессияларҙы ла (ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-март пленумы бөтә йәмғиәттә йәйелдереүҙе идеологик яҡтан нигеҙләгән), һәр ваҡыт хуплап ҡаршы алған А. Я. Вышинский, күрәһең, ВКП(б) ағзалығынан сығарып, 1937 апрелендә ҡулға алынған Г. Ягоданың эш итеүен дә тәнҡитләгәндер, тип иҫәпләй. {{начало цитаты}} Бөтә илебеҙ, олоһонан алып кесеһенә тиклем, бер нимәне көтә һәм талап итә: дошманға илебеҙҙе һатҡан хыянатсылар һәм шпиондарҙы, расстрелять как поганых псов!…Ваҡыт үтәр. Хәшәрәт хыянатсыларҙың ҡәберҙәре намыҫлы совет халҡының мәңгелек презрениеһын аңлатҡан сүп үләне һәм чертополох менән ҡапланыр. Ә беҙҙең бәхетле илебеҙ өҫтөндә элеккесә ңҙенең яҡты нурҙарын һибеп, сағыу һәм ҡыуаныслы беҙҙең ҡояшыбыҙ балҡыр. Беҙ, беҙҙең халҡыбыҙ, беҙҙең яратҡан юлбашсыбыҙ һәм остазыбыҙ — бөйөк Сталин еәкселегендә — элеккенең һуңғы нечисть һәм мерзость таҙарынған өйрәнелгән юлыбыҙҙан алға һәм вперёд к коммунизмға алға атларбыҙ! {{конец цитаты}} 1937—1938 йылдарҙағы «[[Оло террор]]» осоронда Вышинский һәм эске эштәр халыҡ комиссары [[Ежов Николай Иванович]] Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының шпионаж буйынса эштәрҙе милли операциялар сиктәрендә судтан тыш тәртиптә ҡараған СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты Һәм СССР Прокуроры Комиссияһы составына ингән. Ғәмәлдә СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының үҙәк аппаратына (тикшереү эштәре алып барылған кешене күреп тә белмәгән) бер нисә бүлек начальнигына альбомдар (енәйәт эштәре буйынса белешмәләр) ҡарау тапшырылған. Бер кис эсендә уларҙың һәр береһе 200—300 эш буйынса ҡарар сығара торған булған. Атырға һәм холоҡ төҙәтең һәм хеҙмәт лагарҙарында (ИТЛ) тотоуға хөкөм ителгәндәрҙең исемлеге таҙа ҡағыҙға яңынан баҫтырылған һәм тәңҙә Ежовҡа, артабан курьер менән Вышинскийға ҡул ҡуйырға оҙатылған<ref>{{Cite web |url=http://www.memo.ru/history/polacy/00485art.htm |title=Н. В. Петров, А. Б. Рогинский. «Польская операция» НКВД 1937—1938 гг. |access-date=2011-08-15 |archive-date=2017-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |date=2017-02-15 }}</ref>. Мәҫәлән, 1937 йылдың 29 декабрендә Ежов һәм Вышинский, латыш милләтле 1000 кеше ингән исемлекте ҡарағандан һуң, 992 кешене атыуға хөкөм иткән<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55752 Доклад комиссии ЦК КПСС президиуму ЦК КПСС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612113516/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55752 |date=2017-06-12 }}</ref>. Тәржемәсе Бережков Валентин Михайлович ңҙенең китабында былай тип яҙа: {{начало цитаты}} Вышинский үҙенә буйһонған кешеләргә ҡарата тупаҫлығы, уратып алғандарҙың күңеленә ҡурҡыу һалырға һәләтле булыуы менән билдәле була. Ләкин юғары начальство алдында үҙен ялағай, ярамһаҡ тотҡан. Халыҡ комиссарының ҡабул итеү бүлмәһенә лә ул тыйнаҡлыҡ сағылышы булып ингән. Үҙенең меньшевистик үткәне сәбәпле, моғайын, Вышинский бигерәк тә Бериянан һәм Деканозовтан ҡурҡҡан, һәм Деканозов хатта кешеләр алдында ла уны «бынау меньшевик» тип атаған… Сталин һәм Молотов алдында Вышинский бик ҙур ҡурҡыу тойҡоһо кисергән. Әгәр саҡырһалар, улар янына эйелгән хәлдә, ҡырыная биреп, ерәнерәк мыйығын һерәйткән ярамһаҡ йылмайыу менән, ингән<ref>Бережков В. Как я стал переводчиком Сталина. — М., 1993. — С. 226.</ref>. {{конец цитаты}} [[Файл:Radek's action.jpg|thumb|right|А. Я. Вышинский (үҙәктә) [[Радек Карл Бернгардович]], Пятаков һәм башҡаларҙы хөкөм итеү суды барышында]] 1937 йылғы «[[Тухачевскийҙың эше]]» буйынса, эске эштәр комиссары Ежов менән бергә, Вышинский [[Тухачевский Михаил Николаевич]]ҡа ҡаршы ғәйепләү заключениеһы авторы булған. Төҙәтмәләр һәм үҙгәрештәр индергәндән һуң Вышинский — Ежовтың ғәйепләү һығымтаһы Сталин тарафынан раҫлана. 1937 йылдың 12 июненә ҡарата төндә Тухачевский атыла. 1956 йылда Баш хәрби прокуратура һәм Дәүләт именлеге комитеты Тухачевскийҙың һәм уның менән бергә хөкөм ителгән кешеләрҙең енәйәт эшен тикшерә һәм уларға ҡаршы ғәйепләүҙең ялған булыуын асыҡлай. 1937—1941 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Хоҡуҡ институты директоры, «Советское государство и право» журналының яуаплы мөхәррире. 1935—1939 йылдарҙа суд эштәре буйынса ВКП(б) ҮК Политбюроһының йәшерен комиссияһы составына инә. Комиссия СССР-ҙа үлем язаһы тураһында бөтә хөкөмдәрҙе раҫлаған. === 1939 йылдан юридик эшмәкәрлеге === 1939 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы сессияһында Вышинский СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары итеп раҫлана. Был вазифала мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм репрессия органдары өсөн яуаплы булған. СССР эске эштәр наркомы, СССР юстиция наркомы, СССР прокурорының бер бойороғо ла, СССР Юғары Суды Пленумының бер ҡарары ла уның бойороғонан тыш раҫлана алмай. Репрессия ведомстволары эсендәге бәхәстәрҙе хәл иткән. 1940—1944 йылдарҙа эре енәйәт-хоҡуҡи кампанияларын төп ойоштороусыларҙың береһе сифатында сығыш яһай. Уға СССР Халыҡ Комиссариаты Советының структур подразделениелары: административ-суд учреждениелары һәм Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты секторы (1939—1940), хоҡуҡ бүлеге буйһонған. СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһында В. В. Ульрихты һәм Л. П. Берияны вазифаһынан бушатыу буйынса ҡатмарлы интрига алып бара. Хеҙмәт енәйәттәре буйынса кампанияны уңышһыҙ башлағандан һуң (СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 26 мартындағы Указы), репрессия органдары кураторы булараҡ, Вышинскийҙың вәкәләттәре яйлап ҡыҫҡартыла. 1944 йылдың авгусында Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары вазифаһын ҡалдыра. 1941 йылдың 22 июненән 1949 йылдың 19 ғинуарына тиклем — СССР ХКС-ы ҡарамағындағы яңы ойошторолған Юридик комиссия рәйесе (уны һуңғараҡ К. П. Горшенин алмаштыра). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында өлөшләтә үҙенең йоғонтоһон тергеҙә. Нюрнберг трибуналы барышында совет делегацияһы менән етәкселек иткән. Көн һайын Политбюро алдында процестың барышы тураһында отчёт биргән. 1945 йылдың 10 ноябрендә Советтар Союзының ваҡытлыса баҫып алынған территорияһында совет граждандарына ҡаршы йыртҡыслыҡтары менән фаш ителгән Германия армияһының һәм немец язалау органдарының элекке хәрби хеҙмәткәрҙәренең иң мөһим эштәре буйынса асыҡ суд процестарын үткәреү даими комиссияһын етәкләй. 1947 йылда асыҡ процестар үткәреү буйынса комиссия рәйесе вазифаһын ҡалдыра. 1950 йылдың 15 февралендә «Советское государство и право» журналының баш мөхәррире вазифаһынан бушатыла. === 1940 йылдан дипломатик эшмәкәрлеге === 1940 йылдың июнь — авгусында ВКП(б) Үҙәк комитетының Латвия буйынса вәкиле. 1940 йылдың 6 сентябренән 1946 йылдың мартына тиклем СССР сит ил эштәре наркомының беренсе (һәм берҙән-бер) урынбаҫары<ref>[http://www.idd.mid.ru/inf/inf_28.html Дипломатия России: от посольского приказа до наших дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220204848/http://www.idd.mid.ru/inf/inf_28.html |date=2014-02-20 }}</ref><ref name="NOV201898">{{статья |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Леонид Млечин]] |заглавие=«Ничтожны предложения, идущие из атлантического лагеря!» |издание=[[Новая газета]] |год=2018 |номер=98 |страницы=14—15 |язык=ru |ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2018/09/07/77739-nichtozhny-predlozheniya-iduschie-iz-atlanticheskogo-lagerya }}</ref>. РСФСР-ҙың Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатын Куйбышевҡа эвакуациялау эшен етәкләй. 1941 йылдың 12 июлендә Вышинский Гитлерға ҡаршы коалиция ойоштороуға килтергән тәүге актта ҡатнаша, — СССР-ҙың Бөйөк Британия менән Германияға ҡаршы һуғышта берлектәге хәрәкәәте тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Советтар Союзының Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе (14.06.1943). 1943 йылдың октябрендә Мәскәүҙә СССР, Америка һәм Бөйөк Британияның сит ил эштәре министрҙары конференцияһында ҡатнаша. Совет хөкүмәте тәҡдиме буйынса, конференция Европала Гитлер Германияһына һәм уның союздаштарына ҡаршы һуғыш ваҡытын ҡыҫҡартыу, икенсе фронт асыу, Германия һәм Европалағы башҡа дошман илдәре менән мөғәмәлә итеү, дөйөм именлекте тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара ойошма булдырыу мәсьәләләрен ҡараны. Атап әйткәндә, Европа консультатив комиссияһын һәм Италия мәсьәләләре буйынса Консультацион совет ойошторорға ҡарар ителде. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R83900, Kapitulation der deutschen Wehrmacht.jpg|thumb|right|300px|[[Соколовский Василий Данилович]] (уңда) һәм А. Я. Вышинский (һулда) присутствуют при подписании [[Жуков Георгий Константинович]]тың Германияның капитуляцияһы тураһында актҡа ҡул ҡуйғанда була]] 1944—1945 йылдарҙа Румыния, һуңынан Болгария менән һөйләшеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша. 1945 йылдың февралендә Совет делегацияһы ағзаһы сифатында Ялта конференцияһында өс союздаш держава — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия етәкселәренең Ялта конференцияһында уның комиссияларының береһендә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың апрелендә Польша, Югославия һәм башҡа дәүләттәр менән дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйғанда була. Бер үк ваҡытта 1945 йылдың 30 майынан 6 авгусына тиклем — Германиялағы Совет хәрби администрацияһының Баш начальнигы Г. К. Жуковтың сәйәси советнигы<ref>http://www.statearchive.ru/assets/files/Svag_sprav/08-r04.pdf</ref>. Вышинский Берлинға Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙе билдәләгән Германияның бер һүҙһеҙ капитуляцияһы тураһындағы Акт тексын килтерә (маршал Г. К. Жуковҡа хоҡуҡи ярҙам күрһәтә). Совет делегацияһы составында Потсдам конференцияһында ҡатнаша. 1946 йылдың ғинуарында БМО Генераль Ассамблеяһының беренсе сессияһында СССР делегацияһын етәкләй. 1946 йылдың йәйендә һәм көҙөндә Париж тыныслыҡ конференцияһының пленар ултырыштарында, Румыния өсөн сәйәси һәм территориаль мәсьәләләр буйынса комиссияла, Венгрия һәм Италия өсөн ошондай уҡ комиссияларҙа, Италия өсөн иҡтисад мәсьәләләре буйынса комиссияла, Триеста губернаторы компетенцияһында, Балкан һәм Финляндия өсөн иҡтисади мәсьәләләр буйынса комиссияла, Болгария менән тыныслыҡ килешеүе тураһында сығыш яһай. 1946 йылдың мартынан СССР сит ил эштәре министрының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары<ref>[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=734eff64-4efb-4d16-804a-03feb86cbe52 СМ СССР назначил академика Вышинского заместителем министра иностранных дел СССР (по общим вопросам)].</ref>. 1949—1953 йылдарҙа СССР-ҙың сит ил эштәре министры<ref name="NOV201898"></ref>. Был ваҡытҡа Кореялағы һуғыш тура килә. 1949 йылдың март-июнь айҙарында СССР-ҙың Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Мәғлүмәт комитетын етәкләй. 1952—1953 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ҡарамағындағы Тышҡы эштәр буйынса даими комиссия ағзаһы. Сталин үлгәндән һуң сит ил эштәре министры итеп ҡайтанан В. М. Молотов тәғәйенләнә, ә Вышинский СССР-ҙың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы вәкиле итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың 22 ноябрендә Нью-Йоркта йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була<ref>На сайте Генеральной прокуратуры РФ утверждается, что он покончил с собой {{cite web |url=http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |title=Архивированная копия |accessdate=2014-08-04 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808050603/http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |archivedate=2014-08-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808050603/http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |date=2014-08-08 }}. Также см. [http://lib.miemp.ru/plan/add/VoprosyPravoved_1-2009.pdf]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, мнение [[Ваксберг, Аркадий Иосифович|А. И. Ваксберга]] [http://www.vestnik.com/issues/2001/0522/win/nuzov.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526040039/http://www.vestnik.com/issues/2001/0522/win/nuzov.htm |date=2011-05-26 }}, свидетельство [[Замятин, Леонид Митрофанович|Л. М. Замятина]] [http://old.edinros.ru/news.html?id=129574]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, об отравлении см. [http://lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt_Piece40.22].</ref>, яндырыла, көлө Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһы янындағы урнаға ҡуйыла. == Сталин репрессияларында ҡатнашыуы == Сталиндың шәхес культының дәрәжәһен төшөргән 1956 йылдың 14-25 февралендә үткән КПСС-тың XX съезы докладында «Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты тикшереүҙәрен күҙәтеүҙә прокуратура органдарының законлылыҡты боҙоуы» рубрикаларҙың береһе сифатында күрһәтелә. Съездан һуң Вышинскийҙы Сталин репрессияларында ойоштороусыларҙың береһе һәм әүҙем ҡатнашыусыһы тип ҡарай башлайҙар. "Халыҡ дошмандары"на ҡарата артыҡ уҫаллығы өсөн «Андрей Ягуарьевич» ҡушаматы бирелә<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20181210/1543517069.html radiosputnik.ria.ru: Андрей «Ягуарьевич» Вышинский: революционная совесть прокурора]</ref>. Вышинский «теоретик яҡтан» "халыҡ дошмандары"на ҡаршы репрессияларҙы аҡлаған, уға ярашлы, ғәйепләнеүсегә үҙен аҡларлыҡ сәбәптәрҙе иҫбатлау кеүек ауыр бурыс йөкмәтелә<ref>Уголовно-процессуальное право Российской Федерации: учебник/ Отв.ред. Петрухин И. Л.,Михайловская И. Б., 2011, с. 49</ref>. Леонид Млечин фекеренсә, үҙ эшмәкәрлегендә Вышинский «Сталин идеяһын үтәгән: репрессиялар закондар менән ышыҡланып торолорға тейеш»<ref>МИД: министры иностранных дел : тайная дипломатия Кремля, Леонид Михайлович Млечин — 2003, c. 238</ref>. Гитлер Германияһында Халыҡ суд палатаһы рәйесе Роланд Фрейслер Вышинскийҙы өлгө алырлыҡ итеп иҫәпләгән<ref>[[Ширер, Уильям|Уильям Ширер]]. Взлёт и падение Третьего рейха.— М., 1991: «Он специально изучал приёмы Андрея Вышинского, главного прокурора на московских процессах тридцатых годов, когда старые большевики и большинство высших генералов были признаны виновными в измене и уничтожены. „Фрейслер — это наш Вышинский“, — воскликнул [[Гитлер, Адольф|Гитлер]] на упомянутом выше совещании».</ref>. == Ғаиләһе == Капитолина Исидоровна Михайловаға (1884—1973) өйләнгән (1903 йылдан). Никахта ҡыҙы Зинаида (1909—1991) тыуған. Зинаида Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған, юридик фәндәр кандидаты. == Хәтер == * 1954 йылдан 1964 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институты Вышинский исемен йөрөткән<ref>[[Савенков, Александр Николаевич|Савенков А. Н.]] [https://ras.jes.su/gp/s013207690008680-0-1 Государство. Право. Институт: 95 лет истории в лицах // Государство и право. — 2020. — № 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928003508/https://ras.jes.su/gp/s013207690008680-0-1 |date=2022-09-28 }}</ref>. * 1954 йылдан 1962 йылға тиклем Свердловск юридик институты Вышинский исемен йөрөткән<ref>[https://www.usla.ru/university/istoriya/ Уральский государственный институт</ref>. * 1955 йылдан 1965 йылға тиклем Одесса ҡалаһының бер урамы (элекке Дегтярная) Вышинский исемен йөрөткән. == Юридик эшмәкәрлеген тәнҡитләү == {{начало цитаты}}Ул саҡтағы Мәскәү Дәүләт һәм хоҡуҡ институты директоры һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың генераль прокуроры йөҙөндә ике образ — теоретик һәм практик эшмәкәр бергә ҡушылған. «Академик» рангындағы теоретик булараҡ, ул күмәк халыҡҡа ҡарата репрессияларҙы ҡулланыуҙы псевдо-фәнни юридик ышыҡлауҙы тәьмин итеп, ''социалистик хоҡуҡ теорияһы'' авторы һәм эҙмә-эҙлекле үткәреүсеһе булды, ә практик булараҡ — күмәк репрессиялар һәм Сталин терроры осороноң баш инквизиторы булып сығыш яһаны, шуның өсөн лайыҡлы рәүештә «Сталин прокуроры» тигән хурлыҡлы титул алды{{конец цитаты|источник=[[Головатый, Сергей Петрович|Сергей Головатый]]{{sfn|Головатий|2006|с=1309}}}} Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы Владик Нерсесянц Вышинскийҙы «Сталиндың ''хоҡуҡи фронт''тағы ярҙамсыһы» тип атаны һәм уны «совет тарихындағы иң ҡәбәхәт фигураларҙың береһе» тип баһаланы. Нерсесянц Вышинскийҙың «хоҡуҡ» төшөнсәһе өсөн тәҡдим иткән билдәләмәһен тәнҡитләй. Был алымды ул «антиюридик позитивизм» тип билдәләне һәм «хоҡуҡ» төшөнсәһен шулай аңлатыуҙың ысын маҡсаты тип «булмаған һәм уның булыуы ла мөмкин булмаған хоҡуҡ барлығын күрһәтергә тырышыу» тип атаны{{sfn|Нерсесянц|1999|с=653—654}}. == Филателияла == 1970 йылда ГДР почтаһы И. В. Сталин, В. М. Молотов, А. Я. Вышинский һәм А. А. Громыко етәкселегендәге конференция өҫтәле артында совет делегацияһы төшөрөлгән Потсдам конференцияһының 25 йыллығына арналған почта эмиссияһын сығара {{Mi|1599}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * алты [[Ленин ордены]] ** [[Список награждённых орденом Ленина в 1937 году#20 июля|20.07.1937]] — «революцион законлылыҡты һәм прокуратура органдарын нығытыу буйынса уңышлы эш өсөн» ** 1943 ** 1945 ** 1947 ** 9.12.1953 — 70 йәш тулыу айҡанлы һәм Совет дәүләте алдындағы ҙур хеҙмәттәрен билдәләп * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1933); * [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] (1944); * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы]] (1945); * [[«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы]] (1947); * «Совет хоҡуғында суд иҫбатлауҙары теорияһы» монографияһы өсөн 1-се дәрәжә [[Сталин премияһы]]. == Хеҙмәттәре == * Очерки по истории коммунизма: Краткий курс лекций. — М.: Главполитпросвет, 1924. * Революционная законность и задачи советской защиты. — М., 1934 г. * {{книга | автор = [[Ундревич, Вацлав Станиславович|Ундревич В. С.]], Вышинский А. Я. | заглавие =Курс уголовного процесса: Судоустройство. Учебник для правовых вузов | ссылка = | вид = | основной автор = | ответственный = | издание = | место = Москва | издательство = Советское законодательство | год = 1934 | страницы = | страниц = 432 | тираж = | isbn = }} * [http://vault.exmachina.ru/spy/2/ Некоторые методы вредительско-диверсионной работы троцкистско-фашистских разведчиков]. — М.: [[Партиздат]] ЦК ВКП(б), 1937. (переиздана см.: Ликвидация «пятой колонны» / Л. Заковский, С. Уранов. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] : [[Эксмо]], 2009. — с. 219—259) * Государственное устройство СССР. 3-е изд., испр. и доп. — М.: Юр. изд-во НКЮ Союза ССР, 1938. * Судебные речи. — М.: Юридическое издательство НКЮ СССР, 1938. [http://scilib.uk.to/Other/CourtSpeeches/index.html Издание 1955 г.]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * Конституционные принципы Советского государства: Доклад, прочитанный на общем собрании Отделения экономики и права АН СССР 3 ноября 1939 г. — М.: [[ОГИЗ]], 1940. * [http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1149 Теория судебных доказательств в советском праве. — М.: Юр. изд-во НКЮ РСФСР, 1941.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302085937/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1149 |date=2018-03-02 }} [https://web.archive.org/web/20180202060715/http://scilib.uk.to/Other/Vyshinsky/index.html Издание 1950 г.] * Ленин и Сталин — великие организаторы Советского государства. — М.: ОГИЗ, 1945. * The Law of the Soviet state / Andrei Y. Vyshinsky, gen. ed.; Transl. from the Russ. by Hugh W. Babb; Introd. by John N. Hazard. — New York: Macmillan, 1948. * Вопросы международного права и международной политики. — М.: [[Госюриздат]], 1949 * Вопросы теории государства и права. 2-е изд. — М.: Госюриздат, 1949. * Избирательный закон СССР (в вопросах и ответах). 2-е изд. — М.: Госполитиздат, 1950. * Три визита А. Я. Вышинского в Бухарест (1944—1946 гг.). Документы российских архивов. — М.: [[РОССПЭН]], 1998. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Матулевич, Иван Осипович]] * [[Ульрих, Василий Васильевич]] * [[Фукье-Тенвиль]] * [[Фрейслер, Роланд]] * [[Челя, Аранит]] * [[Брожова-Поледнова, Людмила]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1314/ Андрей Януарьевич Вышинский. М., 1941 (Материалы к биобиблиографии трудов учёных СССР. Сер. права. Вып. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918030149/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1314/ |date=2018-09-18 }} * ''Венгеров А.'' Законность, как её понимал А. Вышинский // Общественные науки. 1989. № 6; * ''Arlt R.'' A. J. Wyschinski // Staat und Recht. 1990. Jg. 39. H. 2; * ''Лошкарёв А. В., Третьякова Г. А.'' Политико-правовые воззрения А. Я. Вышинского // Вестник молодых учёных. Самара, 2002. № 1. * {{книга|автор=[[Головатый, Сергей Петрович|Головатий Сергій]]|часть=Радянське право: ленінський інструменталізм і невідступна тінь «академіка» Вишинського на тлі догматів марксизму|заглавие=Книга третя. Верховенство права. Український досвід|язык=uk|место=Київ|издательство=Видавництво «Фенікс»|год=2006|страницы=1305—1324|страниц=lvii—lxiv; 1277—1747|isbn=978-966-651-397-0|isbn2=978-966-651-400-7, Книга III|ref=Головатий}} * {{книга|автор=[[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц В. С.]]|часть=Правопонимание советского времени|заглавие=История политических и правовых учений. Учебник для вузов|ответственный=Под общ. ред. члена-корреспондента РАН, доктора юридических наук, профессора В. С. Нерсесянца|издание=Изд. 2-е, стереотип|место=М.|издательство=Издательская группа НОРМА—ИНФРА{{*}}М|год=1999|страницы=641—656|страниц=756|isbn=5-89123-189-1|isbn2=5-86225-633-1|ref=Нерсесянц}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|49966|Андрея Януарьевича Вышинского}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/1398 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180312085756/http://letopis.msu.ru/peoples/1398 |date=2018-03-12 }} на сайте «Летопись Московского университета» * [https://web.archive.org/web/20180312083922/http://www.knowbysight.info/VVV/01937.asp Вышинский Андрей Януарьевич // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991] * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=9DC0361E-848E-D223-26CF-8715ADD08437 Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * ''Гольдберг А. М.'' [https://web.archive.org/web/20090803130559/http://www.olegold.com/pages/rad_001_005_006.shtml Министр иностранных дел СССР Андрей Вышинский] * ''Звягинцев А. Г.'' [http://www.whoiswho.ru/old_site/russian/Curnom/22005/av.htm Андрей Вышинский и его дела] // «Кто есть кто». — 2005. — № 2. * ''Лобашкова Т. А.'' [http://ras.ru/nappelbaum/a1843c14-e7f7-4247-9cdc-6edc29b26bff.aspx А. Я. Вышинский: биографический очерк] {{Rodovid|154745}} {{вс}} {{start box}} {{succession box|title=директор [[Институт государства и права РАН|Института права АН СССР]]|before=[[Челяпов, Николай Иванович|Николай Челяпов]]|after=[[Трайнин, Илья Павлович|Илья Трайнин]]|years=1937—1941}} {{succession box|title=главный редактор журнала<br>«[[Государство и право|Советское государство и право]]»|before=[[Пашуканис, Евгений Брониславович|Евгений Пашуканис]] <br><small>(как редактор журнала «Советское государство»)</small>|after=[[Кожевников, Фёдор Иванович|Фёдор Кожевников]]|years=1938—1950}} {{end box}} {{Постоянные представители СССР и Российской Федерации при ООН}} {{Мининдел}} {{Генеральные прокуроры СССР}} {{Руководители МГУ}} [[Категория:Меньшевиктар]] [[Категория:Кандидаты в члены Политбюро ЦК КПСС]] [[Категория:Делегаты XVII съезда ВКП(б)]] [[Категория:Делегаты XVIII съезда ВКП(б)]] [[Категория:Делегаты XIX съезда КПСС]] [[Категория:Министры иностранных дел СССР]] [[Категория:Члены ЦИК СССР]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 1-го созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 2-го созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов РСФСР]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 4-го созыва]] [[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов Латвии]] [[Категория:Постоянные представители СССР при ООН]] [[Категория:Прокуроры СССР]] [[Категория:Прокуроры РСФСР]] [[Категория:Рәсәй адвокаттары]] [[Категория:1-се Баҡы гимназияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты уҡытыусылар]] [[Категория:Специалисты по теории права и государства]] [[Категория:Директора ИГП РАН]] [[Категория:Редакторы по алфавиту]] [[Категория:Адвокаты по алфавиту]] [[Категория:Адвокаты Российской империи]] [[Категория:Юристы СССР]] [[Категория:Деканы МГУ]] [[Категория:Преподаватели факультета советского права МГУ]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]] [[Категория:Алфавит буйынса адвокаттар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты ректорҙары]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:1883 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 декабрҙә тыуғандар]] 60u9bjml23ra5dmz7xfagshh8v0r9b2 0 185064 1309292 1192457 2026-11-08T07:47:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309292 wikitext text/x-wiki {{произведение искусства |тип = картина |файл = Thomas Gainsborough - The Blue Boy (The Huntington Library, San Marino L. A.).jpg |размер = 220px |название = Зәңгәр малай |оригинал = The Blue Boy |художник = Томас Гейнсборо |год = [[1770]] |материал = киндер |техника = майлы буяу |высота = 177.8 |ширина = 112.1 |местонахождение = [[Сан-Марино (Калифорния)|Сан-Марино]], [[Калифорния]], [[АҠШ]] |музей = Хантингтон китапханаһа }} '''«Зәңгәр малай»''' йәки '''«Зәңгәрҙән кейенгән малай»''' ({{Lang-en|The Blue Boy}}) — инглиз рәссамы Томас Гейнсборо 1770 йылда яҙған портрет. == Тарихы == Гейнсбороның иң билдәле әҫәрҙәренең береһе — «Зәңгәр малай» Джонатан Баттел портреты (1752—1805), бай тимер-томор менән сауҙа итеүсенең улы, тип оҙаҡ ваҡыт йөрөтөлә, сөнки сауҙагәр картинаның тәүге хужаһы була. Был идентификация бер ҡасан да иҫбатланмаған. Сьюзан Сломан 2013 йылда портрет рәссамдың туғаны Гейнсборо Дюпон (1754—1797) булыу ихтималлығын раҫлай<ref>{{Cite journal|last=Deborah Cherry|first=Jennifer Harris|date=1982|title="Eighteenth-Century Portraiture and the Seventeenth-Century Past: Gainsborough and Van Dyck"|journal=Art History|volume=5|pages=287—309}}</ref>. Был костюм төрө XVII быуат башында Англияла йәшәгән бөйөк фламанд рәссамы Энтони ван Дейктың (1599—1641) портреттары аша таныш булған. Гейнсборо Ван Дейктың эше менән бик һоҡланған. Малай, күрәһең, Сэр Энтони ван Дайкаға ихтирам билдәһе итеп XVII быуат аристократ костюм кейгән рәссам Гейнсборо Дюпондың бер туғаны. Был костюмды, шулай уҡ портретты тарихи өйрәнеү : егет XVII быуат кейемендә рәссам Энтони ван Дейкҡа хөрмәт күрһәткәнлекте һәм Ван Дейктың кескәй малайҙары портреттарына оҡшашлыҡты раҫлай. Гейнсборо «Зәңгәр малай»ҙы башлар алдынан уҡ киндергә нимәлер төшөргән булған. Картина тулы ҙурлыҡта эшләнгән,.Уның үлсәмдәре: киңлеге — 48 дюйм (1200 мм), бейеклеге — 70 дюйм (1800 мм) тәшкил итә. 1821 йылда Британия институтының гравюрасыһы һәм һаҡлаусыһы Джон Янг (1755—1825) беренсе тапҡыр картинаның репродукцияһын баҫтыра һәм рәссамдың сэр Джошуа Рейнольдс кәңәшенә ҡаршы килеп, «Зәңгәр малай»ҙы нисек һүрәтләүе тураһында һөйләй. Король академияһы президенты булараҡ, Рейнольдс 1778 йылда тәҡдим ителгән һигеҙенсе сығышында асыҡтан-асыҡ йылы һәм һалҡын төҫтәр ҡулланыу тураһында лекция менән сығыш яһай. {{Цитата|Минең ҡарашҡа, картиналағы яҡтылыҡ массаларының йылы, йомшаҡ, һары, ҡыҙыл йәки һарғылт аҡ төҫтә булыуы, күк, һоро йәки йәшел төҫтәрҙең ошо массаға эләкмәүе мотлаҡ. Әйҙәгеҙ, был тәртипте үҙгәртәйек; яҡтылыҡ һалҡын булһын, ә тирә-яҡтағы төҫтәр йылы булһын, һәм шул саҡта сәнғәт, хатта Рубенс һәм Тициан ҡулдарында, картинаны иҫ киткес матур һәм гармониялы итә алмаҫ<ref name="gower">{{cite book|last=Gower|first=Ronald Sutherland|title=Thomas Gainsborough|publisher=G. Bell and Sons|date=1903|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.87352/page/n195 77–78]|via=[[Google Books]]|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.87352|access-date=2 October 2012</ref>}}. Был тарих Рейнольдс һәм Гайнсбороның шәхесенә йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итә, сөнки был ике рәссам бер-береһенә ҡаршы була. Король академияһы президенты булараҡ, Рейнольдс тарих һынлы сәнғәте яҡлы була, ул уҡыу программаларын проектлауҙа һәм тапшырыуҙа, шулай уҡ йыл һайын күргәҙмәләр тапшырыуҙа әүҙем роль уйнай. Гайнсборо иһә портретсы һәм пейзажсы , һәм ниндәй ҙә булһа академик функцияларҙан ситтә ҡала. Рейнольдс 1769 йылда рыцарь дәрәжәһенә лайыҡ була. Сәнғәт һәм лекциялар тураһында тәнҡитле мәҡәләләр яҙа, шул уҡ ваҡытта Гейнсборо бер ҡасан да милли танылыу ала алмай. Ниһайәт, картинаны Гейнсборо Рейнольдстың һигеҙенсе сығышына тиклем һигеҙ йыл элек тамамлауы асыҡлана. Уның йылы һәм һалҡын төҫтәр өсөн көрәш һөҙөмтәһе булыуы тураһындағы тарихтан баш тартыу өсөн был яҡшы була. Күп тапҡыр хаталы репортаждар картинаны халыҡ-ара билдәлелеккә еткерә <ref>{{Cite book|last=Hedquist|first=Valerie|title=Class, Gender, and Sexuality in Thomas Gainsborough's Blue Boy|publisher=Routledge|year=2020|isbn=9781138543423|location=New York|pages=59—79}}</ref> === Хужалары === Картина 1796 йылдан, егерме алты йыл дауамында, Баттел ҡулында була. Аҙаҡ ул банкротлыҡҡа сыға һәм картинаны һатырға мәжбүр була. Тәүҙә уны сәйәсмән Джон Несбитт, ә һуңынан, 1802 йылда, портретсы Джон Хоппнер һатып ала. Яҡынса 1809 йылда «Зәңгәр малай» Гросвенор графы коллекцияһына инә. [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң, «Европаны һатыу» ваҡытында, герцогтан (арт-дилер Дювин аша) Америка «тимер юл короле» Генри Хантингтон портретты һатып ала. Был мәлгә килешеүҙең хаҡы 728 мең доллар (хәҙерге хаҡ: 10 млн доллар) тәшкил иткән. Картина насар хәлдә була: туҡымаға һөртөлгән ҡалын лак ҡатламы бысраҡты үҙендә тотҡан. Ул бысраҡтан «һоро» күренгән. Хантингтон 5 көн эсендә уға реставрация үткәрә<ref name="Искусство">[https://mi-ta-pe.livejournal.com/1007251.html «Мальчик в голубом» приехал домой ]</ref>. Океан аръяғына сығыр алдынан, 1922 йылдың октябрендә, картина Лондон Милли галереяһында күргәҙмәгә ҡуйыла. Ямғырлы көн булыуға ҡарамаҫтан,Томас Гейнсбороның "Зәңгәр малай"ын һуңғы тапҡыр ҡарау өсөн халыҡ Милли галереяға сиратҡа теҙелә. 90 000 мең кеше уны ҡарай, матбуғат биттәрендә «Голубой мальчик» «донъялағы иң матур картина» тип яҙыла. Музей директоры картинаның артҡы яғына инглиздәр исеменән хушлашыу һүҙҙәрен яҙа. 1928 йылдан картина [[Калифорния]]ла Хантингтон музейы йыйылмаһында төп картина булып хеҙмәт итә<ref name="И.">[https://ngasanova.livejournal.com/3300204.html История картины «Голубой мальчик»]</ref>. === Билдәлелек === XIX быуатта һәм XX быуат башында «Зәңгәр малай»ҙың данын үҫтереүҙә Гросвенорҙар ғаиләһе ҙур роль уйнай. Лондондағы резиденцияһына килеүселәргә картинаны ҡарарға рөхсәт биреп кенә ҡалмайҙар, уны мөһим күргәҙмәләрҙә лә йыш күрһәтәләр, шул иҫәптән 1857 йылда Манчестерҙа үткән «Сәнғәт хазиналары» күргәҙмәһендә лә ҡатнаша. «Зәңгәр малай» быға тиклем бер ҡасан да һынлы сәнғәт тураһында уйламаған тамашасыларҙың иғтибарын йәлеп итә. Галерея экскурсоводтары һәм күргәҙмәләр тураһындағы баҫмалар картинаның бәхәсле сығыштары тарихын еткерә. Был «киң билдәле» картинанан да ҙурыраҡ һоҡланыуҙы йәлеп иткән картина, тип баһалана. Һуңынан картина 1862 йылда [[Лондон]]дың Бөйөк күргәҙмәһендә, 1870 йылда Көньяҡ Кенсингтондың Король академияһында һәм музейында, 1885 йылда Гросвенор галереяһында, 1896 йылда Король академияһында киң танылыу ала. Гейнсбороның «Зәңгәр малай»ын күргәҙмәләрҙә ҡарауҙан тыш, картина шулай уҡ баҫмаларҙа һәм айырым ҡара-аҡ һәм төҫлө баҫмаларҙа барлыҡҡа килә. Популяр керамик һынға (фигураларға) әүерелә һәм рекламаларҙа күренә. «Зәңгәр малай» ир-егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар, малайҙар һәм ҡыҙҙар образдарында йәшәй: уға оҡшаш костюм кейеп балдарҙа, туй тантаналарында, пантомимдарҙа һәм пьесаларҙа, фильмдарҙа һәм телевизион программаларҙа Гейнсборо егете булып ҡыланалар. «Зәңгәр малай» ваҡытлыса Лондондағы Милли галереяға тапшырыла. 2022 йылдың 25 ғинуарында, 1922 йылда [[Бөйөк Британия]]нан киткәндән һуң теүәл бер быуат үткәс, күрһәтелә. Картина биш ай дауамында Милли галереяла ҡала<ref name="Искусство" />. 2021 йылдың октябрендә Хантингтон сәнғәт музейында Гейнсбороның «Зәңгәр малайы» алдында Кехинде Уилиҙың йәш джентльмен портреты ҡуйыла<ref>{{Cite web|url=http://www.rodon.org/art-080331190642|title=Томас Гейнсборо. Голубой мальчик|access-date=2010-08-31|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132610/http://www.rodon.org/art-080331190642|deadlink=no}}</ref>.<ref name="И." /> == Тасуирламаһы == Портретҡа Гейнсбороның төп техникаһы хас: бер төҫтән икенсе төҫкә тарҡалыу, рәссам яратҡан көмөш-зәңгәрһыу төҫтәге гаммалар. Был әҫәрендә Гейнсборо Ван Дейк ижадындағы аристократик портрет традицияһын айырыуса нәзәкәтле үҫтерә. Рәссам аңлы рәүештә ябай малайҙы аристократтар Ван Дейк һәм Рубенсҡа ҡаршы ҡуя һәм уға ныҡлы характер бирә. Был портретта шиғриәт, музыкаллек һәм һынлы сәнғәт оҫталығының нескәлеге тулыһынса бирелә. Үҫмерҙең аҡһыл йөҙө иғтибарҙы йәлеп итә. Ул башын эйеп, тамашасының күҙҙәренә тура ҡарап тора. Уның ҡарашында ныҡышмалылыҡ, үҙ-үҙеңде хөрмәт итеү һәм ҡәнәғәтлелелек уҡыла. Уның бер аҙ меланхолик кәйефенә тәбиғәт ауаздаш. Ҡулына ҙур ҡара эшләпә тотҡан. Фигураһы болотло күк йөҙө һәм киске пейзаж фонында айырыла. Ынйы-һоро, алһыу һәм һарғылт йәшел төҫтәр менән байытылған зәңгәр төҫ палитраһы иҫ киткес төҫлө симфония тыуҙыра.<ref>{{Cite web|url=http://www.artvedia.ru/history/47/127|title=Гейнсборо, Томас — биография|access-date=2010-08-31|archive-date=2011-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608164346/http://www.artvedia.ru/history/47/127|deadlink=no}}</ref><ref>[https://proza.ru/2019/01/30/2140 Проза ру / Койфман Валерий. Томас Гейнсборо. История «Голубого мальчика»]</ref>. == Ялған картина == Британия рәссамы, картиналар буйынса реставратор, фальсификатор Эрик Хебборн «Зәңгәр малай» һүрәтен эшләй һәм уны Гейнсбороның танылған эксперты сэр Эллис Уотерхаузға күрһәтә. Сэр Эллис уны «Зәңгәр малай» портреты өсөн тикшеренеү тип һанай һәм был хаҡта яҙма һығымта бирә. Һүрәт "Сотбис" аукционында төп нөсхә булараҡ һатыла. Һуңыраҡ Хебборн ялғанды үҙе таный<ref>«Настольная книга фальсификатора» Эрика Хебборна. // Мусский И. А. 100 великих афер. — М.: Вече, 2010. ISBN 978-5-9533-4576-7</ref><ref>Хэбборн Э. Автобиография фальсификатора. // журнал «[[Иностранная литература]]<nowiki/>», № 4, 2013.</ref>. == Мәҙәниәттә == * 1923 йылда Коул Портер картинаға арналған «Зәңгәрҙән кейенгән малай блюзы» йырын яҙа.<ref>[https://www.huntington.org/timeline-item/centennial-timeline-1921 Официальный сайт Хантингтонского музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220728184802/https://www.huntington.org/timeline-item/centennial-timeline-1921 |date=2022-07-28 }}.</ref> * «Голый пулемёт» комедия фильмында (1988), төп геройҙың антагонисты, наркотиктар лорды Людвиг, Лос-Анджелестағы офисында Т. Гайнсбороның «Зәңгәр малай» фильмының төп нөсхәһен һаҡлай. Төп герой-полицейский Фрэнк Дребин йәшерен рәүештә Людвигтың кабинетына инеп киткәс, ул картинаны юҡ итә, тәүҙә осраҡлы рәүештә кабинетта ут тоҡандыра, ә һуңынан фикусҡа бәреп картинаны йырта.<ref>[https://www.huntington.org/timeline-item/centennial-timeline-1921 Официальный сайт Хантингтонского музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220728184802/https://www.huntington.org/timeline-item/centennial-timeline-1921 |date=2022-07-28 }}.</ref>. * «Бэтмен» фильмында (1989) Джокер үҙенең хеҙмәткәрҙәре менән музейға инә, унда сәнғәт әҫәрҙәрен юҡ итә. Гейнсбороның «Зәңгәр малай»ы ла вандализмға дусар ителә - уны баллондан буяу менән буяйҙар<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZGFbd-zF_Cg Сцена из фильма «Бэтмен», в которой происходит вандализм картины «Голубой мальчик» Гейнсборо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201102223743/https://www.youtube.com/watch?v=ZGFbd-zF_Cg |date=2020-11-02 }}.</ref>. * «Умри, но не сейчас» (2002) фильмында Бонд менән ҡылыстарҙа алышҡанда антагонист стенала эленеп торған картинаны яңылыш зарарлай. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * Булгаков Ф. И. Томас Гэнсборо //Сто шедевров искусства. -- СПБ изд.ред. Нового журнала иностранной литературы, 1903.-С.25-26 [[Категория:Һынлы сәнғәт әҫәрҙәре алфавит буйынса]] [[Категория:Һынлы сәнғәт]] 2xcfhy60nfl6el6e9xxdpg0dkq914pl 0 185401 1309210 1294436 2026-11-07T23:34:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309210 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Двигатель (''мотор'') —''' [[энергия]]<nowiki/>ның ниндәй ҙә булһа төрөн механик эшкә әйләндереүсе ҡоролма. '''Мотор''' термины XIX быуаттың беренсе яртыһында немец теленән (нем.<ref>{{Китап|автор=Шанский Н. М., Боброва Т. А.|часть=Кот|заглавие=Школьный этимологический словарь русского языка. Происхождение слов|издание=7-е изд., стереотип.|место={{М.}}|издательство=Дрофа|год=2004|страниц=398, [2]}}</ref> <span lang="de" style="font-style:italic;">Мотор</span>, {{Lang-la|mōtor}}. ) ингән һәм башлыса был һүҙ менән электрик двигателдәр һәм [[Эске яныулы двигатель|эске яныулы двигателдәр]]<ref>{{Китап|автор=Крысин Л. П.|часть=Мотор|ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Толковый%20словарь%20иноязычных%20слов/Мотор/|заглавие=Толковый словарь иноязычных слов|место={{М.}}|издательство=Эксмо|год=2008|страниц=944|серия=Библиотека словарей}}</ref> атала. Двигателдәр беренсел һәм икенсел двигателдәргә бүленә. Беренсел двигателдәр тәбиғи энергетик ресурстарҙы туранан-тура механик эшкә үҙгәртә , ә икенселдәр башҡа сығанаҡтар менән тупланған [[Энергия|энергияны]] үҙгәртәләр.<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.dictionary.com/browse/motor|title=Definition of motor {{!}} Dictionary.com|website=www.dictionary.com|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127151514/https://www.dictionary.com/browse/motor|deadlink=no}}</ref> Беренсел двигателдәргә (ПД- первичные двигатели) ел көсөн ҡулланған [[Ел тирмәне|ел тәгәрмәсе]], һыу тәгәрмәстәре һәм [[Сәғәт|гир механизмын]] ҡулланыусы механизмдар инә, улар [[гравитация]] көсөн ҡуллана (тартылыу көсө һыу ҡоя), йылылыҡ двигателдәре яғыулыҡтың химик энергияһын йәки йәҙрә энергияһын башҡа энергия төрҙәренә әүерелдерә.<ref name="автоссылка1" /> Икенсел двигателдәргә (ВД - вторичные двигатели) электр, пневматик һәм гидравлик двигателдәр инә. == Беренсел двигателдәр == Елкән һәм һыу тәгәрмәсе беренсе беренсел двигателдәр булып иҫәпләнә. Елкән менән 7 мең йылдан ашыу файҙаланалар. Һыу тәгәрмәсе Боронғо донъя илдәрендә: Мысырҙа, Ҡытайҙа, Һиндостанда [[Һуғарыу|һуғарыу системалары]] өсөн киң ҡулланылған. Урта быуаттарҙа Европала һыу һәм ел тәгәрмәстәре мануфактура етештереүҙең төп энергетик базаһы булараҡ киң ҡулланылған. === Пар машинаһы === {{Төп мәҡәлә|Пар машинаһы}} [[Файл:Aeolipile illustration.png|мини|слева]] [[XVII быуат]] уртаһында машина етештереүгә күсеүҙең тәүге ынтылыштары була, был урындағы энергия сығанаҡтарына (һыу, ел һәм башҡалар) бәйле булмаған двигателдәрҙе булдырыуҙы талап итә. Химик яғыулыҡтың йылылыҡ энергияһы ҡулланылған беренсе двигателе булып француз физигы Дени Папен һәм инглиз механигыТомас Севери проекты буйынса эшләнгән пар-атмосфера машинаһы тора. Был машина туранан-тура механик привод булып хеҙмәт итмәгән, уның комплектында һыу тирмәне тәгәрмәсе (хәҙерге ваҡытта гидротурбина) булған, пар ҡаҙанынан пар менән ҡыҫылған һыуҙы һыу башняһындағы һыуһаҡлағысҡа ҡыуған. Ҡаҙанды пар менән йылыталар, һуңынан һыуыталар: станок периодлап эшләй. [[1763 йыл|1763]] йылда урыҫ механик Иван Иванович Ползунов үҙенең проекты буйынса өҙлөкһөҙ эшләүсе стационар пар машинаһын эшләй. Унда ике цилиндр ҡуйылған, улар сиратлап пар менән тултырылған, шулай уҡ башняға даими рәүештә һыу ҡыуылған. 1784 йылда инглиз механигы [[Джеймс Уатт]] универсаль [[Пар машинаһы|пар двигателе]] тип аталған камиллаштырылған пар машинаһын уйлап таба. Уатт бала саҡтан Севери конструкцияһындағы машинала эшләй. Ҡаҙанға һыу һәм пар крандарын асып-ябып тороу уның бурысы була. Был монотон эш уйлап табыусыны ныҡ борсой һәм уны ике аҙымлы поршень һәм автоматик клапанлы коробка (һуңынан центрифугаль фюзеляж) уйлап табырға этәрә. Машинала цилиндр эсенлә поршень йөрөй, уның ике яғына ла сиратлап пар бирелә. Барыһы ла автоматик рәүештә һәм өҙлөкһөҙ башҡарыла. Поршень әйләнмә хәрәкәтте ынтылышлы хәрәкәткә әйләндереүсе (кривошипно-шатунный механиз) маховикты әйләндереп йөрөштө тәьмин итә. Пар машинаһы хәҙер төрлө механизмдарҙы эшләтә ала һәм һыу башняһына бәйле булыуҙан туҡтай. Уатт уйлап сығарған элементтар теге йәки был формала бөтә пар двигателдәрендә лә ҡулланыла. Пар двигателдәре камиллаштырыла һәм төрлө техник эштәрҙе башҡарыу өсөн ҡулланыла: станоктар, суднолар йөрөшө, юлда кешеләрҙе ташыу өсөн экипаждар, тимер юлдарҙа тепловоздар. 1880 йылға пар двигателдәренең дөйөм ҡеүәте 26 млн кВт (35 млн ат көсө) тәшкил итә. === Стирлинг двигателе === 1816 йылда шотланд Роберт Стирлинг тышҡы яныулы двигателде тәҡдим итә, хәҙер ул үҙенең исеме менән Стирлинга двигателе тип атала. Был двигателдә эшсе мөхит (һауа йәки башҡа газ) герметик ябылған күләмдә ята. Бында севери циклы төрө буйынса («Уаттҡа тиклем») цикл үткәрелә, әммә эшсе мөхитте йылытыу һәм уны һыуытыу машинаның төрлө күләмдәрендә һәм эш камералары стеналары аша башҡарыла. Йылытыу һәм һыуытыу цикл өсөн мөһим түгел, шуға күрә ул хатта йыһанда ла, теләһә ниндәй йылылыҡ сығанағынан да эшләй ала. Хәҙерге Стерлинг двигателдәрен КПД-һы бик түбән. === Пар турбинаһы === Пар ағымыгда әйләнгән ҡанатлы тәгәрмәс һүрәттәре боронғо замандарҙан уҡ билдәле. Әммә пар турбинаһының практик конструкциялары [[XIX быуат|XIX]] быуаттың икенсе яртыһында ғына барлыҡҡа килә. 1889 йылда швед инженеры Карл Густав де Лаваль киңәйә барған соплоны һәм тиҙ йөрөшлө турбинаны (32000 минутына әйләнеш тиклем) ҡулланырға тәҡдим итә, ә, унан айырмалы рәүештә, [[1889 йыл|1884]] йылда уҡ инглиз Чарлз Алджернон Парсонс сәнәғәттә ҡулланыу өсөн яраҡлы реактив турбинаны уйлап таба. Пар турбиналары диңгеҙ судноларында, ә XX быуат башынан электр станцияларында ҡулланыла башлай. 1960-сы йылдарҙа уларҙың ҡеүәте бер агрегатта 1000 МВт-тан ашыу була. === Эске яныулы двигатель === {{Төп мәҡәлә|Эске яныулы двигатель}} [[Файл:4-Stroke-Engine.gif|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a6/4-Stroke-Engine.gif|мини|334x334пкс|4 тактлы эске яныулы двигатель схемаһы]] Беренсе [[Эске яныулы двигатель|эске яныулы двигателде (ДВС)]] проектын билдәле сәғәт анкерын уйлап табыусы Карл Христиан Гюйгенсҡа уйлап тапған һәм XVII быуатта уҡ тәҡдим иткән. Двигатель идеяһын артиллерия орудияһынан ала, [[1897 йыл|1897]] йылда яғыулыҡ сифатында дары ҡулланыла. Дени Папендың (өҫтәрәк беренсе пар машинаһын уйлап табыусы булараҡ телгә алынған инженеры) был принципты эшләүсе двигатель уңышлы булмай. Беренсе ышаныслы эшләүсе ДВС 1860 йылда француз инженеры Этьен Ленуар проекты буйынса эшләнгән. Ленуарҙың двигателе газ яғыулығында эшләгән. 16 йылдан һуң немец конструкторы Николай Отто алдынғыраҡ 4 тактлы газ двигателен уйлап тапҡан. Шул уҡ 1876 йылда шотланд инженеры Дюгальд Кларк беренсе уңышлы 2 тактлы двигателде эшләй. [[Эске яныулы двигатель|Эске яныулы двигателде]] камиллаштырыу менән күп инженерҙар һәм механиктар шөғөлләнә. Әйтәйек, 1883 йылда немец инженеры Карл Бенц 2 ДВС двигателен эшләй. 1897 йылда уның ватандашы һәм шулай уҡ инженеры Рудольф Дизель цилиндрҙағы эш ҡатнашмаһын тоҡандырған эске яныулы двигателде тәҡдим итә, һуңынан ул двигательдизель тип атала. [[XX быуат|XX быуатта]] ДВС [[автомобиль]] транспортында ҡулланыла. 1970-се йылдарҙа бөтә булған ДВС-тарҙың дөйөм ҡеүәтенең 80 проценты тиерлек транспорт машиналарына (автомобилдәр, тракторҙар һәм башҡаларға) тура килә. Параллель рәүештә гидроэлектростанцияларҙа ҡулланылған гидротурбиналарҙы камиллаштырыу бара. 1970-се йылда уларҙың ҡеүәте 600 МВт-тан ашыу була. XX быуаттың беренсе яртыһында беренсел двигателдәрҙең яңы төрҙәре эшләнә: газ турбиналары, реактив двигателдәр, ә 1950-се йылдарҙа ядро энергияһы ҡоролмалары. Беренсел двигателдәрҙе камиллаштырыу һәм уйлап табыу процесы дауам итә. == Икенсел двигателдәр == === Электровигателдәр === [[1834 йыл|1834]] йылда урыҫ ғалимы Борис Семенович Якоби даими токта эшләүсе беренсе электр двигателен уйлап таба. [[1888 йыл|1888]] йылда серб студенты һәм буласаҡ бөйөк уйлап табыусы [[Никола Тесла]] алмаш токта эшләүсе ике фазалы двигатель принцибын тәҡдим итә, ә бер йылдан һуң урыҫ инженеры Михаил Осипович Доливо-Добровольский донъяла беренсе 3 фазалы асинхрон электр двигателен эшләй, был двигатель иң киң таралған электр машинаһына әйләнә. === Гидромашина һәм пневмодвигателдәр === Пневмодвигателдәр һәм гидромашиналар, һауа йәки шыйыҡсаның (баллондарҙан) юғары баҫымы энергияһында эшләй. Был двигателдәр, башҡарыусы механизм булараҡ, төрлө ҡоролмаларҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, пневмолокомотивтар (бигерәк тә шартлау хәүефе янаған шарттарҙа, мәҫәлән, температура шарттары йылылыҡ двигателдәре ҡулланыу ярамаған шахталарҙа, ә электодвигателдәрҙең осҡон хәүефе бар) эшләнә, гидромашиналар ярҙамында ҡайһы бер типтағы тракторҙарҙа һәм [[Танк|танктарҙа]] гусеницалар, бульдозерҙарҙың һәм экскаваторҙарҙың эшсе органдары хәрәкәткә килтерелә. Төрлө илдәрҙең инженерҙары тәҡдим иткән пневмоприводтарҙа экологик яҡтан таҙа ҡала автомобилдәренең дә конструкциялары төрлөсә. Икенсел двигателдәр техникала ҙур роль уйнай, әммә уларҙың ҡеүәте сағыштырмаса ҙур түгел. Улар шулай уҡ миниатюр һәм сверхминиатюр ҡоролмаларҙа ла киң ҡулланыла. == Классификация == === Энергия сығанағы буйынса === Двигателдәр энергия сығанаҡтарының түбәндәге төрҙәрен ҡуллана ала: * электр; ** даими ток (двигателе, даими ток); ** алмаш ток (синхрон һәм асинхрон); * электростатик; * химик; * ядро; * гравитацион; * пневматик; * гидравлик; * лазер. === Хәрәкәт тибы буйынса === Алынған энергияны двигателдәр түбәндәге хәрәкәт төрҙәренә үҙгәртергә мөмкин: * Ҡаты есемдәрҙең әйләнеү хәрәкәтенә; * Ҡаты есемдәрҙең ынтылышлы хәрәкәте (поступаьельное движение; * Ҡаты есемдәрҙең ынтылышлы-ҡайтышлы хәрәкәте (возвратно-поступательное движение); * Реактив ағым хәрәкәте; * хәрәкәттең башҡа төрҙәре. Ҡаты есемдең хәрәкәтен тәьмин итеүсе электр двигателдәре: * линиялы; * индукциялы; * пьезоэлектрик. Электр ракета двигателдәренең ҡайһы бер төрҙәре: * ион двигателдәре; * Стационар плазма двигателдәре; * Анод ҡатламы булған двигателдәр; * Радиоионлаштырыу двигателдәре; * коллоидлы двигателдәр; * Электромагнит двигателдәр һ. б. === Төҙөлөшө буйынса === Тышҡы яныулы двигателдәр класы, унда йылылыҡ сығанағы йәки яғыулыҡтың яныу процесы эшсе мөхиттән айырыла: * поршенлы пар двигателдәре; * пар турбиналары; * Стирлинг двигателдәре; * [[Пар машинаһы|пар двигателе]]. [[Эске яныулы двигатель|Эске яныулы двигателдәр]] - эшсе мөхиттең барлыҡҡа килеүе һәм уға йылылыҡ килтереү бер процеста берләштерелгән һәм бер технологик күләмдә барған двигателдәр класы: ==== Реактив двигателдәр ==== Һауа-реактив двигателдәре: ==== Ракета двигателдәре ==== * Шыйыҡлыҡлы ракета двигателдәре; * Ҡаты яғыулыҡлы ракета двигателдәре; * Ядро ракета двигателдәре; * Электр ракета двигателдәренең ҡайһы бер төрҙәре. === Ҡулланыу буйынса === Двигателгә тәғәйенләнеше буйынса принципиаль төрлө талаптар менән бәйле, хәрәкәт принцибы буйынса оҡшаш двигателдәрҙе корабль, авиация, автомобиль һәм башҡалар тип айырырға мөмкин. Патент ғилемендә двигателдәр категорияһы иң әүҙем тулыландырылғандарҙың береһе. Йыл һайын бөтә донъя буйынса был класта 20-нән 50-гә тиклем ғариза бирелә. Уларҙың бер өлөшө принципиаль яңылыҡ менән айырыла, бер өлөшө билдәле элементтарҙың яңы нисбәте менән айырыла. Конструкцияһы буйынса яңы двигателдәр бик һирәк барлыҡҡа килә. == Етештереү == == Күсмә мәғәнәлә == Двигателдең техникалағы мөһимлеге, беренселлеге арҡаһында кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрендә лә күсмә мәғәнәлә ҡулланыла (мәҫәлән, иҡтисадта «[[Реклама]] — сауҙа двигателе» тигән һүҙбәйләнеш билдәле) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Пар машинаһы]] * [[Эске яныулы двигатель]] == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Двигатель // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * U.S. Patent 194 047 * [https://web.archive.org/web/20170625160053/http://www.animatedpiston.com/ Detailed Engine Animations] * [https://web.archive.org/web/20190425010153/https://www.liveleak.com/view?i=73e_1192001762 Video from inside a four-stroke engine cylinder] Архивная копия от 25 апреля 2019 на Wayback Machine. * [http://www.gbm.dk/gbm/Motor-e.htm Working 4-Stroke Engine — Animation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425010224/http://www.gbm.dk/gbm/Motor-e.htm |date=2019-04-25 }} Архивная копия от 25 апреля 2019 на Wayback Machine * [http://www.animatedengines.com Animated illustrations of various engines] Архивная копия от 5 марта 2012 на Wayback Machine * [http://www.popularmechanics.com/cars/news/industry/5-alternative-engine-architectures?click=main_sr 5 Ways to Redesign the Internal Combustion Engine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826120028/http://www.popularmechanics.com/cars/news/industry/5-alternative-engine-architectures?click=main_sr |date=2014-08-26 }} Архивная копия от 26 августа 2014 на Wayback Machine [[Категория:Двигателдәр]] fm9rcpamk21m7k8l6pmw8is52apjdie 0 185490 1309163 1300322 2026-11-07T19:55:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309163 wikitext text/x-wiki {{Договор |название= Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе |long_name=Договор о ненападении между Германией и Советским Союзом |изображение= Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg |ширина = 300px |заголовок = Сталин һәм Риббентроп Кремлдә, 23 август, 1939 йыл |тип = |дата_подготовки = |дата_подписания = [[23 август]] [[1939 йыл]] |место_подписания = {{Флаг|СССР|1923}} [[Мәскәү]], [[СССР]] |скреплён_печатью = |вступление_в_силу = |условия = |утратил_силу = «Барбаросса» операцияһы 1941 йылдың 22 июнендә көсө бөтә |подписан = [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]]<br>Иоахим фон Риббентроп |стороны = {{Флагификация|СССР|1923}}<br>{{Флагификация|Нацистская Германия}} |место_хранения = |статус = юҡҡа сыҡҡан |языки = [[немец]] һәм [[рус теле]] |website = |wikisource = Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе }} [[Файл:Molotov–Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg/200px-Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg|мини|299x299пкс|Килешеүҙең тәүге битенең төп нөсхәһе ]] [[Файл:Molotov–Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg/200px-Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg|мини|295x295пкс|Килешеүҙең икенсе битенең төп нөсхәһе]] '''Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе''' (нем. <span lang="de" style="font-style:italic;">Deutsch-Nichtangriffspakt sowjetischer</span>; шулай уҡ '''Мо́лотов — Риббентроп пакты''' булараҡ билдәле) — [[1939 йыл|1939 йылдың 23 авгусында]] [[Өсөнсө рейх|Германия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] сит ил эштәре ведомствоһы башлыҡтары ҡул ҡуйған хөкүмәт-ара килешеү. СССР Германия менән ошондай ике яҡлы документҡа (Польша, Бөйөк Британия, Франция, Литва, Латвия һәм Эстониянан һуң, Төркиә алдынан) ҡул ҡуйған<ref group="комм."> * 1934 год — [[Декларация о неприменении силы между Германией и Польшей]] * 1938 год — [[Англо-германская декларация (1938)|Декларация о ненападении между Германией и Великобританией]] * 1938 год — [[Франко-германская декларация (1938)|Декларация о ненападении между Германией и Францией]] * 1939 год — [[Договор между Литовской республикой и Германским рейхом]] * 1939 год — [[Договор о ненападении между Германией и Эстонией]] * 1939 год — [[Договор о ненападении между Германией и Латвией]] * 1941 год — [[Договор о дружбе и ненападении между Германией и Турцией]]</ref>. Совет-герман килешеүе СССР-ҙың Германияның Антикомминтерн пакт буйынса союздашы [[Япония]] араһында барған Халхин-Гол хәрби хәрәкәттәре барған осорҙа төҙөлгән. Уға ярашлы, килешеү яҡтары бер береңә һөжүм итеүҙән туҡтап тороу йөкләмәһен һәм бер яҡ өсөнсө яҡтың хәрби хәрәкәттәре объекты булғанда нейтралитет үтәүҙе аңлатҡан. Шулай уҡ килешеүҙә ҡатнашыусылар башҡа державалар менән «икенсе яҡҡа туранан-тура йәки ситләтеп ҡаршы йүнәлтелгән» союздаш мөнәсәбәттәре урынлаштырыуҙан баш тартҡан. Яҡтарҙың мәнфәғәттәренә ҡағылған мәғлүмәт менән үҙ-ара алмашыу ҡаралған. Килешеүҙең төп һыҙаты булып Көнсығыш Европала «территориаль-сәйәси үҙгәртеп ҡороу» осрағына вәкәләтлектәрҙе айырыу тураһындағы Йәшерен өҫтәмә протокол торҙо. Протоколда Латвия, Эстония, Финляндия, «Поляк дәүләте составындағы көнсығыш өлкәләр»<ref>[[s:Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и Советским Союзом]]</ref>, Бессарабия һәм Төньяҡ Буковинаны СССР мәнфәғәте өлкәһенә, ә Литва һәм Польшаның көнбайыш өлөшө Германия мәнфәғәттәре сфераһына индерелгән. Килешеүгә ҡул ҡуйыу, Германиялағы власҡа Милли-социалистик немец эщсе партияһы — НСДАП һәм [[Адольф Гитлер]]ҙың власҡа килеүе һөҙөмтәһендә, совет-герман сәйәси һәм иҡтисади мөнәсәбәттәренең һыуыныу осорон тамамлаған. 1938 йылдың көҙөндә Мюнхенда бөйөк державаларҙың СССР-ҙың Европа сәйәсәтендәге фекерен иҫәпкә алырға әҙер булмауына сираттағы асыҡ дәлил алғас, совет етәкселеге совет мәнфәғәттәрен иҫәпкә алмаған Европа тупланыу тенденцияһын өҙөү яҡлы була. Был йәһәттән 1939 йыл башында Германия экспансияһын дауам итеү Мәскәүҙең мәнфәғәттәренә яуап бирҙе, сөнки ике Европа хәрби-сәйәси төркөмөнөң дә СССР менән килешеүҙә ҡыҙыҡһыныуын ҡапыл арттырҙы, сөнки совет етәкселеге уның үҙ мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып кем менән һәм ниндәй шарттарҙа һөйләшәсәген һайлай алды<ref name="кризис" />. Совет тарихнамәһенең традицион фекере иһә Советтар Союзының нацистар власҡа килгәндән һуң Европала тыныслыҡты һаҡлау өсөн ҙур тырышлыҡ һалыуына ҡайтып ҡала, бының өсөн 1935 йылда Франция-совет һөжүм итмәү һәм үҙ-ара ярҙам тураһында бер нисә сара күрә. 1938 йылдан 1939 йылдың авгусына тиклем СССР Европала Германия агрессияһын ҡаты тәнҡитләү менән бер нисә тапҡыр сығыш яһай һәм ошо ҡурҡынысҡа ҡаршы тороу өсөн киң халыҡ-ара коалиция, шулай уҡ туранан-тура хәрби ярҙам тәҡдим итә. Шулай итеп, совет-герман һөжүм итмәү тураһындағы пакт Англия менән Францияның агрессияға тәьҫирле ҡаршы тороу тураһында көслө килешеү төҙөргә теләмәүе асыҡтан-асыҡ билдәле булғанда эшләнгән мәжбүри аҙым кеүек тойолған. Өҫтәмә йәшерен килешеүҙәр төҙөү тураһындағы хәбәрҙәр килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң күп тә үтмәҫтән тарала. Йәшерен протокол тексы 1948 йылда фотокүсермәләр буйынса, ә 1993 йылда яңы табылған төп нөсхәләр буйынса баҫыла<ref name="Chavkin2007">''Хавкин Б.'' [http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/inhaltruss7.html «К истории публикации советских текстов советско-германских секретных документов 1939—1941 гг.»] // Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры — Русское издание. — 2007. — № 1.</ref>. 1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға баҫып инә башлай, ә 1939 йылдың 17 сентябрендә Польша биләмәһенә совет ғәскәрҙәре баҫып инә<ref name="Istorik.ru">[https://istorik.ru/library/documents/molotov_ribbentrop/index.htm Пакт Молотова — Риббентропа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312071917/http://istorik.ru/library/documents/molotov_ribbentrop/index.htm |date=2016-03-12 }}</ref>. Польша территорияһын<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/RAZDELI_POLSHI.html?page=0,1 Разделы Польши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014142439/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/RAZDELI_POLSHI.html?page=0,1 |date=2013-10-14 }}</ref> СССР менән Германия араһында бүлешеү (1939 йылдың 28 сентябре) дуҫлыҡ һәм сик тураһындағы килешеүгә һәм шул уҡ йылдың 4 октябрендәге уға өҫтәмә протоколға ҡул ҡуйыу менән тамамлана. 1940 йылда СССР (Финляндия менән һуғыш һөҙөмтәһендә) Балтик буйы илдәрен, Бессарабияны һәм Төньяҡ Буковинаны, шулай уҡ фин территорияһының бер өлөшөн ҡуша. Германияның Советтар Союзына һөжүм итеүе арҡаһында 1941 йылдың 22 июнендә килешеү көсөн юғалта. 1941 йылдың 30 июлендә Сикорский — Майский Килешеүҙәрен төҙөгәндә, Совет хөкүмәте Польшалағы территориаль үҙгәрештәрҙән һуң, 1939 йылғы совет-герман килешеүҙәре үҙ көсөн юғалтты тип таныны. 1989 йылда СССР халыҡ депутаттары съезы 1939 йылдың 23 авгусындағы йәшерен өҫтәмә протоколға һәм Германия менән башҡа йәшерен килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу фактын ғәйепләй һәм йәшерен протоколдарҙы «ҡул ҡуйған мәлдән алып юридик яҡтан нигеҙһеҙ һәм яраҡһыҙ» тип таный<ref name="VS1989">[http://www.lawmix.ru/docs_cccp/1241 Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР. 1989. № 29. Ст. 579.]</ref><ref>''Розанов Г. П.'' Сталин — Гитлер. — М., Международные отношения, 1991. — с. 108</ref>. 2009 йылда Европа парламенты 23 август — Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу датаһын — сталинизм һәм нацизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө тип иғлан итте<ref name="Istorik.ru" /><ref name="resolution">{{ref-en}} [http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2008-0439+0+DOC+XML+V0//EN Declaration of the European Parliament on the proclamation of 23 August as European Day of Remembrance for Victims of Stalinism and Nazism ]</ref>. == Совет-герман яҡынайыуының тәүтарихы == === 1933—1938 йылдарҙа Совет-Германия мөнәсәбәттәре === [[Файл:MCE hit 1936.jpg|thumb|250px|1936 йылғы Бәләкәй Совет Энциклопедияһы, Гитлерҙың "теоретик ғәриплеге"н һәм "наҙанлығы"н тасуирлап, СССР-ҙың Германияға ҡарата дөйөм уйҙарының йүнәлешен сағылдыра]] 1933 йылда Германияла Гитлер власҡа килеп, «Милли революция» барышында советтарға ҡаршы һәм антикоммунистик эксцестары башланғандан һуң, СССР Германия менән (быға тиклем бик тығыҙ үҫешкән) бар иҡтисади һәм хәрби мөнәсәбәттәрен өҙә<ref name="Случ1">''Случ. С. З.'' Сталин и Гитлер, 1933—1941. Расчёты и просчёты Кремля // Отечественная история. — 2005. — № 1. — С. 100—101.</ref>. 1933 йылдың көҙөндә Липецкиҙағы авиация мәктәбе һәм Советтар Союзы биләмәһендәге Германияның башҡа хәрби объекттары ябыла, ә немец хәрби белгестәре тыуған илдәренә ҡайта<ref>[https://airpages.ru/dc/lipetsk.shtml ''Соболев Д. А., Хазанов Д. Б.'' Липецкая секретная авиашкола. Немецкий след в истории отечественной авиации]</ref><ref>''Барятинский М. Б.'' Немецкие танки в бою</ref>. Ошо ваҡыттан алып М. М. Литвинов етәкләгән СССР Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатының рәсми курсы Европала «Коллектив хәүефһеҙлек» системаһын, йәғни Германияның реваншистик пландарына ҡамасаулаған халыҡ-ара килешеүҙәр системаһын булдырыуға йүнәлтелгән. Әммә Гитлер, власҡа килгәндән һуң, 1926 йылда СССР менән нейтралитет тураһында төҙөлгән Берлин килешеүен һәм 1931 йылдың 5 майы протоколын ғәмәлдән сығарырға (денонсировать) теләмәй, был документтар киләсәктә лә ғәмәлдә буласаҡ, тип белдерә<ref name="павлов">[http://www.mgimo.ru/files/210929/III_reich.pdf Внешняя политика третьего рейха (1933—1945)] / [[Павлов, Николай Валентинович|Н. В. Павлов]] // МГИМО. — 2012.</ref>. 1933 йылдың декабрендә Франция һәм СССР хөкүмәттәре Европала коллектив хәүефһеҙлек тураһында килешеү төҙөү хаҡында берлектәге тәҡдим индерә. Германияға, Бөйөк Британияға, Финляндияға, Чехословакияға, Польшаға (1918—1939), Эстонияға, Латвияға һәм Литваға килешеүгә ҡушылыу тәҡдиме индерелә. Килешеү проекты «Көнсығыш пакты» тигән исем ала. Германия менән Польшаның унда ҡатнашыуҙан баш тартыуы арҡаһында Көнсығыш пакты тормошҡа ашырылмай<ref>{{БСЭ3|заглавие=Восточный пакт}}</ref>. 1934 йылдың мартында Польша Германия менән һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, һәм был Гитлер хөкүмәтенең тышҡы сәйәсәтендәге уңыштарының береһе булған. 1935 йылдың мартынан Германия 1919 йылғы Версаль тыныс килешеүенең хәрби статьяларын тулыһынса үтәмәй башлай. Илдә дөйөм хәрби бурыс индерелә һәм армияны яңынан ҡоралландырыу башлана, ләкин был көнбайыш державалары, Версаль тыныслыҡ килешеүе гаранттары, яғынан бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай. 1936 йылдың ноябрендә Германия менән Япония СССР-ға ҡаршы йүнәлтелгән "Антикоминтерн пакты"на ҡул ҡуя, 1937 йылдан Италия ла ҡатнаша. Граждандар һуғышы барышында СССР Испания республикаһы хөкүмәтенә хәрби ярҙам күрһәтә, шул уҡ ваҡытта Германия менән Италия генерал Франконың (17—18 июль путчы) юлын әүҙем яҡлай. 1938 йылдың мартында Германия Австрияға ҡарата аншлюс башҡара һәм Чехословакияға территориаль дәғүәләре менән мөрәжәғәт итә башлай. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия һәм Франция Германияға ҡарата «тынысандырыу» сәйәсәтен алып бара<ref name=bse_ww2>{{БСЭ3|заглавие=Вторая мировая война 1939-1945}}</ref>. 29-30 сентябрҙә Судет өлкәһен Чехословакиянан көсләп алыуҙы һәм Австрия менән сиктәш райондарҙы Германияға тапшырыуҙы күҙ уңында тотҡан Мюнхен килешеүенә ҡул ҡуйыла. Октябрь башында Судет өлкәһе нацист Германияһы тарафынан анексиялана. === «Канделаки миссияһы» === 1934—1937 йылдарҙа Советтар Союзы Германия менән иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе киңәйтергә, сәйәси мөнәсәбәттәрҙе йомшартырға маташа. 1934 йылдың аҙағында Берлинда сауҙа вәкиле вазифаһын Сталиндың шәхси эмиссары Давид Владимирович Канделаки биләй<ref name="Торчинов">[http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kandelaki.html ''Торчинов В. А., Леонтюк А. М''. Вокруг Сталина. Историко-биографический справочник. — СПб: изд-во философского факультета СПбГУ, 2000. — С. 243.]</ref><ref>''Гладков Т. К.'' Король нелегалов: Документальная повесть о выдающемся разведчике А. Короткове. — М.: Гея итэрум, 2000. — С. 104.</ref>. Германияла һөйләшеүҙәр алып барғанда, Канделаки уларҙы иҡтисади кимәлдән сәйәси кимәлгә — рейхсист Герман Вильгельм Герингка һәм Империя банкы директоры Ялмар Шахтҡа күсерергә маташа<ref name="Bezymenskiy04">''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/04.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава четвёртая — Миссия Канделаки]. — М.: Вече, 2000.</ref>. 1936 йылда совет яғы Берлинға һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйырға тәҡдим итә. СССР менән Германия араһында дөйөм сик булмау сәбәпле, тәҡдим кире ҡағыла<ref>''[[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://militera.lib.ru/research/nekrich/01.html 22 июня 1941 года]</ref>. Совет разведкаһы селтәре етәксеһе Вальтер Кривицкий һуңынан, Мәскәү яғынан изге ихтыяр күрһәтеү маҡсатында уға 1936 йылдың декабрендә Германияла разведка эшен кәметергә бойороҡ бирелеүен раҫлаған<ref>''Кривицкий В.'' [http://scepsis.ru/library/id_623.html Я был агентом Сталина].</ref>. «Канделаки миссияһы» 1937 йылға тиклем дауам иткән һәм уңышһыҙлыҡ менән тамамланған: немец яғы идеологик һәм сәйәси ҡараштары буйынса СССР менән бәйләнештәрҙе киңәйтеүҙе кәрәкле тип тапмаған<ref name="Bezymenskiy04" />. === СССР-ҙың тышҡы сәйәсәте стратегияһы === 1938 йылдың көҙөнән Германия етәкселеге СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуға өлгәшә башлай. Мюнхен килешеүе (1938 йыл) төҙөлгәндең тәүге көндәренән үк Германияның Мәскәүҙәге илселеге СССР-ҙың тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡарау мөмкинлеген күҙаллай<ref name="павлов" />. 1938 йылдың 3 октябрендә Германия илселеге советнигы Вернер фон Типпельскирх Мәскәүҙән Германия Сит ил эштәре министрлығына: «Сәйәси прогноз өлкәһенә мөрәжәғәт итеп, Советтар Союзы үҙенең тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡараясаҡ, тигән фекерҙән баш тартырға ярамай. Быға бәйле иң элек Германия, Франция һәм Япония менән мөнәсәбәттәрҙе күҙ уңында тоторға кәрәк… Бөгөнгө хәл Германияның СССР менән яңы һәм киңерәк иҡтисади килешеүе өсөн уңайлы мөмкинлектәр аса, тип иҫәпләйем». 19 декабрҙә 1939 йылға совет-герман сауҙа килешеүе оҙайтыла, ә 1939 йылдың башында Германия инициативаһы буйынса иҡтисади һөйләшеүҙәр башлана<ref name="кризис" />. СССР, «империалистик дәүләттәр» араһында яңы конфликт барлыҡҡа килеү мөмкинлеген күҙаллап, мәнфәғәттәренә төп ҡурҡыныс тип ҡабул итеп, бөйөк державаларҙың берләшеүенә юл ҡуймаҫҡа тырыша. Хәҙерге заман тарихсыһы М. И. Мельтюхов 1938 йылдың аҙағында — 1939 йылдың башына ҡараған бер нисә документты билдәләй, уның фекеренсә, улар совет етәкселегенең Европа аренаһында барған ваҡиғаларҙың асылы һәм СССР-ҙың тышҡы сәйәси ғәмәлдәре тактикаһы тураһындағы күҙаллауҙарын сағылдыра. Беренсеһе — 1938 йылдың көҙөндә «Большевик» журналында В. Гальянов имзаһы менән «Международная обстановка второй империалистической войны» мәҡәләһе. Мельтюхов әйтеүенсә, ошо псевдоним аҫтында СССР-ҙың сит ил эштәре наркомы урынбаҫары В. Потёмкин йәшеренгән булған. Мәҡәләнән күренеүенсә, ул осорҙағы СССР-ҙың тышҡы сәйәси доктринаһы буйынса, яңы донъя һуғышы башланған да инде — автор 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһындағы донъялағы хәлде үҙгәрткән һәм төп капиталистик державаларҙы «''агрессорҙар''»ға (Германия, Италия, Япония) һәм «''агрессияға юл ҡуйған''» (Икенсе донъя һуғышы барышында Англия, Франция, АҠШ) хәрби акцияларҙы күҙ уңында тотҡан. Мәҡәлә авторы фекеренсә, бындай «юл ҡуйыу» көнбайыш державаларының мәнфәғәттәренә һәм үҙҙәренә зыян килтерә, әммә ысынында иһә «''агрессорҙар''»ҙың һәм Советтар Союзының — "''революция һәм социаль прогресс нигеҙе''"нең бәрелешенә йүнәлтелгән. Артабанғы ваҡиғаларҙың перспективаһы былай ине: «''Икенсе империалистик һуғыш фронты киңәйә бара. Уға бер-бер артлы бер халыҡ артынан икенсеһе йәлеп ителә. Кешелек донъя революцияһын тоҡандырасаҡ бөйөк алыштарға бара… Был икенсе һуғыштың ахыры иҫке, капиталистик донъяның тулыһынса ҡыйратылыуы менән билдәләнәсәк''», ул саҡта «''ике тирмән ташы — үҙенең бөтә ҡеүәтле ныҡлы үҫешендә күтәрелгән Советтар Союзы һәм уға ярҙамға күтәрелгән революция демократияһының емерелмәҫ диуары араһында — капиталистик система ҡалдыҡтары туҙанға һәм көлгә әйләнәсәк''»<ref name="кризис">''Мельтюхов М. И.'' Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>. Ошоға оҡшаш идеялар А. А. Ждановтың 1939 йылдың 3 мартында Ленинградта үткән партия конференцияһында сығышында яңғыраны. Унда ул, фашизм — «''донъя реакцияһының, империалистик буржуазияның, агрессив буржуазияның сағылышы''», бигерәк тә Англия менән Францияға янай, тип белдерҙе. Бындай шарттарҙа Англия «Гитлерҙың Советтар Союзы менән һуғышты башлап ебәреүен» теләй, шуға күрә һуғышты үҙенән ситләштереү маҡсатында, Германия менән СССР-ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйырға («алйотҡа дим бир, ике ҡулына суҡмар бир» — «''чужими руками жар загребать, дождаться положения, когда враги ослабнут, и забрать''», тип тырыша. Жданов белдереүенсә, Мәскәүгә бындай хәйләнең сере аңлашылды, һәм СССР «''Гитлер менән Муссолиниҙы, һис шикһеҙ, Чемберленды ла, ҡыйратырлыҡ замандар килгәнсе көсөбөҙҙө туплаясаҡбыҙ''» тип белдерҙе. Мельтюхов фекеренсә, был материалдар ВКП(б) Үҙәк Комитетының XVIII партия съезына отчёт докладында сағылған (1939 йылдың 10 марты) халыҡ-ара хәлгә характеристиканы тулыландыра. Унда «яңы империалистик һуғыш» башланыуы һәм Англия, Франция һәм АҠШ-тың «герман-япон агрессияһын СССР-ға ҡаршы йүнәлтеү» шарттарында совет тышҡы сәйәсәтенең бурыстары билдәләнә: Советтар Союзы "''киләсәктә лә бөтә илдәр менән тыныслыҡ һәм эшлекле бәйләнештәрҙе нығытыу сәйәсәтен үткәрергә; һаҡ булырға һәм һуғыш провокаторҙарына илебеҙҙе конфликтҡа йәлеп итергә юл ҡуймаҫҡа''; армияның «''хәрби ҡеүәтен нығытырға''» һәм «''халыҡтар араһындағы тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ менән ҡыҙыҡһынған бөтә илдәрҙең хеҙмәтсәндәре менән халыҡ-ара дуҫлыҡ бәйләнештәрен нығытырға''» тейеш ине. Сталиндың телмәр контексынан күренеүенсә, һуғышты «тоҡандырыусылар» — ҡыҫылмау сәйәсәтен алып барған илдәр: Англия, Франция һәм АҠШ була. Был шарттарҙа совет етәкселегенең маҡсаты булып — көрсөктө һәм бөйөк державаларҙың ҡаршылыҡтарын, капиталистик йәмғиәттең һаҡланыу мәсьәләһен ахырғы хәл итеү перспективаһы менән, донъяла үҙенең йоғонтоһон артабан көсәйтеү өсөн файҙаланыу торған<ref name="кризис" /><ref>{{Cite web |url=http://www.petrograd.biz/stalin/14-27.php |title=Речь Сталина на XVIII съезде ВКП(б) |accessdate=2007-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928211025/http://www.petrograd.biz/stalin/14-27.php |archivedate=2007-09-28 |deadlink=yes }}</ref>. Әммә ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Риббентроп телмәре Германия менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу мөмкинлегенә ишара булараҡ ҡабул ителгән<ref name="Bezymensky09">''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/09.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава девятая — Мюнхен и Москва]. — М.: Вече, 2000.</ref>. Һуңынан, пакт төҙөгәндән һуң, Молотов уны совет-Германия мөнәсәбәттәрендә «боролоштоң башы» тип атай<ref name="Dashichev2005" />. == 1939 йылғы һынылыш == [[Файл:В Барселоне националисты.jpg|right|thumb|250px|Барселоналағы (Испания) парадта франкист офицерҙар]] === Испан республикаһының ҡолауы === 1939 йылдың башы республика Испанияһының тулыһынса еңелеүе менән билдәләнә. Советтар Союзының хәрби ярҙамы — совет техникаһын поставкалау, белгестәр, лётчиктар һәм хәрби советниктар ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, республика власы Германиянан һәм Италиянан (шул иҫәптән хәрби частар, айырыуса авиация менән) ярҙам алған генерал Франконан еңелде. Испания күгендә иң яҡшы совет истребителдәре И-16 һәм И-15бис совет лётчиктарының Ме-109В истребителдәрендә осҡан немец лётчиктарының «Кондор» легионынан еңелеүе хәүефле сигнал булған. 1939 йылдың 1 апрелендә Испанияла 1975 йылға тиклем дауам иткән Франко диктатураһы урынлаша. === 1939 йылдағы яҙғы-йәйге көрсөк === 1939 йылдың мартында Чехословакия берҙәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай. 14 мартта Словакия республикаһы нацистик Германияһы «ҡурсауы аҫтына бойондороҡһоҙлоҡ» иғлан итә. 15 мартта Германия ғәскәрҙәре Прагаға инеп, Чехияның ҡалған өлөшөн баҫып ала. Германия Чехияла Богемия һәм Моравия Протекторатын ойоштороу тураһында иғлан итә. 14-18 мартта Венгрия Польша булышлығы менән Карпат аръяғын (Закарпатье) баҫып ала. 1938 йылдың октябрендә, Судет өлкәһен тартып алғандан һуң, Германия Польшаның баҫып алынған Тешин Силезияһына алмашҡа Германия Польша Поморьеһы аша Көнсығыш Пруссияға автострада һәм тимер юл һалыуға ризалыҡ биреп, Ирекле Данциг ҡалаһын тапшырыуын, шулай уҡ Польшаның Антикоминтерн пактына ҡушылыуын (йәки Польша етәкселегенең Германия сәйәси партнёры булыуын һәм СССР-ҙың стратегик дошманы булыуын асыҡ белдереүен) талап итә. 1939 йылдың 21 мартында, Чехословакияны тотошо менән бүлгәндән һуң бер аҙна үткәс, Гитлер үҙенең меморандумында йәнә Данциг буйынса талаптарға әйләнеп ҡайта. 26 мартта Польша хөкүмәте рәсми рәүештә Гитлер меморандумынан баш тарта. 21-23 мартта Германия, Литваға ҡарата көс ҡулланыу менән янап, уны Мемель (Клайпеда) өлкәһен тапшырырға мәжбүр итә. 31 мартта Бөйөк Британия, Германия һөжүм иткән осраҡта, Польшаға хәрби ярҙам тәҡдим итә һәм уның бойондороҡһоҙлоғо гаранты булып сығыш яһай. 6 апрелдә был гарантиялар Польша-Британия хәрби конвенцияһында теркәлә. 28 апрелдә Гитлер, рейхстагта сығыш яһап, 1934 йылғы һөжүм итмәү килешмәү тураһындағы Германия-Польша пактының һәм 1935 йылда инглиз-герман диңгеҙ килешеүенең өҙөлөүе тураһында иғлан итә. Өҫтәп әйтер кәрәк, Гитлер үҙенең телмәрендә «Советтар Союзына традицион рәүештә ябырылмай»<ref name="Shirer-Poland"/>. 22 майҙа Германия менән Италия араһында "Ҡорос пакты"на ҡул ҡуйыла, ә инде икенсе көндө, хәрбиҙәр алдында сығыш яһап, Гитлер Германияның тышҡы сәйәсәтенең төп маҡсатын — «иң ҡеүәтле дәүләттәр» иҫәбенә ҡайтыуҙы билдәләне, «тормош киңлеген» киңәйтеү талабы «сит дәүләттәргә инмәйенсә йәки сит милеккә һөжүм итмәйенсә мөмкин булманы» тип белдерҙе. Шул уҡ ваҡытта Англияны Германияның төп дошманы тип атаған, уға ҡаршы көрәш хәл иткес — «тормош һәм үлем мәсьәләһе» тигән. Рәсәйгә килгәндә иһә, Гитлер «Польшаның яҙмышына ул битараф ҡаласаҡ» тип әйткән; һәм совет иле ҡыҫылған осраҡта ла, «Англияға һәм Францияға һөжүм итергә һәм уларға бер нисә емергес һөжүм яһарға» теләүен белдергән<ref name="Shirer-Poland"/> === Яҙғы-йәйге көрсөк шарттарында совет дипломатияһы === Ә 1939 йылдың яҙында Германияның Чехословакияға, Литваға, Польшаға һәм Румынияға ҡарата эшмәкәрлеге Бөйөк Британия менән Францияны Германия экспансияһын туҡтатыу өсөн союздаштар эҙләү менән шөғөлләнергә мәжбүр итә. Бер үк ваҡытта Германия мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу буйынса СССР позицияһын тикшереп ҡараған, әммә советтар яғы көтөп тороу позицияһына өҫтөнлөк биргән<ref name="кризис" />. Чехияны баҫып алыуға һәм уны Германия составына индереүгә яуап итеп Совет хөкүмәте 18 марттағы нотаһында: «…Чех халҡының үҙ ихтыярын белдереүе булмаһа ла, Германия ғәскәрҙәренең Чехияны баҫып алыуы һәм Германия хөкүмәтенең артабанғы эштәрен башбаштаҡлыҡ, көс ҡулланыу, агрессив тип таныу кәрәк», тип белдерҙе. 18 мартта Германияның Румынияға, уның иҡтисады Рейхҡа хеҙмәт итергә тейешле ультиматум белдерергә йыйыныуҙары тураһында хәбәр килгәс, Германия агрессияһын артабан булдырмау маҡсатында, СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссары Максим Максимович Литвинов инглиз илсеһе аша Мәскәүҙә СССР, Англия, Франция, Румыния, Польша һәм Төркиә илдәренең конференцияһын саҡырырға тәҡдим итә. Әммә Англия яғы был тәҡдимде «ваҡытынан элек» тип таба һәм Англия, Франция, СССР һәм Польшаның Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа дәүләттәренең бойондороҡһоҙлоғон һәм бөтөнлөгөн һаҡлау ынтылышы тураһында берлектәге декларацияһы менән сикләнергә тәҡдим итте. 17 апрелдә Литвинов, Англияның Польшаға СССР яғынан да бер яҡлы гарантиялар биреү тәҡдименә яуап итеп, «''Балтик һәм Ҡара диңгеҙ араһында һәм СССР менән сиктәш булған көнсығыш Европа дәүләттәренә агрессия осрағында, шул иҫәптән хәрби ярҙам''» тураһында инглиз-француз-совет килешеүе проектын тәҡдим итә. Быға яуап итеп Франция: бер-береһенә хәрби ярҙам күрһәтергәме әллә фигуранттарҙың береһенә ҡаршы Германия агрессияһы осрағында Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренә теләктәшлек ярҙамы күрһәтергәме — игән ниәттәр тураһында ҡыҫҡа декларация менән сикләнергә тәҡдим иткән. 17 апрелдә халыҡ комиссары М. М. Литвиновтың күрһәтмәһе буйынса Берлиндағы тулы хоҡуҡлы вәкил А. Ф. Мерекалов Германия Сит ил эштәре министрлығының статс-секретары Эрнст фон Вайцзеккерға Германия хәрби командованиеһы вәкилдәренең «Шкода» чех концернының Советтар Союзына артиллерия һәм зенит орудиелары, һыҙмалар комплекты һәм технологик процесты, хәрби тәғәйенләнештәге башҡа материалдарҙы тулы тасуирлау менән бергә дөйөм суммаһы 3,5 миллион АҠШ долларынан ашыу булған ут менән идара итеү системаларын тапшырыуҙы өҙөү маҡсатында алып барылған эшмәкәрлегенә ҡарата ризаһыҙлыҡ белдереп нота тапшырҙы. Яҡтар был сәбәпте үҙ-ара сәйәси зондаж өсөн файҙаланған<ref name="кризис" />. 3 майҙа Бөйөк Британия һәм Францияның совет тәҡдимен ҡабул итмәүе асыҡланғас, М. М. Литвинов урынына В. М. Молотов СССР сит ил эштәре халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, ул бер үк ваҡытта СССР Халыҡ комиссарҙары Советы башлығы ла булып ҡала. Берлинда быны өмөтләндереүсе билдә тип ҡабул иткәндәр. Бер көндән немец гәзиттәренә СССР-ға йүнәлтелгән төрлө һөжүмдәр тыйыла<ref name="Sluch">''Случ. С. З.'' Сталин и Гитлер, 1933—1941. Расчёты и просчёты Кремля // Отечественная история. — 2005. — № 1. — С. 110.</ref>. 9 майҙа уҡ Берлинда Германия «Рәсәйгә Польшаны бүлеүгә<ref name="Shirer-Poland"/> йүнәлтелгән тәҡдимдәр индерҙе йәки индерергә йыйына» тигән хәбәрҙәр күпләп яңғыраны. 20 майҙа сит ил эштәре буйынса яңы нарком Германия илсеһенең осрашыу тураһында үтенесенә яуап итеп, Вернер фон дер Шуленбургты ҡабул итте. Унда Германияның иҡтисади һөйләшеүҙәрҙе яңынан башларға әҙерлеге тураһында белдереү яңғыраны. Молотов илсе менән дуҫтарса мөнәсәбәттә һөйләште, иҡтисади һөйләшеүҙәрҙең уңышы өсөн «тейешле сәйәси база булдырылырға тейеш» тип белдерҙе. Шуленбургтың үҙе өсөн был «сәйәси база»ға күрһәтмә көтөлмәгән хәл булды<ref>''Тихомиров А.'' [https://portalus.ru/modules/history/print.php?subaction=showfull&id=1142637848&archive=&start_from=&ucat=1& Германия и СССР в 1918—1939 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений]. — М: Гея, 1995.</ref>. 21 майҙа СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссариатынан Сталин герман-совет килешеүҙәре буйынса бөтә документацияны талап итә<ref name="Bezymensky15">''Лев Безыменский.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/15.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава 15: Когда придумали секретный протокол].</ref>. === Япония менән һуғыш === 1939 йылдың майында япон ғәскәрҙәре Манчжоу-го биләмәһенән Монголияға бәреп инә. 1936 йылдың 12 мартында "СССР һәм Монголия Халыҡ Республикаһы араһында үҙ-ара ярҙам тураһында протокол"да килешелгән йөкләмәләргә ярашлы, Ҡыҙыл Армия Монголияға ярҙамға килә. Совет һәм монгол частары япондарҙың артабанғы һөжүмен туҡтата, әммә ҡоро ерҙә һәм һауала ҡаты һуғыштар йәй буйына дауам итә. Август уртаһына Монголияла япон ғәскәрҙәре төркөмө 75 меңдән ашыу кешенән, 500 артиллерия ҡоралынан, 182 танктан, 700 самолёттан торған, улар айырым 6-сы армияға берләшкән<ref name="shihsov_av">{{cite web |author = Шишов А. В. |authorlink = |date = |url = http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html |title = Россия и Япония. История военных конфликтов |format = |work = |publisher = |accessdate = 2010-02-15 |language = |description = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>. Совет ғәскәрҙәре Монголия биләмәһенән япондарҙы ҡыйратыу өсөн контрһөжүм әҙерләй. Контрһөжүм 20 авгусҡа билдәләнгән була. Германия менән Италияның Японияның Антикомминтерн пакеты буйынса союздаш булыуын иҫәпкә алғанда, был илдәрҙең Советтар Союзына ҡаршы сығыш яһауына юл ҡуймау айырым әһәмиәткә эйә булған. == Бөйөк Британия һәм Франция менән 1939 йылғы хәрби һөйләшеүҙәр == Совет һәм Рәсәй тарихнамәһендә, Мәскәүҙә башланған һөйләшеүҙәрҙә Бөйөк Британия менән Францияның маҡсаттары түбәндәгенән торған: үҙ илдәреңдән һуғыш хәүефен ситләтеү; совет-герман яҡынайыуына юл ҡуймау; СССР менән яҡынайыуҙы күрһәтеп, Германия менән килешеүгә өлгәшеү; Советтар Союзын киләсәк һуғышҡа йәлеп итеү һәм Германия агрессияһын Көнсығышҡа йүнәлтеү. Ҡағиҙә булараҡ, Бөйөк Британия менән Франция, тыштан ғына һөйләшеүҙәр мөмкинлеген һаҡларға ынтылып, шул уҡ ваҡытта СССР менән тиң хоҡуҡлы союз төҙөргә теләмәгән. Советтан һуңғы осорҙа, Көнбайыштың СССР менән союзға ынтылыуы, ә совет етәкселегенең, киреһенсә, Бөйөк Британия һәм Франция менән союзға ынтылмауы тураһында күрһәтмәләр барлыҡҡа килә. Был һөйләшеүҙәрҙәге СССР-ҙың маҡсаттарына килгәндә, ул бәхәс предметы булып тора. Ҡағиҙә булараҡ, совет етәкселеге дипломаттар алдына өс төп — һуғышҡа юл ҡуймау йәки уны кисектереү һәм Советтарға ҡаршы берҙәм фронт булдырмау бурыстарын ҡуя. Рәсми совет версияһы яҡлылар, 1939 йылдың йәйендә Европала башланған көрсөк шарттарында СССР хәүефһеҙлеген тәьмин итеү совет етәкселегенең стратегик маҡсаты була, тип иҫәпләй; уларҙың оппоненттары, совет тышҡы сәйәсәте "донъя революцияһы"на иҫәп тотоп, Германияның Бөйөк Британия һәм Франция менән бәрелешеүенә булышлыҡ иткән, тип күрһәтә<ref name="кризис" />. Һөйләшеүҙәр апрелдә башланды, әммә оҙаҡ ваҡыт уларҙа алға китеш күҙәтелмәне. Ниһайәт, 24 майҙа Бөйөк Британия СССР менән союзға инергә ҡарар итә. 27 майҙа Чемберлен, Германия СССР-ҙы нейтралләштерер тип ҡурҡып, Мәскәүҙәге илсегә Гитлер һөжүменә дусар булған дәүләттәргә үҙ-ара ярҙам, хәрби конвенция һәм гарантиялар тураһында пактты тикшереүгә ризалыҡ биргән инструкция ебәрә. Инглиз-француз проекты 17 апрелдәге совет тәҡдимдәре нигеҙендә әҙерләнә. 31 майҙа СССР Юғары Советы сессияһында Молотовтың сығышында Бөйөк Британия менән Францияның позицияһы тәнҡитләнде, уның һүҙҙәренсә, тик юл ҡуйыу менән мауыҡты һәм Балтик буйы дәүләттәренә гарантия бирергә теләмәне. Бындай шарттарҙа, "беҙ Германия һәм Италия менән «эшлекле бәйләнештәрҙән баш тартыуҙы бөтөнләй кәрәк тип тапмайбыҙ», тип билдәләне Молотов. Бының менән Мәскәү Бөйөк Британияға һәм Францияға, шулай уҡ Германияға, баҫым яһарға ынтылды<ref name="кризис" />. Артабанғы һөйләшеүҙәр өсөн нигеҙ итеп алынған 27 майҙағы (2 июндәге совет төҙәтмәләре менән) Англия-Франция килешеүе проектына ярашлы, союздың үҙ көсөнә инеүе түбәндәге осраҡтарҙа күҙ уңында тотола: * Европа державаларының береһе (йәғни Германия) һөйләшеп килешелгән яҡтарҙың береһенә һөжүм иткән осраҡта; * Бельгияға, Грецияға, Төркиәгә, Румынияға, Польшаға, Латвияға, Эстонияға йәки Финляндияға ҡаршы Германия агрессияһы булғанда (килешелгән яҡтарҙың бөтә ошо дәүләттәргә), яҡлау гарантиялары биреүе күҙ уңында тотолғайны; * әгәр яҡтарҙың береһе өсөнсө Европа иле үтенесе буйынса ярҙам күрһәтеүе арҡаһында һуғышҡа йәлеп ителһә. 1 июлдә Бөйөк Британия һәм Франция Балтик буйы дәүләттәренә гарантиялар бирергә ризалашты. 8 июлдә Бөйөк Британия һәм Франция, дөйөм алғанда, СССР менән килешеү раҫланған, әммә совет яғы ниндәйҙер ташламаларға барыуҙан баш тартҡан яңы талаптар ҡуйған (һүҙ халыҡ-ара хоҡуҡҡа тап килмәгән «ситләтелгән агрессия» төшөнсәһенең киңәйтелгән бирелеше хаҡында бара). Бынан тыш, СССР бер үк ваҡытта сәйәси килешеү һәм хәрби конвенция төҙөүҙе талап итә. 19 июлдә Британия етәкселеге совет-герман бәйләнештәрен ҡатмарлаштырыу һәм Германияға ҡарата үҙ позицияһын көсәйтеү өсөн хәрби һөйләшеүҙәргә ризалашырға ҡарар итә. Хәрби һөйләшеүҙәр совет-герман яҡынайыуына юл ҡуймаҫҡа һәм Германия, һауа шарттары арҡаһында һуғыш асыу ҡарарын ҡабул итмәгәнлектән, көҙгә ҡәҙәр ваҡытты һуҙырға мөмкинлек бирәсәк, тип иҫәпләнә<ref name="кризис" />. 23 июлдә совет яғы, сәйәси килешеүгә өлгәшеүҙе көтмәйенсә, Мәскәүҙә хәрби миссияларҙың һөйләшеүҙәрен башларға тәҡдим итте. 25 июлдә инглиздәр, ә 26 июлдә француздар ризалыҡ бирә. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Галифакс, делегация 7-10 көндән ҡуҙғала ала, ләкин уның составы әлегә билдәләнмәгән, тип белдерә. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз миссиялары, иң оҙайлы хәрәкәт итеү ысулы — диңгеҙ аша Ленинградҡа (хәҙер Санкт-Петербург) тиклем һәм артабан поезд менән, Мәскәүгә 5 августа юллана. Миссиялар Мәскәүгә 11 августа ғына килә. Чемберлен СССР менән килешеүгә өлгәшеүгә, Ҡыҙыл Армияның хәрби потенциалына ышанмай<ref>В личном письме от 28 марта Чемберлен писал: «Должен признаться, что я совершенно не доверяю России. Я не верю, что она сможет вести эффективные наступательные действия, даже если захочет… Более того, её ненавидят и относятся к ней с подозрением многие маленькие государства, особенно Польша, Румыния и Финляндия». [http://www.jourclub.ru/12/202 Feiling К. The Life of Neville Chamberlain. L., 1963. P. 403.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418044626/http://www.jourclub.ru/12/202 |date=2009-04-18 }} На заседаниях кабинета Чемберлен заявлял, что «всё, касающееся союза с Россией, он рассматривает с большим предчувствием беды», абсолютно не верит в «прочность России и сомневается в её способности оказать помощь в случае войны» [http://www.uniros.ru/book/ww2/53.php История России. Англо-франко-советские переговоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008082728/http://www.uniros.ru/book/ww2/53.php |date=2007-10-08 }}.</ref>, һөйләшеүҙәрҙе Гитлерға баҫым яһау сараһы булараҡ ҡына файҙаланырға өмөтләнә һәм шуға күрә уны төрлө сәбәптәр ярҙамында һуҙа<ref>William L. Shirer, ''The rise and fall of the Third Reich: a history of Nazi Germany''. Simon and Schuster, 1980. p. 504.</ref>. Британия һәм Франция хәрби делегацияларына килгәндә, инструкцияларында «килешеү төҙөгәнгә тиклем делегация, сәйәси һөйләшеүҙәр үҫешен күҙәтеп… һөйләшеүҙәрҙе яйлап алып барырға тейеш», тип яҙылып ҡуйылған була. Германия менән килешеүгә ирешергә өмөтләнеп, Британия хөкүмәтенең СССР менән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә «ҡулды бәйләрлек йөкләмәләргә йәлеп ителеү теләге булмай. Шуға күрә хәрби килешеүҙә мөмкин тиклем дөйөм аныҡламалар менән сикләнергә ынтылырға тырыша»<ref name="кризис" />. Сталин шулай уҡ Англия һәм Франция менән реаль килешеү төҙөүгә иҫәп тотмаған, ә бер яҡтан — Германия, икенсе яҡтан — Англия менән Франция торған һөйләшеүҙәргә, Европа һуғышынан ситтә ҡалыу маҡсаты менән, дипломатик уйын сараһы булараҡ ҡараған<ref name="Bezymensky12">''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/12.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава двенадцатая — Умиротворение по-сталински, или Призрак «второго Мюнхена»]. — М.: Вече, 2000</ref> 14 августа Бөйөк Британия һәм Францияның хәрби миссиялары менән һөйләшеүҙәрҙә совет яғы Ҡыҙыл Армияның Польша һәм Румыния аша үтеүе тураһында мәсьәләне ҡуҙғата<ref name="кризис" />, шунһыҙ, совет яғы фекеренсә, Германияның агрессияһы ихтималлығын сағылдырып булмаясаҡ тигән сәбәп менән, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]н, вильно һәм галиция коридорҙары буйлап, Польша биләмәһе аша үткәреү мәсьәләһен күтәрҙе<ref name="hiww">{{Cite web|url=http://www.istorya.ru/book/ww2/53.php|title=История второй мировой войны. 1939—1945 — Англо-франко-советские переговоры — История России. Всемирная, мировая история|author=Редакционная коллегия под руководством А.А.Гречко|website=|date=|publisher=www.istorya.ru|accessdate=2019-06-16}}</ref>. Һәм был һөйләшеүҙәрҙең «туҡтап ҡалыуына» килтерҙе. Поляктар, Франция яғынан баҫымға ҡарамаҫтан, үҙ биләмәһе аша Ҡыҙыл Армияны үткәреүҙән баш тарта<ref name="hiww" />. 17 августа һөйләшеүҙәрҙә тәнәфес яһалды. 17-19 августа Бөйөк Британия һәм Франция Польшаның Ҡыҙыл Армияның үтеүенә ҡарата позицияһын аныҡланы һәм уның ризалығына ирешергә тырышты, ләкин Варшава үҙ фекерендә ҡалды. 21 августа иртән инглиз-француз-совет хәрби һөйләшеүҙәренең һуңғы ултырышы башланды. Уның барышында һөйләшеүҙәрҙең тупикка инеүе асыҡланды. Шуға ҡарамаҫтан, формаль һөйләшеүҙәр өҙөлмәне. 22 августа совет матбуғаты һөжүм итмәү тураһында пакет төҙөү өсөн Мәскәүгә Риббентроптың килеүе тураһында, шул уҡ ваҡытта СССР Бөйөк Британияға һәм Францияға «Германия менән һөжүм итмәү тураһында һөйләшеүҙәр инглиз-француз-совет һөйләшеүҙәрен бер нисек тә туҡтата йәки әкренәйтә алмай» тип хәбәр итә. Шул уҡ көндө Франция, буласаҡ совет-герман пактының әһәмиәтен сикләү йәки уға ҡул ҡуйыуҙы өҙөү мөмкинлегенә эйә булыу өсөн, Польшанан Ҡыҙыл Армияны үткәреү буйынса йәнә ризалыҡ алырға маташа. Ниһайәт, хәрби конвенцияға ҡул ҡуйыу вәкәләттәренә эйә булған француз хәрби миссияһы 22 августа хәрби һөйләшеүҙәрҙе дауам итеүҙе талап итеп ҡарай, әммә совет хәрби миссияһы башлығы, «Польша, Румыния, Англия позициялары билдәһеҙ» тигән һылтау менән, һөйләшеүҙәрҙе дауам итеүҙе ашыҡтырмаҫҡа тәҡдим итә<ref name="кризис" />. == Көнсығыш Европа илдәренең сәйәсәте == [[Файл:Hitler and Stalin. Wonder how long the honeymoon will last?.jpg|thumb|300px|«Ҡыҙыҡ, бал айы күпме дауам итер икән?». Клиффорд Берримен. («The Washington Star», 1939 йылдың октябре)]] Көнсығыш Европа илдәре хөкүмәттәре СССР-ға тәрән шикләнеү менән ҡараған. 1939 йылдың майында, Германия менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүенә ҡарамаҫтан, Польшаның Сит ил эштәре министрлығы Польшаның үҙен СССР менән бер ниндәй ҙә килешеүҙәр менән бәйләргә теләмәүен белдерҙе<ref name="hiww" />. [[Файл:Mucha 8 Wrzesien 1939 Warszawa.jpg|thumb|left|200px|«Мәскәүҙә Пруссия вассалитеты». «Муха» поляк гәзитенән карикатура, 1939 йылдың 8 сентябре. Имза: «Беҙ, Риббентроп, пактҡа ҡул ҡуйҙыҡ. Ә һин ҡулыбыҙҙы үп, пактты ал, беҙ артабан нимә эшләрбеҙ - уныһын уйларбыҙ»]] Польшаның һуғышҡа тиклемге сәйәсәтен америка тарихсыһы Уильям Ширер «үҙ-үҙен юҡ итеү» тип билдәләй. Ширер билдәләүенсә, Польша, Версаль системаһына зыян килтереп, 1934 йылдан алып Германияны өҙлөкһөҙ хуплап торған. Шул уҡ ваҡытта Польша менән Германия араһында Германия биләмәһен ике өлөшкә бүлгән Данциг коридоры айҡанлы киҫкен территориаль бәхәс тә булған. 1919—1921 йылдарҙағы совет-поляк һуғышы барышында Польша үҙ сиген Керзон линияһынан көнсығышҡа күсереүе арҡаһында (бының һөҙөмтәһендә 6 миллион самаһы этник белорус һәм украин Польша биләмәһендә ҡалған) Польша менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡынса булған. Пилсудский вафат булғандан һуң, Польша сәйәсәтен, СССР менән низағ (конфликт) яҡлы Бек һәм Рыдз-Смиглы кеүек совет-поляк һуғышы ветерандары билдәләгән. Шулай итеп, Ширер буйынса, Польша сиге «ике күршеһе менән бер үк ваҡытта бәхәсләшеү мөмкинлегенә эйә булырлыҡ ярайһы уҡ көслө лә, Германия өсөн дә, СССР өсөн дә ҡәнәғәтләнерлек торошта булмаған»<ref name="Ширер">''[[Ширер, Уильям|Ширер У.]]''<span> «Взлет и падение Третьего рейха»</ref>. Эстония тарихсыһы доктор Магнус Илмьярв билдәләүенсә, Балтик буйы илдәре, тарихи үҙенсәлектәре арҡаһында ла, режимдарҙың айырмаһы арҡаһында ла, СССР-ға ышанмай, шикләнеп ҡараған. 1939 йылдың йәйендә башланған инглиз-француз-совет һөйләшеүҙәре уларҙа ҡурҡыу тойғоһо тыуҙырған, был илдәргә ингәс, Ҡыҙыл Армия унда большевиктар режимын индерәсәк һәм, ахырҙа, китмәй ҡаласаҡ тип ҡурҡҡан. Өҫтәүенә, Балтик буйы илдәре Мюнхен тәжрибәһенән һуң Бөйөк Британия һәм Францияның Германия агрессияһы осрағында уларҙы яҡлау буйынса үҙ бурыстарын үтәй алыуына ышанмаған<ref>{{ref-en}} Magnus Ilmjarv. [http://www.coronetbooks.com/books/s/sile0861.htm Silent Submission: Formation of Foreign Policy of Estonia, Latvia & Lithuania: Period from Mid-1920-s to Annexation in 1940: Formation of Foreign Policy … 1920—1940], (Studia Baltica Stockholmiensia) Стокгольм, 2004; [https://mahtrasass.livejournal.com/49674.html Перевод краткого изложения книги], [https://mahtrasass.livejournal.com/46977.html глава VIII]</ref>. Һөҙөмтәлә Эстония һәм Латвия хөкүмәттәре, уларҙан үтенеп алынмаған һәр гарантияны агрессия акты итеп ҡараясағын, шунан һуң Германия менән һөжүм итмәү тураһында пакттар төҙөргә ашығыуын белдерҙе. 7 июндә Германия-Латвия һәм Германия-Эстония килешеүҙәренә ҡул ҡуйылды (Литва менән килешеү март айында уҡ төҙөлгән булған), уларға ярашлы, формаль рәүештә нейтралитетын һаҡланы, әммә «''Германия ризалығы менән Совет Рәсәйенә ҡарата бөтә хәрби хәүефһеҙлек сараларын күрергә''» һүҙ бирҙеләр<ref>[http://doc20vek.ru/node/3249 Договор между Литовской республикой и Германским рейхом. 22.03.1939 г.]</ref>), согласно которым они формально сохраняли нейтралитет, однако обязались предпринимать ''«с согласия Германии все необходимые меры военной безопасности по отношению к Советской России»''.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2019/06/07_a_12400225.shtml|title=«Прием радушный»: как Прибалтика присягнула Гитлеру|author=Павел Котляр|website=Газета. ру|date=2019-06-07|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2019-06-14}}</ref>. Германия Балтик буйы илдәренә һөжүм итмәҫкә вәғәҙә биреүҙән тыш, СССР яғынан агрессия булған осраҡта уларға ярҙам күрһәтеүҙе лә гарантияланы. Был Балтик буйы хөкүмәттәрендә тиҙҙән ялған булыуы асыҡланған хәүефһеҙлек тойғоһо уятты<ref>''Странга А.'' [http://evrika.tsi.lv/index.php?name=texts&file=show&f=293 Отношения Латвии и Эстонии: 1918—1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314092135/http://evrika.tsi.lv/index.php?name=texts&file=show&f=293 |date=2012-03-14 }}</ref>. Юғары вазифа биләгән немец хәрбиҙәре (Франц Гальдер һәм Вильгельм Канарис) Балтика илдәренә барып, унда хәрби хеҙмәттәшлек тураһында һөйләшеүҙәр алып барған. Таллиндағы Германия вәкиле хәбәр итеүенсә, Эстония армияһы штабы начальнигы Рэк уға Эстонияның Балтик диңгеҙендә контроль урынлаштыра, шул иҫәптән Фин ҡултығында совет хәрби караптарына ҡаршы мина ҡорорға булышлыҡ итә алыуы хаҡында белдергән<ref name="hiww" />. == Германия менән СССР араһында бәйләнештәрҙең әүҙемләшеүе == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 253px | Содержание = «Чемберлендәр уйлағанса, Советтар Союзына агрессор янай тип уйлағанда … беҙ Германия менән пакт төҙөнөк», ул «етәкселегебеҙҙең … айырыуса Сталин иптәштең, иң даһи акттарының береһе булды», тип билдәләне М. И. Калинин. }} 1939 йылдың 28 июнендә Молотов Шуленбургты ҡабул иткән һәм уның менән Германия менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу тураһында һөйләшкән<ref name="Shirer-Poland"/>. 1 июлдә Мәскәү Берлинға «Германияға СССР менән мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға ынтылышының етдилеген раҫларға бер ни ҙә ҡамасауламай» тип ишараланы. 3 июлдә Германия Мәскәүгә Польша менән Литваның киләсәге тураһында һөйләшеп килешергә тәҡдим итте. 4 июлдә СССР Италияға, бөтә совет шарттарын ҡабул иткәндән һуң, Бөйөк Британия һәм Франция менән килешеүгә инәсәге хаҡында хәбәр итте һәм ҡабаттан: «Германия хөкүмәтенә СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыуға ынтылышының етдилеген һәм эскерһеҙлеген ғәмәлдә раҫларға бер ни ҙә ҡамасауламай», тип белдерҙе<ref name="кризис"/>. 18 июлдә совет сауҙа вәкиле Е. И. Бабарин Германия Сит ил эштәре министрлығының иҡтисади советнигы Карл Шнурреға (Karl Schnurre) сауҙа килешеүе проектын һәм СССР Германияға оҙатырға әҙер булған сеймал тауарҙары исемлеген тапшырҙы. 24 июлдә Карл Шнурре эштәрҙә совет ваҡытлыса вәкиле Г. И. Астахов менән әңгәмәлә ағымдағы иҡтисади мәсьәләләрҙе тикшергәндән һуң, (был әңгәмәнең рәсми булмаған фекер алышыу өлөшө тип атап) герман-совет сәйәси мөнәсәбәттәрен яҡшыртыу планын тәҡдим итә. Немец планы 1) сауҙа-кредит килешеүн төҙөүҙе; 2) матбуғат һәм мәҙәни мөнәсәбәттәр өлкәһендә мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу, үҙ-ара ихтирам мөхитен булдырыу; 3) сәйәси яҡынайыуҙы үҙ эсенә алған. Бынан алда Германия яғының был теманы күтәрергә маташыуҙарын Совет яғы иғтибарһыҙ ҡалдырҙы, тип билдәләне Шнурре<ref>Документы внешней политики. Т. XXII. Кн. 1. 1 января — 31 августа 1939 г.</ref>. 26 июлдә Шнурре, Риббентроп күрһәтмәһе буйынса, Астахов һәм сауҙа вәкиле урынбаҫары Е. И. Бабаринды Берлиндағы «Эвест» ресторанына саҡырып, был теманы үҫтереүен дауам итте. Пландың өсөнсө пункты немец яғы менән бер аҙ аныҡлана: «йәки элек булғанға кире ҡайтыу (1926 йылғы нейтралитет тураһында килешеү> йәки ике яҡтың да сәйәси ихтыяждарын иҫәпкә алған яңы килешеү»<ref name="Felsch2004"/>. Германияның позицияһы тураһында Астахов телеграммала шулай тип хәбәр итә: {{начало цитаты}}Германия беҙҙең [СССР] менән, бөтә хәүефһеҙлек гарантияларын да биреп, ике яҡты ла ҡыҙыҡһындырған мәсьәләләр буйынса һөйләшергә һәм уның менән һөйләшеп алырға әҙер. Хатта Балтик буйы һәм Польшаға мөнәсәбәтле һөйләшеү ҙә, (Германия унан баш тартҡан) Украина буйынса һөйләшеү кеүек, еңел булыр ине<ref name="Sluch"/><ref name="Felsch2004">{{cite web | last = Фельштинский | first = Юрий Георгиевич | authorlink = Фельштинский, Юрий Георгиевич | coauthors = Вячеслав Дашичев | datepublished = 2004-02-09 | url = http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/sssr_germany1939.txt | title = Оглашению подлежит: СССР — Германия 1939−1941 (Документы и материалы) | format = | work = | publisher = «Московский Рабочий», 1991 | accessdate = 2007-06-18 | lang = ru | description = В сборнике публикуются наиболее важные документы и материалы германского министерства иностранных дел, касающиеся советско-германских отношений апреля 1939 — июня 1941 года. }}</ref>.{{конец цитаты}} 2-3 августа Германия Көнсығыш Европала яҡтар мәнфәғәтен сикләү нигеҙендә йәнә СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртырға тәҡдим итте. Риббентроп тәүге тапҡыр герман-совет яҡынайыуы темаһына рәсми белдереү яһаны. Унда, атап әйткәндә, йоғонто яһау өлкәләрен үҙ-ара бүлешеү ишараһы бар ине: {{начало цитаты}}Ҡара диңгеҙҙән Балтик диңгеҙенә тиклем биләмәгә ҡағылышлы бөтә мәсьәләләр буйынса ла һүҙ ҡуйыша алыр инек… Польшаға килгәндә, үҫешеүсе ваҡиғаларҙы иғтибарлы һәм һалҡын ҡанлылыҡ менән күҙәтәбеҙ. Польша яғынан провокация булған осраҡта, аҙна эсендә мәсьәләне яйға һаласаҡбыҙ. Минеңсә, Рәсәй менән килешеү төҙөгәндә, Польша яҙмышы тураһында нәзәкәтле мөмкинлеккә йүнәлтеп әйтелде<ref name="Sluch"/>.{{конец цитаты}} 8-10 августа совет етәкселеге Астаховтан «немецтар (һәр хәлдә, сәйәси) Балтик буйы (Литванан башҡа) файҙаһына үҙгәрештәр менән үҙҙәренең ҡыҙыҡһыныуын , Бессарабия, рус Польшаһы (немецтар файҙаһына үҙгәрештәр менән) яҙмышы менән ҡыҙыҡһынмауын иғлан итергә һәм Украинаға аспирациянан алыҫ торорға әҙер булыуҙары тураһында мәғлүмәт ала. Бының өсөн улар беҙҙән Данцигтың, шулай уҡ элекке герман Польшаһының (бәлки, Варта йәки хатта Висла линияһына тиклем өҫтәп) һәм (дискуссия тәртибендә) Галиция» яҙмышы менән ҡыҙыҡһынмауыбыҙҙы раҫлаусы дәлилдәр алырға теләй. Әммә бындай килешеү СССР-ҙың Бөйөк Британия һәм Франция менән килешеүҙән баш тартыуын күҙ уңында тота<ref name="Sluch" />. 11 августа совет етәкселеге был мәсьәләләр буйынса Мәскәүҙә аҡрынлап һөйләшеүҙәр башларға ризалашты. 13 августа Германия СССР яғына Мәскәүҙә һөйләшеүҙәр алып барырға риза булыуын белдерҙе<ref name="кризис" />. 14 августа хәрбиҙәр менән кәңәшмә барышында Гитлер, «әгәр бер ни ҙә мәжбүр итмәһә, Англия һәм Франция һуғышта ҡатнашмаясаҡ» тип, Польшаға ҡаршы һуғыш башларға ҡарар итеүе хаҡында белдерә. Германия етәкселеге Бөйөк Британияның һуғышҡа әҙер булмауына ышана, һәм бындай шарттарҙа Бөйөк Британия менән килешеү төҙөп, үҙ ҡулдарын бәйләргә түгел, ә уның менән һуғышырға кәрәк тигән ҡарарға килә. Бөйөк Британия һәм Франция, үҙ сиратында, әле һаман Германияның Польшаға ҡаршы һуғышасағына ышанмаған. СССР менән хеҙмәттәшлекте ҡәтғи кире ҡағыусы Польша 18-20 августа территориаль көйләүҙең герман шарттарына нигеҙләнгән һөйләшеүҙәргә әҙер булыуын иғлан итә, әммә һуғышҡа йүнәлеш алған Берлинды мәсьәләне тыныс юл менән хәл итеү ҡыҙыҡһындырмаған. Герман-поляк һөйләшеүҙәре булмаған<ref name="кризис" />. 15 августа Германия илсе Шуленбург аша Мәскәүгә киң тәҡдимдәр ебәрҙе һәм сит ил эштәре министры Иоахим фон Риббентроптың килеү мәсьәләһен ҡуйған. Быға яуап итеп Молотов Шуленбург тәҡдим иткән берлектәге декларация урынына бер-береһенә ҡаршы көс ҡулланмау тураһында тулы ҡанлы пакт төҙөү тәҡдимен индерә<ref name="Bezymensky15"/>. 17 августа Германия СССР-ҙың бөтә тәҡдимдәрен ҡабул итә һәм Риббентроптың Мәскәүгә килеүе юлы менән һөйләшеүҙәрҙе йәнә тиҙләтергә тәҡдим итә. СССР башта иҡтисади килешеүгә ҡул ҡуйырға, һуңынан пакт һәм протокол тураһында һөйләшеп килешергә тәҡдим итә. 19 августа Германия «СССР теләгәндең барыһын да иҫәпкә алырға» риза булыуын белдерә һәм һөйләшеүҙәрҙе тиҙләтеү тураһында ныҡыша. Совет яғы Берлинға һөжүм итмәү тураһында пакт проектын тапшырҙы (посскриптумда буласаҡ йәшерен протоколдың һыҙмаһы була) тапшыра<ref name="Bezymensky15" />) һәм 26-27 августа Риббентроптың килеүенә ризалыҡ бирә. Шул уҡ көндө совет-герман сауҙа килешеүенә ҡул ҡуйыла, был турала матбуғатта хәбәр ителә<ref name="кризис" />. Польшаға һөжүм итеү ваҡыты билдәләнгәс, Гитлер көҙгө ямғырҙар башланғансы кампанияны тамамларға ашыға. 21 августа 15 сәғәттә Шуленбург илсеһе Молотовҡа Гитлерҙан «И. В. Сталин әфәнде»гә телеграммаһын тапшыра, унда фюрер һөжүм итмәү тураһындағы совет пакты һәм «Германияның яуаплы дәүләт эшмәкәре»нең Мәскәүгә сәфәре барышында «өҫтәмә протокол» төҙөүгә әҙерлеге тураһында совет проекты менән риза булыуы хаҡында хәбәр итә. Германия-поляк көрсөгө ҡурҡынысын билдәләп, Гитлер Риббентропты «шишәмбе, 22 августа, ләкин шаршамбынан, 23 августан да һуңға ҡалмайынса, ҡабул итергә тәҡдим итә. Сит ил эштәре министрының һөжүм итеү тураһында пакт төҙөү һәм уға ҡул ҡуйыу өсөн вәкәләттәре сикләнмәгән». Киске сәғәт 5-тә Молотов Шуленбургҡа Сталиндың «Германия рейхсканцлеры А. Гитлер әфәнде»гә совет хөкүмәтенең «23 августа Мәскәүгә Риббентроп ҡалаһына килеүе» ризалығы тураһында хәбәр итә<ref name="кризис" />. Бер нисә минуттан был турала Берлин радиоһы хәбәр итә, немец караптарына хәрби позициялар алырға приказ бирелә, ә 22 августа хәрбиҙәр менән үткән кәңәшмәлә Гитлер үҙенең Польшаға ҡаршы һуғыш башларға теләүе хаҡында белдерә. 1939 йылдың авгусы ваҡиғаларын Германия күҙлегенән сығып баһалап, М. Мельтюхов, был осорҙа Германия етәкселеге өсөн хәл иткес фазаға Польша менән һуғышта Бөйөк Британияның һәм СССР-ҙың позицияһын асыҡлау мәсьәләһе килеп баҫты, тип билдәләй: 2-3 августа Германия Мәскәүҙе, 7 августа - Лондонды, 10 августа - Мәскәүҙе, 11 августа - Лондонды, 14-15 августа Мәскәүҙе әүҙем һынап ҡара. 23 авгусҡа бер юлы ике сәфәр планлаштырыла: Британия хөкүмәтенә 21 августа Берлин һөйләшеүҙәр өсөн рейхсмаршал Герингты, ә совет хөкүмәтенә һөжүм итеү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу өсөн сит ил эштәре министры Риббентропты ҡабул итергә тәҡдим итә. СССР ҙа, Бөйөк Британия ла ризалыҡ менән яуап бирҙе. 22 августа Гитлер үҙенең һайлауын белдерә һәм, Лондонға 24 августа ғына хәбәр итһәләр ҙә, тәү сиратта СССР менән килешеү төҙөү кәрәклегенән сығып, Герингтың сәфәрен туҡтата<ref name="кризис" />. Был һайлауҙы М. Мельтюхов бер нисә фактор менә аңлатып бирергә мөмкин, тип иҫәпләй. Беренсенән, Германия командованиеһы вермахттың, Бөйөк Британия менән Франция яҡлаған хәлдә лә, Польшаны тар-мар итә алыуына ышана, шул уҡ ваҡытта СССР-ҙың Германияға ҡаршы коалиция яғында сығыш яһауы Германия өсөн һәләкәт менән янай. Икенсенән, СССР менән килешеү Бөйөк Британия менән Францияның ҡыҫылыуынан тотоп алып ҡала һәм Германияға көнбайыш державаларының ихтимал булған иҡтисади блокадаһына ҡаршы тороу мөмкинлеген биреү өсөн булдырыла. Өсөнсөнән, тарихсы фекеренсә, субъектив мәл дә һуңғы роль уйнамаған: элекке йылдарҙа Бөйөк Британия йыш ҡына Германияның еңеүенә юл ҡуйған, нацист етәкселеге лә, күрәһең, быға күнегеп бөткән. Совет етәкселегенә килгәндә, ул, киреһенсә, килешмәүсән ине, һәм уларға белдерелгән килешеүгә әҙерлекте кисектермәйенсә файҙаланырға кәрәк була. Бынан тыш, пактҡа ҡул ҡуйыу инглиз-француз-совет хәрби һөйләшеүҙәрен тулыһынса ерләргә тейеш була<ref name="кризис" />. == Килешеүгә ҡул ҡуйыу == {{кратное изображение | подпись = Килешеүгә Йәшерен протоколдың төп нөсхәһе | изобр1 = Secret Protocol to Molotov–Ribbentrop Pact Page 1.jpg | ширина1 = 250 | изобр2 = Secret Protocol to Molotov–Ribbentrop Pact Page 2.jpg | ширина2 = 250 }} [[Файл:Molotov-Ribbentrop Pact 3.jpg|thumb|230px|Килешеүҙең Йәшерен өҫтәмә протоколы (Немец версияһы)]] === Һуңғы һөйләшеүҙәр === Риббентроп 23 августа төш ваҡытында Мәскәүҙә була. Уның самолётына Великие Луки янында совет зенитсылары яңылыш ата. <ref name="Dashichev2005">''[[Дашичев, Вячеслав Иванович|Дашичев В.]]'' [https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html Между Молотовым и Риббентропом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128092433/https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html |date=2021-01-28 }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://vmgb-vrn.narod.ru/ Живой Сталин. Воспоминания современников]</ref>. Америка Ҡушма Штаттарының СССР-ҙағы илсеһе Ч. Боулен раҫлауынса, Риббентроп менән осрашҡанда элегән нацист флагы «Мосфильм» киностудияһынан алынғайны, ул антифашистик фильмдар төшөргәндә реквизит булараҡ файҙаланылған булған<ref name=autogenerated1 />. Риббентроптың Сталин һәм Молотов менән осрашыуы өс сәғәт дауам итә. Осрашыуҙа ҡатнашҡан Сталиндың шәхси тәржемәсеһе Владимир Павлов әйтеүенсә, килешеү проектын тикшереү башланғас, Сталин: «Был килешеүгә өҫтәмә килешеүҙәр кәрәк, улар тураһында бер ерҙә лә баҫтырып сығармаясаҡбыҙ», шунан һуң ике яҡтың мәнфәғәттәр өлкәһен бүлеү тураһында буласаҡ йәшерен протоколдың йөкмәткеһен асып бирҙе<ref>''[[Карпов, Владимир Васильевич|Карпов В. В.]]'' Маршал Жуков: Его соратники и противники в дни войны и мира. — М.: Вече; [[АСТ (издательство)|АСТ-пресс]], 1994. — С. 129—130. — ISBN 5-214-00084-7</ref>. Шул уҡ көндө Гитлерға ебәрелгән телеграммала Риббентроп һөйләшеүҙәрҙең уңышлы алға барыуы хаҡында хәбәр итә. Ул ҡул ҡуйыуға берҙән-бер ҡаршылыҡ тип совет яғының ике Латвия портын (Лиепая һәм Вентспилс) СССР-ҙың «ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһенә» индереү талабын атаны. Гитлер быға ризалығын бирә<ref>[http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/pakt.php Русский перевод телеграммы № 204 от 23 августа 1939] вместе с фотокопией немецкого оригинала (документ № 31)</ref>. Килешеүгә туранан-тура ҡул ҡуйыр алдынан Германия менән СССР-ҙың элекке дошманлығы мәсьәләһе күтәрелде. Был йәһәттән Риббентроп совет дипломаттарына, «Балтик һәм Ҡара диңгеҙҙәр араһында ике илдәребеҙ хәл итә алмаҫлыҡ проблема юҡ», тип белдергән<ref>{{Книга|автор=[[Робертс, Джеффри|Geoffrey Roberts]]|заглавие=Stalin's wars : from World War to Cold War, 1939—1953|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/70673207|место=[[New Haven]]|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|год=2006|страниц=xxii, 468 pages|isbn=0300112041, 9780300112047}}</ref><ref name=":0">{{Книга|автор=[[Фест, Иоахим|Joachim C. Fest]]|заглавие=Hitler|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/737130|издание=[1st ed.]|место=[[New York]]|издательство={{iw|Harcourt (издательство)|Harcourt Brace Jovanovich|en|Harcourt (publisher)}}|год=[1974]|страниц=xiii, 844 pages|isbn=0151416508, 9780151416509, 0156409461, 9780156409469, 9780156027540, 0156027542}}</ref><ref>{{Книга|автор={{iw|Вехвиляйнен, Олли|Olli Vehviläinen|fi|Olli-Pekka Vehviläinen}}|заглавие=Finland in the Second World War : between Germany and Russia|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/48469250|место=Houndmills, Hampshire|издательство=[[Palgrave Macmillan|Palgrave]]|год=2002|страниц=x, 199 pages|isbn=0333801490, 9780333801499}}</ref>. Германия һәм совет дипломаттары үҙҙәренең хөкүмәттәренең капитализмға һәм демократияға ҡаршы позицияларының берҙәм булыуын билдәләне. Атап әйткәндә, былай тиелгән: «Германия, Италия һәм Советтар Союзы идеологияһында бер дөйөм элемент бар: капиталистик демократияға ҡаршы тороу»<ref name=":0" /><ref>{{Книга|автор={{iw|Субрена, Жан-Жак|Jean-Jacques Subrenat|fr|Jean-Jacques Subrenat}}|заглавие=Estonia : identity and independence|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/57197081|место=[[Amsterdam]]|издательство={{iw|Rodopi (издательство)|Rodopi|en|Rodopi (publisher)}}|год=2004|страниц=1 online resource|isbn=1417562013, 9781417562015}}</ref>, «беҙҙә лә, Италияла ла капиталистик Көнбайыш менән бер ниндәй уртаҡлыҡ юҡ» һәм «Социалистик дәүләттең көнбайыш демократиялары яғында тороуы беҙгә тәбиғигә ҡаршы кеүек тойола»<ref name="автоссылка2">{{Книга|автор=[[Некрич, Александр Моисеевич|Nekrich A. M.]]|заглавие=Pariahs, partners, predators : German-Soviet relations, 1922—1941|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/36023920|место=New York|издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]]|год=1997|страниц=xiv, 308 pages|isbn=0231106769, 9780231106764}}</ref>. Германия вәкилдәренең береһе быға тиклем булған совет большевизмына дошманлыҡ Коминтернда булған үҙгәрештәрҙән һәм СССР-ҙың донъя революцияһынан баш тартыуынан һуң туҡтатылыуын аңлатты. Совет вәкилдәренең береһе бындай аңлатма бирелгән һөйләшеүҙе «бик мөһим» тип атаны.<ref name="автоссылка2" /> Килешеүгә ҡул ҡуйғанда Риббентроп менән Сталин дуҫтарса мөнәсәбәттә әңгәмә ҡорҙо, тостар менән алмашты һәм 1930 йылдарҙа илдәр араһында булған дошманлыҡты яңынан иҫтәренә төшөрҙө<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=[[Ширер, Уильям|William L. Shirer]]|заглавие=The rise and fall of the Third Reich : a history of Nazi Germany|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/22888118|место=New York|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1990|страниц=xii, 1249 pages|isbn=0671728695, 9780671728694, 0671728687, 9780671728687, 067172892X, 9780671728922}}</ref><ref name="NOV201995">{{статья |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Леонид Млечин]]|заглавие=«Спасибо Яше Риббентропу, что он открыл окно в Европу»|издание=[[Новая газета]]|год=2019|номер=95|страницы=16—17|язык=ru|ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/08/26/81735-spasibo-yashe-ribbentropu-chto-on-otkryl-okno-v-evropu}}</ref>. === Килешеүҙең йөкмәткеһе === {{Викитека|Договор о ненападении между Германией и СССР}} Килешеү ете ҡыҫҡа статьянан тора: * I статья яҡтарҙы бер-береһенә ҡарата агрессиянан тыйылыуы мотлаҡ; * II статья яҡтарҙы өсөнсө илдәрҙең агрессияһына ярҙам итмәүе, ҡаршы тороуы мотлаҡ; * IV статья килешеү яҡтарының береһе икенсе яғына ҡаршы йүнәлтелгән хәрби союздарға инмәүе мотлаҡ; * V статья конфликттарҙы тыныс юл менән хәл итеү юлдарын тәҡдим иткән; * VI статья килешеүҙең ғәмәлдә булыу ваҡытын һүрәтләй (биш йылға автоматик рәүештә оҙайтылыусы ун йылға); * III һәм VII статьялар техник яҡтан ғына булған. === Килешеүҙең Йәшерен протоколы === {{Викитека|Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|Секретный дополнительный протокол<br>к Договору о ненападении между Германией и СССР}} «Йәшерен өҫтәмә протокол» Балтик буйы һәм Польшаның «территориаль-сәйәси үҙгәртеп ҡоролоуы осрағында» яҡтарҙың «ымһыныу өлкәһе сиктәрен» тасуирлаған. Латвия һәм Эстония СССР мәнфәғәттәре сфераһына ингән. Литваға (ул ваҡытта поляк биләмәһендәге) Вильнюс бирелергә тейеш булған, ә Польша үҙен ҡушырға теләгән биләмәләр сиге Нарев, Висла һәм Сан йылғалары буйлап үткән. Протоколға ярашлы, Польшаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында мәсьәлә һуңғараҡ, яҡтарҙың ризалығы буйынса, «тулыһынса асыҡланыуы» ихтимал ине. СССР Бессарабия менән ҡыҙыҡһыныуын һыҙыҡ өҫтөнә алған, ә Германия — уның менән ҡыҙыҡһынмаған. <!--- Существует также мнение о фальсификации данного протокола и об отсутствии оригиналов документов.<ref>[http://www.observer.materik.ru/observer/N8_2008/087_105.pdf Оригиналы секретных протоколов — на стол!]</ref> НЕАВТОРИТЕТНЫЙ ИСТОЧНИК, НЕ МОЖЕТ ПРОТИВОПОСТАВЛЯТЬСЯ НАУЧНЫМ ФАКТАМ!---> === Килешеүгә ҡул ҡуйыу === Төнгө сәғәт икеләр тирәһендә Кремлдә Молотов кабинетында алдағы көн менән билдәләнгән документтарға ҡул ҡуйыла. Риббентроптың теләге буйынса ҡул ҡуйыу тантанаһына бер нисә немец журналисының һәм — артабанғы әңгәмәләшеүҙең протоколсыһы хоҡуғында — Рәсәйҙе һәм рус телен яҡшы белгән илселектең легаль советнигы вазифаһын башҡарыусы Андор Хенкенең килеүе рөхсәт ителә{{sfn|Фляйшхауэр|1990|с=314}}. Килешеү СССР Юғары Советы тарафынан ҡул ҡуйылғандан һуң бер аҙна үткәс раҫлана, өҫтәүенә "йәшерен өҫтәмә протокол"дың булыуы депутаттарға иғлан ителмәй. Килешеү төҙөлгәндең икенсе көнөнә, 1939 йылдың 1 сентябрендә, Германия Польшаға һөжүм итә, ә 1939 йылдың 17 сентябрендә Польша территорияһына совет ғәскәрҙәре инә. 1946 йылда, Нюрнберг процесындағы был ваҡиғаны иҫенә төшөрөп, Риббентроп былай тигән: «1939 йылда Мәскәүҙә маршал Сталин менән Бриан-Келлог пакты сиктәрендә герман-поляк конфликтын тыныс юл менән көйләү мөмкинлеген тикшермәнек, ә әгәр ул Польшаның яртыһын һәм (Либава (Лиепая) порты менән бергә Литванан башҡа) Балтик буйы илдәрен ҡушыу буйынса килешә алмаған осраҡта, мин кисектермәйсә осоп китергә тейеш инем»<ref>[https://avalon.law.yale.edu/imt/08-31-46.asp IMT XXII P.374]{{ref-en}}<br>Цит. по: ''[[Зоря, Юрий Николаевич|Зоря Ю. Н.]], [[Лебедева, Наталья Сергеевна|Лебедева Н. С.]]'' 1939 год в нюрнбергских досье. // [[Международная жизнь]], 1989, № 9. — С. 137.</ref>. === Документҡа ҡул ҡуйыу айҡанлы банкет === Осрашыу Молотовтың һөйләшеүҙәр алып барылған кабинетында банкет менән тамамланды. Һөйләшеү барышында Сталин тост тәҡдим итте: «Немец халҡының фюрерҙы яратыуын беләм. Шуға күрә уның һаулығы өсөн эсергә теләйем»<ref>''[[Бережков, Валентин Михайлович|Бережков В.]]'' [http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/berezhkov_vm/01.html Как я стал переводчиком Сталина. Глава первая. Начало.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630081129/http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/berezhkov_vm/01.html |date=2009-06-30 }} — М.: ДЭМ, 1993. — 400 с. — ISBN 5-85207-044-0</ref>.. Риббентроп банкет ваҡытында Британияның һәр ваҡыт совет-герман мөнәсәбәттәрен ҡаҡшатырға тырышыуы, уның «көсһөҙлөгө» һәм «уның донъя хакимлығына тәкәббер дәғүәләре өсөн башҡаларҙың көрәшеүҙәрен теләүе» тураһында һөйләне. Сталин быға риза булып, былай тине: «Англияның донъяла өҫтөнлөк итеүе башҡа илдәрҙең үҙҙәрен ҡурҡытыу мөмкинлеген биргән ахмаҡлығы арҡаһында мөмкин булған» (If England dominated the world, that was due to the stupidity of the other countries that always let themselves be bluffed)<ref name="автоссылка1" />. Риббентроп белдереүенсә, Антикоминтерн пакты Советтар Союзына түгел, ә көнбайыш демократияларына ҡаршы йүнәлтелгән, һәм ул «башлыса Лондон Ситиһы финансистарын һәм инглиз кибетселәрен ҡурҡытҡан». Быға өҫтәп, ул Берлинда барған Антикоминтерн пактына Сталин үҙе лә ҡушыласаҡ тигән шаяртыуҙы телгә алды. Шунан һуң Сталин Гитлер өсөн тост тәҡдим итә, ә аҙаҡ ул да, Молотов та алмашлап немец халҡы өсөн, ҡул ҡуйылған килешеү һәм совет-герман мөнәсәбәттәре өсөн тостар тәҡдим итә. Риббентроп Сталин өсөн дә, ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр өсөн дә тостар менән яуап бирҙе. Банкет тамамланыр алдынан Сталин Риббентропты ситкәрәк алып китте һәм совет хөкүмәтенең был яңы килешеүгә бик етди ҡарауын, һәм «Советтар Союзы үҙенең партнёрын һатмаясаҡ, тигән һүҙ биреүен» билдәләне<ref name="автоссылка1" />. Германия илселегендә килешеүгә ҡул ҡуйыу айҡанлы йәнә бер ҙур сара ойошторолдо. Унда Риббентроп үҙенең Мәскәүгә сәфәре һәм һөйләшеүҙәрҙең уңышы менән ҙур ләззәтләнеү кисергән{{sfn|Фляйшхауэр |1990|с=317}}. == Килешеүҙең юридик характеристикаһы == [[Файл:Ribbentrop-Molotov-ru.svg|thumb|300px|Һул яҡта: өҫтәмә протокол буйынса Көнсығыш Европалағы ымһындырған ерҙәрҙе бүлеү<br> Уң яҡта: 1941 йылға ҡарата территориаль үҙгәрештәр.<br> СССР-ға ситләштерелергә тейешле һәм ҡушылған территориялар ҡыҙғылт һары, нацист Германияһына ситләшкән территориялар - зәңгәр, Германия баҫып алған биләмәләр (Варшава генерал-губернаторлығы, Норвегия һәм Богемия, Моравия протектораты) - шәмәхә төҫ менән һүрәтләнгән]] Килешеүҙең юридик яғын баһалау ҡапма-ҡаршылыҡлы. Бер тарихсылар фекеренсә, Һөжүм итмәү тураһындағы килешеүҙә (протоколһыҙ) ғәҙәти булмаған бер нәмә лә юҡ һәм ул саҡ Европа тарихында йыш осраған һөжүм итмәү тураһындағы типик килешеү (мәҫәлән, Германия менән Польша араһындағы шуға оҡшаш пакт) бар<ref>''[[Семиряга, Михаил Иванович|Семиряга М. И.]]'' Советско-германские договорённости в 1939 — июне 1941 г.: взгляд историка // Советское государство и право. — 1989. — № 9. — С. 93.</ref><ref>''Мюллерсон Р. А.'' Советско-германские договорённости 1939 г. в аспекте международного права // Советское государство и право. — 1989. — № 9. — С. 106.</ref>. А. А. Пронин<ref name="Pronin">''Пронин А. А.'' [http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin_print/ Советско-германские соглашения 1939 года: истоки и последствия (монография)// Международный исторический журнал. — 2000. — № 11 (сентябрь—октябрь)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928161316/http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin_print/ |date=2007-09-28 }}</ref>фекеренсә, килешеүҙә яҡтарҙың береһе икенсеһенә агрессия яһаған осраҡта уны ғәмәлдән сығарыу тураһындағы пункт булмай (СССР төҙөгән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүҙәрҙең күбеһендә ошондай пункт була). Килешеүҙең тәүге совет проектында нейтралитетты һаҡлау өсөн тәүшарттар булдырылған: икенсе яҡ «өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу йәки һөжүм итеү объекты» булып ҡалырға тейеш, ләкин килешнеүҙең II статьяһының һуңғы редакцияһы яҡтарҙың береһе һөжүм итеү объекты түгел, ә «өсөнсө держава яғынан хәрби хәрәкәттәр объекты» булыу осрағында нейтралитетты үтәүҙе күҙ уңында тота. Бындай билдәләмәләр нацист Германияһы дипломатияһы өсөн хас булған: мәҫәлән, Германия менән Латвия араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү һәм Германия менән Эстония араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү «теләһә ниндәй шарттарҙа» нейтралитет һаҡлауҙы декларациялаған; ләкин СССР һаманға тиклем уларҙы файҙаланмаған. Һөҙөмтәлә килешеү, йәнәһе лә, өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу акты булғанда, Германия һөжүменә ишектәрҙе киң аса<ref name="Pronin" />. А. А. Пронин шулай уҡ килешеүҙең йәшерен протокол менән тығыҙ бәйле булыуын һәм, һуғышҡа тиклемге тәғәйен хәлдән тыш, йәшерен протоколдан айырым баһалана алмауын билдәләй. Шарттың йәшерен протоколы Балтик буйында Латвия, Эстония һәм Финляндия, Германия - СССР, Литва — Германия мәнфәғәттәре өлкәһенә инә; Польша Нарев-Висла-Сан линияһы буйынса бүленгән, Вильнюс Литваға күскән. Шул уҡ ваҡытта һөйләшеп килешекән яҡтар күҙлегенән Польща дәүләтен һаҡлап ҡалыу кәрәкме, тигән һорау «артабанғы сәйәси үҫеш барышына» биреләсәк, әммә һәр осраҡта ла «дуҫтарса ике яҡлы татыулыҡ тәртибендә дуҫтарса» хәл ителергә тейеш ине. Бынан тыш, СССР Бессарабияға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын белдерҙе, ә Германия Румынияның был төбәгендә СССР мәнфәғәттәренә ҡаршы килмәгән. Өҫтәмә протоколды, өсөнсө илдәргә ҡағылғанлыҡтан, А. А. Пронин юридик яҡтан законһыҙ тип баһалай. == Килешеүгә ҡул ҡуйыу буйынса халыҡ-ара реакция == === Япония === 1939 йылдың яҙынан Монголия Халхин-Голында Германия союздашы Японияның СССР-ға һәм Монголияға ҡаршы алып барылған иғлан ителмәгән киң масштаблы һуғышы бара. Килешеүгә ҡул ҡуйған көндө Япония ғәскәрҙәренең төп төркөмө уратып алынған. 24-25 августа ҡамалған төркөмдө ҡотҡарырға маташыу уңыш килтермәне <ref>[http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html]: 24 августа полки 14-й пехотной бригады Квантунской армии, подошедшие из [[Хайлар (город)|Хайлара]] к монгольской границе, вступили в бой с 80-м стрелковым полком, прикрывавшим границу, однако ни в этот день, ни на следующий день пробиться не смогли и отошли на территорию Маньчжоу-Го.</ref>һәм артабан ҡабатланманы. Совет-монгол ғәскәрҙәренең дошманды ҡыйратыуы һәм бер үк ваҡытта совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйыу <ref name="Славинский">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=r9IDAQAAIAAJ|author=Славинский Б. Н.|title=Пакт о нейтралитете между СССР и Японией: дипломатическая история, 1941—1945 гг, стр. 46|publisher=Новина, 1995|accessdate=2010-11-30}}</ref>Японияны хөкүмәт көрсөгөнә һәм хәрби пландарының етди үҙгәрешенә килтерә<ref name="Славинский" />. 25 августа Япония империяһының сит ил эштәре министры Арита Хатиро Германияның Токиолағы илсеһе Оттоға Һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйыуға ҡарата протест белдерҙе<ref name="aap">[http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin/part2/p10/index.html ''Пронин А. А.'' Советско-германские соглашения 1939 г. Истоки и последствия: Глава II. «Советско-германский договор о ненападении»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091108041317/http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin/part2/p10/index.html |date=2009-11-08 }} // Международный исторический журнал. — 2000.</ref>; протестта «был килешеү Коминтернға ҡаршы килешеүенә ҡаршы килә», тип билдәләнде<ref name="aap" />. 28 августа СССР-ға ҡаршы берлектәге япон-герман һуғышы яҡлы булған Киитиро Хиранума етәкселегендәге Япония хөкүмәте отставкаға китте<ref>[http://hrono.info/biograf/bio_h/hiranuma.html ''Киитиро Х.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826032255/http://hrono.info/biograf/bio_h/hiranuma.html |date=2013-08-26 }} // Hrono.ru</ref><ref>«[[Правда (газета)|Правда]]», 28 августа 1939; «[[Комсомольская правда]]», 2 сентября 1989</ref>. Тарихсы Х. Тиратани раҫлауынса, «бер ҡасан да - алдан да, һуңынан да - Япония хөкүмәтенең ике дәүләттең үҙ-ара килешеү төҙөү сәбәбе менән отставкаға китеү осрағы тарихта булмаған»<ref name="aap" />. Яңы Япония хөкүмәте 1939 йылдың 15 сентябрендә килешеү төҙөнө, ә 1941 йылдың 13 апрелендә совет-япон нейтралитет тураһында пакт төҙөнө<ref name="aap" />. {{начало цитаты}}Халхин-Голдағы һуғыштарҙың ҡыҙған мәлендә Һөжүм итмәү тураһында совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйылыуы хаҡында билдәле булғас, Токионың һушын алған шаңҡыуҙы күҙ алдына килтерергә мөмкин. Хирануманың япон хөкүмәте бындай шартҡа иҫәп тотмаған. Германия Японияға хыянат итә, һәм Германия ярҙамында Халхин-Гол конфликтының үҫеүенә һәм уны коммунизмға ҡаршы еңеү яулаусы һуғышҡа әүерелдереүгә бәйле бөтә өмөттәр өҙөлә. 4 сентябрҙә Япония Европалағы конфликтҡа бер ниндәй формала ла ҡыҫылырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе. Германия хыянатына түҙеп ҡарау мөмкин түгел ине. Хиранума, яманаты сығып, отставкаға китә, уның урынына һуғышта көньяҡты өҫтөнлөклө йүнәлеш тип һанаған Абэ хөкүмәте килә. {{конец цитаты|источник=''Игорь Можейко'', тарихсы-шәрҡиәтсе, яҙыусы. [http://militera.lib.ru/h/mozheiko/index.html Көнбайыш еле — аяҙ һауа торошо (Западный ветер — ясная погода)]}}<ref name="кризис" />. === Англия һәм Франция === Рәсәй тарихсыһы О. Б. Мозохин билдәләүенсә, СССР-ҙың Германия менән яҡынайыуы, Германияға стратегик мөһим әһәмиәткә эйә булған совет нефть продукттарын поставкалау Англия һәм Францияның кире реакцияһына килтергән. Был илдәрҙең хәрби-сәйәси етәкселеге, тәү сиратта Германияға совет нефтен оҙатыуға ҡаршы тороу маҡсатында, СССР-ға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башланыу ихтималлығын да күҙ уңында тотҡан; шул уҡ ваҡытта коммуникацияларға һәм Кавказдағы нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте объекттарына һауа һөжүме планлаштырылған. [[1939 йыл]]дың 27 авгусында Даладье хөкүмәте, совет-герман килешеүен «хуплауы сәбәпле», «Юманите» гәзитен сығарыуҙы тыя. 1939-1940 йылдарҙа СССР-ҙың Германия менән килешеүҙәре нигеҙендә башҡарылған Балтик буйының Советтар Союзына, Украинаның, Белоруссияның һәм Бессарабияның көнбайыш өлкәләренә ҡушылыуы сит илдәрҙә, айырыуса һуғыш хәлендә булған йәки Германия баҫып алған илдәрҙең йәмәғәтселек фекерендә кире сағылыш тапты. Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға нигеҙҙә 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһы составына ингән һәм 1919 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүен әҙерләү барышында Польшаның көнсығыш сиге сифатында тәҡдим ителгән «Керзон линияһынан» көнсығышҡа табан урынлашҡан төбәктәр ҡушылыуы СССР-ға ҡарата көнбайыш державаларының позицияһына билдәле бер тотҡарлау йоғонтоһо яһаған<ref name="мозохин" />. == Килешеү төҙөү эҙемтәләре == [[Файл:Гитлеровцы уничтожают пограничные знаки.jpg|thumb|Гитлерсылар Польша-Германия сигендә сик билдәләрен юҡҡа сығара. 1939 йыл.]] Һөжүм итмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу эҙемтәләре хаҡында мәсьәлә әле һаман ҡыҙыу фекер алышыу предметы булып тора. Бер нисә хәҙерге заман Рәсәй тарихсыһы фекеренсә, ошо килешеүҙе төҙөү һөҙөмтәһендә Советтар Союзы:<ref name=smirnov>''Смирнов В. П.'' [http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf Мюнхенская конференция и советско-германский пакт о ненападении в дискуссиях российских историков, Вестник МГИМО Университета, 2009, № 01] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526023640/http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf |date=2015-05-26 }}</ref><ref name=sekistov>Василий Анатольевич Секистов. [https://books.google.com/books?ei=Khd6Tta2B8PWiAL1t624Dw&ct=result&id=oq8xAQAAIAAJ&dq=расстроил+расчеты+империалистов Война и политика: военно-политический очерк военных действий в Западной Европе и бассейне Средиземного моря. 1939—1945]. — М.: Воениздат, 1970. — С. 55.</ref> * шул рәүешле сиктәрен киңәйтеп, Рәсәй империяһына ҡараған биләмәләрҙе үҙенә кире ҡайтарҙы.<ref name=smirnov />; * герман-япон мөнәсәбәттәренең насарайыуы арҡаһында һуғыш башланыуын ике йылға кисектереп, ике фронтҡа һуғыш хәүефен бөтөрҙө; * үҙенә дошман Германия, Англия һәм Франция коалицияһы ойошторолоуына юл ҡуймай<ref name=smirnov />. Ватан тарихнамәһендә пакттың кире эҙемтәләренә Көнбайышта фашизмға ҡаршы көстәрҙең дезориентацияһы һәм антисовет тенденцияларының нығыныуы, фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатыу һәм берҙәм антифашистик фронтты көсһөҙләндереү, Германияға Европала манёврҙар азатлығы биреү, Германияны совет сеймалы һәм аҙыҡ-түлеге менән тәьмин итеү, Германияға ҡарата уяулыҡты кәметеү, СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын кәметеү инә. В. И. Дашичев фекеренсә, СССР 1941 йылдың йәйенә халыҡ-ара изоляцияға эләгә. Г. А. Куманёв, пакт СССР өсөн тотороҡһоҙ булһа ла, ваҡытлыса нейтралитет ҡаҙанышы булып торған, тип иҫәпләй һәм Сталин быны бик яҡшы аңлаған: килешеүгә ҡул ҡуйыу алдынан ул был һайлау еңел түгел, хатта ауыр, шуға ҡарамаҫтан Советтар Союзы өсөн «плюстар» һаны арта барған, тип таныны. Куманёв фекеренсә, «Пакт СССР-ға ваҡыт отошо бирә, был ваҡытта Гитлер байтаҡ дәүләттәргә ҡаршы күләмле хәрби хәрәкәттәр башҡара башлай»<ref>{{Cite web |url=http://mir-politika.ru/archive/232/ |title=Куманёв Г. А. Советско-германский пакт о ненападении и его последствия. «Мир и политика» № 08 (59). Август 2011 |accessdate=2012-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525151639/http://mir-politika.ru/archive/232/ |archivedate=2012-05-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525151639/http://mir-politika.ru/archive/232/ |date=2012-05-25 }}</ref>. В. М. Кулиш һәм В. Я. Сиполс, 1939 йылда Германия СССР-ға һөжүм итергә йыйынмауын һәм артабан Европаны баҫып алыу менән шөғөлләнеүен күрһәтеп, Германия менән һуғышты кисектереү тураһында версияны кире ҡаға<ref name="кризис" />. Рәсәй тарихсыһы О. Б. Мозохин иҫәпләүенсә, Гитлер менән килешеү төҙөү, уның артынса Финляндия менән булған хәрби конфликт һәм СССР-ҙы Милләттәр лигаһынан сығарыу кеүек үк, Советтар Союзының нацизмға ҡаршы тора алырлыҡ реаль көс булараҡ халыҡ-ара абруйын ҡаҡшата һәм сит ил коммунистик партияларының фашистарға ҡаршы хәрәкәттә ҡатнашыуын ҡатмарлаштыра, сөнки улар Коминтерҙың күрһәтмәһе буйынса нацист германияһына ҡаршы сәйәси һәм пропаганда эшен туҡтата<ref name="мозохин">[http://mozohin.ru/article/a-73.html ''Мозохин О. Б.'' Органы государственной безопасности СССР в годы Великой Отечественной войны. Том 1. Книга первая (11.1938 г. — 12.1940 г.)]</ref>. Көнсығыш Европа халыҡтары өсөн кире эҙемтәләргә Польша, Литва, Латвия һәм Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон юғалтыу ҡарай<ref>{{britannica-link|193535/Estonia/37294/Independence-lost|Estonia. History. Independence lost}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=2008-07-24|url=http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument|title=О «Пакте Молотова — Риббентропа» (Краткая справка)|publisher=Историко-документальный департамент [[МИД России]]|archivedate=2009-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406200806/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument}}</ref>{{sfn|''Кантор''|2011|с=6, 33}}{{sfn|''Семиряга''|1992|с=209—210, 224}}. Н. В. Павлов фекеренсә, килешеү быға тиклем Германияла Советтарға ҡаршы алып барылған сәйәсәттә һәм программа маҡсаттарында бер ниндәй ҙә үҙгәрештәрҙе аңлатмай, быны Гитлерҙың килешеүгә ҡул ҡуйыуға тиклем ун ике көн алдағы, 1939 йылдың 11 авгусында Карл Якоб Буркхард менән һөйләшкәндә әйткән фекерен раҫлай: «Ғәмәлдәрҙең барыһы ла Рәсәйгә ҡаршы йүнәлтелгән; Көнбайыш быны аңлау яғынан артыҡ ахмаҡ һәм һуҡыр булһа, мин рустар менән килешеп, Көнбайышты тар-мар итергә һәм артабан көстәрҙе туплап Советтар Союзына һөжүм итергә кәрәк. Һуңғы һуғыштағы кеүек беҙҙе астан үлтермәһендәр өсөн, миңә Украина кәрәк». Гитлер шул рәүешле ике фронтҡа һуғышмаҫҡа һәм Польшала, Көнбайышта иркенләп хәрәкәт итергә тырыша, һәм шулай эшләй ҙә инде<ref name="павлов" /><ref>''Мягков М. Ю., Ржешевский О. А.'' [http://www.mgimo.ru/files/119470/14_Mjagkov.pdf Упущенный шанс: англо-франко-советские переговоры летом 1939 г. и советско-германский пакт от 23 августа 1939 г.]</ref>. М. Мельтюхов билдәләүенсә, Германия менән төҙөлгән килешеү нигеҙендә, үҙенең тарихында тәүге тапҡыр бөйөк Европа державаһы тарафынан Көнсығыш Европала СССР мәнфәғәттәре танылыу алды. Советтар Союзы Германияның Бөйөк Британияға һәм Японияға ҡарата дипломатик манёвр яһау мөмкинлектәрен сикләй алды, был иһә СССР өсөн советтарға ҡаршы нигеҙҙә дөйөм Европа тупланыуы һәм Алыҫ Көнсығышта ҙур конфликт хәүефен кәметте. Әлбиттә, бының өсөн СССР-ға Германия-поляк һуғышы башланған осраҡта Германияға ҡаршы хәрәкәттәрҙән баш тартырға, Германия менән иҡтисади бәйләнештәрҙе киңәйтергә һәм фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатырға тура килә<ref name="кризис" />. 1939 йылғы ваҡиғалар тарихнамәһендә мөһим мәсьәлә булып совет-герман пактының Икенсе донъя һуғышы башланыуы менән бәйләнеше тора. Был мәсьәләлә тикшеренеүселәрҙең фекерҙәре айырылды. Көнбайыш тарихнамәһе һәм бер төркөм ватан авторҙары фекеренсә, пакт Икенсе донъя һуғышының башланыуына булышлыҡ иткән. Был тезис 1939 йылдың 30 авгусында формалашҡан Британия етәкселегенең «хәҙер һуғыш һәм тыныслыҡ яҙмышы СССР ҡулында» тигән позицияһынан сыға һәм уның ҡыҫылыуы һуғышҡа юл ҡуймауы мөмкин. Башҡалар фекеренсә, пакт герман-поляк һуғышы (һәм Икенсе донъя һуғышы) башланыуға бер ниндәй ҙә йоғонто яһамаған, сөнки Германияның Польшаға һөжүм итеүе 1939 йылдың апрелендә үк планлаштырылған булған. Атап әйткәндә, тарихсы В. П. Смирнов фекеренсә, пакт «Гитлерҙың изоляцияһын һәм Польшаны тар-мар итеүен күпкә еңеләйтһә лә», уны «Германияның Польшаға һөжүм итеүенең сәбәбе тип тә, Икенсе донъя һуғышының сәбәбе тип тә иҫәпләргә ярамай»<ref>''Смирнов В. П.'' [http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf Мюнхенская конференция и советско-германский пакт о ненападении в дискуссиях российских историков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526023640/http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf |date=2015-05-26 }}</ref>. == Советтар Союзының килешеүгә ҡул ҡуйыу сәбәптәре тураһында версиялар == М. Мельтюхов үҙенең хеҙмәтендә билдәләүенсә, һөжүм итмәү тураһында совет-герман пактының һығымтаһы 1939 йылғы ваҡиғаларҙың ватан тарихнамәһендә төп темаларҙың береһе булып ҡала. Германия менән килешеү төҙөүгә совет етәкселегенең ризалыҡ биреү сәбәптәре фекер алышыу үҙәгендә ҡала. Ваҡиғаларҙың рәсми совет версияһы яҡлылар пакттың мәжбүри аҙым булыуын иҫбатларға тырыша. Башҡа тикшеренеүселәр, Сталиндың бындай аңлы аҙымы уның маҡсаттарына бәйле булған, тип әйткән<ref name="кризис" />. Мельтюхов әйтеүенсә, тарихсылар ҡарамағындағы документтар совет етәкселегенең донъяла үҙ йоғонтоһон көсәйтеү өсөн башҡа бөйөк державалар араһындағы ҡаршылыҡтарҙы файҙаланырға ынтылыуы хаҡында дәлилләй. Бөйөк Британия менән Германия араһындағы мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлектең артыуы был ике илдең дә СССР-ҙың ыңғай позицияһын теләүенә килтерә һәм уларҙы СССР-ға юл ҡуйырға мәжбүр итә. Совет етәкселегенән халыҡ-ара хәлдәрҙәге үҙгәрештәргә һығылмалы ҡарашта булған һаҡ тышҡы сәйәси курс үткәреү талап ителә. Был йәһәттән, тарихсы фекеренсә, 1939 йылғы совет тышҡы сәйәсәте «үҙ мәнфәғәттәреңдә ауыр хәлдән оҫта сығыу өлгөһөн» бирә<ref name="кризис" />. === СССР-ҙың Германия менән һуғыштан ҡотолорға ынтылыуы тураһында версия === Совет һәм (өлөшләтә) заманса Рәсәй тарихнамәһе был версияны хуплай. Ошо версияға ярашлы, 1939 йылдың яҙында - йәйендә СССР, Англия һәм Франция вәкилдәре араһында үткән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Европала коллектив хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса тәғәйен хәрби сараларҙы күҙ уңында тотҡан үҙ-ара ярҙам һәм хәрби конвенция тураһында өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Һөйләшеүҙәр барышында Англия менән Францияның аныҡ хәрби бурыстар бирергә һәм Германия агрессияһына ҡаршы тороу өсөн реаль хәрби пландар эшләргә теләмәүе асыҡланды. Бынан тыш, Мәскәү һөйләшеүҙәре менән бер рәттән инглиз хөкүмәте Лондонда Германия вәкилдәре менән йоғонто яһау өлкәләрен айырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барҙы.<ref>''[[Ковалёв, Феликс Николаевич|Феликс Ковалёв]], [[Ржешевский, Олег Александрович|Олег Ржешевский]]'' Так начиналась война // Урок дает история / Сост. А. А. Ильин — М., Политиздат, 1989.- ISBN 5-250-00682-5. c. 268—284</ref> Был совет хөкүмәтенең, уның көнбайыш партнёрҙары Гитлер агрессияһын көнсығышҡа - 1938 йылғы «Мюнхен килешеүе»нә һәм Чехословакияны бүлеүгә килтергән баҫымға йүнәлтергә ынтыла, тигән хәүефен тағы ла арттырҙы.<ref>''Овсяный И. Д.'' Тайна, в которой война рождалась. — М., Политиздат, 1971. — Тираж 100 000 экз. — 320 c.</ref> Мәскәү һөйләшеүҙәренең уңышһыҙлыҡҡа осрауы һөҙөмтәһендә СССР көнбайыш державалары менән хәрби коалиция ойоштороуға өмөтөн юғалтҡан һәм дошмандар уратыуында тороп ҡала, ул ваҡытта Көнбайышта «санитар кордон» илдәре лә, Германия ла уның потенциаль дошмандары була, ә Көнсығышта агрессор ролендә милитаристик Япония сығыш яһай. <ref>''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. М.]]'' Кто помогал Гитлеру. — М., ИМО, 1962. — Тираж 100000 экз. — 197 с.</ref> Ошо шарттарҙа СССР Германияның һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөү тураһындағы тәҡдименә ризалашырға мәжбүр була: {{Цитата|Көнбайыш державаларының позицияһы Мәскәү һөйләшеүҙәрен өҙөүҙе билдәләне һәм Советтар Союзына: фашистик Германия һөжүме алдынан туранан-тура изоляцияла ҡалыу йәки Бөйөк Британия һәм Франция менән союз төҙөү мөмкинлеген бөтөрөп, Германия тәҡдим иткән һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу һәм шуның менән һуғыш хәүефен кәметеү альтернативаһын ҡуйҙы. Был хәл икенсе һайлауҙы ҡотолғоһоҙ итте. 1939 йылдың 23 авгусында төҙөлгән совет-герман килешеүе көнбайыш сәйәсмәндәренең мәкерле ниәттәренә ҡарамаҫтан, донъя һуғышы капиталистик донъя илдәре араһындағы бәрелештән башланыуына булышлыҡ итә<ref name=bse_ww2/>.}} Шулай итеп, совет тарихнамәһе раҫлауынса, союздаштары булмаған СССР-ҙың, 1939 йылда Германия һәм Коминтернға ҡаршы пактҡа ҡушылған башҡа илдәр менән һуғыштан ҡотолоуҙың берҙән-бер мөмкинлеге Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу булған<ref>{{БСЭ3|заглавие=Московские переговоры 1939; Лондонские переговоры 1939; Вторая мировая война 1939-1945}}</ref>. === Сталиндың экспансионистик мотивтары тураһында фараз === Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, килешеү - Сталиндың экспансионистик ынтылыштары сағылышы, ул Германияны «көнбайыш демократия» менән төкөштөрөргә, ә улар бер-береһен көсһөҙләндергәндән һуң Көнбайыш Европала совет ҡоролошо урынлаштырырға ынтыла.<ref name="Наджафов">''Наджафов Д. Г.'' Советско-германский пакт 1939 года и его исторические последствия // [[Вопросы истории]], № 12, 2006, с. 7.</ref> Сталин Германияла, иң элек, капиталистик донъя менән көрәштә «тәбиғи союздашын» күргән, тип уйлаған Сергей Случ килешеүҙе былай ҡылыҡһырлай: «''Асылда, Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем континенталь Европа халыҡ-ара аренала үҙ-үҙен тотошо һәм икейөҙлөлөк күләме яғынан төрлө булған яңы типтағы сәйәси гангстеризм моделдәрен күрһәтеүсе ике диктатор араһында бүленде''»<ref name="Sluch"/>. === Сталиндың империя мотивтары тураһында фараз === Был ҡарашҡа ярашлы, Сталин күпмелер ваҡыт, бер яҡтан, Германия менән, икенсе яҡтан, һуңғыларының намыҫһыҙлығы менән осрашҡас, Бөйөк Британия һәм Франция араһында һайлаған, һуғыштан ситтә ҡалыуҙы һәм, иң элек Көнсығыш Европала СССР-ҙың сәйәси мәнфәғәттәрен раҫлап, Германия менән «дуҫлыҡ»ты отошло файҙаланыуҙы хуп күргән. Уинстон Черчилль килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң шундай фекер әйткән. Ирландия университеты тарих профессоры Джеффри Робертс иҫәпләүенсә, СССР сәйәсәте Германия менән килешеү нигеҙендә ил хәүефһеҙлегенең беренсе сираттағы ихтыяждарын гарантияларға булышлыҡ итәсәк сикләнгән йоғонто өлкәһенә өлгәшеүгә - иң элек, илде һуғышҡа ылыҡтырыуҙан һаҡлап ҡалыуға һәм Германияның көнсығышҡа экспансияһын сикләүгә ҡайтып ҡала.<ref>''Робертс Дж.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ROBERTS.HTM Сферы влияния и советская внешняя политика в 1939—1945 гг.: Идеология, расчёт и импровизация]</ref> Дөйөм алғанда, һәр автор Сталиндың ғәмәлендә «мәжбүрилек», «прагматизм» һәм идеологик баҫым яһау экспансионизмы нисбәте тураһындағы мәсьәләне үҙенсә хәл итә. == Актуаллеге == СССР-ҙа һуғыштан һуңғы осорҙа Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә «йәшерен протокол»дың булыуы ҡәтғи кире ҡағыла. Көнбайышта уның булғанлығы шик аҫтына алынмай һәм «Балтик буйы илдәрен советтар баҫып алыуы» тураһындағы тезисҡа нигеҙ булып тора. 1980-се йылдар уртаһында СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоро һәм билдәлелек яуланғас, был мәсьәләнең барлыҡ шарттарын ентекле тикшереү мөмкинлеге тыуа (ҡара: Германия менән СССР араһында Һөжүм итмәү тураһында белдереүгә йәшерен өҫтәмә протокол). Килешеү тураһында мәсьәлә, айырыуса уға йәшерен ҡушымталар тураһында мәсьәлә, иң элек Балтика төркөмө депутаттарының баҫымы арҡаһында күтәрелде<ref>[https://lib.memo.ru/book/27994 «Балтийский Вестник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905170441/https://lib.memo.ru/book/27994 |date=2021-09-05 }} — Издание Балтийской Парламентской группы II Съезд Народных депутатов СССР, 1985—1999 гг.</ref><ref>Александр Забейворота [https://books.google.lv/books?id=emFmDgAAQBAJ&pg=PT587&dq=Балтийской+парламентской+группы&hl=lv&sa=X&ved=2ahUKEwjCrtOGpOjyAhU6gf0HHa4FAgwQ6AEwAXoECAcQAg#v=onepage&q=Балтийской%20парламентской%20группы&f=false Межгосударственные интеграционные объединения на постсоветском пространстве] — Книжный мир, 2016 год ISBN 9785040477241</ref><ref>[https://www.efis.ee/en/film-categotries/movies/id/2251/ «The Collapse of The Soviet Union»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905170443/https://www.efis.ee/en/film-categotries/movies/id/2251/ |date=2021-09-05 }} — Eesti Kultuurfilm, 2006 год</ref>. Мәсьәләне тикшереү өсөн КПСС Үҙәк комитеты секретары Александр Николаевич Яковлев етәкселегендә махсус комиссия төҙөлдө. 1989 йылдың 24 декабрендә СССР халыҡ депутаттары съезы, комиссияның Яковлев тарафынан уҡып ишеттерелгән һығымталарын тыңлап, резолюция ҡабул итә, унда протоколды хөкөм итә (документтарҙың булмауын билдәләп, ләкин уның төп нөсхәһен таный, күсермәләренең графологик, фототехник һәм лексик экспертизаларына һәм уларҙың йөкмәткеһенә ярашлылығын таный)<ref name="VS1989" />. Шул саҡта уҡ, СССР-ҙа тәүге тапҡыр, йәшерен протоколдар тексы баҫыла («немец микрофильмы буйынса - «Вопросы истории», № 6, 1989)<ref name="Pavlova">''Павлова И. В.'' [http://tapirr.narod.ru/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm Поиски правды о кануне Второй мировой войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112141151/http://tapirr.narod.ru/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm |date=2010-01-12 }}. {{битая ссылка}}</ref>. СССР халыҡ депутаттары Съезының 1989 йылдың 24 декабрендәге «1939 йылдан башлап һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман килешеүенә сәйәси һәм хоҡуҡи баһа биреү тураһында»ғы 979-1 һанлы ҡарарында былай тиелгән: {{начало цитаты}}6. Съезд йәшерен протоколдар буйынса Германия менән һөйләшеүҙәрҙе Сталин һәм Молотов совет халҡынан, ВКП(б) Үҙәк Комитетынан һәм бөтә партиянан, Юғары Советтан һәм СССР Хөкүмәтенән йәшерен рәүештә алып барылған, был протоколдар теркәү процедураларынан алынды, тип билдәләй. Шулай итеп, уларға ҡул ҡуйыу тураһында ҡарар асылы буйынса ла, формаһы буйынса ла шәхси власть акты була, һәм был килешеү өсөн яуаплы булмаған совет халҡының ихтыярын бер нисек тә сағылдырмай.<br> 7. СССР халыҡ депутаттары съезы 1939 йылдың 23 авгусындағы «йәшерен өҫтәмә протокол»ға һәм Германия менән башҡа йәшерен килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу фактын хөкөм итә. Съезд йәшерен протоколдар ҡул ҡуйылған көндән алып юридик яҡтан нигеҙһеҙ һәм яраҡһыҙ тип таныла.<br> Протоколдар Советтар Союзының өсөнсө илдәр менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре өсөн яңы хоҡуҡи база булдырмай, ләкин Сталин һәм уның даирәһе, үҙҙәре алдында алған хоҡуҡи йөкләмәләрҙе боҙоп, ультиматумдар һәм башҡа дәүләттәргә көс баҫымы күрһәтеү өсөн файҙалана.{{конец цитаты}} Һөжүм итмәү тураһында килешеүҙең һәм йәшерен протоколдарҙың тарихи роле хаҡында бәхәстәр әле лә актуаль<ref>[http://www.gazeta.ru/eurussia/2009/09/18_a_3262355.shtml «Пакт Молотова — Риббентропа всплыл в ПАСЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922221026/http://www.gazeta.ru/eurussia/2009/09/18_a_3262355.shtml |date=2009-09-22 }} / Газета_Ru, 19 сентября 2009.</ref><ref>[http://newzz.in.ua/main/1148832686-putin-strany-evropy-dolzhny-osudit-svoi-dogovory.html Путин: Страны Европы должны осудить свои договоры с нацистской Германией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228130143/http://newzz.in.ua/main/1148832686-putin-strany-evropy-dolzhny-osudit-svoi-dogovory.html |date=2014-02-28 }}</ref><ref>[https://regnum.ru/news/1201654.html Путин выступил в Польше с речью о Второй мировой войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305172635/https://regnum.ru/news/1201654.html |date=2021-03-05 }}</ref>. 2019 йылдың 31 майында «Тарихи хәтер» фонды сайтында СССР-ҙың һәм Германияның һөжүм итмәүе тураһында договорҙың совет төп нөсхәһенең күсермәләре һәм йәшерен өҫтәмә протокол баҫылып сыҡты[http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ опубликованы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171214/http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ |date=2022-10-03 }}. Скандарҙы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Тарихи-документаль департаменты тәҡдим иткән.<ref>[https://www.svoboda.org/a/29975656.html Опубликованы советские оригиналы «пакта Молотова — Риббентропа»] // [[Радио Свобода]], 1.06.2019</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2019/06/02/pakt/ Впервые опубликован советский оригинал пакта Молотова — Риббентропа] // [[Лента. Ру]], 2 июня 2019</ref><ref>[http://www.ng.ru/ideas/2019-06-02/5_7588_ideas2.html Секретный протокол к пакту Молотова — Риббентропа все-таки реальность] // [[Независимая газета]], 2 июня 2019</ref>. 2011 һәм 2016 йылдарҙа совет осорондағы документтың төп нөсхәһе «Правда» гәзитендә баҫылып сыҡты<ref>[https://gazeta-pravda.ru/issue/62-30849-14-17-iyunya-2019-goda/sensatsiya-ili-mylnyy-puzyr/ Сенсация или мыльный пузырь?]</ref><ref>[http://gazeta-pravda.ru/upload/uf/6bd/pravdaG_139_16_.pdf Домен припаркован в Timeweb<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 2019 йылдың 19 сентябрендә Европа парламенты «Европа киләсәге өсөн тарихи хәтерҙе һаҡлауҙың мөһимлеге тураһында» резолюция ҡабул итте, унда Советтар Союзы һәм Гитлер Германияһының Молотов — Риббентроп Пактын хөкөм итте<ref>[https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2019-0021_EN.html European Parliament resolution of 19 September 2019 on the importance of European remembrance for the future of Europe]</ref>, был «Европаны һәм бойондороҡһоҙ дәүләттәр биләмәһен ике тоталитар режим араһында бүлде» һәм «Икенсе донъя һуғышы башланыуға юл һалды». Резолюция өсөн 535 евродепутат тауыш бирҙе, 66-һы ҡаршы булды һәм 52-һе тауыш биреүҙән тыйылды<ref>[https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20190917IPR61204/europe-must-remember-its-past-to-build-its-future Europe must remember its past to build its future]</ref>. Был резолюцияны Рәсәй ҡәтғи ғәйепләне; ил президенты В. В. Путин 2019 йылдың 20 декабрендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе дәүләттәре башлыҡтары менән осрашыуҙа, СССР менән Германия араһында һөжүм итмәү тураһындағы Пакт ошондай документтар теҙмәһендә һуңғыһы булды, тип белдерҙе, сөнки һуғыштың ысын сәбәптәре Германия милитаризацияһын хуплаған Европа дәүләттәре (1935 йылғы инглиз-герман килешеүе Германия флоты тергеҙелеүенә килтерҙе) сәйәсәтендә һәм уның экспансионистик пландарын тергеҙергә мөмкинлек бирҙе (Мюнхен һүҙ ҡуйышыуы)<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191220/1562655224.html|title=Путин заявил, что его удивила резолюция ЕП об исторической памяти|author=|website=|date=2019-12-20|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/677307|title=Москва раскритиковала Европарламент из-за принятия «антисоветской» резолюции|author=|website=|date=2019-09-20|publisher=[[Интерфакс]]|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}</ref>. Американың «National Interest» консерватив баҫмаһы өсөн 2020 йылдың июнендә Владимир Путин Латвияның, Литваның һәм Эстонияның СССР-ға Молотов-Риббентроп пакты буйынса ҡушылыуын ул осорҙоң ''халыҡ-ара һәм дәүләт хоҡуғына тап килә'' тип атаны<ref>{{Cite news|title=Путин назвал присоединение балтийских стран к СССР по пакту Молотова‑Риббентропа соответствующим международному праву|url=https://zona.media/news/2020/06/18/Putin|website=Медиазона|date=2020-06-18}}</ref>''. 2021 йылдың июнендә Белоруссия президенты Александр Лукашенко яңы байрамды - Халыҡтар берҙәмлеге көнөн раҫланы, ул 17 сентябрҙә билдәләнә. Был датаны ул быға тиклем «хәҙерге Беларусь үҙәгенән алып Мозырь ҡалаһына тиклем» «ҡорама» булған белорус милләтенең барлыҡҡа килеү тарихында мөһим ваҡиға тип атаны. 1939 йылдың 17 сентябрендәге ваҡиғаларҙы дәүләт байрамы булараҡ билдәләргә ҡарар итеү Литва һәм Польша Сит ил эштәре министрлығының ҡырҡа кире реакцияһына сәбәп булды<ref name="РС2021" />. 2021 йылдың 17 сентябрендә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Польша биләмәһенә совет ғәскәрҙәренең инеүе йыллығы уңайынан социаль селтәрҙә совет тарихнамәһе рухында Польшаға «азатлыҡ походы» булараҡ индерелеүе, урындағы халыҡта «ҡыуаныс» тыуҙырыуы һәм «вермахтҡа Минскиға яҡын барырға мөмкинлек бирмәүе» тураһындағы яҙманы баҫтырып сығарҙы. Яҙмаға шулай уҡ Мәскәүҙең 1939 йылдағы ваҡиғаларға ҡарата фекере төшөрөлгән видео ла беркетелгәйне. Атап әйткәндә, ул саҡта Польша етәкселегенә яуаплылыҡ һалған президент Владимир Путиндың һүҙҙәре килтерелә һәм башҡа тарихи факттарға үҙенсәлекле интерпретация бирелә: мәҫәлән, Көнбайыш Белоруссия һәм Көнбайыш Украина «1920-1921 йылдарҙа Польша баҫып алған» биләмәләр тип атала, ә 1939 йылға тиклемге сик рәсми рәүештә - 1921 йылда совет-поляк Рига килешеүе тәртибендә нығытылған тип билдәләнә<ref name="РС2021" >{{Cite news|title=МИД РФ назвал вторжение СССР в Польшу "освободительным походом"|url=https://www.svoboda.org/a/mid-rf-nazval-vtorzhenie-sssr-v-poljshu-v-1939-osvoboditeljnym-pohodom/31464849.html|website=Радио Свобода|date=2021-09-17}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|group="комм."}} ;Сығанаҡтар {{примечания|33em}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Аманн Р.'' Пакт между Гитлером и Сталиным. Оценка интерпретаций советской внешней политики, включая новые вопросы и новые исследования. * ''[[Волков, Фёдор Дмитриевич|Волков Ф. Д.]]'' [http://wcry.narod.ru/volkov_fd/ За кулисами Второй мировой войны].— М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1985. — 304 с. * ''[[Дюков, Александр Решидеович|Дюков А. Р.]]'' [https://web.archive.org/web/20111006170424/http://www.historyfoundation.ru/dl.php?file=712 «Пакт Молотова — Риббентропа» в вопросах и ответах.] — М.: Фонд «Историческая память», 2009. ISBN 978-5-9990-0005-7 * ''[[Мельтюхов, Михаил Иванович|Мельтюхов М. И.]]'' [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу, 1939—1941] — М.: Вече, 2000. * {{книга|автор=[[Кантор, Юлия Зораховна|Кантор Ю. 3.]]|заглавие=Прибалтика: война без правил (1939—1945)|место=СПб.|издательство=ООО «Журнал „Звезда“»|год=2011|страниц=336|isbn=978-5-7439-0158-6|тираж=3500|ref=Кантор}} * ''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. И.]]'', Воспоминания советского дипломата. 1925—1945 гг — Т.: Узбекистан, 1980. * ''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. И.]]'' Кто помогал Гитлеру. — М.: [[МИМО]], 1962. * {{книга|автор=[[Овсяный, Игорь Дмитриевич|Овсяный И. Д.]] |заглавие=1939: последние недели мира |ссылка= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1981 |серия= |страниц=384 |isbn= |тираж=100000 |ref = Овсяный}} * {{книга|автор=[[Овсяный, Игорь Дмитриевич|Овсяный И. Д.]] |заглавие=Тайна, в которой война рождалась |ссылка= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1975 |серия= |страниц=319 |isbn= |тираж=100000 |ref = Овсяный}} * ''Сизов А. Н.'' К 70-летию со дня подписания советско-германского договора о ненападении от 23 августа 1939 года. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2009. — № 8. — С.34-36. * ''[[Случ, Сергей Зиновьевич|Случ С. З.]]'' [https://portalus.ru/modules/history/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1142637848&archive=1447001994&start_from=&ucat=& Германия и СССР в 1918—1939 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений.] М: Изд-во «Гея», 1995. * {{книга |автор=[[Семиряга, Михаил Иванович|Семиряга М. И.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Тайны сталинской дипломатии 1939—1941 |оригинал= |ссылка=http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/04.html |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |год=1992 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-06-002525-X |тираж= |ref=Семиряга}} * {{книга|автор={{нп3|Фляйшхауэр, Ингеборг|Фляйшхауэр И.|de|Ingeborg Fleischhauer}} |заглавие=Пакт. Гитлер, Сталин и инициатива германской дипломатии. 1938—1939 |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1990 |серия= |страницы= |страниц=480 |isbn=5-01-003212-0 |isbn2= |тираж=50000 |ref = Фляйшхауэр}} * ''[[Ширер, Уильям|Ширер У.]]'' Взлёт и падение Третьего рейха Т. 1—2/ Пер. с англ.; Под ред. [[Ржешевский, Олег Александрович|О. А. Ржешевского]]. — М.: [[Воениздат]], 1991 * МИД СССР. Год кризиса. 1938—1939: Документы и материалы. 1990. ISBN 5-250-01092-X * [http://www.obraforum.ru/lib/book2/section7.htm Кризис и распад версальского порядка (1937—1939). Документы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171219/http://www.obraforum.ru/lib/book2/section7.htm |date=2022-10-03 }} * ''[[Юрий Фельштинский|Фельштинский Ю]].'' [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/intro.php Оглашению подлежит. СССР—Германия, 1939—1941. Документы и материалы.] * Немецкие архивы. «1941. Документы». [https://web.archive.org/web/20100822152458/http://soviet-history.com/doc/1939/1939_08_23_ribbentrop_stalin.php Беседа Сталина и Молотова с Риббентропом в Москве 23—24 августа 1939 г.] * {{ref-en}} [http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm The Molotov-Ribbentrop pact: The documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415055624/http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm |date=2021-04-15 }} (русская и немецкая копии договора, с переводом на английский) {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Вторая мировая война |Викитека = Договор о ненападении между Германией и СССР }} * ''[[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М]]''. [http://militera.lib.ru/research/nekrich/01.html 22 июня 1941 года] * ''Робертс Дж''. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ROBERTS.HTM Сферы влияния и советская внешняя политика в 1939—1945 гг.: Идеология, расчёт и импровизация] * ''Дашичев В''. [https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html Между Молотовым и Риббентропом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128092433/https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html |date=2021-01-28 }} // novayagazeta.ru * ''Сабов А. Д., Жуков Ю. Н''. [https://rg.ru/2005/04/11/pakt.html Наш ответ Керзону запоздал?], 11 апреля 2005 * [http://premier.gov.ru/events/news/4814/ «Страницы истории — повод для взаимных претензий или основа для примирения и партнёрства?»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Статья [[Путин, Владимир Владимирович|В. В. Путина]] в «[[Gazeta Wyborcza]]», 31 августа 2009. * [http://www.svoboda.org/audio/26538611.html Мифы о Пакте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103546/http://www.svoboda.org/audio/26538611.html |date=2016-03-04 }} // [[Радио «Свобода»]] — «Мифы и репутации», 25 августа 2014 * [https://vlastitel.com.ru/stalin/pact39/molrib.htm Договор о ненападении между Германией и Советским Союзом]. 23.08.1939 * [https://lenta.ru/news/2019/09/09/ussr_germany/ Минобороны рассекретило документы о пакте Молотова — Риббентропа] * [http://pakt1939.mil.ru/ Хрупкий мир на пороге войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715144638/https://pakt1939.mil.ru/ |date=2022-07-15 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:СССР-ҙа 1939 йыл]] [[Категория:Мәскәүҙә 1939 йыл]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышы килешеүҙәре]] [[Категория:Вячеслав Молотов]] [[Категория:1939 йылдың 23 август ваҡиғалары]] [[Категория:1939 йылдың авгусы]] [[Категория:Алфавит буйынса килешеүҙәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] sm7np1d5wcp8d7wj1iowvwtyfkr9kba 0 186017 1309325 1294450 2026-11-08T10:36:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309325 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:World inflation rate.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/World_inflation_rate_April_2022.png/282px-World_inflation_rate_April_2022.png|мини|282x282пкс|[[2022 йыл]]да донъяла инфляция кимәле]] '''Инфля́ция''' ({{Lang-la|inflatio}} «күбеү») — [[Тауар|тауарҙарға]] һәм хеҙмәттәргә хаҡтарҙың дөйөм кимәле күтәрелеүе<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.ru/dkp/about_inflation/|title=Что такое инфляция {{!}} Банк России|website=www.cbr.ru|accessdate=2020-08-15|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812021845/http://cbr.ru/dkp/about_inflation/|deadlink=no}}</ref>. Инфляция ваҡытында тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең баҙар хаҡтары даими арта бара, бер үк [[Аҡса|аҡсаға]] уларҙы элеккегә ҡарағанда аҙыраҡ һатып алып була<ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref>. Асылда, аҡсаның һатып алыу һәләте кәмей, уның ҡиммәте арзаная<ref name="БРЭ" /><ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/inflyatsiya|автор=Горшенина Е.В.|заглавие=Инфляция|год=2017|издание=Экономические исследования|номер=4}}</ref>. Аҡсаның арзанайыуы баҙар иҡтисадында хаҡтарҙың күтәрелеүенә килтерә. Хужалыҡ итеүҙең административ-команда системаһында аҡсаның арзанайыуы хаҡтар үҫеүенә килтермәүе лә ихтимал, әммә ул ваҡытта тауар дефициты күҙәтелә<ref>''Латов Ю., Преображенский Д.'' {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/ekonomika_i_pravo/INFLYATSIYA_I_DEFLYATSIYA.html}}</ref>. Инфляция оҙайлы, тотороҡло процесс булараҡ ҡарала. Инфляция бөтә хаҡтарҙың да бер ваҡытта күтәрелеүен аңлатмай, сөнки айырым тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә хаҡтарҙың түбәнәйеүе йәки үҙгәрешһеҙ ҡалыуы ихтимал. Хаҡтарҙың дөйөм кимәле, йәғни ВВП дефляторы<ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref> үҫеүе инфляцияға килтерә. == Инфляция сәбәптәре == [[Иҡтисад]] фәнендә инфляцияның түбәндәге сәбәптәре билдәләнә:<ref>''Семенихина В. А., Крючков С. А.'' Экономическая теория: макроэкономика: Учебное пособие. — Новосибирск: НГАСУ, 2003.</ref><ref>{{Китап|автор=Архипов и др.|заглавие=Экономика|ссылка=https://books.google.com/books?id=O4kVYD4BmwIC|издание=3|год=2009|страницы=337|страниц=839|isbn=9785392003617}}</ref> # Дәүләтттең үҙ сығымдарын ҡаплау өсөн өҫтәмә аҡса эмиссияһын индерәүе, тауар әйләнеше ихтыяжынан күберәк булған аҡса күләмен арттырыуы инфляцияға килтерә. Хәрби хәрәкәттәр йәки иҡтисади көрсөк осоронда айырыуса сағыу күренә. # Банктар тарафынан ҡуланыусыларҙы күпләп кредитлау иҫәбенә әйләнештәге аҡса күләмнең артыҡ күбәйеүе инфляцияға килтерә. Был бигерәк тә тауар менән тәьмин ителмәгән валюта эмиссияһы иҫәбенә эшләнгәндә һиҙелә. # Эре, айырыуса сеймал тармаҡтарындағы, компанияларҙың, етештереү сығымдарын һәм тауар хаҡын үҙ аллы билдәләү монополияһы йыш ҡына инфляцияға килтерә. # Профсоюздарҙың эш хаҡын кәметеүҙе сикләү монополияһы дөйөм сығымдарҙың артыуына һәм инфляцияға килтерә. # Милли етештереүҙең реаль күләменең кәмеүе, әйләнештәге аҡса күләменең шул хәлдә ҡалған осраҡта, хаҡтарҙың артыуына килтерә. Сөнки тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең аҙыраҡ күләменә элекке аҡса күләме тура килә. # Әйләнештәге аҡса күләменең тотороҡло осоронда дәүләттең яңы [[һалым]]дар, [[пошлина]]лар, [[акциз]]дар индереүе йәки арттырыуы хаҡтарҙың артыуына килтерә. == Инфляцияны үлсәү ысулдары == === Ҡулланыусылар хаҡтары индексы === Инфляцияны үлсәүҙең иң киң таралған ысулы булып ҡулланыусылар хаҡтары индексы (ИПЦ) тора. Ул алдан билдәләнгән тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә хаҡтар кимәлен даими күҙәтеү аша иҫәпләнә. Билдәләнгән тауарҙар һәм хеҙмәттәр исемлеге ҡулланыусылар кәрзине тип атала. Ҡулланыусылар кәрзиненең дөйөм хаҡы үлсәнә һәм алдағы осорға ҡарата үҙгереү индексы билдәләнә. Рәсәйҙә Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәте инфляция кимәлен даими күҙәтә, ҡулланыусылар хаҡтары индексын иҫәпләй һәм рәсми баҫтырып сығара<ref>[https://rosstat.gov.ru/statistics/price Росстат сайтында «Хаҡтар һәм инфляция» бүлеге.] {{ref-ru}} </ref>. Рәсми индекстар йыш ҡына кешеләр мәнфәғәтендә төҙәтеү коэффициенттары булараҡ, мәҫәлән, компенсация, зыян күләмен иҫәпләгәндә файҙаланыла. Был индекстан тыш, шулай уҡ ҡулланыусылар хаҡтарының база индекстары (БИПЦ) ла иҫәпләнә. База инфляцияһы индексы ҡулланыусылар хаҡтары индексына инә. Был индекс хаҡтарҙың административ, осраҡлы ваҡиға, миҙгел йоғонтоһо аҫтында хаҡтарҙың ҡыҫҡа осорҙа киҫкен үҙгәрештәренән тыш иҫәпләнә<ref>{{Cite web|author=|url=https://www.gks.ru/bgd/free/B99_10/IssWWW.exe/Stg/d040/6-1-2.htm|title=Росстат|access-date=2020-05-05|archive-date=2020-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416190038/https://www.gks.ru/bgd/free/B99_10/IssWWW.exe/Stg/d040/6-1-2.htm|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200416190038/https://www.gks.ru/bgd/free/B99_10/IssWWW.exe/Stg/d040/6-1-2.htm |date=2020-04-16 }}</ref>. БИПЦ ғәҙәти ИПЦ кеүек, үк шул уҡ тауарҙар һәм хеҙмәттәр кәрзине өсөн иҫәпләнә. Әммә, хаҡтарҙың ваҡытлыса үҙгәреүенә йоғонтоло тауарҙар һәм хеҙмәттәр иҫәпкә алынмай. === Башҡа индекстар === Ҡулланыусылар хаҡтары индексынан тыш инфляцияны иҫәпләүҙең башҡа ысулдар ла бар. Ҡағиҙә булараҡ, бер нисә төп ысул ҡулланыла: * '''Етештереүселәр хаҡтары индекс'''ы — дистрибуцияның өҫтәмә хаҡын һәм һатыу һалымдарын иҫәпкә алмайынса етештереүҙең үҙҡиммәте үҙгәреүен сағылдыра. * '''Йәшәү сығымдар индексы''' — килемдәрҙең һәм сығымдарҙың үҫеш балансын иҫәпкә ала. * '''Активтар хаҡы индексы''' — акцияларҙың, күсемһеҙ милектең, заем капиталы хаҡтары үҙгәреүен күрһәтеүсе индекс. * '''ВВП дефляторы''' - бер төрлө тауарҙар төркөмөнә хаҡтарҙың үҙгәреүе булараҡ иҫәпләнә. * Милли валютаның '''[[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|һатып алыу һәләте паритеты]]''' һәм валюталар курсы үҙгәреүен күрһәтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=В. Кизилов, Гр. Сапов.|заглавие=Инфляция и её последствия|ссылка=http://www.scilla.ru/works/knigi/infl.pdf|ответственный=под ред. Е. Михайловской|место={{М}}|издательство=Центр «Панорама»|год=2006|страниц=146|isbn=5-94420-025-1}} * {{Китап|автор=Семёнов В. П.|заглавие=Инфляция: метрика причин и следствий|издание=1-е изд|место=М.|издательство=Российская экономическая академия им. Г. В. Плеханова|год=2005|страниц=383|isbn=5-94506-120-4}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20221209014234/https://skokaskoka.ru/250/ Калькулятор инфляции в России] * {{Мәҡәлә|заглавие=Инфляция|ссылка=http://abc.informbureau.com/html/eioessoess.html|издание=Экономический словарь}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иҡтисади мәсьәләләр]] [[Категория:Иҡтисад терминдары]] 50cccn8u1seo509ors36nc8nkdowf78 0 188209 1309237 1284124 2026-11-08T02:10:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309237 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона |Название = Дүртөйлө йырыны |Национальное название = ru/:Дюртюлинский овраг |Категория МСОП = |Изображение = |Подпись = |Расположение = [[Башҡортостан]] |Страна = Рәсәй |Ближайший город = |Координаты = |CoordScale = |nocat = |Площадь = 44,0 гектар |Средняя высота = |Дата основания = 26.12.1985 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = |Всемирное наследие = |Сайт = |Позиционная карта = Рәсәй |Позиционная карта 1 = Россия Башкортостан }} '''Дүртөйлө йырыны''' ({{lang-ru|Дюртюлинский овраг}}) — төбәк әһәмиәтендәге дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). == Тасуирламаһы == Шаран районы [[Дүртөйлө (Шаран районы)|Дүртөйлө]] ауылы янында [[Уҡыяҙ]] йылғаһы<ref>[[Сөн]] йылғаһы ҡушылдығы</ref> үҙәнендә урынлашҡан, ҙур һыу йыйыу майҙаны булған тарбаҡлы йырын-һыҙа системаһының бер өлөшө. Дөйөм майҙаны — 44 гектар. 1965—1992 йылдарҙа Бөтә Союз урмансылыҡ һәм урман хужалығын механизациялау ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан урман тәжрибә станцияһында ғилми-тикшеренеү эштәре объекты була. Унда төрлө гидротехник ҡоролмаларҙы һәм урман-мелиоратив ултыртмаларҙы файҙаланып, йырын эрозияһына ҡаршы көрәштең рациональ алымдарын әҙерләү буйынса күп йыллыҡ стационар тәжрибәләр уҙғарыла. Йырындарҙы комплекслы нығытыу өлгөһө булыл иҫәпләнә<ref>[http://www.oopt.aari.ru/oopt/Дюртюлинский-овраг-у-с-Дюртюли?order=title&sort=desc / ООПТ Дюртюлинский-овраг-у-с-Дюртюли ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230124112040/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%94%D1%8E%D1%80%D1%82%D1%8E%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B3-%D1%83-%D1%81-%D0%94%D1%8E%D1%80%D1%82%D1%8E%D0%BB%D0%B8?order=title&sort=desc |date=2023-01-24 }}</ref>. Йырын-һыҙа ағастары ултыртыуҙа 60-тан ашыу ағас һәм ҡыуаҡ төрө: [[ҡарағай]], [[тирәк]], [[ҡайын]], [[һырғанаҡ]] һ.б ҡулланыла. Улар 1968—1971 йылдарҙа ултыртыла. Тәбиғәт ҡомартҡыһы практик, фәнни-ағартыу, эстетик һәм тарихи әһәмиәткә эйә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|83981}} * [http://www.oopt.aari.ru/oopt/Дюртюлинский-овраг-у-с-Дюртюли?order=title&sort=desc / ООПТ Дюртюлинский-овраг-у-с-Дюртюли ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230124112040/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%94%D1%8E%D1%80%D1%82%D1%8E%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B3-%D1%83-%D1%81-%D0%94%D1%8E%D1%80%D1%82%D1%8E%D0%BB%D0%B8?order=title&sort=desc |date=2023-01-24 }} * {{ООПТ|Дюртюлинский-овраг-у-с-Дюртюли }} * [https://web.archive.org/web/20230124132431/https://sharanpro.ru/articles/obshchestvo/2020-01-29/dyurtyulinskiy-ovrag-gosudarstvennyy-pamyatnik-prirody-351564 «Шаранские просторы» Дюртюлинский овраг – государственный памятник природы] {{ООПТ Башкортостана}} [[Категория:Шаран районы географияһы]] [[Категория:Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] [[Категория:1985 йылда барлыҡҡа килгән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]] a3omwamd03fafmuqnpod15zgab0mn57 0 189333 1309115 1223637 2026-11-07T16:22:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309115 wikitext text/x-wiki [[Файл:19-v_2h_Vasnetsov.jpg|мини|300x300пкс|В. Васнецовтың картинаһы. «Витязь юл сатында». [[1882 йыл]].]] '''Бәһлеүән''' — ҡыйыу һуғышсы, батыр == Этимологияһы == Тел белгесе Фасмерҙың этимологияһына ярашлы, «витязь» һүҙе иҫке норвег телендәге "vikingr"тан ([[викингтар]]) сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта Фасмер «витязь» дөйөм славян һүҙе булыуын күрһәтә, был скандинав теленән үҙләштереү тураһында фаразды аңлатыуы ауыр<ref>См. статью «витязь» в словаре [[Фасмер]]а (1, 322—323).</ref>. Бынан тыш, скандинав суффиксы-ing боронғо урыҫ телендә язь булараҡ түгел, ә яг булараҡ тапшырылыуын иҫәпкә алырға кәрәк: vaering-варяг, kulfing-колбяг. «З» боронғо рус грамматикаһы ҡағиҙәләре буйынса күплек һанда ғына барлыҡҡа килгән: варяг-варяздар, ятвяг-ятвязь<ref>[[Фасмер, Макс|Макс Фасмер]] [[Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера|Этимолонический словарь]], [https://www.slovorod.ru/etym-vasmer/_pdf/vasmer-etymologic-dict1.pdf стр. 322—323] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026123450/https://www.slovorod.ru/etym-vasmer/_pdf/vasmer-etymologic-dict1.pdf |date=2020-10-26 }}.</ref><ref>{{Книга|автор=Ключевский В. О|заглавие=Публицистика|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ID94BAAAQBAJ&lpg=PT330&dq=%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0&hl=ru&pg=PT330#v=onepage&q=ing&f=false|издательство=Directmedia|год=2014-03-14|страниц=362|isbn=9785446044337}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=ID94BAAAQBAJ&lpg=PT330&dq=%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0&hl=ru&pg=PT330#v=onepage&q=ing&f=false|date=20170301184656}}</ref>. Башҡа этимология буйынса, поляк-чех-лужи тикшеренеүселәре А.Брюкнер, К. Махек һәм Х. Шустер-Шевц хронологик һәм фонетик сәбәптәр буйынса һүҙҙе боронғо славян һүҙе тип иҫәпләй<ref>''Шустер-Шевц Х.'' Древнейший слой славянских социально-экономических и общественно-институциональных терминов и их судьба в сербо-лужицком языке // Этимология 1984. М.: Наука, 1986. С. 232.</ref>. Өсөнсө этимология буйынса, «витязь» һүҙе «витингас» тигән [[Прус теле|прус]] һүҙенән килеп сыға. («Лайыҡлы атлы яугир, рыцарь»). Сағыштырыу өсөн, литва телендә «витис» һүҙенә тап килә (шул уҡ мәғәнәлә — «атлы яугир, рыцарь»). == Терминды ҡулланыу == Был һүҙҙең беренсе теркәлгән ҡулланылышы 1460-сы йылдарҙа Переяслав йылъяҙмаһы ([[:ru:Повесть временных лет|Повести временных лет]]) йылъяҙмаһында бирелгән<ref name=":0">{{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/suschestvoval-li-musin-pushkinskiy-sbornik-so-slovom-o-polku-igoreve-ob-odnom-zabluzhdenii-edvarda-kinana|автор=Бобров Александр Григорьевич|заглавие=Существовал ли Мусин-Пушкинский сборник со «Словом о полку Игореве»? (об одном заблуждении Эдварда Кинана)|год=2007|издание=Studia Slavica et Balcanica Petropolitana|выпуск=1—2|issn=1995-848X}}</ref>. Рус теленең XI—XVII быуаттарҙағы һүҙлеге терминдың рус йылъяҙмаларында, атап әйткәндә, Переяслав йылъяҙмаһында «кенәз дружинаһы яугиры, батша һаҡсыһы» мәғәнәһендә ҡулланылыуын күрһәтә. XV—XVII быуаттарҙа «ҡыйыу яугир, батыр» мәғәнәһендә рыцарь романдарын тәржемә иткәндә ҡулланыла<ref>[http://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_2.pdf Словарь русского языка XI—XVII вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415015604/http://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_2.pdf |date=2021-04-15 }} Академия Наук СССР, М. 1975, стр. 194.</ref><ref name=":02">{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/suschestvoval-li-musin-pushkinskiy-sbornik-so-slovom-o-polku-igoreve-ob-odnom-zabluzhdenii-edvarda-kinana|автор=Бобров Александр Григорьевич|заглавие=Существовал ли Мусин-Пушкинский сборник со «Словом о полку Игореве»? (об одном заблуждении Эдварда Кинана)|год=2007|издание=Studia Slavica et Balcanica Petropolitana|выпуск=1—2|issn=1995-848X}}</ref>. Был һүҙҙе XV быуатта Ефросин Белозерский йыш ҡуллана<ref name=":0"/>. ЭСБЭ иҫкәрмәһе буйынса һүҙ йыш ҡына рус халыҡ әкиәттәрендә «еңеүсе, ҡыйыу, рыцарь, батыр» мәғәнәһендә ҡулланыла<ref>{{ВТ-ЭСБЕ+|Витязь}}</ref>. Рус теленең Милли корпусында һүҙҙе ҡулланыуҙың максималь йышлығы XIX быуат башында теркәлә, артабанғы бер аҙ күтәрелеш [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] менән [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтовты]]ң әҙәби эшмәкәрлеге менән тап килә<ref>{{Cite web|url=https://processing.ruscorpora.ru/graphic.xml?sort=i_grtagging&lang=ru&nodia=1&mydocsize=&startyear=1800&mysize=&spp=&text=lexform&req=%D0%B2%D0%B8%D1%82%D1%8F%D0%B7%D1%8C&mycorp=&dpp=&mysent=&smoothing=3&graphic_from_result=1&api=1.0&mode=main&env=alpha&mysentsize=&endyear=2019&spd=|title=Национальный корпус русского языка|website=processing.ruscorpora.ru|access-date=2021-04-09}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == «[[Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр|Юлбарыҫ тиреһендәге бәһлеүән]]» == Исемен йөрөтә == * Был исемде Мәскәү эргәһендә хоккей клубы йөрөтә. «Витязь» 1996 йылда Чехов районында, Венюково биҫтәһендә урынлаша. Матчтар асыҡ һауала үтә. Башта Беренсе лигала, һуңынан Юғары лигала уйнай. 2022/2023 йылдар миҙгелендә клуб [[Балашиха]]ға күсә<ref>[https://hcvityaz.ru/# Официаль сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210115134342/https://hcvityaz.ru/ |date=2021-01-15 }}</ref> * 604-се Ҡыҙыл Байраҡлы махсус тәғәйенләнештәге «Витязь» үҙәге<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/604-й_Краснознамённый_центр_специального_назначения_«Витязь» 604-й Краснознамённый центр специального назначения «Витязь»]</ref> * Алтын Витязь — халыҡ-ара кинофорумы, православие киноһы кинофестивале. Беренсе тапҡыр 1992 йылда үткәрелә<ref>[https://kartaslov.ru/значение-слова/витязь Понятия со словом «витязь»]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Урыҫ былинаһы персонаждары]] [[Категория:Рус фольклоры]] kauxz6kbamufqzy7x48u4mi46r8dxd1 0 189821 1309184 1296914 2026-11-07T21:07:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309184 wikitext text/x-wiki [[Файл:Усыня_Горыныч.jpg|мини|Баһадир Усыня Горыныч.]] '''Горыня, Дубыня һәм Усыня''' — рус халыҡ әкиәттәренең өс баһадиры, батыры<ref name="mel2">[http://bibliotekar.ru/mif/27.htm Горыня, Дубыня и Усыня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118022309/http://bibliotekar.ru/mif/27.htm |date=2014-01-18 }} // [[Мифологический словарь]]/ Гл. ред. [[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Е. М. Мелетинский]]. — М.:[[Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с.</ref>. == Сығышы == Славян мифологияһында баһадирҙарҙың прототибы булып хтоник йән эйәләре тора. Улар һыуҙың, ерҙең, уттың емергес көстәрен кәүҙәләндерә<ref name="mel2" />. Был стихиялы көстәр әкиәттәрҙә, ҡағиҙә булараҡ, төп геройға ҡамасаулай, ҡайһы берҙә ярҙам да итә. Һуңғараҡ өс эпик батыр образы барлыҡҡа килә — [[Илья Муромец|Ильи Муромец]], [[Добрыня Никитич|Добрыни Никитич]], [[Алеша Попович]].<ref name="mel2" /> Мифтарҙа ла, әкиәттәрҙә лә улар һәр ваҡыт өсәүләп эш итәләр. == Исемдәре һәм шөғөлдәре == '''Горыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Горыныч, Вертогор, Вернигора, Горник, Ровнигор'' — ''баһадир, Горокáт''; поляктарҙа — ''Waligóra'', словактарҙа — ''Kolovlad'')<ref name="автоссылка1">''Лызлова А. С.'' [http://resources.krc.karelia.ru/krc/doc/publ2008/granitsa_149-158.pdf Представления о пути в иное царство и преодолении границы между мирами в севернорусских волшебных сказках о похищении женщины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702093705/http://resources.krc.karelia.ru/krc/doc/publ2008/granitsa_149-158.pdf |date=2018-07-02 }} — С. 151</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|title=Waligóra i Wyrwidąb|access-date=2018-08-01|archive-date=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/ |date=2018-08-02 }}</ref><ref>''Соборная И. С., Ворожбитова А. А.'' Этнокультурные особенности русских, польских и немецких сказок: лингвориторический аспект : монография — 2005 — С. 78</ref>. Үҙенең көсө арҡаһында «[[Бармаҡ|сәтәкәй бармағы]] менән тауҙы һелкетә, тауҙарҙы аҡтара». '''Дубыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Дубынеч, Вертодуб, Вернидуб, Великодуб, Валидуб'', ''Дубник, Дубник, Дубиня'', ''Дугиня''; словактарҙа ''Valibuk'' һәм чехтарҙа ''Lomidrevo''; поляктарҙа — ''Wyrwidąb''<ref name="автоссылка22">{{Cite web|url=http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|title=Waligóra i Wyrwidąb|access-date=2018-08-01|archive-date=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/ |date=2018-08-02 }}</ref>) — ерҙе һәм ер аҫты («пекель») батшалығын кәүҙәләндергән урман гиганты. '''Усыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Усынеч, Усынка, Крутоус'', ''Улыныч, Крутиус''{{sfn|Вагурина|1998|с=201}}; украиндарҙа — {{Lang-uk2|Крутивус, Вернивода}}) һыу көсөн кәүҙәләндерә. Ҡеүәтле яурындары менән йылғаны быуа ала, ә мыйыҡтары кисеү булып хеҙмәт итә: «бер мыйыҡ менән йылғаны быуа, һәм мыйыҡ буйлап, күперҙәге һымаҡ, йәйәүлеләр йөрөй, атлылар сабыша, ылауҙар йөрөй». Әкиәттәрҙә улар үҫемлек (баһадир Ҡарағай , Покатигорошек ([[:ru:Покатигорошек (мифология)|Покатигорошек]])) йәки хайуандар (Баһадир Айыу ([[:ru:Медведко-богатырь|Медведко-богатырь]])) донъяһы һыҙаттарына эйә булған төп герой менән бергә сығыш яһай.<ref name="mel2" /> == Йәнһүрәттәрҙә == * «Валидуб» — 1952 йылда «Союзмультфильм» төшөрөлгән совет анимацион фильмы. * «Катигорошек» — «Киевнаучфильм» киностудияһы 1970 йылда төшөргән совет анимацион фильмы. * «Волшебный горох» — украин анимацион фильмы, 2008 йылда «Укранимафильм» студияһы сығарған. * «Приключения Котигорошка и его друзей[ук]» — 2014 йылда Укранимафильм сығарған украин минисериалы. * «Три богатыря. Ход конём» (2015), режиссёры Константин Феоктистов, Усыняны Михаил Сергеев уҡый. Йәнһүрәттәге пираттың исеме — Усыня. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Славянская Мифология. Словарь-справочник|ответственный=Сост. Л. М. Вагурина|место=М.|издательство=Линор & Совершенство|год=1998|страниц=318|ссылка=|ref=Вагурина}} * [http://endic.ru/history/Vernigora-8585.html Вернигора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724192529/http://endic.ru/history/Vernigora-8585.html |date=2019-07-24 }} // Исторический словарь * [http://drevnerus.ru/verni-voda-i-verni-gora/ Верни-Вода и Верни-Гора] // Древнерусский словарик. Славянская мифология * [http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-196-9.htm Дубыня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250528231040/http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-196-9.htm |date=2025-05-28 }} // Российский гуманитарный энциклопедический словарь * [https://web.archive.org/web/20250426063543/http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-211-2.htm#zag-7254 Усыня] // Российский гуманитарный энциклопедический словарь == Һылтанмалар == ** [http://pregnancy.org.ua/cstory-lichshie-ivan-bogatihr.html Иван-Богатырь. Русская народная сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103549/https://pregnancy.org.ua/cstory-lichshie-ivan-bogatihr.html |date=2023-03-17 }} ** [http://hobbitaniya.ru/afanasyev/afanasyev84.php Медведко, Усыня, Горыня и Дубыня богатыри. Русская народная сказка в обработке А. Н. Афанасьева (2 варианта)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103538/http://hobbitaniya.ru/afanasyev/afanasyev84.php |date=2023-03-17 }} ** [http://playground.ctp-design.net/fairytales/pokati-goroshek.html Покатигорошек. Русская народная сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103542/https://playground.ctp-design.net/fairytales/pokati-goroshek.html |date=2023-03-17 }} ** [https://web.archive.org/web/20230317103542/https://www.maminpapin.ru/russkie-narodnie-skazki/vedma-i-solnceva-sestra.html Ведьма и солнцева сестра. Русская народная сказка] ** [https://derevo-kazok.org/vernidub-slovacka-kazka.html Вернидуб. Словацька казка]{{ref-uk}} [[Категория:Урыҫ былинаһы персонаждары]] [[Категория:Рус фольклоры]] [[Категория:Славян мифтары геройҙары]] cgph1ratqa25cmr8p29klf5l4h096o0 0 190508 1309137 1278444 2026-11-07T18:02:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309137 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:VKHK_1.jpg|мини|Бинаһы]] '''Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге''' ({{Lang-et|Võrumaa Kutsehariduskeskus}}, аббревиатураһы '''VKHK''') Вяймела ҡаласығында урынлашҡан уҡыу йорто (Вырумаа, Эстония), уҡыу йорто юғары, урта һөнәри белем биреү һәм белгестәрҙе алдан әҙерләү программаларын тәҡдим итә<ref>{{Cite web|url=http://www.vkhk.ee/eng/eng.html|title=Võru County Vocational Training Centre|access-date=2022-05-01|archive-date=2010-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100820024229/http://www.vkhk.ee/eng/eng.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820024229/http://www.vkhk.ee/eng/eng.html |date=2010-08-20 }}</ref>. Уҡыу йорто корпустарының майҙаны 6200 м² тәшкил итә. == Тарихы == Мәғариф үҙәгенә 1999 йылдың сентябрендә ике техникумдың ― ауыл хужалығы һәм сәнәғәт техникумының — ҡушылыуы һөҙөмтәһендә нигеҙ һалына. Выруск сәнәғәт техникумы 1925 йылда нигеҙләнә һәм ағас һәм металл эшкәртеү күнекмәләренә өйрәтеүгә махсуслаша. 1920 йылда Выруск ауыл хужалығы мәктәбе базаһында нигеҙләнгән Вяймела ауыл хужалығы техникумы ауыл хужалығы һөнәрҙәре буйынса белем бирә. 1999 йылда мәғариф үҙәгенә 410 студент ҡабул ителә. Бөгөн уларҙың һаны 900-ҙән ашыу кеше тәшкил итә<ref>Rein Sikk, [http://www.epl.ee/ Eesti Päevaleht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013220158/http://www.epl.ee/ |date=2013-10-13 }}, 16.05.2007 [http://www.epl.ee/artikkel/385986 «Väimela kool jäädvustab kõik direktorid taiestena»]</ref>. 2008 йылдың 11 ғинуарында үҙәктә яңы техник лаборатория асыла<ref>Triinu Raam, [http://www.vorumaateataja.ee/ Võrumaa Teataja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426030633/http://www.vorumaateataja.ee/ |date=2022-04-26 }}, 12.01.2008 [http://www.vorumaateataja.ee/?a=uudised&b=6972 «Väimelas avati tehnomaja-laboratooriumi juurdeehitis»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501121931/http://www.vorumaateataja.ee/?a=uudised&b=6972 |date=2022-05-01 }}</ref>. == Уҡыу-уҡытыу программалары == Мәғариф үҙәге 16 уҡыу-уҡытыу программаһын тәҡдим итә. Был программаларҙың йүнәлештәре: металл эшкәртеү, мехатроника, ағас эшкәртеү, [[мәғлүмәт технологиялары]], [[Управление туризмом|туризм менән идара итеү]] һәм [[Управление бизнесом|бизнес менән идара итеү]]. 2007 йылда Вырумаа профессиональ белем биреү үҙәге халыҡ-ара ''Arch of Europe'' наградаһына лайыҡ була . Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге халыҡ-ара «Эразмус» университет программаһына ҡушыла һәм VANKeR электрон белем биреү программаһында ҡатнаша<ref>Karl Ruuda, [http://www.vorumaateataja.ee/ Võrumaa Teataja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426030633/http://www.vorumaateataja.ee/ |date=2022-04-26 }}, 26.6.2008 [http://www.vorumaateataja.ee/?a=uudised&b=7730 «Võrumaa kutsehariduskeskus sai üliõpilaskondade liidu liikmeks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501121908/http://www.vorumaateataja.ee/?a=uudised&b=7730 |date=2022-05-01 }}</ref>. Мәғариф үҙәге 2008 йылдың июненән — Эстония студенттар союзы (EÜL) , ә 2010 йылдың февраленән Балтик академияһы ағзаһы<ref>Karl Ruuda, [http://www.vorumaateataja.ee/ Võrumaa Teataja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426030633/http://www.vorumaateataja.ee/ |date=2022-04-26 }}, 26.6.2008 [http://www.vorumaateataja.ee/?a=uudised&b=7730 «Võrumaa kutsehariduskeskus sai üliõpilaskondade liidu liikmeks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501121908/http://www.vorumaateataja.ee/?a=uudised&b=7730 |date=2022-05-01 }}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_002-teenindus.jpg|Ашхана Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_004-raamatukogu.jpg|Китапхана Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_006-metallikoda.jpg|Металды эшкәртеү буйынса оҫтахана Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_007-mehhatroonika-labor.jpg|Мехатроника лабораторияһы Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_008-puidutookoda.jpg|Ағас эшкәртеү буйынса оҫтахана Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_009-ehituslabor.jpg|Төҙөлөш лабораторияһы Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_010-kompetentsikeskus-tsenter.jpg|Компетенциялар үҙәге Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_012-opilaskodu.jpg|Талиптар өсөн бүлмәләр Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_013-teenindusklass.jpg|Хеҙмәтдәндереү класы Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_014-metallitookoda.jpg|Металды эшкәртеү буйынса оҫтахана </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090426091022/http://www.vkhk.ee/ Рәсми сайт] [[Категория:Эстонияла мәғариф]] 6dtfgem1s8xvkor101iyi6lzkxk37hy 0 190692 1309242 1237030 2026-11-08T02:44:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309242 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дәүләт мәктәбе''' ([[Урыҫ теле|рус]]. МБОУ СОШ с. Давлетово муниципального района Абзелиловский район Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Әбйәлил районы]] [[Дәүләт ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Дәүләт ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылында урынлашҡан == Тарихы == Дәүләт ауылында тәүге башланғыс мәктәп 1906 йылда асыла. Уҡытыу урыҫ телендә генә алып барыла. Ул ваҡытта уҡытыусы булып ''Герман Владимирович Әлембәков'' эшләй. Ул ваҡытта башҡорт балалары мәсеттә уҡыған, әммә оҙаҡламай мәктәптә башҡорт класы ла барлыҡҡа килә. Совет власы урынлашыу менән һәм партияның грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү буйынса указы буйынса Дәүләттә ликбездар 1926 — 27 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Тәүге уҡытыусы ''Нуретдин'' була (фамилияһы билдәһеҙ). Беренсе совет мәктәбе 1928 йылда эшләй башлай. Ул Сысоевтың шәхси йортонда урынлаша. 1930 йылда мәктәп Колмогоровтар йортона күсерелә. Өйҙөң яртыһында колхоз идараһы урынлаша, икенсе яртыһы мәктәпкә бирелә. Мәктәп бинаһы бик бәләкәй, балалар күп була, шуға күрә 1934 йылда был йорт тулыһынса мәктәпкә бирелә. 1935 йылда мәктәптә ''Усманов Мәһәҙей Усман улы'' уҡыта. 1947 йылда белем биреү учреждениеһы ете йыллыҡ мәктәп статусын ала. 1951 йылда мәктәп күл буйындағы өс бүлмәле яңы йортҡа (хәҙерге ауыл советы урыны) күсә. 1953 йылда идаралыҡ үҙенә яңы бина төҙөй, мәктәп иҫкеһенә күсә. Мәктәптә яҡын-тирәләге өс ауылдан һәм Дәүләттән балалар уҡый. Дәрестәр ике сменала алып барыла. Бер үк ваҡытта башҡорт һәм рус кластары ла була. Башланғыс кластарҙа ике генә уҡытыусы була. Һәр береһенә дүрт класс бирелгән: 1-се, 2-се, 3-сө, 4-се кластар. 1957 йылда ағас йортҡа төкәтмә һәм мәктәпкә ун класс бүлмәһе булған ике ҡатлы шлакоблоктан бина төҙөлә башлай. 1960 йылда мәктәп һигеҙ йыллыҡ статусын ала. 1980 йылдың сентябрендә яңы мәктәп асылды, ә бер йыл элек мәктәп урта мәктәп тип үҙгәртелә. [[Ҡушый (ауыл)|Ҡушый]], [[Яңауыл (Әбйәлил районы)|Яңауыл]], [[Селивановка (Әбйәлил районы)|Селивановка]] ауылдары уҡыусыларын мәктәп автобусы дәрескә йөрөтә. Әлеге ваҡытта мәктәптең 3 филиалы бар, унда 34 уҡыусы белем ала<ref>[https://abroo11.1c-umi.ru/o_shkole/ История школы]</ref>. == Етәкселәре == {{колонки|2}} * Хәсәнов Мортаза Хәсән улы (1947) * Хәмәҙиев Хисам Хәмәҙи улы (1951) * Сәғитов Миҙхәт Закир улы (1956) * Мәжитов Мотаһар Басир улы (1957) * Әхтәмов З. Х. * Зәйнуллин Вәлит Әхмәтшәриф улы * Мәжитова Гөлшат Сәғәҙи ҡыҙы * Бижанов Ришат Әшәриф улы (2003) * Шәрипова Йәмилә Хәмзә ҡыҙы (2007) * Сәлихов Ислам Ибраһим улы {{колонки|конец}} == Уҡытыусылары == {{колонки|2}} * Йәһүҙин Турғаҙаҡ (1947) * Носов Василий Егорович (1947) * Солтанов Шәкүр Вәлиәхмәт улы * Ғәлимов Әхмәт Мөхәмәт улы * Ғәлимова Августа Ивановна * Хәсәнов Мортаҙа Хәсән улы * Хәкимова Рәйсә Закирйән ҡыҙы * Юнысова Ғәйнисафа Батырхан ҡыҙы * Исхаҡова Әнүзә Сәләх ҡыҙы * Иванова Татьяна Васильевна * Сәғәҙәтоа Сәлимйән * Ибәтуллина Зәкиә Закир ҡыҙы * Хәлисов Ришат Әбүзәр улы * Шәрәфетдинова Зифа Ниғмәт ҡыҙы * Хисаметдинов Дамир Сәләх улы * Гаррапов Зөлфир Фәттәх улы * Зәйнуллин Тимерйән Зәйнулла улы * Зәйнуллина Мөниә Мөҙәрис ҡыҙы * Әхтәмов Зиннәт Һибә улы * Тарасова Татьяна Вадимировна * Желнина Анна Ивановна * Мәжитова Г. С. * Отряхина Л. А. * Бижанова Д. З. * Ғәйнетдинова Лилиә Мотаһар ҡыҙы * Хисмәтулина Зөлфиә Хәмит ҡыҙы * А. И. Тумаев * Т. З. Зәйнуллин * Ғәлиәкбәрова Рәзилә Зөбәйер ҡыҙы — директорҙың уҡытыу-тәрбиә өлөшө буйынса урынбаҫары * Аслаева Раушания Иштимер ҡыҙы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы * Сабитова Клара Ишмөхәмәт ҡыҙы — башҡорт теле уҡытыусыһы * Сәлихова Зөлфирә Ишбулат ҡыҙы — технология уҡытыусыһы * Суфиянова Гүзәл Марат ҡыҙы — математика уҡытыусыһы * Хисмәтуллина Зөлфиә Хәмит ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Шәрипова Йәмилә Хәмзә ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Шөғөров Зөфәр Зөлфәр улы — физик культура уҡытыусыһы * Шөғөрова Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы — математика уҡытыусыһы {{колонки|конец}} == Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары == == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == == Мәктәп тураһында матбуғатта == * == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты [https://web.archive.org/web/20240526213708/https://abroo11.02edu.ru/] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әбйәлил районы мәктәптәре]] [[Категория:Алфавит буйынса мәктәптәр]] dks62egvsvde6gfv0qtj22fovrk9x95 0 190807 1309328 1237089 2026-11-08T10:53:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309328 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп''' ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение «Средняя общеобразовательная школа им. Н. Р. Ирикова с. Зилаир» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йылайыр районы]] [[Йылайыр]] ауылы ауылы, Ленин урамы, 87 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто == Тарихы == Йылайыр урта дөйөм белем биреү мәктәбенең тарихы 1928 йылдың 1 сентябренән башлана. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында мәктәп үҙ эшмәкәрлеген туҡтатмай, 29 уҡытыусы [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла<ref name="История школы">[https://zih4.02edu.ru/about/history/ История школы]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Етәкселәре == {{колонки|2}} * Симонов * Домбровский * Домбровская * Г. П. Калюжная * А. Н. Аранскина * Н. П. Стрижкова * В. В. Попков (1945) — Попков-Годуленколарҙың педагогик династияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе * Передельский Александр Павлович (1946—1956) * Санников Вадим Павлович (1957—1960) * Филиппов Фёдор Иванович (1960—1979) * Соболев Пётр Константинович (1979—1982) * Годуленко Валентина Александровна (1982—1986) * Федосеенко Надежда Михайловна (1986—1989) * Ерёмкин Виктор Степанович (1989—1993) * Сухов Константин Борисович (1993—2016) * Щипакин Алексей Анатольевич (2016 —)<ref name="История школы">[https://zih4.02edu.ru/about/history/ История школы] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{колонки|конец}} == Уҡытыусылары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{колонки|2}} * А. А. Миногина — РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Ф. И. Филиппов — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы * В. И. Воробьев — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Н. П. Савиных — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Б. А. Якунин — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Л. А. Варганова — БАССР-ҙың һәм Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Л. К. Еремкина — БАССР-ҙың һәм Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Л. В. Попопа — БАССР-ҙың һәм Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы * К. Б. Сухов — БАССР-ҙың һәм Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы * А. А. Сухов — БАССР-ҙың һәм Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы * А. М. Сухова — БАССР-ҙың һәм Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы * Е. И. Бурзянцева — «Почет билдәһе» ордены * М. В. Швецова - «Почет билдәһе» ордены<ref name="История школы"/>. * Позднякова Надежда Николаевна — директорҙың уҡыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары, тарих уҡытыусыһы, Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы * Колбинцева Екатерина Анатольевна — фәнни-методик эштәр буйынса директор урынбаҫары, уҡытыусы * Каплина Алла Александровна — педагог-ойоштороусы * Пряхина Надежда Александровна — педагог-ойоштороусы. * Ажибаева Әлфиә Фәрит ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы * Альбаум Лариса Ивановна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Валявина Надежда Михайловна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Рыкова Надежда Александровна — башланғыс кластар уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы хеҙмәткәре * Тимофеева Елена Валентиновна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Хачина Оксана Юрьевна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Цыганова Елена Александровна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Сипакина Татьяна Владимировна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Шаткова Ирина Анатольевна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Родионова Ольга Георгиевна — тәрбиәсе * Родионова Валентина Васильевна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Лушникова Татьяна Васильевна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Серкова Анна Викторовна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Джабарова Татьяна Валерьяновна — башланғыс кластар уҡытыусыһы * Бахарева Елена Анатольевна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Буркова Анна Владимировна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Вилкова Елена Александровна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Исаева Ирина Владимировна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Абубакирова Светлана Ураловна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Михайлова Лидия Евгеньевна — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Варганов Сергей Владимирович — тарих уҡытыусыһы * Шәрипова Марина Михайловна — биология, география уҡытыусыһы * Горшенина Наталья Александровна - химия уҡытыусыһы * Глазырин Алексей Романович - биология уҡытыусыһы * Евсеева Елена Вячеславовна - тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы * Чигров Максим Николаевич - география уҡытыусыһы * Кулакова Ольга Гелиевна - математика уҡытыусыһы * Тарасова Наталья Владимировна - математика, физика уҡытыусыһы * Харитонова Марина Сергеевна - математика уҡытыусыһы * Вәлиева Елена Васильевна - математика, физика уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почетлы тәрбиә һәм мәғариф хеҙмәткәре (2021) * Парфёнова Наталья Игоревна - математика уҡытыусыһы * Әхмәтова Вилена Ринат ҡыҙы - информатика уҡытыусыһы * Әмәкәсова Хөснә Шәһит ҡыҙы - уҡытыусы-методист * Селявсинова Лена Рәйес ҡыҙы - инглиз теле уҡытыусыһы * Миногина Ирина Александровна - инглиз теле уҡытыусыһы * Рәмова Зилә Рәйес ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы * Тимерғәлина Илгизә Фәнис ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы, Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы (2002); Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2017) * Солтанова Гөлсәсәк Әсҡәт ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы * Толобаева Әлфиә Мәрүән ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2021) * Мәмбәтова Рәмилә Зөфәр ҡыҙы — башҡорт теле уҡытыусыһы * Аҡҡужина Гүзәл Мөхәмәтшәриф ҡыҙы - башҡорт теле уҡытыусыһы * Пряхин Юрий Александрович - физкультура уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы * Семенова Марина Геннадьевна - физкультура уҡытыусыһы * Танаев Александр Михайлович - тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы * Өмөтбаева Рәмилә Яңыбай ҡыҙы - технология уҡытыусыһы * Шаранов Геннадий Александрович - хеҙмәт буйынса инструктор уҡытыусыһы * Пряхин Алексей Александрович - музыка уҡытыусыһы, мәғариф алдынғыһы 2019 * Каплина Марина Сергеевна - физик культура уҡытыусыһы * Тусалина Гөлназ Кияметдин ҡыҙы - социаль педагог * Ураҡова Гөлдәр Урал ҡыҙы - педагог-психолог * Ионова Наталья Ивановна - педагог-китапханасы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы<ref>[https://zih4.02edu.ru/sveden/employees/ Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]</ref> {{колонки|конец}} }} == Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр == * [[Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы|Х. С. Ғүмәров]] — профессор, техник фәндәр докторы * [[Бурзянцев Александр Данилович|А. Д. Бурзянцев]] — РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы * Т. И. Ленникова — РСФСР-ҙың халыҡ артисы * Л. В. Бусалаев — яҙыусы * В. М. Кириллов — Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы * [[Кувшинов Леонид Михайлович|Л. М. Кувшинов]] — Советтар Союзы Геройы * [[Маслов Василий Иванович|В. И. Маслов]] — Советтар Союзы Геройы * Е. А. Павлов — Советтар Союзы Геройы * П. А. Севастьянов — рәссам * [[Валявин Геннадий Георгиевич|Г. Г. Валявин]] — техник фәндәр докторы == Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары == * == Мәктәптең ҡаҙаныштары == == Мәктәп тураһында матбуғатта == * == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * == Сығанаҡтар == * Мәктәп сайты [https://zih4.02edu.ru Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение «Средняя общеобразовательная школа им. Н. Р. Ирикова с. Зилаир» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402044144/https://zih4.02edu.ru/ |date=2022-04-02 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йылайыр районы мәктәптәре]] dlcwiea0mft4bwbrhlgn4467dmljvko 0 191715 1309241 1284547 2026-11-08T02:43:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309241 wikitext text/x-wiki [[Файл:Гимн Республики Башкортостан.ogg|мини|Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны]] '''Дәүләт гимны''' (шулай уҡ '''милли гимн''', '''милли йыр''') — ил [[Хөкүмәт|хөкүмәте]] тарафынан рәсми милли йыр булараҡ дәүләт символдарының береһе тип танылған тантаналы патриотик музыкаль композиция. Милли йырҙарҙың күпселеге марш йәки [[гимн]] стилендә яҙылған, ғорурлыҡ һәм ил тарихына ихтирам уята, үҙ халҡының традицияларын һәм көрәшен сағылдыра. == Тарих == [[Файл:Handschrift_Brussel_p-37-38.jpg|мини| «Вильхельмустың» 1617 йылдағы ҡулъяҙмала һаҡланған тәүге варианты (Брюссель, Король китапханаһы,, MS 15662, Fol. 37V-38R)<ref> M. de Bruin, «Het Wilhelmus tijdens de Republiek», in: L.P. Grijp (ed.), ''Nationale hymnen. Het Wilhelmus en zijn buren. Volkskundig bulletin 24'' (1998), p. 16-42, 199—200; esp. p. 28 n. 65.{{ref-nl}}</ref> ]] Иң боронғо милли гимн тип [[Япония|япон]] гимны «Кимигаё» һанала. Уның тексы Хэйан осорондағы шиғырҙар йыйынтығынан алынған (794—1185), әммә уның өсөн музыка яҡынса 1880 йылда яҙылған. Милли гимндар Европала [[XIX быуат|XIX быуатта]], милли-дәүләттәр барлыҡҡа килеү менән барлыҡҡа килә, әммә ҡайһы бер гимндар күпкә иртәрәк барлыҡҡа килә. Иң боронғо дәүләт гимны — Нидерланд гимны, уны «Вильгельм» тип атайҙар. Иң билдәле дәүләт гимндарының береһе, [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның]] дәүләт гимны ''«Хоҙай, королеваны һаҡла»'' беренсе тапҡыр 1619 йылда ''«Хоҙай, королде һаҡла»'' исеме аҫтында башҡарыла. Уны йәмәғәт һәм тантаналы сараларҙа, шулай уҡ монарх ҡатнашлығында башҡаралар. Был гимн рәсми рәүештә Бөйөк Британияның дәүләт гимны тип иғлан ителмәй, әммә ул йола һәм даими ҡулланыу арҡаһында шулай булып китә. == Телдәр == Дәүләт гимны йыш ҡына илдең милли йәки киң таралған телендә башҡарыла. Берҙән ашыу милли телле дәүләттәрҙең үҙ гимнының бер нисә версияһы булыуы мөмкин, мәҫәлән: * ''«Швейцария мәҙхиәһе»'', [[Швейцария|Швейцария конфедерацияһының]] дәүләт гимны, илдең дүрт рәсми теленең һәр береһендә дүрт тексты бар ([[Француз теле|француз]], [[Немец теле|немец]], [[Итальян теле|итальян]] һәм романш теле) == Башҡарыу == [[Файл:Atatürk_schoolroom_wall.jpg|мини|Төрөк мәктәптәрендә «İstiklâl Marşı» тигән плакаттар эленә]] Дәүләт гимндары төрлө осраҡтарҙа башҡарыла. Гимндың башҡарылыуы ғәҙәттә билдәле бер ритуал менән оҙатыла. Ғәҙәттә был хәрби хөрмәт, баҫып тороу, баш кейемдәрен алыу һ.б. Сит ил дәүләт эшмәкәрҙәре килгән саҡта уларҙың иленең гимнын башҡарыу дипломатик протокол менән билдәләнә. Дәүләт гимндары милли байрамдарҙа һәм фестивалдәрҙә, шулай уҡ спорт саралары ваҡытында башҡарыла. Ҡайһы бер илдәрҙә дәүләт гимны уҡыусылар мәктәп дәрестәре башланыр алдынан көн һайын башҡара. Бындай ритуал, мәҫәлән, Танзания мәктәптәрендә ҡабул ителә.<ref name="aa">{{Cite web|url=http://allafrica.com/stories/201306170026.html|title=Tanzania: Dons Fault Court Over Suspension of Students (Page 1 of 2)|author=17 June 2013|date=2013-06-17|publisher=allAfrica.com|accessdate=2014-06-19|archive-date=2013-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126113723/http://allafrica.com/stories/201306170026.html|deadlink=no}}</ref> Күп кенә радио- һәм телевизион станциялар дәүләт гимнын иртән, тапшырыуҙар башланғандан һуң, һәм кис, тапшырыу тамамланғандан һуң башҡара<ref>{{Cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/0/c107b76c-43d7-11dd-842e-0000779fd2ac.html#axzz1yuMVoexp|title=Identity: Nationalism confronts a desire to be different|website=Financial Times|accessdate=2015-03-20|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142745/http://www.ft.com/cms/s/0/c107b76c-43d7-11dd-842e-0000779fd2ac.html#axzz1yuMVoexp|deadlink=no}}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == «'''Marcha Real'''» — [[Испания|Испанияның]] дәүләт гимны. Донъялағы дүрт дәүләт гимнының береһе — Босния һәм Герцеговина, Сан-Марино һәм Косово гимндары менән бер рәттән — рәсми һүҙҙәре юҡ. Элек һүҙҙәре булһа ла, улар хәҙер бөтөнләй ҡулланылмай.<ref>{{cite web|url=http://nationalanthems.me/spain-marcha-real/|title=Spain – Marcha Real|publisher=NationalAnthems.me|access-date=2011-11-23}}</ref> == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120424213330/http://www.nationalanthems.me/ nationalanthems.me/] - донъяның һәр иленең милли гимндары (аудио, текстар, мәғлүмәт) * [http://www.lengua.com/hymnen.htm Донъя дәүләттәренең дәүләт гимндары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409224228/http://www.lengua.com/hymnen.htm |date=2008-04-09 }} (mp3-файлдар) * [http://www.nationalanthems.info/ nationalanthems.info/] - милли гимндарҙың текстары һәм тарихы * https://web.archive.org/web/20220124173149/https://www.national-symbol.com/ (mp3-файлдар) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Гимндар]] [[Категория:Милли символдар]] p8gp6apy8wtkhdw4lxbaahkt3ehom8j 0 192538 1309260 1286450 2026-11-08T05:22:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309260 wikitext text/x-wiki {{ФИО}} {{Персона |ширина = |описание изображения = В. Г. Жданов айыҡ тормош һәм алкоголдең зыяны тураһында лекция уҡый. Новосибирск, 2 февраль 2012 йыл |имя при рождении = |род деятельности = йәмәғәт эшмәкәре |подданство = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = Елена һәм Наталья |награды и премии = |сайт = }} '''Владимир Георгиевич Жданов''' (1949 йылдың 25 майында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[Алтай крайы]],Топчиха районы, Белово ауылында тыуған) — рәсәй йәмәғәт эшмәкәре, «Союз борьбы за народную трезвость» рәйесе<ref name="Pravlenie">{{Cite web|url=http://www.sbnt.ru/pravlenie/|title=Правление СБНТ|access-date=2009-04-14|archive-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331215255/http://www.sbnt.ru/pravlenie/|deadlink=no}}</ref>, алкоголь, тәмәке ҡулланыуҙан ҡотолоу һәм күреү һәләтен тергеҙеү псевдофән ысулдарын популярлаштырыусы. Биология һәм медицина белеме юҡ. «Дөйөм эш» проекты авторҙарының береһе. == Биографияһы == Хәрби табип ғаиләһендә тыуған. 1966 йылдаНовосибирск Академҡаласығындағы физика-математика мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1966—1967 йылдарҙа Төркмән ССР-ы [[Мары]] ҡалаһында кирбес заводының киптереү мейесе кочегары булып эшләй. 1967—1972 йылдарҙа [[Новосибирск дәүләт университеты|Новосибирск дәүләт университетының]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ngu71.com/index.html|title=ФИЗФАК НГУ 1966—1971|access-date=2010-07-20|archive-date=2011-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110208103434/http://ngu71.com/index.html|deadlink=no}}</ref> физика факультетында уҡый. 1972—1984 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһының Себер бүлексәһе автоматика һәм электрометрия институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1980 йылда «Оптика» һөнәре буйынса физика-математика фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала<ref name="soratnik158">{{Cite web|author=Жданов В. Г.|datepublished=апрель 2009|url=http://video.sbnt.ru/vl/Newspapers/Soratnik/Soratnik_158.pdf|title=Ответ Дворкиным|format=pdf|publisher=Газета «Соратник» №4 (158) стр. 2|accessdate=2010-02-15|lang=|description=ответ Жданова на статью Дворкина «Оккультно-сектантский характер антиалкогольного учения В. Г. Жданова»|archiveurl=https://www.webcitation.org/667UorlGK?url=http://video.sbnt.ru/vl/Newspapers/Soratnik/Soratnik_158.pdf|archivedate=2012-03-12}}</ref>. Диссертация темаһы: «Фотоиндуцированная анизотропия в плёнках халькогенидных, стеклообразных полупроводников»<ref>Жданов, Владимир Георгиевич. Фотоиндуцированная анизотропия в плёнках халькогенидных стеклообразных полупроводников: дисс. … канд. физ.-мат. наук : 01.04.05. — Новосибирск, 1979. — 127 с.</ref>. 1984—1988 йылдарҙа эшләй Новосибирск дәүләт педагогия институтында<ref name="kinoru.ru">[http://www.kinoru.ru/product/est-povod-v-gostjah-vladimir-georgievich-zhdanov-kanal-utv-g-perm-2008-g-teleperedacha-tvrip/{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }}<nowiki> Есть повод. В гостях Владимир Георгиевич Жданов. Канал UTV (г. Пермь) [2008 г., Телепередача, TVRip]</nowiki>{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> дөйөм физика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. 1983 йылда, докладты өйрәнгәндән һуң [[Углов Фёдор Григорьевич|Ф. Г. Угловтың]] «О медицинских и социальных последствиях употребления алкоголя в СССР» тип аталған докладын өйрәнгәндән һуң, был доклад менән мөмкин тиклем күберәк кешене таныштырырға ҡарар итә<ref name="soratnik158">{{Cite web|author=Жданов В. Г.|description=апрель 2009|url=http://video.sbnt.ru/vl/Newspapers/Soratnik/Soratnik_158.pdf|title=Ответ Дворкиным|authorlink=pdf|access-date=2010-02-15|pages=ответ Жданова на статью Дворкина «Оккультно-сектантский характер антиалкогольного учения В. Г. Жданова»|archive-url=https://www.webcitation.org/667UorlGK?url=http://video.sbnt.ru/vl/Newspapers/Soratnik/Soratnik_158.pdf|archive-date=2012-03-12}}</ref>. Шул уҡ йылда СССР-ҙа рәсми булмаған айыҡлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһенә әйләнә. «Международная академия трезвости» йәмәғәт ойошмаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була<ref name="founders_akadem_trezvosti">{{Cite web|url=http://intacso.ru/?section=7|title=Учредители Международной академии трезвости|access-date=2009-04-14|archive-date=2017-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821085948/http://intacso.ru/?section=7|deadlink=no}}</ref>. 1988 йылда «Халыҡ айыҡлығы өсөн көрәш Союзы» йәмәғәт ойошмаһының инициаторы һәм ойоштороусыларҙың береһе була<ref name="kinoru.ru"/>. 1988—2008 йылдарҙа — Союз рәйесе урынбаҫары (рәйесе — академик Ф. Г. Углов). Һуңынан В. Г. Жданов Союз рәйесе була<ref name="kinoru.ru" />. 1994 йылда, Бейтс ысулын ҡулланып, В. Г. Жданов, үҙе әйтеүенсә, үтәғарашлыҡтан (алыҫтан яҡшы күреү) ҡотола, үҙенең яҡындан күреү һәләтен тергеҙә. Шул уҡ йылдан алып Г. А. Шичко методикаһы менән тулыландырылған был ысулды өйрәнеү, камиллаштырыу һәм таратыу менән шөғөлләнә башлай. СССР-ҙың төрлө ҡалаларында күреү һәләтен тергеҙеү тураһында лекциялар уҡыған. "Бейтс-Шичко ысулы"н аҙыҡ өҫтәмәләрен файҙаланыу менән тулыландырып, күреү һәләтен тергеҙеү курстарын ойошторған. 1997 йылда Новосибирск дәүләт педагогия университетының психология факультетын «Практическая психология» һөнәре буынса тамамлай<ref name="kinoru.ru"/>. 2000 йылда В. Г. Жданов Мәскәүҙә күреү һәләтен тергеҙеү темаһына тәүге тапҡыр сығыш яһай. Лекцияларын «Ашхабад» кинотеатрында уҡый. Меңдән ашыу тыңлаусы килә. 2000 йылдан Новосибирскиҙа «Себер гуманитар-экология институты» дәүләт ҡарамағында булмаған белем биреү учреждениеһында профессор һәм ғәмәли психология һәм психоанализ кафедраһы мөдире вазифаһын биләй<ref name="soratnik158"/>. Был учреждениела эште туҡтатыуҙың аныҡ датаһын В. Г. Жданов әйтмәһә лә, былай тип яҙа: «2005 йылда СибГЭИ ректоры һәләк булды, яңы ректор институтты һаҡлап ҡала алманы, һәм ул ябылды». Жданов шулай уҡ 2007 йылдан алып Новосибирскиҙа түгел, ә Мәскәүҙә йәшәй башлауын күрһәтә. А. Л. Дворкин тикшеренеүҙәренә ярашлы, 2007 йылда был адрес буйынса бер ниндәй ҙә институт булмаған<ref name="dvorkin" />. «Себер гуманитар-экологик институты» учреждениеһы статусы асыҡ килеш ҡала. Учреждение 1997—2011 йылдарҙа эшләгән (суд ҡарары нигеҙендә тарҡатылған)<ref>* [http://shop.telspr.ru/learn36.html Образование, Сибирский ФО — том 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113133728/http://shop.telspr.ru/learn36.html |date=2013-11-13 }} * «НЕГОСУДАРСТВЕННОЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ „СИБИРСКИЙ ГУМАНИТАРНО-ЭКОЛОГИЧЕСКИЙ ИНСТИТУТ“ присвоен ИНН 5405179073, КПП 540501001, ОГРН 1035401912930, ОКПО 48282232» — [https://sbis.ru/contragents/5405179073/540501001 СГЭИ, НКО] // [[ЕГРЮЛ]]</ref> 2002—2011 йылдарҙа «Здравствуй, человек!» тип аталған гәзитен баҫтырған (№ ПИ 12-1017)<ref>[https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=307008 Здравствуй, человек!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705182314/https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=307008 |date=2023-07-05 }} // [[Роскомнадзор|Федеральная служба по надзору в сфере связи, информационных технологий и массовых коммуникаций]]</ref><ref>[http://reestrsmi.info/31281.html Газета Здравствуй, человек!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409055927/http://reestrsmi.info/31281.html |date=2012-04-09 }}</ref><ref>[http://www.nica.ru/dictionary/lic_reestr/index.php Поиск в реестре лицензий Национального аккредитационного агентства в сфере образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519085008/http://www.nica.ru/dictionary/lic_reestr/index.php |date=2011-05-19 }}</ref>. 2007 йылдан Мәскәүҙә йәшәй, «Славян фәндәр, мәғариф, сәнғәт һәм мәҙәниәт академияһы» Славян халыҡтарының хеҙмәттәшлеген координациялауға булышлыҡ итеү төбәк йәмәғәт ойошмаһында ғәмәли психология кафедраһын етәкләй<ref name="kinoru.ru"/>. Өйләнгән. Ике ҡыҙы һәм ике ейәнсәре бар<ref name="kinoru.ru"/><ref>[http://www.nornik-study.ru/about/news/2008/vstretcha_s_v_g_zhdanovym.html Встреча с В. Г. Ждановым (Корпоративный университет «Норильский Никель»)]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>Передача «Общее дело». Выпуск от 28 февраля 2009] // [[Первый канал (Россия)|Первый канал]].</ref>. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Киң мәғлүмәт сараларында һәм шәхсән В. Г. Жданов үҙен Халыҡ-ара психоаналитиктар ассоциацияһы (МАП) президенты тип таныта. Был Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән, рәсми булмаған һәм ғилми булмаған ойошма<ref name="FANO">{{Cite web |url=http://government.ru/media/files/41d4b2ee4aa4fdc62ccb.pdf |title=Перечень организаций ФАНО |access-date=2014-08-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194921/http://government.ru/media/files/41d4b2ee4aa4fdc62ccb.pdf |deadlink=no }}</ref>, һәм уның бөтә донъяға билдәле [[Зигмунд Фрейд]] нигеҙ һалған Халыҡ-ара психоаналитик ассоциацияға (МПА) ҡағылышы юҡ, һәм тар мәсьәләләр даирәһенә (тәмәке тартыу һәм алкоголгә бәйлелектән азат итеү һәм күреү һәләтен төҙәтеү) ҡараған темаларға мөрәжәғәт итә. Жданов, үҙе әйткәнсә, ул һәм уның көрәштәштәре совет психофизиологы. Г. А. Шичко һәм хирург Ф. Г. Угловтың эштәренә таяна. Шулай уҡ, аудитория алдында лекциялар һөйләп, ул «Халыҡ-ара славян академияһы» йәмәғәт ойошмаһы профессоры, «Халыҡ-ара айыҡлыҡ академияһы» йәмәғәт ойошмаһы вице-президенты<ref>{{Cite web |url=http://intacso.ru/?section=5 |title=Состав президиума |access-date=2009-04-14 |archive-date=2009-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090622213505/http://intacso.ru/?section=5 |deadlink=no }}</ref> һәм «Айыҡ Рәсәй» дөйөм Рәсәй хәрәкәте рәйестәше булыуын күрһәтә. Был осраҡта профессор титулы йәмәғәт ойошмаһында эске вазифа булып тора һәм уның профессор йәки юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы тигән ғилми исемгә мөнәсәбәте юҡ. Жданов Рәсәйҙең «Айыҡ Рәсәй»<ref>{{Cite web |url=http://rodtr.ru/ |title=Трезвая Россия. Российское общественное движение |accessdate=2011-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815062010/http://rodtr.ru/ |archivedate=2011-08-15 |deadlink=yes }}</ref>, «Айыҡ Башҡортостан»<ref>{{Cite web |url=http://www.trezvo-rb.ru/ |title=Трезвый Башкортостан |accessdate=2011-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171002165651/http://www.trezvo-rb.ru/ |archivedate=2017-10-02 |deadlink=yes }}</ref> һәм «Айыҡ Себер» йәмәғәт хәрәкәте кеүек төрлө айыҡлыҡ ойошмалары менән хеҙмәттәшлек итә<ref>{{Cite web |url=http://www.sobersiberia.ru/ |title=Трезвая Сибирь |access-date=2011-09-20 |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006190522/http://www.sobersiberia.ru/ |deadlink=no }}</ref>. == Ждановтың лекциялары == === Жданов лекцияларының тематикаһы === Жданов айыҡлыҡ идеяһы яҡлыларға ҡарай һәм үҙ сығыштарында Ф. Г. Углов<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kt5ZeBQiRE4 Жданов о Ф. Г. Углове (видео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230705182313/https://www.youtube.com/watch?v=kt5ZeBQiRE4 |date=2023-07-05 }}</ref>, Г. А. Шичко һәм башҡа айыҡлыҡ пропагандасыларының теорияһына таяна (мәҫәлән, медицина фәндәре докторы К. Г. Башариндың киң практикаһына)<ref>{{Cite web |url=http://itnoe.sitc.ru/list4b.shtml |title=Всероссийская научная конференция «Информационные технологии в науке, образовании и экономике<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402093409/http://itnoe.sitc.ru/list4b.shtml |archivedate=2015-04-02 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://mail.fesmu.ru/DMJ/Ogl.shtml Официальный сайт Дальневосточного государственного медицинского университета<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><!-- ссылки о Башарине, его научной деятельности и практике -->. Жданов артабан Г. А. Шичконың түбәндәге эштәренә таяна: Шичко ысулы менән зарарлы ғәҙәттәрҙән ҡотолоу методикаһы һәм Шичко һүҙлеге. Жданов лекцияларының һәм сығыштарының төп темалары: * Айныу, алкоголде «уртаса доза эсеү»ҙән, тәмәке тартыуҙан һәм наркотиктар сифатына эйә башҡа матдәләр ҡабул итеүҙән комплекслы ҡотолоу (төп сығыштары); * күреү һәләтен тергеҙеү; * экстрасенсорика; * әсе ҡамырҙан бешерелгән икмәктең зыяны * һалҡын һыу менән сынығыу; * бал; * дауалау асығыуы; * күләгәәге хөкүмәт. 1985 йылда В. Г. Ждановты Г. А. Шичко тәнҡитләгән<ref name="www.spast.ru">Г. А. Шичко [http://www.spast.ru/shga/antiabsurd.htm Против абсурдизма в антиалкогольной пропаганде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100518121427/http://www.spast.ru/shga/antiabsurd.htm |date=2010-05-18 }}, 5.08.1985 года</ref>. Ждановтың айыҡлыҡҡа ҡағылышлы фекерҙәше булараҡ, Шичко уны яҡшы оратор булараҡ ыңғай билдәләй һәм уның ҡайһы бер тезистары менән килешә. Мәҫәлән, Шичко фекеренсә, Жданов «Ирония судьбы, или С лёгким паром!» һәм «Семнадцать мгновений весны» («Яҙмыш шаярыуы, йәки еңел пар менән» һәм «Яҙҙың ун ете мәле») фильмдарында сюжеттарҙың алкоголгә ылыҡтырырҙай яғын тәнҡитләй. Әммә Г. А. Шичко Ждановтың ул ваҡытта ярамаған пропаганда алымдарын ҡабул итмәй: {{начало цитаты}} Жданов лекцияһының магнитофонограммаһы һәм тексы менән таныштым. Кәйефем бик ныҡ төштө, унда яңылышлыҡ күп. Беҙҙең көсөбөҙ хәҡиҡәттә, тик уның менән генә илдә айыҡлыҡты раҫлаясаҡбыҙ, ике йөҙлөләнергә, яңылышлыҡҡа юл ҡуйырға, архиһул дошмансыл хәрәкәт яһауға хоҡуғыбыҙ юҡ. Быларҙың барыһы ла беҙҙе көсһөҙләндерә һәм тыңлаусыларҙың кешелектең иң ҙур ҡаҙанышы булған аңын зәғифләй — шуныһы айырыуса мөһим. Кешеләрҙең иң ҙур хоҡуғы — дөрөҫлөктө ҡабул итеү һәм ялғандан яҡланыу хоҡуғы. Иң ауыр граждан енәйәте — шул хоҡуҡҡа ҡул һуҙыу. {{конец цитаты}} === Айыҡлыҡ — Жданов эшмәкәрлегенең үҙәк идеяһы === Халыҡ айыҡлығы өсөн көрәш союзында ҡатнашыусы, медицина фәндәре докторы патологоанатом К. Г. Башарин әйтеүенсә, Жданов эшмәкәрлегендә үҙәк урынды айыҡлыҡ идеяһы биләй, шул уҡ ваҡытта Г. А. Шичко күҙлегенән Жданов аҫҡы аң кимәлендә, йәғни алкоголь, тәмәке һәм башҡа наркотиктарға бәйле азатлыҡ һәм башҡа төрлө наркотик матдәләрҙе тейешле кимәлдә ҡулланыуҙан ғибәрәт. Шуға күрә Жданов эшмәкәрлеген һүрәтләүҙә айыҡлыҡ теорияһы һәм уны тәнҡитләү менән ошо теорияны берләштереү төп урынды биләй. Ждановтың был позицияһы ҡайһы берҙә «нигеҙһеҙ» тип тәнҡитләнә, шуға күрә үҙенең «Айыҡлыҡты фәнни яҡтан нигеҙләү. Көнбайыш коллегаларының тәжрибәһе» мәҡәләһендә Башарин бер нисә ҙур көнбайыш тикшеренеүҙәрен анализлай, Жданов пропагандалаған айыҡлыҡ идеяһы улар менән яраша һәм, Ждановтың фекере ғилми тикшеренеүҙәр менән килешелә, тигән һығымтаға килә<ref name="basharin">{{Cite web |url=http://www.video.sbnt.ru/vl/Newspapers/Podsporie/Podsporie_111.pdf |title=«Научное обоснование трезвости. Опыт западных коллег» |access-date=2010-10-08 |archive-date=2018-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508153317/http://www.video.sbnt.ru/vl/Newspapers/Podsporie/Podsporie_111.pdf |deadlink=no }}</ref>. === «Дөйөм эш» проекты === 2009 йылда Беренсе каналда айыҡлыҡ тураһында «Дөйөм эш» телетапшырыуҙар циклы күрһәтелде. Проекттың маҡсаты — Рәсәйҙә алкоголь проблемаһы менән бәйле киҫкен мәсьәләне хәл итеүгә йүнәлтелгән саралар әҙерләү. Проекттың авторҙары — Архимандрит Тихон (Шевкунов) һәм В. Г. Жданов. === Күреү һәләтен тергеҙеү курстары === {{См. также|Метод Бейтса}} Жданов Г. А. Шичко методикаһы («Бейтс-Шичко ысулы») менән тулыландырылған Бейтс ысулы нигеҙендә күреү һәләтен тергеҙеү курстарын үткәрә. Курстарҙа методологик материалдар һәм аҙыҡ өҫтәмәләре һатыла, уларҙы күреүҙе тиҙләтеү өсөн ярҙам сифатында Жданов тәҡдим итә, ләкин уларҙы ҡабул итеү мотлаҡ түгел<ref name="kursy_zreniya_platnyе">{{Cite web |url=http://www.video-zhdanov.ru/professor-zhdanov-vosstanovlenie-zreniya.html |title=«Лекция профессора Жданова Восстановление зрения», 20-часовой курс. |accessdate=2010-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222200039/http://www.video-zhdanov.ru/professor-zhdanov-vosstanovlenie-zreniya.html |archivedate=2010-12-22 |deadlink=yes }}</ref><ref name="kursy_zreniya_besplatnyе">{{Cite web |url=http://nnm-club.ru/forum/viewtopic.php?t=189252 |title=Восстановление зрения. Жданов В. Г. Полный курс 15 часов. |access-date=2010-12-11 |archive-date=2011-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808164341/http://nnm-club.ru/forum/viewtopic.php?t=189252 |deadlink=no }}</ref>. === Жданов лекцияларының башҡа темалары === Үҙенең лекцияларында Жданов<ref>{{YouTube|2U5tuwdjgw4|Жданов — Алкоголь, табак и рок-музыка}}</ref>, һүгенеү һүҙҙәре, алкоголь, тәмәке тартыу һәм ауыр музыка емергән, «кеше аураһын» күргән экстрасенстар барлығын һөйләй<ref>{{YouTube|HOZ-aFPh2U0|Учение Жданова об энергетическом вампиризме}}</ref>. Псевдофәнни телегония теорияһы буйынса В. Г. Жданов түбәндәге һүҙҙәр ҡуллана: «Телегония — мөһим фән. Математиканан мөһимерәк». Һәр лекцияһында тиерлек Жданов термофилле әсеткеләрҙең һәм уның нигеҙендә бешерелгән икмәктең зыяны тураһында һөйләй<ref>{{YouTube|Qp-lrMA2cjc|Жданов о хлебе}}</ref>. Жданов һыуыҡ һыу менән сыныҡтырыуҙа пропагандист булып тора, шул иҫәптән Порфирий Иванованың «Детка» системаһы буйынса ла<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fy16-el1HAw Жданов Закаливание — YouTube] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328112907/https://www.youtube.com/watch?v=fy16-el1HAw |date=2014-03-28 }}</ref>. Үҙенең лекцияларында Жданов аҙыҡ-түлек продукттарын өс төркөмгә бүлә: «аҡһымдар» (мәҫәлән, ит), «тере аҙыҡ» (мәҫәлән, емеш-еләк) һәм «углеводалар» (мәҫәлән, икмәк). Артабан ул, «аҡһымдарҙы» эшкәртеү өсөн — әсе мөхит, ә «углеводтарҙы» эшкәртеү өсөн һелтеле мөхит кәрәк, ти. Шуға күрә был ике класлы продукттарҙың берләшеүе зыянлы<ref>{{YouTube|eFGNIEYPnuM|Здоровое питание Принципы здорового питания Раздельное питание Лекция о здоровом раздельном питании профессора Жданова EshZdorovo ru}}</ref>. Әлеге ваҡытта белгестәр айырым туҡланыу теорияһын ғилми нигеҙле түгел тип кире ҡаға. <!-- Некоторые противники Жданова считают, что его лекции наполнены не только псевдонаучными высказываниями, но и [[антисемитизм]]ом. Вот что говорит Жданов о евреях: «Почему нас не жалко уничтожить? Те евреи, которые из Канады, из Австралии, из Америки, они спокойно берут ребёнка годовалого за ноги и головой бьют об угол дома. Спокойно совершенно. Они лишнего врага убили, который им не нужен»<ref>{{Youtube|aYlb6etsf5s|Жданов о евреях}}</ref>. --> Үҙенең лекцияларында Жданов «Ветом» биологик әүҙем өҫтәмәһен дә (БАД) рекламалай: «Ул — Ер йөҙөндәге бөтә булыуы мөмкин булған һәм билдәһеҙ ауырыуҙарҙан (тағун, ваба, гепатит, туберкулёз, грипптың төрлө формалары, атипик пневмония, себер сей яраһы, энцефалитлы талпан тешләүе) — теләһә ниндәй ауырыу осрағында кешелә иммун һаҡлағыс системаһын, иммунитетты, күтәрә»<ref>{{YouTube|algm4gx36aE|Жданов В. Г. о продукции «Ветом»}}</ref>. Жданов кешеләрҙе умартасылыҡ продукттары менән дауалауҙы әүҙем пропагандалай<ref>{{YouTube|327ywNegBrc|Жданов Тайна русского мёда}}</ref>. == Тәнҡит == === Ғалимдар яғынан === Милли наркология ғилми үҙәгенең балалар наркологияһы бүлеге — В. П. Сербский исемендәге психиатрия һәм наркология милли медицина тикшеренеү үҙәге филиалы етәксеһе Алексей Надеждин билдәләүенсә, уға В. Г. Ждановтың «лекциялары бик оҡшай», эритроциттарҙың үҙ-ара йәбешеүен Жданов (уны беренсе урынға ҡуя) — баш мейеһендә кире сағылыш тапҡан факторҙарҙың береһе генә, ә төп фактор булып күҙәнәк мембраналарына тәьҫир итеп, этанолдың нервы күҙәнәктәренә туранан-тура токсик тәьҫире тора. Надеждин Ждановтың, «эскән кеше иртәгәһенә бәүеле аша мейеһен түгә» тигән һүҙҙәре менән риза<ref name="Nadezhdin">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=e_5CxuAud2w&feature |title=интервью Алексея Надеждина, руководителя отделения детской наркологии национального научного центра наркологии, передача «Толк и польза» |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301164046/http://www.youtube.com/watch?v=e_5CxuAud2w&feature |deadlink=no }}</ref>. Медицина фәндәре докторы, Мәскәү наркология ғилми-ғәмәли үҙәге директоры урынбаҫары Олег Бузик «Нескучный сад» журналы хәбәрсеһе менән әңгәмәлә былай тине: «Ждановтың аргументтары — ул төшөнсәләрҙе алмаштырыуға нигеҙләнгән ҡурҡытыу йәки ҡот осороу». Бынан тыш, О. Бузик Ждановтың «йыш ҡына наркологик ауырыуҙар тураһында сиктән тыш һанламай фекер йөрөтөүенә» тәнҡит күҙлегенән ҡарай<ref name=nsad>[http://www.pravmir.ru/drozhzhi-protiv-svyatoj-rusi/ Дрожжи против Святой Руси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026044701/http://www.pravmir.ru/drozhzhi-protiv-svyatoj-rusi/ |date=2011-10-26 }} // «Нескучный Сад», сентябрь 2009</ref>. Юғары психология мәктәбе психологы һәм доценты Денис Новиков Жданов үҙ лекцияларында психик манипуляциялар һәм «элементар кодлау» кеүек алымдар ҡуллана тигән баһа бирҙе. Был лекциялар йыш ҡына алкоголиктарға ғына ҡағылмай, ә «үҙ хис-тойғоларын, шул иҫәптән алкоголик менән йәшәүҙән йыйылған агрессияларын сығарыу юлын табырға теләгән» уларҙың туғандарына йүнәлтелгән, тип иҫәпләй Новиков<ref name=nsad/>. Рәсәй Федерацияһының баш наркологы Е. А. Брюн Ждановтың ысулдарына шулай уҡ тәнҡит күҙлегенән ҡарай. Атап әйткәндә, «Как выстроить свои взаимоотношения с алкоголем» онлайн-конференцияһында ул былай тип белдерҙе: {{начало цитаты}} Төрлө өлкәләрҙә, шул иҫәптән наркология темаһында ла, экстремизм бар. Жданов экстремистик алкоголгә ҡаршы даирәләргә ҡарай. Ул академик Угловтың эшен дауам итә. Улар хатта «йәһүдтәр Рәсәйҙе ҡара икмәк менән кефир эсереп иҫерткән» тип тә әйткән. {{конец цитаты|источник=<ref name=takzdorovo>{{Cite web |url=http://www.takzdorovo.ru/privychki/kak-vystroit-vzaimootnosheniya-s-alcogolem |title=Как выстроить свои взаимоотношения с алкоголем? — Здоровая Россия |access-date=2012-03-27 |archive-date=2011-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225053152/http://www.takzdorovo.ru/privychki/kak-vystroit-vzaimootnosheniya-s-alcogolem/ |deadlink=no }}</ref>}} Биология фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Харкевич исемендәге Мәғлүмәт тапшырыу проблемалары институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй Фәндәр академияһының ялған фәндәргә ҡаршы көрәш буйынса комиссияһы ағзаһы Александр Панчин үҙенең интернет-рецензияһында В. Ждановтың «Скрытая правда» фильмы тураһында был фильм «фәнгә ҡаршы ғына түгел, ә факттарҙы, асыҡтан-асыҡ ялған менән сикләп, тупаҫ боҙа», тип яҙҙы. Жданов фильмында килтерелгән күп кенә раҫлауҙар менән бәхәсләшә. Уның фекеренсә, В. Г. Жданов «хәҙерге фәнни әҙәбиәттән берәй нәмәгә өйрәнеү түгел, биологияның мәктәп кимәле менән дә танышмаған»<ref name="Панчин">{{ЖЖ-запись|author=[[Панчин, Александр Юрьевич|Панчин А. Ю.]]|url=http://scinquisitor.livejournal.com/11152.html|title=Откровенная ложь (Жданов и «Скрытая правда»)|user=scinquisitor|date=2009-08-29}}</ref>. Ике тапҡыр (2017<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://vral.li/vral-2017/|title=Почетный академик ВРАЛ 2017. Лауреат премии - Григорий Алфеев.|website=ВРАЛ|accessdate=2020-11-24|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201214404/https://vral.li/vral-2017/|deadlink=no}}</ref>, 2019<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://vral.li/vral-2019/|title=Почётный Академик ВРАЛ 2019. Лауреат - Наталья Зубарева.|website=ВРАЛ|accessdate=2020-11-24|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201214753/https://vral.li/vral-2019/|deadlink=no}}</ref>) «Учёные против мифов» ғилми-ағартыу форумында «ВРАЛ почётлы академигы» антипремияһына дәғүә итте (ВРАЛ — вымышленная «ВРуническая Академия Лженаук»), ләкин бер тапҡыр ҙа өс финалсы иҫәбенә инмәне. === Рус православие сиркәүе яғынан === В. Г. Жданов үҙен православие динендә ти. Лекцияларҙың һәм интервьюның бер өлөшө<ref>{{YouTube|ZNLgc28LULI|Жданов о причастии вином}}</ref><ref>[http://rutube.ru/tracks/4527341.html?v=a3e453cfecd2a7ee9fcf5db9eb3ac1d9 Жданов. Отношение православия к алкоголю, вину]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> и интервью<ref name="SillyAntiAlcoholism">{{Cite web |url=http://www.kp.ru/daily/24350.3/538050/ |title=Профессор Владимир Жданов: «В России борьба с пьянством — безумное и бессмысленное занятие! Бороться надо за трезвость!» |access-date=2011-09-02 |archive-date=2009-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090830153945/http://www.kp.ru/daily/24350.3/538050/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pravoslavie.ru/guest/30542.htm |title=«Лучше не пить вина и не делать ничего такого, от чего брат твой претыкается, или соблазняется, или изнемогает» (Рим. 14: 21). Беседа с В. Г. Ждановым, председателем Союза борьбы за народную трезвость |access-date=2010-05-09 |archive-date=2009-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831061336/http://www.pravoslavie.ru/guest/30542.htm |deadlink=no }}</ref> В. Г. Ждановтың православие традицияларында шарап ҡулланыуға һәм айыҡлыҡ өсөн хәрәкәттә Православие сиркәүенең роленә арналған. Мәҫәлән, Жданов, адвентизм теологы Самуэль Баккиокиҙың (Samuele Bacchiocchi) «Вино в Библии» китабына һылтанып, "Изге Яҙмала иҫкә алынған «шарап» тигән һүҙ боронғо заманда «йөҙөм һуты» тигәнде аңлатҡан ти<ref name="SillyAntiAlcoholism" />. В. Г. Ждановтың ҡараштары православие мөхитендә төрлө фекерҙәр тыуҙыра. Диакон Максим Плякин, техника һәм технология магистры, Рус православие сиркәүенең (РПЦ) собор-ара присутствиеһы ағзаһының баһалауына ярашлы, Жданов ысулы «матдәнең алкоголь ныҡлығына ҡарамай, организмға һәр әсетелгән продукты эләгеү процесына тыңлаусыларҙа ерәнеү тойғоһо тәрбиәләүгә ҡайтып ҡала», икмәк һәм шарап йөҙөндә Христостың Тәнен һәм Ҡанын ҡабул итеп, дингә ҡағылышлы йәки уның бер өлөшө булыуын раҫлаусы православ христиан өсөн, бөтөнләй тыйыу причащениены тыйыу кеүек ҡабул ителә<ref>[http://www.eparhia-saratov.ru/index.php?option=com_questions&task=view_quest&q_id=1020 Диакон Максим Плякин. «Что Вы думаете о методе лечения алкоголизма профессора Жданова В. Г.?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071108095221/http://www.eparhia-saratov.ru/index.php?option=com_questions&task=view_quest&q_id=1020 |date=2007-11-08 }}</ref>. Бынан тыш, Максим Плякин, Жданов лекцияларында оккульт терминологияһын («повреждение биополя», «перекачка энергии» һ. б.) ҡулланыу православие кешеһе өсөн рөхсәт ителергә лә мөмкин түгел, тип иҫәпләй. Максим Плякиндың был фекерен А. Л. Дворкин да хупланы. Үҙенең «Оккультно-сектантский характер антиалкогольного учения В. Г. Жданова» докладында Дворкин, Ждановтың лекциялары коммерция нигеҙенә эйә, шулай уҡ, шарап һәм әсе икмәк ҡулланыуҙы тыйыу кеүек, уларҙы пропагандалау алымдарын да тәнҡитләй<ref name="dvorkin">''[[Дворкин, Александр Леонидович|Дворкин А. Л.]]'' [https://iriney.ru/iskazhenie-pravoslaviya-i-okolopravoslavnyie-sektyi/obshhee/okkultno-sektantskij-xarakter-antialkogolnogo-ucheniya-v.-g.-zhdanova.html Оккультно-сектантский характер антиалкогольного учения В. Г. Жданова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130232908/https://iriney.ru/iskazhenie-pravoslaviya-i-okolopravoslavnyie-sektyi/obshhee/okkultno-sektantskij-xarakter-antialkogolnogo-ucheniya-v.-g.-zhdanova.html |date=2021-01-30 }} (доклад на секции «Тоталитарные секты, оккультизм и искажения православия» XVII [[Рождественские образовательные чтения|Международных Рождественских образовательных чтений]] 24 февраля 2009 года) // [[Центр религиоведческих исследований во имя священномученика Иринея Лионского]], 02.03.2009</ref>. Дворкин православие сиркәүендә шарап ҡулланыуға Ждановтың ҡарашын тәнҡитләй, атап әйткәндә, Жданов фекерендә табылған ҡаршылыҡтарға һәм ошо иҫәпкә Изге Яҙмалағы туранан-тура күрһәтмәләргә таянып, шарап тигәндә виноград һутын аңлау кәрәк ти. Дворкин фекеренсә, «алкоголизмға һәм эскелеккә ҡаршы көрәш менән шөғөлләнеүсе православие ағартыу ойошмалары В. Г. Жданов һәм ул етәкселек иткән ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итергә тейеш түгел»<ref name="dvorkin" />. Бынан тыш, ул Ждановдың ҡараштары дингә ҡаршы ғилем генә түгел, ә православие динендә булыуына ышандырыуҙарына ҡарамаҫтан, мәсихселеккә ҡаршы һәм сиркәүгә ҡаршы булыуы менән дә айырылып тора<ref>[https://iriney.ru/main/obyavleniya/kruglyij-stol-pravoslavie-i-soblazn-psevdonauki.html Круглый стол «Православие и соблаз псевдонаука»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122031142/https://iriney.ru/main/obyavleniya/kruglyij-stol-pravoslavie-i-soblazn-psevdonauki.html |date=2021-01-22 }} // [[Центр религиоведческих исследований во имя священномученика Иринея Лионского]], 22.01.2009</ref>. Диакон Григорий Григорьев, Иоанн Предтеча Рождествоһы ҡорамы клиригы, доктор медицина фәндәре докторы: {{начало цитаты}} Владимир Георгиевич Жданов, һис шикһеҙ, сағыу һәм эскерһеҙ пропагандист һәм айыҡлыҡ трибуны. Шулай ҙа мин, наҙанлыҡ кире әйләнеп ҡайта һәм айыҡлыҡ хәрәкәтен емерә, тип иҫәпләйем. Айыҡлыҡ файҙаһына объектив ғилми факторҙар етерлек — ә ниңә, эскән кеше бәүеле аша мейеһен ағыҙа, тип фантазияға бирелергә? Айыҡлыҡты пропагандаларға кәрәк, әммә идеялар кешенең айыҡ аҡылына һәм физиологик ҡоролошона тап килергә тейеш. Әгәр ҙә кемдер Жданов лекцияһынан һуң эскелектән баш тарта һәм ғибәҙәткә баҫа икән, тимәк, был алым да һөҙөмтәле һәм йәшәүгә хоҡуҡлы. Кешеләрҙең айыҡ тормош өсөн фантазияларға бирелмәй генә көрәшеүен теләр инем. Ә иң мөһиме, дауаланыу ғибәҙәтханала тамамланырға тейеш. Кеше эскеһен ташлаған һәм дингә килгән — бына исмаһам ваҡиға, хәҡиҡәт мәле ошо инде. {{конец цитаты|источник=<ref name=hram>{{Cite web |url=http://hram-yukki.ru/news_5.html |title=Сайт Храма Рождества Иоанна Предтечи в Юкках |access-date=2012-03-27 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192849/http://hram-yukki.ru/news_5.html |deadlink=no }}</ref>}} Игумен Анатолий (Берестов), медицина фәндәре докторы: {{начало цитаты}} Жданов үҙенең лекцияларын ҙур энтузиазм менән уҡый, дин, христианлыҡ, православие өлкәһендә ҙур белемгә эйә булмаһа ла, медицина буйынса ҡайһы бер әйтемдәре йылмайыу тыуҙырһа ла, эскелеккә һәм алкоголизмға ҡаршы ул ихлас көрәшә. Уның лекциялары ҙур файҙа килтереүен беләм… {{конец цитаты|источник=<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=WBuFAMu3Q2g|Игумен Анатолий (Берестов) о В. Г. Жданове]{{недоступная ссылка|accessdate=2017-05-21}}</ref>}} «Русская неделя» православие интернет-журналының баҫмаларында, "Жданов әфәнденең лекциялары рухи гонаһтарынан кешене тәүбә итеүгә һәм Сиркәү таинствоһы — антҡа оҡшаған изге ғәмәл атҡарыу аша азат итеүгә йүнәлтелмәгән, ә яуызлыҡтың «матди» сығанағы менән көрәшеүсе сектанттар ғәмәлен хәтерләтә<ref>[http://russned.ru/obschestvo/antialkogolnaya-goryachka-i-evharistiya Антиалкогольная горячка и Евхаристия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029203438/http://russned.ru/obschestvo/antialkogolnaya-goryachka-i-evharistiya |date=2013-10-29 }} // Православный интернет-журнал «Русская неделя», 2009</ref>, һәм «Жданов идеологияһын православие менән бер үк ваҡытта алып барырға маташыу кешене тәбиғи булмаған хәлгә ҡуясаҡ»<ref>[http://russned.ru/hristianstvo/o-bogoslovskom-trezvenii-trezvennikov-analiz-odnoi О богословском трезвении трезвенников (анализ одной дискуссии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029204950/http://russned.ru/hristianstvo/o-bogoslovskom-trezvenii-trezvennikov-analiz-odnoi |date=2013-10-29 }} // Православный интернет-журнал «Русская неделя», 2009</ref>. == Тапшырыуҙарҙа ҡатнашыуы == В. Г. Жданов телевидениела алкоголизм темаһына сығыш яһай, шул иҫәптән KM.TV-ла балалар өсөн «Экспертное мнение» тапшырыуында, Беренсе каналда «Дөйөм эш» тапшырыуында, Максим Леонардович Шевченконың «Город без наркотиков» фондының Егор Бычков эшенә арналған «Судите сами» программаһында<ref>[http://www.pravmir.ru/egor-bychkov-sudite-sami/ Егор Бычков: «Судите сами»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024233550/http://www.pravmir.ru/egor-bychkov-sudite-sami/ |date=2010-10-24 }} // [[Православие и мир]], 22 октября 2010.</ref>, «12 игрок» программаһында ҡатнаша. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * И. И. Мечников исемендәге Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының «Милләттәр һаулығын нығытыуға өлөш индергән өсөн» алтын миҙалы * Пауль Эрлих исемендәге Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы (ЕАЕН) миҙалы == Төп хеҙмәттәре == ; Китаптары * {{Книга|автор=Жданов В. Г., Троицкая С. И.|заглавие=Алкогольный террор|место=СПб.|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=2010|страниц=256}} * {{Книга|заглавие=Великая алкогольная война против России|место=М.|издательство=Роса|год=2010|страниц=80}} * {{Книга|автор=Углов Ф. Г., Искаков Б. И., Жданов В. Г., Маюров А. Н., Искаков А. Б. и др.|ответственный=Под ред. Б. И. Искакова|часть=Отрезвление России|заглавие=К 100-летию академика Ф. Г. Углова|место=М.|издательство=МСА|год=2004}} ; Видеолекциялар * Пора снимать очки (О восстановлении зрения по методу Шичко-Бейтса), 2009 * Верни себе зрение (О восстановлении зрения по методу Шичко-Бейтса, 6 занятий), 2005. * Алкогольный террор против России, 2004 * Алкогольный террор против Святой Руси, 2005 * Алкогольная и наркотическая агрессия против России, 2005 * Русский крест, 2006 * Беседа о хлебе насущном * Беседа в телепередаче «Открытая студия» * Путь к трезвости, 2008 * Экономика и глобализация == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20210303204640/http://intacso.ru/ Сайт Международной академии трезвости] * [http://seeactive.by/methods/zhdanov-shichko-bates.html Лекции В. Г. Жданова «Верни себе зрение» в шести частях. Естественный метод восстановления зрения. Коррекция зрения по методу Шичко-Бейтса.] * [https://web.archive.org/web/20080524054908/http://www.miroslavie.ru/optimalist/ob_p1.htm В. Г. Жданов. Правда и ложь об алкоголе. 1984 г.] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Альтернатив медицина эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Новосибирск педагогия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Эскелеккә ҡаршы көрәш шәхестәре]] [[Категория:Сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалаусылар]] [[Категория:Новосибирск дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:Алтай крайында тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1949 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 майҙа тыуғандар]] 38l0u2g9uabc8qvml5pstopped4l7t1 0 192711 1309078 1284076 2026-11-07T13:43:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309078 wikitext text/x-wiki '''Бөрйән районы мәмерйәләре''' ({{lang-ru|пещеры Бурзянского района}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] территорияһында урынлашҡан, оҙонлоғо 50 метрҙан ашыу [[мәмерйә]]ләр. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы территорияһында 200-ҙән ашыу мәмерйә бар (Башҡортостанда — 1150). Уларҙың күбеһе [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы [[үҙән]]е битләүҙәрендә. == Көнбайыш Урал спелеология провинцияһы == === Шүлгән-Ырғыҙлы спелеорайоны === {{Автонумерация | Столбцов = 7 | Оформление = standard sortable | Сортировка = 1 | Заголовок2 = Атамаһы | Заголовок3 = Тау тоҡомо | Заголовок4 = Оҙонлоғо | Заголовок5 = Амплитудаһы | Заголовок6 = Күләме,м<small>³</small> | Заголовок7 = Тикшереүселәр, асыу датаһы | Выравнивание3 = center | Выравнивание4 = center | Выравнивание5 = center | Выравнивание6 = center | Выравнивание7 = center | | [[Шүлгәнташ]]|ИС_{<small>1</small>}v | 3323 | 165| 182000 | [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] (1760), [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепехин]] (1770), Е.Д. Богданович, И. К. Кудряшов (1961 — 1963), В. Э. Киселев (1991), Ю. С. Ляхницкий (1995 — 2016), Фил Шот (2002), М. Кирякова, Е. Снетков (2009 — 2010), О. Я Червяцова (2003 — 2021) | | Виктория|ИD_{<small>3</small>}f | 1350 | 93 | 17192 | С. А. Ткачев, О. Я Червяцова (2012 — 2014), С. А. Ткачев, А. Хижняк (2017) | | '''Грез-Сосенки''' |ИD_{<small>3</small>}f | 1309 | 122 | 9500 | Ю. В. Соколов (1981%, Г. А. Хәлимова (1985), В. Самсонов (2017) | | [[Күлйорттамаҡ мәмерйәһе|Күлйорттамаҡ]] (Космонавтар мәмерйәһе) |ИD_{<small>3</small>}f | 420 | 43 | 3540 | Е. Д. Богданович, И. К. Кудряшов (1960), В. И. Полуэктов, В. Холодков (1964), Ю. В. Соколов (2009) | | Ташкеләт ({{lang-ru|Медьвежья}})|ИС_{<small>1</small>}v | 340 | 27| 940 | Ю. Е. Лобанов (1964), Ю. С. Ляхницкий (1995) | | {{lang-ru|Имени Г. Д. Ожиганова пещера}}|ИD_{<small>3</small>}f | 245 | 38 | 480 | И. Ю. Вершинин, С. А. Ткачев (1978, 1997) | | Ҡулйорт|ИD_{<small>3</small>}f | 272| 70 | 1132 | А. Баширов, С. Яйҡаров (2017) | | {{lang-ru|Верхняя}}|ИD_{<small>3</small>}f | 185| 70 | 552 | В. Самсонов (2014) | | {{lang-ru|Крутая}}|ИD_{<small>3</small>}f | 130| 78 | 630 | Ф. М. Ғиләжев (1976) | | Антон мәмерйәһе<ref>[[:b:Һәр урыны тарих һөйләй|Ҡотан мәмерйәһе]]</ref> |ИС_{<small>1</small>}v | 108 | 38| 1000 | И. И. Лепехин (1770), Ю. Лобанов (1980) | | {{lang-ru|Журчащего ручья}} |ИС_{<small>1</small>}v | 100 | 8| 330 | В. О. Щепетов, Ю. Лобанов (1980) | | {{lang-ru|Строителей}}|ИD_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}+qv | 81 | 17 | 68 | Ю. В. Соколов (1965) | | {{lang-ru|Тубурманская}} |ИС_{<small>1</small>}v | 79 | 14 | 400 | Свердловск ҡала спелеология станцияһы (1967), Р. П. Багаева (1973), М. Ю. Соколов (2001) | | {{lang-ru|Безымянная (Голубиная)}}|ИD_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}+qv | 78 | 20 | 1800 | Свердловск ҡала спелеология станцияһы (1964) | | {{lang-ru|Гаснущих}} |ИС_{<small>1</small>}v | 65 | 8 | 250 | А. В. Лоскутов, Ю.С. Ляхницкий (1995) | | Ҡыуаламат тишеге ({{lang-ru|Муратовская}}) |ИС_{<small>1</small>}v | 65 | 10 | 440 | Ю. В. Соколов (1976) | | {{lang-ru|Хамиташ}} |ИС_{<small>1</small>}v | 65 | 23 | 62 | Ю.С. Ляхницкий (1995) | | {{lang-ru|Вертикальная}} |ИС_{<small>1</small>}v | 64 | 28 | 335 | Ф. М. Ғиләжев (1976) | | {{lang-ru|Холодный Провал}} |ИС_{<small>1</small>}v | 62 | 24 | 1440 | И. Г. Гаевский (1990) | | {{lang-ru|Ледяная}} |ИС_{<small>1</small>}v | 60 | 15 | 16 | И. К. Кудряшов (1960), Ю. С. Ляхницкий (1995), Ш. Маслухов, Е. Пименова (2019) | | {{lang-ru|Оренбургская}} |ИС_{<small>1</small>}v | 52 | 16 | 180 | Ю. С. Соколов (1980) | | {{lang-ru|СНК14/1}}|ИD_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}qv | 52 | 15 | 325 | А. Бәширов, С. Яйҡаров (2014) | | {{lang-ru|Загадочная}}|ИD_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}qv | 50 | 30 | 220 | И. Г. Гаевский (1990) | | Таш ({{lang-ru|Каменная}})|ИD_{<small>3</small>}f | 31 | 16 | 74 | Ю. С. Ляхницкий О. Я Червяцова (2008) }} === Һөйөш спелеорайоны === {{Автонумерация | Столбцов = 7 | Оформление = standard sortable | Сортировка = 1 | Заголовок2 = Атамаһы | Заголовок3 = Тау тоҡомо | Заголовок4 = Оҙонлоғо | Заголовок5 = Амплитудаһы | Заголовок6 = Күләме,м<small>³</small> | Заголовок7 = Тикшереүселәр, асыу датаһы | Выравнивание3 = center | Выравнивание4 = center | Выравнивание5 = center | Выравнивание6 = center | Выравнивание7 = center | | {{lang-ru|Туффового ручья}} |ИС_{<small>1</small>}v | 133 | 13 | 600 | В. А. Алексеевв (1979), Ю. В. Соколов (1995) | | {{lang-ru|Прямая}} |ИС_{<small>1</small>}v | 100 | 4 | 460 | Ю. В. Соколов, М. Румянцев (2000) | | {{lang-ru|Максютовская 3}} |ИС_{<small>1</small>}v | 88 | 9 | 480 | Ю. В. Соколов, Н. Артемьева (1999) | | Айыуюғалған 1|ИD_{<small>3</small>}f | 80 | 11 | 560 | Ю. В. Соколов, А. Н. Зорин, К. Циглинцев (1999) | | Бәйләү|ИD_{<small>3</small>}f | 62 | 4 | 397 | Ю. В. Соколов, Н. Артемьева (1999) }} == Үҙәк Урал спелеология провинцияһы == === Бөрйән спелеорайоны === {{Автонумерация | Столбцов = 7 | Оформление = standard sortable | Сортировка = 1 | Заголовок2 = Атамаһы | Заголовок3 = Тау тоҡомо | Заголовок4 = Оҙонлоғо | Заголовок5 = Амплитудаһы | Заголовок6 = Күләме,м<small>³</small> | Заголовок7 = Тикшереүселәр, асыу датаһы | Выравнивание3 = center | Выравнивание4 = center | Выравнивание5 = center | Выравнивание6 = center | Выравнивание7 = center | | [[Ҡалҡаман-Тишек мәмерйәһе]]|И D_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}+qv | 1200 | 74 | 4100 | В. И. Шагалов (1965) | | Ҡамышаҡлы ({{lang-ru|Камышактинская имени Г. В. Вахрушева}})|И D_{<small>1</small>} | 476 | 110 | 2856 | Г. В. Иванов, В. В. Климец (1974) | | {{lang-ru|Трех}}|И D_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}+qv | 334 | 36 | 2206 | В. C. Кузнецов (1973) | | Тимер мәмерйәһе ({{lang-ru|Малая Тимировская}})|И D_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}+qv | 334 | 36 | 2206 | Р. П. Багаев (1972) | | Яуымбай мәмерйәһе ({{lang-ru|Теплая}})<ref>{{Бурзянская энциклопедия|Яумбаевская пещера|страница=592}}</ref>|И D_{<small>1</small>}f | 113 | 10 | 202 | В. И. Полуэктов, В. О. Щепетов (1966) | | Бурһыҡтишек ({{lang-ru|Барсучья}})|И D_{<small>1</small>} | 99 | 70 | 462 | Р. П. Багаева (1972) | | ({{lang-ru|Красноармейская}})|И D_{<small>1</small>} | 97 | 70 | | Магнитогорск спелеология секцияһы (1976) | | Нәби 2|И D_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}+qv | 66 | 14 | 1012 | В. А. Алексеев, В. Н. Малов, А. Л. Фенин (1978) | | Яруслы ({{lang-ru|Ярусная}})|И D_{<small>1</small>} | 62 | 14 | 50 | Магнитогорск спелеология секцияһы (1975) }} === Ҡана-Ырғыҙлы спелеорайоны === {{Автонумерация | Столбцов = 7 | Оформление = standard sortable | Сортировка = 1 | Заголовок2 = Атамаһы | Заголовок3 = Тау тоҡомо | Заголовок4 = Оҙонлоғо | Заголовок5 = Амплитудаһы | Заголовок6 = Күләме,м<small>³</small> | Заголовок7 = Тикшереүселәр, асыу датаһы | Выравнивание3 = center | Выравнивание4 = center | Выравнивание5 = center | Выравнивание6 = center | Выравнивание7 = center | | Сыңғырауыҡ ({{lang-ru|Пропащая яма}})|И D_{<small>1</small>} | 4400 | 101 | 51500 | А. Ф. Рыжков, Ю. Логинов (1967), С. Н. Талызов, В. Сидорин (1976), В. А. Ануфриев, Ю. В. Соколов (1988), Д. Баянов, Л. Волков (2001) В. Сидорин, В. Красников (2002) | | Әкиәт ({{lang-ru|Сказка}})|И D_{<small>1</small>} | 1160 | 35 | 4400 | Г. В. Васильев (1966), Н. Н. Сизова, В. О. Щепетов (1967) | | ({{lang-ru|Голубая}})|И D_{<small>1</small>} | 617 | 34 | 2776 | А. Никулин (1972), В. А. Алексев, В. Н. Малов, А. Л. Фенин (1978) | | Тарауыл (Кәбәнташ)|И D_{<small>1</small>} | 324 | 35 | 1947 | Г. В. Вахрушев (1923), В. С. Кузнецов, Г. А. Швецова (1974), В. А. Алексеев, С. А. Аввакумов (1979) | | Үрге Мәндәғол ({{lang-ru|Голубая}})|И D_{<small>1</small>} | 230 | 26 | 493 | А. Д. Шевчук (1973), А. И. Смирнов, Ю. В. Соколов (1979) | | Ҡана 1|И D_{<small>1</small>} | 200 | 21 | 1996 | Ю. В. Соколов (1976), В. А. Алексев, В. Н. Малов (1979) | | Мәндәғол 2({{lang-ru|Белоснежка}})|И D_{<small>1</small>} | 142 | 23 | 380 | А. Никулин (1973), Ю. В. Соколов (1978) | | Ҡана 2|И D_{<small>1</small>} | 142 | 9 | 1014 | В. А. Алексев, В. Н. Малов, А. Л. Фенин (1978) | | Тарауыл ({{lang-ru|Таравальская}})|И D_{<small>1</small>} | 135 | 17 | 1812 | Ю. Н. Логинов, Н. Н. Сизова (1967) | | ({{lang-ru|Совиная Поляна}})|И D_{<small>1</small>} | 125 | 20 | 505 | А. Днченко, В. Торшин, А. Ефимов, М. Иванов (2007) | | Атайсал|И D_{<small>1</small>} | 97 | 30 | 68 | С. Яйҡаров, А. Бәширов, И. Ғәйнетдинов (2015), Е. Банников, С. Яйҡаров (2016) | | ({{lang-ru|Молодых}})|И D_{<small>1</small>} | 80 | 7 | | Свердловск ҡала спелеология станцияһы (1967) | | ({{lang-ru|Шахта 36}})|И D_{<small>1</small>} | 71 | 36 | 226 | А. Ф. Рыжов (1967) | | ({{lang-ru|Оленья}})|И D_{<small>1</small>} | 60 | 28 | 1258 | [[Михаил Николаевич Косарев |М. Н. Косарев]], Ю. В. Соколов (1988) | | ({{lang-ru|Карстового Моста}})|И D_{<small>1</small>} | 58 | 9 | 82 | В. С. Кузнецов (1974) | | ({{lang-ru|Клизматура}})|И D_{<small>1</small>} | 58 | 51 | 190 | Ю. В. Соколов (1980), Н. И. Рычагов (1982), А. М. Сахибзадаев (1986) | | ({{lang-ru|Сквозная}})|И D_{<small>1</small>} | 58 | 9 | 130 | В. С. Кузнецов (1974) | | ({{lang-ru|Киекбаевская}})|И S | 57 | 8 | 169 | Р. П. Багаева (1973) | | ({{lang-ru|Кош}})|И D_{<small>1</small>} | 54 | 15 | 140 | А. Бәширов, С. Яйҡаров (2013) | | ({{lang-ru|Жираф}})|И D_{<small>1</small>} | 50 | 15 | 35 | Свердловск ҡала спелеология станцияһы (1967) | | Көргәҫ ({{lang-ru|Курыгаз}})|И D_{<small>1</small>} | 50 | 9 | 92 | В. С. Кузнецов (1974) | | ({{lang-ru|Охотничья}})|И D_{<small>2</small>}е_{<small>2</small>}+qv | 50 | 7 | 66 | В. А. Алексеев, В. Н. Малов, А. Л. Фенин (1978) }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Һәр урыны тарих һөйләй<ref>[https://ba.wikibooks.org/wiki/Һәр_урыны_тарих_һөйләй#ЫРҒЫҘЛЫ| Һәр урыны тарих һөйләй]</ref> * Тимер ауылы мәмерйәләре<ref>[https://bash.news/tamir/fantash/45931-fantash-berjen-rajony-memerjelere-peshery-burzyanskogo-rajona-5901 Бөгөн Батырхан Бөрйән районы мәмерйәләре буйлап сәйәхәт итә. Кәмәше һәм Биреләр мәмәрйәләрен өйрәнәләр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230717172604/https://bash.news/tamir/fantash/45931-fantash-berjen-rajony-memerjelere-peshery-burzyanskogo-rajona-5901 |date=2023-07-17 }}</ref> * Швейцария мәмерйәләре Бөрйәндекенә етәме?<ref>[https://bashgazet.ru/articles/folkloriada/2021-07-06/shveytsariya-m-mery-l-re-b-ry-ndeken-et-me-2400316 Швейцария мәмерйәләре Бөрйәндекенә етәме?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230717172604/https://bashgazet.ru/articles/folkloriada/2021-07-06/shveytsariya-m-mery-l-re-b-ry-ndeken-et-me-2400316 |date=2023-07-17 }}</ref> == Сығанаҡтар == * {{Бурзянская энциклопедия|Перечень пещер Бурзянского района (длиной более 50 м)|страница=418}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан мәмерйәләре]] [[Категория:Бөрйән районы географияһы]] 0094d2uzsegos7hhww2e0tzo9182fjz 0 192720 1309098 1284085 2026-11-07T15:11:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309098 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Внешнее изображение|image1=[http://veteran.burzyan.ru/wp-content/uploads/2022/05/IMG-20220321-WA00221-767x1024.jpg Ваһапов Абдулла Ноғоман улы]}} '''Ваһапов Абдулла Ноғоман улы<ref>[http://veteran.burzyan.ru/wp-content/uploads/2022/05/IMG-20220321-WA00221-767x1024.jpg Последний ветеран ВОВ Вагапов Абдулла Нугуманович]</ref>''' ([[2 ғинуар]] [[1926 йыл]] — [[21 март]] [[2022 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, совет-япон һуғышында ҡатнашыусы (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. [[Бөрйән районы Почетлы гражданины|Бөрйән районы Почетлы гражданы]]. == Биографияһы == Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 1926 йылдың 2 ғинуарында [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Мәндәғол]] ауылында тыуған. 1942 йылда [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең 7 класын тамамлай. Мәктәптән һуң Бөрйән районының «Марс» колхозында эшсе булып эшләй. 1942 йылдың 1 сентябренән 1943 йылдың 7 ноябренә тиклем [[Мәндәғол мәктәбе|Мәндәғол башланғыс мәктәбе]]ндә уҡытыусы булып эшләй. 1943 йылдың 1 ноябренән 1950 йылдың октябренә тиклем [[Совет Армияһы]] сафында [[Диңгеҙ буйы крайы|Приморье крайы]]ның төрлө хәрби частарында хеҙмәт итә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]]ны азат итеүҙә ҡатнаша. 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтының 113-сө нығытма районы 85-се айырым пулемет артиллерия батальонының пулеметсыһы була (командующийы — маршал [[Мерецков Кирилл Афанасьевич|Мерецков]]). Хәрби дәрәжәһе — кесе сержант. [[Еңеү көнө|Бөйөк Еңеү]]ҙе Приморье өлкәһенең Хәсән районында ҡаршы ала<ref>[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2018-05-08/e-e-e-primorie-lk-ene-h-s-n-rayonynda-arshy-aldym-218828 «Еңеүҙе Приморье өлкәһенең Хәсән районында ҡаршы алдым»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230717173721/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2018-05-08/e-e-e-primorie-lk-ene-h-s-n-rayonynda-arshy-aldym-218828 |date=2023-07-17 }}</ref>. ;Хеҙмәт юлы: * 1950 йылдың 1 ноябренән 1951 йылдың 21 авгусына тиклем Һатып алыуҙар министрлығы район вәкиленең агенты * 1951 йылдың 21 авгусынан 1955 йылдың мартына тиклем Бөрйән район Советы башҡарма комитеты бүлеге мөдире * 1955 йылдың мартынан 1965 йылдың декабренә тиклем Бөрйән районы [[Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол ауыл Советы]] башҡарма комитеты секретары, рәйесе * 1965 йылдың 25 декабренән — район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары * 1965 йылдың 26 декабренән 1976 йылдың апреленә тиклем район Советы Башҡарма комитетының район план комиссияһы рәйесе * 1976 йылдың апреленән 1980 йылдың октябренә тиклем Бөрйән производство-юл участкаһы начальнигы * 1980 йылдың октябренән 1990 йылдың авгусына тиклем « Сбербанк» үҙәк һаҡлыҡ банкы етәксеһе һәм идарасыһы Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 2022 йылдың 21 мартында вафат була<ref>[https://burzyan.bashkortostan.ru/presscenter/news/439112/ Бөрйән районы халҡы оло юғалтыу кисерҙе]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм Иҫке Собханғол зыяратында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1946) * «Кореяны азат иткән өсөн» миҙалы (1948) * «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы (1970) * «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе (1977) * 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) == Хәбәрсе (тарихсы) == * [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 31 ғинуар 2018 йыл [https://tanburz.ru/articles/tir-ya-m-khit/2018-01-31/b-ry-n-tau-ar-ile-207940 Бөрйән - тауҙар иле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230717173324/https://tanburz.ru/articles/tir-ya-m-khit/2018-01-31/b-ry-n-tau-ar-ile-207940 |date=2023-07-17 }} * Викидәреслектә: [https://ba.wikibooks.org/wiki/Мәсем_тауы Мәсем тауы] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * ГТРК «Башкортостан» [https://web.archive.org/web/20250123063016/https://gtrk.tv/heberzer/44959-tyngy-belms-veteran Тынғы белмәҫ ветеран] == Сығанаҡтар == * {{Бурзянская энциклопедия|Вагапов Абдулла Нугуманович|страница=141}} * Карточка «Дороги памяти» на Абдуллы Вагапова<ref>[https://poisk.re/way/651759 POISK.RE]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөрйән районы почётлы граждандары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 8w6nfy47eo1jklp9iwitgllav5kc6s6 0 195439 1309263 1263593 2026-11-08T05:37:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309263 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Айсар|2=6 декабрь 2023}} {{ Учёный |Имя = Ольга Юрьевна Жукова |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Имя при рождении = |Дата рождения = 19.12.1978 |Место рождения = {{МестоРождения|Ленинградская область}}, пос.Курба, Подпорожский район |Дата смерти = 31.01.2023 |Гражданство = {{СССР}} → {{Россия}} |Место смерти = {{МС| Петрозаводск}}, [[Республика Карелия]] |Научная сфера = [[фольклор]], [[причитания]] |Место работы = [[Петрозаводский государственный университет]]<br>[[ Институт языка, литературы и истории Карельского научного центра РАН]] |Альма-матер = [[Петрозаводский государственный университет]] |Учёная степень = {{Учёная степень|кандидат|филологических наук}} |Учёное звание = {{Учёное звание||}} |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известна как = поэтесса, исследователь |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = |Викитека = |Викисклад = }} '''Жукова Ольга Юрьевна''' (по-вепсски ''Žukova Ol’ga Jurjevna''; [[19 декабря]] [[1978 год]]а, пос.Курба, Подпорожский район, Ленинградская область — [[23 января]] [[2023 года]]) — ученый-фольклорист, поэтeсса. Кандидат филологических наук (2009). == Биография == Ольга Юрьевна Жукова (дев.фамилия Ершова) родилась 19 декабря 1978 года в поселке Курба Подпорожского района Ленинградской области. По национальности вепсянка. В 1996 году окончила Курбинскую среднюю школу, в 2001 году — факультет прибалтийско-финской филологии и культуры Петрозаводского государственного университета по специальности «Вепсский и финский языки». Трудовую деятельность начала в этом же году преподавателем вепсского языка в Петрозаводском государственном университете, где проработала до 2023 года, в том числе с 2007 года — старшим преподавателем, с 2019 — доцентом кафедры прибалтийско-финской филологии Института филологии ПетрГУ. Одновременно в 2012—2023 годах — младший научный сотрудник сектора языкознания Института языка, литературы и истории Карельского научного центра РАН. В 2009 году защитила кандидатскую диссертацию на тему «Языковые особенности вепсских обрядовых причитаний»<ref>Жукова, Ольга Юрьевна. Языковые особенности вепсских обрядовых причитаний: диссертация … кандидата филологических наук : 10.02.22 — Петрозаводск, 2009. — 21 с.</ref>. Автор более 40 научных трудов, а также стихов и рассказов для детей на вепсском и русском языках. Скончалась после тяжелой и продолжительной болезни 31 января 2023 года в г. Петрозаводске<ref>[http://knk.karelia.ru/2023/02/svetlaja-pamjat--pro-ol-gu-zhukovu.html Светлая память. Про Ольгу Жукову. Коренные народы Карелии, Национальная библиотека Республики Карелия. Официальный сайт. 6 февраля 2023 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230921102239/http://knk.karelia.ru/2023/02/svetlaja-pamjat--pro-ol-gu-zhukovu.html |date=2023-09-21 }}{{ref-ru}}{{V|30|08|2023}}</ref>. == Награды и почётные звания == * Благодарственное письмо Законодательного Собрания Республики Карелия (2022); * Благодарственное письмо Главы Республики Карелия (2021); * Благодарственное письмо Министерства национальной и региональной политики Республики Карелия (2020); * Благодарность Общественной палаты Российской Федерации за большой личный вклад в развитие институтов гражданского общества в Республике Карелия (2019); * Благодарственное письмо Министерства культуры и по связям с общественностью Республики Карелия (2009). == Научные труды == * Жукова, О. Ю. Языковые особенности вепсских обрядовых причитаний: автореферат диссертации...кандидата филологических наук: специальность 10.02.22 Языки народов зарубежных стран Европы, Азии, Африки, аборигенов Америки и Австралии (финно-угорские и самодийские языки) / Жукова Ольга Юрьевна; [Петрозаводский государственный университет]. - Петрозаводск: Издательство ПетрГУ, 2009. - 21 с.; 21 см. - Библиография: с. 20-21 (10 назв.) и в подстрочных примечаниях. * Жукова, О. Ю. Вепсские обрядовые причитания: от поэтики жанра к поэтике слова / О. Ю. Жукова; Карельский научный центр Российской академии наук, Институт языка, литературы и истории; [науч. ред. Н. Г. Зайцева]. - Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2015. - 148, [7] с.: ил.; 20 см. - Библиография: с. 135-142. - ISBN 978-5-9274- 0648-7. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Лингвистический атлас вепсского языка: ЛАВЯ / Н. Г. Зайцева, И. И. Муллонен, С. А. Мызников, О. Ю. Жукова, И. В. Бродский; под общей редакцией Н. Г. Зайцевой; составление и оформление карт атласа: Н. Л. Шибанова; Федеральный исследовательский центр "Карельский научный центр Российской академии наук" Институт языка, литературы истории. - Санкт-Петербург: Нестор- История, 2019. - 573 с.: карты; 30 см. - Библиография: с. 551-556. - 300 экз.- ISBN 978-5-4469-1395-4. * Казакова, М. В. Вепсскоязычная литература Карелии: становление, развитие, перспективы: учебное пособие для обучающихся на филологических специальностях / М. В. Казакова, О. Ю. Жукова; Министерство науки и высшего образования Российской Федерации, Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования Петрозаводский государственный университет. - Петрозаводск: Издательство ПетрГУ, 2023. – С.9 – 11. ISBN 978- 5-8021-4063-5. * Русско-вепсский разговорник / [сост.: Н. Г. Зайцева, О. Ю. Жукова; под общ. ред. Н. Г. Зайцевой]. - Петрозаводск: Периодика, 2009. - 215 с.; 17 см. - ISBN 978-5-88170-193-2. * Сам слышал, сам видел: вепсские сказки / сост. сб. сказок О. Жукова; худож. А. Трифанова. - Петрозаводск: Verso, 2011. - 43, [1] c. : цв. ил. ; 30 см. - Текст парал. вепс., рус. - ISBN 978-5-91997-031-6. * Зайцева, Н. Г. Орфографический словарь вепсского языка / Н. Г. Зайцева, Е. Е. Харитонова, О. Ю. Жукова; [науч. ред. С. А. Мызников]; Российская академия наук, Карельский научный центр, Институт языка, литературы и истории. - Петрозаводск: Периодика, 2012. - 428 с.; 21 см. - Авт. также на вепс. яз.: N. Zaiceva, J. Haritonova, O. Žukova. - Текст вепс., рус. - ISBN 978-5-88170-224-3. * Обернись-ка милой кукушечкой: вепсские причитания: сборник / Карельский научный центр Российской академии наук, Институт языка, литературы и истории; сост.: Н. Г. Зайцева, О. Ю. Жукова; нотировки С. В. Косырева. - Петрозаводск: Карельский научный центр РАН; Kuhmo: Juminkeko, 2012. - 223, [1] с.: факс., ноты; 20 см. - (Juminkeon julkaisuja; n:o 90). - Текст рус., вепс. - Парал. тит. л. на фин. яз. - Библиогр.: с. 212-213. - ISBN 978-5-9274-0504-6. * Винокурова, И. Ю. Мифология вепсов: энциклопедия / И. Ю. Винокурова; [ред. вепс. текстов О. Ю. Жукова]; Российская академии наук, Карельский научный центр Института языка, литературы и истории. - Петрозаводск: Издательство ПетрГУ, 2015. - 521, [1] с.: ил., портр., карты; 25 см. - Текст частично на вепсском языке. - Предметный указатель: с. 473-492. - Библиография: с. 493-512. - Архивные источники: с. 513-514. - Список населенных пунктов: с. 517-518. - ISBN 978-5-8021-2786-5. * Itti-totti: [сборник фольклора и стихов для детей на вепсском языке / авт.-сост. О. Ю. Жукова; ил. Е. В. Вещикова]. - Petroskoi: Periodika, 2017. - 77, [2] с.: цв. ил.; 26 см. - Текст вепсский. - В выпускных данных: Итти-тотти. - ISBN 978-5-88170-301-1. * Сам слышал, сам видел = "Iče kulin, iče nägin": вепсские сказки; составитель сборника сказок О. Жукова; художник А. Трифанова. - Петрозаводск: Periodika, 2019. - 45 c.: цв. ил.; 30 см. - Текст параллельно на русском и вепсском языках. - Параллельный титульный лист на вепсском языке. Возрастные ограничения: 0+. - 400 экз. - ISBN 978-5- 88170-344-8. * Čomin sanutud: образные выражения на вепсском языке / составители: В. В. Рогозина, Н. Г. Зайцева, О. Ю. Жукова; под общей редакцией Н. Г. Зайцевой; художник: Р. В. Кириллов. - Petroskoi: Periodika, 2019. - 94, [1] с.: ил. - ISBN 978-5-88170-335-6. * Зайцева, Н. Г. Новый русско-вепсский словарь / Н. Г. Зайцева, М. И. Муллонен, О. Ю. Жукова; под общей редакцией Н. Г. Зайцевой; Карельский научный центр Российской академии наук, Институт языка, литературы и истории КарНЦ РАН. - 2-е издание, исправленное и дополненное. - Текст. - Петрозаводск: Periodika, 2021. - 605 с.: карт.; 21 см. - Библиография в предисловии: с. 5 (10 назв.). - ISBN 978-5-88170-415-5. * Примерные образовательные программы учебного предмета "Литературное чтение на родном (карельском, вепсском) языке" для 1–4 классов начального общего образования / составители: Жукова О. Ю. [и др.]; редактор текстов на карельском языке (ливвиковское наречие) Бойко Т. П., редактор текстов на карельском языке (собственно карельское наречие) Каракин Е. В., редактор текстов на вепсском языке Сотникова И. А. - Петрозаводск: Verso, 2021. - 382 с. - (Федеральный государственный образовательный стандарт).- Библиография в конце разделов. - ISBN 978-5- 91997-370-6. * Lönnrot, E. Kalevala: [vepsän da venän kelel] / Elias Lönnrot; автор предисловия М. Ниеминен; перевод на вепсский язык: Н. Г. Зайцева; перевод на русский язык: А. И. Мишин, Э. С. Киуру; иллюстрации: А. А. Максимов; редактор вепсского текста: О. Ю. Жукова. - Petroskoi: Periodika, 2022. - 541, [2] c.: ил.- Текст параллельно на вепсском и русском языках.- ISBN 978-5- 88170-426-1. }} == Сборники поэзии и прозы== * Žukova, O. Ezmäine änik / Ol’ga Žukova; taidehpirdai Margarita Jufa. - Петрозаводск: Periodika, 2023. - 60 с.: ил. - В выпускных данных заглавие и автор: Первоцвет: стихотворения и проза для детей на вепсском языке / Жукова Ольга Юрьевна. - ISBN 978-5-88170-440-7. * Жукова, О. С тобою; Скучаю; Кто виноват: [стихи для детей] / Ольга Жукова (Ершова); пер. Ольги Злотниковой // Современная литература народов России. Поэзия: антология / [Программа поддержки национальных литератур народов Российской Федерации]. - Москва, 2017. – С. 108. - Текст параллельно на русском и национальных языках народов России. - ISBN 978-5-94282-785-4. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Жукова, О. Стихи / Ольга Жукова; пер. Олега Мошникова // Современная литература народов России. Детская литература: антология / [Программа поддержки национальных литератур народов Российской Федерации; худож.-орнаменталист Юлия Грешнова]. - Москва, 2017. – С. 106-108. - Биографический указатель авторов: с. 577-604. - ISBN 978-5- 94282-801-1. * Жукова, О. Стихи / Ольга Жукова; пер. с вепс. О. Мошникова // Антология современной национальной литературы Карелии / [сост. Н. В. Чикина].-Петрозаводск, 2018.-С. 272, 372-373. – Возрастные ограничения: 12+.-ISBN 978-5-88170-315-8. * Жукова, О. Ю. Бабушкины занавески: [рассказ] / Ольга Жукова // Казакова, М. В. Вепсоязычная литература Карелии: становление, развитие, перспективы: учебное пособие для обучающихся на филологических специальностях / М. В. Казакова, О. Ю. Жукова. - Петрозаводск, 2023. – С. 35 – 36. * Žukova, O. Mäthudel: (runod da pajoižed lapsile): для детей дошкольного и младшего школьного возраста / Olga Žukova; автор музыки И. Б. Семакова; художник Л. В. Григорьева. - 2. painuz. - Petroskoi: Periodika, 2019. - 16 c.: цв. ил., ноты; 27 см. - Текст на вепсском языке. - В выпускных данных: На пригорке: (на вепсском языке) / Ольга Юрьевна Жукова. - ISBN 978-5-88170-344-8. }} == Примечания == {{примечания}} == Ссылки == * http://avtor.karelia.ru/about/zhukova__ershova__olga_yurevna.html Электронная библиотека авторов Карелии. * [http://illhportal.krc.karelia.ru/member.php?id=892&plang=r Институт языка, литературы и истории КарНЦ РАН. Официальный сайт. Сотрудники. Жукова Ольга Юрьевна]{{V|29|11|2023}} * http://illhportal.krc.karelia.ru/publ.php?id=m892&plang=r Научные труды. Институт языка, литературы и истории КарНЦ РАН * https://petrsu.ru/site/search?search=%D0%9E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0%20%D0%AE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D0%96%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Петрозаводский государственный университет. 1tmor1b6i9mlu4vzhduacj4u5g1ah4s 0 197775 1309250 1285631 2026-11-08T03:20:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309250 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета|название=Коммерцияға ҡарамаған акционерҙар йәмғиәте "Академик Е. А. Букетов исемендәге Ҡарағанды дәүләт университеты"|сокращение=ҠарДУ|эмблема=|оригинал="Академик Е.А. Бөкетов атындағы Ҡарағанды университеті" Коммерциялық емес акционерлік қоғамы|междуназвание=|прежнее=Академик Е. А. Букетов исемендәге Ҡарағанды дәүләт университеты|девиз=|основан=[[1972]]|закрыт=|реорганизован=|год реорганизации=|тип=|наименование должности=Ректор|фио должности=Дулатбеков Нурлан Орынбасарович|президент=|научный руководитель=|студенты=|иностранные студенты=|специалитет=|бакалавриат=|магистратура=|аспирантура=|докторантура=|доктора=|профессора=|преподаватели=|расположение={{KAZ}}, [[Ҡарағанды]],<br> ул. Университетская, 28|кампус=|адрес=|сайт=https://buketov.edu.kz/|награды=}}'''Академик Е. А. Букетов исемендәге Ҡарағанды дәүләт университеты''' ({{Lang-kk|Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті}}) — дәүләт акцияларының 100 проценты коммерцияға ҡарамаған акционерҙар йәмғиәте (Ҡаҙағстан Республикаһының фән һәм юғары белем биреү министрлығы), [[Ҡарағанды]] ҡалаһында юғары уҡыу йорто . == Тарихы == [[Файл:Букетов.jpg|справа|мини|Университеттың беренсе ректоры академик Е.&amp;nbsp;А. Букетов]] === Тарих башы === [[1938 йыл]]да СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Ҡаҙаҡ ССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән Ҡарағанда '''Уҡытыусылар институты''' асыла. 1952 йылда СССР Министрҙар Советы бойороғо менән '''Педагогия институты''' тип үҙгәртелә 1972 йылда Ҡаҙағстан компартияһы Үҙәк комитеты һәм Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советының «Ҡарағанды дәүләт университетын ойоштороу тураһында " ҡарары менән '''Ҡарағанды дәүләт университеты''' ойошторола <ref name="ҡду">{{Из КНЭ|3|140|Карагандинский государственный университет}}</ref>. Ҡарағанды дәүләт университеты ойошторолған ваҡытта Ҡаҙағстанда бер генә университет — Ҡаҙағстан дәүләт университеты була.Ҡарағанды дәүләт университеты икенсе университет була. [[1972 йыл]]да университет составында түбәндәге факультеттар: филология, тарих, иҡтисад, юридик, математика, физика, химия, биология; әҙерлек, киске, ситтән тороп уҡыу бүлексәләре; аспирантура; 37 кафедра; 40 уҡыу лабораторияһы, агробиостанция - эшләй. 1972/73 уҡыу йылында 5 меңдән ашыу студент уҡый<ref>Данные из БСЭ.</ref>. [[1991 йыл]]да<ref name="кнэ">{{Из КНЭ|3|140|Карагандинский государственный университет}}<span class="citation no-wikidata" data-ve-ignore="true" data-wikidata-property-id="P1343" id="CITEREFКНЭ,_том_III2005"><span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf&page=140 Карагандинский государственный университет]</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[[Ҡаҙағстан. Милли энциклопедия|Казахстан. Национальная энциклопедия]]<span class="hidden-ref" style="display:none">&nbsp;<small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на русском языке">(рус.)</small></span>.&nbsp;— Алматы: [[Ҡаҙаҡ энциклопедияһы|Қазақ энциклопедиясы]], 2005.&nbsp;— Т.&nbsp;III.&nbsp;— ISBN 9965-9746-4-0.</span>&nbsp;<small class="ref-info" data-ve-ignore="true" style="cursor:help;" title="Источник распространяет информацию под свободной лицензией.">(CC BY-SA 3.0)</small></ref> Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән Ҡарағанды дәүләт университетына академик Е.&amp;nbsp;А. Букетов исеме бирелә Шул уҡ ваҡытта айырым факультеттар педагогия институты составында ҡала, мәҫәлән, башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы һәм педагогика һәм психология (мәктәпкәсә) факультеттары. Академик Е.А.Букетов исемендәге Ҡарағанды дәүләт университетының һәм Ҡарағанды педагогия институтының һуңғы ҡушылыуы 1996 йылда була<ref>[https://info.ksu.kz/?page_id=312 Педагогический] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918211454/https://info.ksu.kz/?page_id=312 |date=2021-09-18 }}</ref>. == Рейтинг == Ҡаҙағстандың юғары уҡыу йорттары эшмәкәрлеген Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстан агентлығы (НКАОКО-IQAA) үткәргән тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре буйынса 2017—2018 йылдар өсөн белем биреү сифатын тәьмин итеү буйынса Ҡарағанды дәүләт университеты Ҡаҙағстандың иң яҡшы күп профилле юғары уҡыу йорттары генераль рейтингында 3-сө урынды биләй. [[2020 йыл]]да Ҡаҙағстандың иң яҡшы университеттары араһында 4-се урынды биләй. == Структураһы == === Факультеттары === '''[http://ksu.kz/?page_id=2615&lang=ru Биология-география факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806065846/https://ksu.kz/?page_id=2615&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Ботаника кафедраһы * Зоология кафедраһы * Физиология кафедраһы * География кафедраһы '''[http://ffl.ksu.kz/ Сит телдәр факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815095320/https://ffl.ksu.kz/ |date=2020-08-15 }}''' * Сит тел әҙерлеге теорияһы һәм методикаһы * Сит ил филологияһы * Тәржемә теорияһы һәм практикаһы * Сит телдәр '''[http://ksu.kz/?page_id=303&lang=ru Тарих факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806074458/https://ksu.kz/?page_id=303&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Ҡаҙағстан тарихы кафедраһы Һәм Ҡаҙағстан Халҡы ассамблеяһы * Археология, этнология һәм Ватан тарихы кафедраһы * Бөтә донъя тарихы һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр кафедраһы * Ҡаҙағстан тарихы кафедраһы '''[http://mit.ksu.kz/ Математика һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805013505/https://mit.ksu.kz/ |date=2020-08-05 }}''' * Профессор Т. Ғ. Мостафин исемендәге алгебра, математик логика һәм геометрия кафедраһы. * Математик анализ һәм дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы * Ғәмәли математика һәм информатика кафедраһы * Математика һәм информатиканы уҡытыу методикаһы кафедраһы '''[http://ksu.kz/?page_id=312&lang=ru Педагогия факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806065445/https://ksu.kz/?page_id=312&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Дефектология кафедраһы * Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы * Һынлы сәнғәт һәм дизайн кафедраһы * Мәктәпкәсә һәм психологик-педагогик әҙерлек кафедраһы '''[http://ksu.kz/?page_id=10367&lang=ru Физика-техник факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806070759/https://ksu.kz/?page_id=10367&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Профессор Ж. С. Аҡылбаев исемендәге инженер йылылыҡ физикаһы кафедраһы * Транспорт һәм һөнәри белем биреү кафедраһы * Физика һәм нанотехнологиялар кафедраһы * Радиофизика һәм электроника кафедраһы '''[http://ksu.kz/?page_id=321&lang=ru Филология факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806074641/https://ksu.kz/?page_id=321&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Журналистика кафедраһы * Ҡаҙаҡ тел ғилеме кафедраһы * Ҡаҙаҡ әҙәбиәте кафедраһы * Г.А.Мейрамов исемендәге рус теле һәм рус әҙәбиәте кафедраһы. * Ҡаҙаҡ теленең практик курсы кафедраһы '''[http://fpf.ksu.kz/ Философия һәм психология факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921180617/https://fpf.ksu.kz/ |date=2020-09-21 }}''' * Мәҙәниәт философияһы һәм теорияһы кафедраһы * Психология кафедраһы * Политология һәм социология кафедраһы * Социаль эш һәм социаль педагогика кафедраһы '''[http://ksu.kz/?page_id=325&lang=ru Химия факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806074925/https://ksu.kz/?page_id=325&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Органик химия һәм полимерҙар кафедраһы * Физик һәм аналитик химия кафедраһы * Органик булмаған һәм техник химия кафедраһы * Химия технологияһы һәм экология кафедраһы '''[http://ksu.kz/?page_id=328&lang=ru Иҡтисад факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806075123/https://ksu.kz/?page_id=328&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Менеджмент кафедраһы * Бухгалтер иҫәбе һәм аудиты кафедраһы * Маркетинг кафедраһы * Финанс кафедраһы * Иҡтисад һәм халыҡ-ара бизнес кафедраһы '''[http://ksu.kz/?page_id=330&lang=ru Юридик факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806065538/https://ksu.kz/?page_id=330&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Граждандар һәм хеҙмәт хоҡуғы кафедраһы * Енәйәт хоҡуғы, процесы һәм криминалистика кафедраһы * Конституцион һәм халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы * Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы '''[http://ksu.kz/?page_id=318&lang=ru Физик культура һәм спорт факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806065940/https://ksu.kz/?page_id=318&lang=ru |date=2020-08-06 }}''' * Физик тәрбиә кафедраһы * Башланғыс хәрби әҙерлек һәм көрәш кафедраһы * Физик культура һәм спорт әҙерлеге теорияһы һәм методикаһы кафедраһы == Халыҡ-ара белем биреү-ғилми ойошмаларҙа ағзалыҡ == * Халыҡ-ара Университет Президенттары Ассоциацияһы (IAUP); * Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһы (IHEAS, МАН ВШ); * Үҙәк Азия Менеджментты Үҫтереү Фонды (CAMAN); * Университеттарҙың Бөйөк Хартияһы (Magna Charta Universitatum); * Иҡтисади тикшеренеүҙәр һәм мәғариф консорциумы (EERC); * Иҡтисади белем биреү буйынса халыҡ-ара проект (B&EE); * Евразия Университеттары Ассоциацияһы/EAU<ref name="кнэ"/>; * Халыҡ-ара IAUP/университет ректорҙары ассоциацияһы; * Халыҡ-ара IAU/ Университеттар Ассоциацияһы; * Мәғариф һәм ТЕМПУС/TEMPUS мәҙәниәт буйынса Европа комиссияһы; * Мәғариф һәм ЭРАСМУС МУНДУС/ERASMUS MUNDUS мәҙәниәт буйынса Европа комиссияһы * «Себер асыҡ университеты» халыҡ-ара ассоциацияһы; * Глобаль дистанцион Association of Global Giversities In Distance Education/GUIDE уҡытыу университеттары ассоциацияһы; * [[Бөйөк Британия]]<nowiki/>ның Ҡаҙағстандағы Илселеге ҡарамағындағы Британияның мәғариф буйынса советы (British Council) ; * KOICA/Корея Республикаһының Ҡаҙағстан Республикаһындағы Илселеге ҡарамағындағы Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек буйынса Корея агентлығы; * Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм алмашыу советы (IREX, АҠШ Дәүләт Департаменты); * Сифат менеджменты системаларын сертификациялау буйынса SGS халыҡ-ара агентлығы (Ҡаҙағстан-Швейцария); * Education Network Ҡаҙағстан Ҡырғыҙстан мәғариф учреждениелары ассоциацияһы; * Америка мәғариф һәм телдәрҙе өйрәнеү өлкәһендә хеҙмәттәшлек советы (ACCELS); * [[Регенсбург университеты]] (Германия); * Аризона университеты (АҠШ); * Тренто Университеты (Италия); * Йонсей Университеты (Корея Республикаһы); * Үҙәк Европа университеты (Ceu, Венгрия); * [[Кембридж университеты]] (Англия); * Эксетер университетының (Англия) география, археология һәм ер ресурстары институты; * Сент-Иштван Университеты (Венгрия, Будапешт); * Чукур Университеты (Төркиә); * [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов]] [[Мәскәү дәүләт университеты|исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]; * [[Томск дәүләт университеты]]; * [[Московская академия экономики и права|Мәскәү иҡтисад һәм хоҡуҡ академияһы]]; * [[Томск политехник университеты]]; * [[Мәскәү дәүләт юридик университеты|Мәскәү дәүләт юридик академияһы]]; * "Билим-Үҙәк Азия" консультация-белем биреү үҙәге * Ҡарағанды өлкәһенең сауҙа-сәнәғәт палатаһы == Университет бөгөн == Университеттың китапхана фонды ҡаҙаҡ, рус, инглиз, немец, француз, корея һәм донъяның башҡа телдәрендә 1,7 миллион дана китап һәм электрон баҫма тәшкил итә. Студенттар: 2018—2019 уҡыу йылында — 11422 кеше, шул иҫәптән гранттар буйынса — 3200. Магистранттар: 2018—2019 уҡыу йылында — 716 кеше, шул иҫәптән гранттар буйынса —609. Phd докторанттары: 2018—2019 уҡыу йылында 169 кеше, шул иҫәптән гранттар буйынса — 103. ППС штаты: 1180 кеше Һөнәрҙәр һаны: * бакалавриат —80 * магистратура — 53 * PhD — 12 '''Ғилми-тикшеренеү институттары'''  — 6 (Сарыарка археология институты, Молекуляр нанофотоника институты, Техник физика һәм экология проблемалары ғилми-тикшеренеү институты, Химия проблемалары ғилми-тикшеренеү институты, Баҙар мөнәсәбәттәре ғилми-тикшеренеү институты, Ҡаҙаҡ халҡының рухи мираҫын өйрәнеү институты); '''Фәнни үҙәктәр'''  — 4 (Ион-плазма технологиялары Һәм заманса приборҙар эшләү ғилми-тикшеренеү үҙәге, Этномәҙәни һәм тарихи-антропологик тикшеренеүҙәр үҙәге, «Тұлғатану» дисциплина-ара ғилми-тикшеренеү үҙәге (2014 йыл), "Химик материалдарҙы өйрәнеү һәм нанохимия" технологик инкубатор, Биотехнология һәм экомониторинг тикшеренеү паркы). '''Фәнни баҫмалар:''' Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү һәм аттестация Буйынса Комитет раҫлаған исемлеккә ингән «Вестник Карагандинского государственного университета» ваҡытлы ғилми журналы, диссертация төп һөҙөмтәләрен баҫтырып сығарыу өсөн («Математика», «Физика», «Химия», «Биология. Медицина. География», «Экономика», «Педагогика», «История. Философия. Право», «Филология» сериялары); — Халыҡ-ара «Eurasian Physical Technical Journal» журналы. '''Белем биреү һәм фәнни программаларҙа ҡатнашыу:''' * фән һәм техника үҫешенә ҙур өлөш индергән ғилми белгестәр өсөн дәүләт ғилми стипендиялары лауреаттары —24 * һәләтле йәш ғалимдар өсөн дәүләт ғилми стипендиялары лауреаттары — 57 * юғары уҡыу йортоноң иң яҡшы уҡытыусыһы исеменә конкурс еңеүселәре —158 * фән өлкәһендә йәш ғалимдар өсөн исем премияһы лауреаттары — 3 * «Ҡайнар» йәштәр премияһы лауреаттары — 13 * РК-1 МОН премияһы лауреаты — 1 * «Дарын» дәүләт йәштәр премияһы лауреаты — 1 '''Университеттың матди-производство базаһы:''' * уҡыу корпустары —10 * йәшәү урыны — 6 * студенттарҙың көнкүреш комплексы — 1 * йәмәғәт туҡланыуы объекттары — 21 * музейҙар — 3 (Е. А. Букетов исемендәге ҠарДУ тарихы музейы, Археология Һәм этнография музейы, Тәбиғәт музейы) == Ғилми-тикшеренеү институттары == * Һарыарҡы археология институты<ref>[http://www.ksu.kz/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=219 Карагандинский государственный университет имени Е. А. Букетова — Content] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818005652/http://www.ksu.kz/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=219 |date=2016-08-18 }}</ref> * Техник физика һәм экология проблемалары институты * Молекуляр нанофотоника институты * Химия проблемалары институты * Хоҡуҡи тикшеренеүҙәр һәм дәүләт белеме институты * Ҡаҙаҡ халҡының рухи мираҫын өйрәнеү институты * Баҙар мөнәсәбәттәре институты # == Ректорҙары == * Букетов Евней Арстан улы (197 —1980) * Мулдахметов Зәйнулла Мулдахмет улы (1980—1988) * Бигәлиев Айытхажа Бигәли улы (1989—1991) * Аҡылбаев Жамбыл Сәүлебәк улы (1991—2004) * [[Кубеев, Еркин Киноятович|Кубеев Еркин Киноят улы]] (2004—2019) * [[Едрисов, Азамат Тиржанович|Едрисов Азамат Тирйән улы]] (2019 йыл) * Дуләтбәков Нурлан Орынбасар улы (2020 йылдан алып) == Примечания == {{Иҫкәрмәләр}} {{Внешние ссылки}} == Ссылки == * [http://articlekz.com/taxonomy/term/22 Вестник КарГУ] [[Категория:Ҡаҙағстан университеттары]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Ҡаҙағстанда мәғариф]] 7lx7xsjcl9m2ly1cdmo3f0xmm5wyevy 0 197874 1309088 1288457 2026-11-07T14:20:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309088 wikitext text/x-wiki '''Валуев Андрей Михайлович''' (1955) — ғалим-математик, физика-математика фәндәре докторы, РФА-ның ИМАШ өлкән ғилми хеҙмәткәре == Биографияһы == Андрей Михайлович Валуев 1955 йылда тыуған. 2004 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһына ҡараған А. А. Благонравов исемендәге Машиналар белеме институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, ғилми кадрҙар әҙерләү (аспирантура) бүлегендә эшләй. 2010 йылдан Мәскәү дәүләт тау институтының Тау сәнәғәтендә ойоштороу һәм идара итеү кафедраһы һәм Мәскәү физика-техник институтының Технологик процестарҙың иҫәпләү моделе кафедраһы профессоры. 160-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монография һәм Рәсәй һәм сит илдәрҙә сыҡҡан журналдарҙа баҫылған 60 монография авторы<ref>Журнал вычислительной математики и математической физики, Известия РАН</ref>. <!--Теория и системы управления, Mathematical modelling and analysis. По данным Интернет-ресурса Google.Scholar, статья А.М. Валуева “Control problems for event-switched processes” («Задачи управления для событийно-переключаемых процессов») размещена на 42 академических сайтах ведущих стран (Великобритании, Германии, Франции, Японии и т.д.)--> <!--Основные результаты относятся к области математической теории управления и ее приложений, методов оптимизации, математического моделирования технологических процессов и транспортных систем. Введен класс гибридных систем — процессов, переключаемых на многообразиях,— для них установлены условия управляемости и оптимальности, в т.ч. аналог принципа максимума. Для частного случая — модели распределения ресурсов при выполнении комплекса работ (обобщения задачи сетевого планирования) — решена задача оптимального синтеза и разработаны конечные методы получения оптимального плана. Для динамических и квазидинамических конечномерных задач оптимизации разработан класс методов с локальной декомпозицией задачи выбора направления спуска. Для общего случая регулярной задачи нелинейного программирования доказана линейная скорость сходимости одного варианта метода возможных направлений. Построен метод со сверхлинейной скоростью сходимости. Предложена модель квазистационарных потоков для городского автомобильного движения. Для различных условий разработаны эффективные методы оптимальной и субоптимальной маршрутизации, в т.ч. в среде с переменными характеристиками. Руководство аспирантами ИМАШ РАН с 2009 г. Под его руководством выполняется работа над кандидатскими диссертациями по темам «Алгоритмизация управления логистической системой» и «Программные средства решения задач динамического распределения ресурсов при выполнении комплекса работ». --> == Хеҙмәт юлы == == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == == Ғаиләһе == == Һылтанмалар == * [https://famous-scientists.ru/dissertation/7078 Валуев Андрей Михайлович] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01004401187 Применение формализма гибридных систем в моделях управления переключаемыми производственными процессами : с приложениями к задачам горной промышленности : диссертация ... доктора физико-математических наук : 05.13.18 / Валуев Андрей Михайлович; Моск. гос. гор. ун-т - Москва, 2008] * [https://web.archive.org/web/20250126045734/https://biblioclub.ru/index.php?page=author_red&id=200613 Валуев А. М. ДИСКРЕТНЫЕ ЗАДАЧИ ОПТИМИЗАЦИИ В ЭКОНОМИКЕ, ПЛАНИРОВАНИИ И УПРАВЛЕНИИ: Учебное пособие 2014] * [https://www.adscientificindex.com/scientist/-andrey-valuev/1107896 Андрей Михайлович Валуев Andrey Valuev, 2024] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240427200434/https://www.adscientificindex.com/scientist/-andrey-valuev/1107896 |date=2024-04-27 }} * [https://www.dissercat.com/content/chislennyi-metod-resheniya-zadach-diskretnogo-optimalnogo-upravleniya-so-smeshannymi-ogranic Валуев А. М. Численный метод решения задач дискретного оптимального управления со смешанными ограничениями, 2007] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Математиктар]] ozglacxlcxvtvjh08frs0ew0xxo999q 0 199319 1309077 1282378 2026-11-07T13:10:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309077 wikitext text/x-wiki [[Файл:Residenz von Vaeterchen Frost.jpg|мини|Бөйөк Устюгта Ҡыш бабай йорто|330x330пкс]] '''Бөйөк Устюгта Ҡыш бабай биләмәһе''' ({{lang-ru|Вотчина Деда Мороза в Великом Устюге}}) — «Бөйөк Устюг — Ҡыш бабайҙың тыуған төйәге» тип аталған ҙур туристик комплекс. [[1999 йыл]]да барлыҡҡа килә<ref>[https://www.rosbalt.ru/russia/2023/11/07/1997824.html Топ-20 резиденций Деда Мороза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231111142512/https://www.rosbalt.ru/russia/2023/11/07/1997824.html |date=2023-11-11 }}</ref>. == Тарихы == Бөйөк Устюг — бай мәҙәни мираҫҡа эйә булған ҡурсаулыҡ-ҡала, Рус Төньяғында тарихи Вологодчинаның иң боронғо ҡалаларының береһе. Тәүге торамалар был урындарҙа [[ХII быуат]]та уҡ барлыҡҡа килгән. Бында әле лә халыҡ кәсептәре йолаларын — көмөш ҡарайтыуҙы, ҡайын һәм ағас һырлауҙы, селтәр үреүҙе һаҡлайҙар. Хәҙер ул Яңы йыл байрамдары, Ҡыш бабай һәм ҡышҡы ял менән ассоциациялана. Рус халыҡ әкиәттәрендәге һымаҡ пейзаждары менән тап ошо боронғо ҡала Яңы йыл тылсымсыһының йорто өсөн шәп вариант була. [[1999 йыл]]да [[Мәскәү]] мэры [[Лужков Юрий Михайлович|Юрий Лужков]] һәм [[Вологда өлкәһе]] губернаторы [[Позгалёв, Вячеслав Евгеньевич|Вячеслав Позгалев]] инициативаһы менән Рәсәйҙең тарихи милли традицияларын пропагандалау маҡсатында Бөйөк Устюгта Ҡыш бабай биләмәһе барлыҡҡа килә<ref name=":1">[https://bolshayastrana.com/dostoprimechatelnosti/vologodskaya-oblast/votchina-deda-moroza-301 Вотчина Деда Мороза]</ref>. Бында Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу Яңы йыл менән осрашыуға әҙерләнә һәм донъяның төрлө мөйөштәренән килгән ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү өсөн үҙ ишектәрен аса. Йыл һайын меңәрләгән турист, шул иҫәптән кескәй балалар ҙа, өлкәндәр ҙә, йыл һайын әкиәт донъяһына сорналып, үҙҙәренә саҡ ҡына тылсым бүләк итергә килә. Бөйөк Устюг рәсми рәүештә урыҫ Ҡыш бабайының тыуған төйәге итеп тәғәйенләнә<ref>[https://www.kp.ru/russia/velikij-ustyug/mesta/rezidentsiya-deda-moroza/Резиденция Деда Мороза в Великом Устюге]</ref>. == Биләмәһе == Ҡыш бабай резиденцияһы [[Вологда өлкәһе]]нең Сухона йылғаһы яры буйындғы [[Бөйөк Устюг]] ҡалаһынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Комплекс Ҡыш бабайҙың резиденцияһы һәм ҡала сите биләмәһенән тора. Йорт ҡарағай урманындағы аҡланда урынлашҡан. Ҡыш бабайҙың торлағы — баҫҡыстары, һикәлтәләре һәм галереялары менән бейек һәм семәрле ҙур ағас йорт. Уны ғәжәйеп манаралар менән иҫ киткес төньяҡ рус һырлығы биҙәй. Йорт алдында һәр ваҡыт биҙәлгән ҙур шыршы тора. Фойела, аудиенция көткән ҡунаҡтарға, бүләктәр һәм сувенирҙар һатып алыу мөмкинлеге бар. Резиденцияла төрлө һәм ҡыҙыҡлы биҙәлгән зиннәтле палаталар күп. Шулай уҡ балалар өсөн бүләктәр әҙерләгән оҫтаханалар ҙа бар<ref>[https://lenta.ru/articles/2023/11/10/kak-popast-v-gosti-k-dedu-morozu/ Как попасть в гости к Деду Морозу: способы добраться до Великого Устюга, цены, достопримечательности]</ref>. Хужа ҡунаҡтаҙы Тәхет залында, байрамса биҙәлгән шыршы янында ҡабул итә. Бынан тыш биләмәлә Ҡыш бабай Почтаһы — йорттан һуң икенсе төп бина эшләй, тап бында Рәсәйҙең төрлө ҡалаларынан һәм хатта күрше илдәрҙән меңәрләгән хаттар килә. Почта бүлексәһе Биләмәнең үҙәк Аллеяһында урынлашҡан. Әкиәт Почтаһы Ҡышҡы бабайға килгән бөтә хаттарға ла яуап яҙа, бигерәк тә изге һәм ихлас мөрәжәғәттәргә яуаптар ҙур ҡыуаныс менән әҙерләнә. Усадьба эргәһендә тау менән ҡышҡы уйындар комплексы бар, төп ҡапҡа төбөндә тағы ла бер уйын ҡаласығы урынлашҡан. Тылсымлы тимерлек, Емеля тураһындағы әкиәттән урыҫ мейесе, хикмәтле фигуралар менән боҙлоҡ, төньяҡ боландары һәм егелгән эттәр ҡунаҡтарҙы көтә<ref>[https://www.tourister.ru/publication/1315 Великий Устюг]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ә инде уйындарҙан һәм саф һауала йөрөгәндән һуң Урман аптекаһында шифалы үләндәрҙән хуш еҫле сәй тәҡдим итәләр<ref>[https://blog.ostrovok.ru/gde-zhivyot-ded-moroz/ Где живёт Дед Мороз: едем по России в поисках зимнего волшебника]</ref>. Шулай уҡ бында Ҡышҡы баҡсаны күрергә мөмкин. Баҡса үҙенең матурлығы һәм тропик үҫемлектәре менән менән хайран ҡалдыра. Ҡышҡы һалҡындарҙа оранжереяла быяланан көмбәҙ аҫтында төрлө сәскләр күҙҙең яуын ала. 400 самаһы йәнлек йәшәгән зообаҡса балаларҙы ла, өлкәндәрҙе лә йәлеп итә. Хайуандар бәләкәй ситлектәрҙә түгел, ә ағас кәртәләр менән ҙур вольерҙарҙа йәшәй. Бында килеүселәр мөғжизәле боландар һәм башҡа төньяҡ йән эйәләре менән таныша ала<ref>[https://votchina-dm.ru/entertainment/service/zoopark_deda_moroza/ Зоопарк Деда Мороза]</ref>. Биләмәлә шулай уҡ кафе, ресторандар һәм ҡунаҡханалар, килгән ҡунаҡтар өсөн шулай уҡ айырым йорттар төҙөлгән. == Саралар == Ҡышҡы урмандың әкиәт персонаждары һәм тылсымлы йән эйәләре йәшәшәгән төп йортҡа сәйәхәт Әкиәт һуҡмағынан башлана. Беренсе булып ҡунаҡтарҙы Ҡыш бабайҙың ярҙамсыһы — Ваҡыт һаҡсыһы ҡабул итә. Ул байрамдың тарихын һөйләй һәм яңы йыл серҙәренең бер өлөшөн асып бирә. Биләмәнең төп ҡапҡаһынан урман аша барған Әкиәт һуҡмағы буйлап мажаралар башлана. Сәйәхәт ваҡытында ҡунаҡтар Убырлы ҡарсыҡтың хәлен белешергә, серле табышмаҡтарҙы сисергә, егетлекте күрһәтергә, Ҡыш бабай яратҡан уйында уйнарға, Юлбаҫар Һандуғасты еңеп сығырға һәм төп тылсымлы серҙәрҙең ҡайҙа һаҡланыуын белергә тейеш<ref>[https://ao-dedmoroz.ru/services/votchina-deda-moroza/ Вотчина Деда Мороза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230609052509/https://ao-dedmoroz.ru/services/votchina-deda-moroza/ |date=2023-06-09 }}</ref>. Һуңынан Кыш бабай йорто буйлап экскурсия башлана. Бында ҡунаҡтар тылсымлы олатайҙың нисек йәшәүен, ниндәй матур кейемдәр кейенеүен белә, уның эш кабинетын ҡарай ала. Кабинетта ҡыҙыҡлы сәғәтте күрәсәктәр: ул ваҡытты күрһәтмәй, ә кирегә Яңы йылға тиклем иҫәп алып бара. Йортта йондоҙҙарҙы күҙәтеү өсөн обсерватория һәм иремәй торған ҡар бөртөктәре булдырыу өсөн машина менән лаборатория бар. Ә һуңынан сәйәхәт аҙағында, бейек шыршы менән биҙәлгән Тәхет залында, килеүселәрһе Ҡыш бабай үҙе ҡаршылай<ref>[https://cuva.ru/blog/velikij-ustyug Великий Устюг — путешествие в зимнюю сказку]</ref>. Нәҡ бында, Яңы йыл һылыуҡайы янында, балалар һәм өлкәндәр үҙҙәренең күңеленә яҡын теләктәрен юллай, Ҡыш бабай иһә уларға күптән көтөлгән бүләктәрен тапшыра. Любовь Николаевна Данилова «Бөйөк Устюг. Ҡыш бабай төйәге» китабынан «Иремәүсе йондоҙҙар» әкиәтендә йәш уҡыусыларҙың ҡышҡы тылсымсының мөғжизәле еренә барып, уның халҡы һәм ҡунаҡтары менән танышыуы һәм мажаралары тураһында мауыҡтырғыс итеп яҙа{{Sfn|Данилова Л. Н.|год=2009|41-се б.}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Великий Устюг. Родина Деда Мороза|автор=Данилова Л. Н.|ссылка=https://www.sima-land.ru/5518312/velikiy-ustyug-rodina-deda-moroza-danilova-l/|место=Ярославль|издательство=Белый город|год=2014|страниц=48|isbn=978-5-7793-1745-0}} [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] [[Категория:Яңы йыл]] [[Категория:Календарь байрамдары]] [[Категория:Ҡыш бабай резиденциялары]] ak0pdx3s0dxmxlagxhkiqty22nluak2 0 199414 1309164 1290903 2026-11-07T19:58:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309164 wikitext text/x-wiki {{Воинское формирование | название = Германияла совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө (ГСОВГ);<br> Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВГ);<br> Көнбайыш ғәскәрҙәр төркөмө (ЗГВ). | оригинал = {{lang-de|Gruppe der Sowjetischen Streitkräfte in Deutschland, GSSD}}<br>{{lang-en|Group of Soviet Forces in Germany, GSFG}} | изображение = GSSD-LOGO.svg | подпись = Эмблема ГСВГ | годы = [[10 июнь]] [[1945]] — [[31 август]] [[1994]] | страна = {{Флагификация|СССР}} →<br> {{Флаг|Российская Федерация|1991}}/{{флагификация|Российская Федерация}} | подчинение = [[СССР Оборона Халыҡ комиссариаты]]→<br>[[МО СССР]] →<br> [[Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы|МО РФ]] | в составе = [[Файл:Communist star.svg|20px]] [[Вооружённые силы СССР Ҡораллы көстәре|ВС СССР]] (1945—1992),<br>[[Файл:Emblem of CIS.svg|20px]] [[БДБ Берләштерелгән Ҡораллы көстәре|ОВС СНГ]] (1992),<br>[[Файл:Middle emblem of the Armed Forces of the Russian Federation (27.01.1997-present).svg|20px]] [[Вооружённые силы Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре|ВС РФ]] (1992—1994) | тип = [[группа войск]] | включает_в_себя = хәрби берләшмәләрҙе, соединениеларҙы, хәрби частарҙы, учреждениеларҙы, ойошмаларҙы, предприятиеларҙы | роль = ([[1949 йыл]]ға тиклем) [[оккупация]]<br>[[оборона]] | размер = объединение,<br> 1949 йылда 2 млн 900 мең,<br> 1980-се йылдарҙа 500 меңгә тиклем,<br> 1991 йылдың 1 ғинуарына 337,8 мең. | командная_структура = | размещение = {{Флаг|СССР}} [[Германияны оккупациялауҙың совет зонаһы ]]→<br> {{DDR}}→{{GER}} (ФРГ) | прозвище = | покровитель = | девиз = | цвета = | марш = | талисман = | снаряжение = | сражения = | знаки_отличия = | нынешний_командир = | известные_командиры = [[Жуков Георгий Константинович]]<br>[[Чуйков Василий Иванович]]<br>[[Гречко Андрей Антонович]]<br>[[Конев Иван Степанович]]<br>[[Куликов Виктор Георгиевич]]<br>[[Бурлаков Матвей Прокопьевич]] }} '''Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмө''' ('''ГСВГ'''; {{lang-de|Gruppe der Sowjetischen Streitkräfte in Deutschland, GSSD}}; {{lang-en|Group of Soviet Forces in Germany, GSFG}}) — СССР Хәрби көстәре ғәскәрҙәренең (көстәренең) ГДР-ҙа урынлашҡан оператив-стратегик формированиеһы (төркөмө). Сит илдәрҙәге ҡораллы көстәрҙең донъяла иң ҙур оператив-стратегик берләшмәһе. СССР Ҡораллы Көстәре (1945-1992), Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Берләшкән Ҡораллы көстәре (1992) һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре (1992-1994) составына ингән. Идаралығы - Вюнсдорф ҡалаһы (1946 йылға тиклем - Потсдам). Төркөм булған осорҙа түбәндәге атамалар менән йөрөтөлгән: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- bgcolor="#80c0ff" !rowspan="2"| годы !!colspan="2"| үҙенсәлекле билдәләмәһе !!colspan="2"| немецса !!colspan="2"| инглизсә |- ! ҡыҫҡартылған !! атамаһы !! ҡыҫҡартылған !! атамаһы !! ҡыҫҡартылған !! атамаһы |- | align="center" bgcolor="#cccccc" colspan="9" | |- 1945 | 1945—1954 ! ГСОВГ | '''Германияла совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө''' ! GSBD | Gruppe der Sowjetischen Besatzungstruppen in Deutschland ! GSOFG | Group of Soviet Occupation Forces in Germany |-1954 |rowspan="2"| 1954—1989 !rowspan="2"| ГСВГ |rowspan="2"| '''Совет ғәскәрҙәре төркөмө<br>в Германияла''' !GSSD |Gruppe der Sowjetischen Streitkräfte in Deutschland !rowspan="2"| GSFG |rowspan="2"| Group of Soviet Forces in Germany |- !GSTD |Gruppe der Sowjetischen Truppen in Deutschland |- | 1989—1994 ! ЗГВ | '''Западная группа войск''' ! WGT | Westgruppe der Truppen, Heeresgruppe West ! WGF | Western Group of Forces |} == Тарихы == === Барлыҡҡа килеүе === [[Файл:Allies at the Brandenburg Gate, 1945.jpg|thumb|270px|{{center|Германияла совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө (ГСОВГ) Баш командующийы [[Советтар Союзы Маршалы]] [[Жуков Георгий Константинович]], [[фельдмаршал]] [[Монтгомери, Бернард Лоу]], Германияла совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө (ГСОВГ) Баш командующийының 1-се урынбаҫары армия генералы [[Соколовский Василий Данилович]], Төньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө (СГВ) Баш командующийы [[Советтар Союзы Маршалы]] [[Рокоссовский Константин Константинович]], 12 июль [[1945 йыл]], [[Берлин]], у [[Бранденбург ҡапҡаһы]] янында}}]] [[Файл:Deutschland Besatzungszonen 8 Jun 1947 - 22 Apr 1949 sowjetisch.svg|thumb|270px|{{center|Ғәскәрҙәр төркөмө Место дислокацияһы урыны — [[Германияны совет оккупацияһы зонаһы]],<br> [[1949 йыл]]дан — [[ГДР]]}}]] [[Файл:Berlin Treptow Ehrenmal 07.jpg|thumb|270px|{{center|Германияла совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмөнөң рәсми булмаған символы - Трептов-паркта<br>Азат итеүсе яугир}}]] '''Германияла совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө''' ('''ГСОВГ''') СССР һәм Германияның Гитлерға ҡаршы коалицияның Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенән һуң, Юғары баш командующий ставкаһының 1945 йылдың 29 майында ҡабул ителгән Германияның капитуляцияһы 11095-се директиваһы нигеҙендә ойошторола<ref>[https://web.archive.org/web/20131203014222/http://www.24tp.org/history/Direktiva_Stavki_VGK_11095_29.05.1945.pdf Директива Ставки ВГК № 11095 командующему войсками 1-го Белорусского фронта о переименовании фронта в Группу советских оккупационных войск в Германии и её составе.]</ref>. Төркөм составына 1-се Белоруссия, 2-се Белоруссия һәм 1-се Украина фронттары ғәскәрҙәре инә. Ғәскәрҙәр төркөмө менән бер үк ваҡытта, СССР-ҙың азат ителгән территорияларында Австрияла, Венгрияла, Чехословакияла Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмө һәм Польшала Төньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө ойошторола. 1945 йылдың 10 июнендә Совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө Германия биләмәһендә үҙ функцияларын тормошҡа ашыра башлай. Советтар Союзы маршалы Георгий Константинович Жуков СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Германияла ойошторған Совет хәрби хакимиәтенең беренсе Баш командующийы һәм бер үк ваҡытта Баш начальствующийы була. Германияла совет оккупацияһы зонаһы 18 миллион 559 мең кеше йәшәгән 107 мең 500 квадрат километр тәшкил иткән. Тәүҙә Ғәскәрҙәр төркөмө штабы Потсдамда урынлаша, ә 1946 йылда Төркөм унда торған артабанғы бөтә осоронда Берлин ҡала янына - Вюнсдорфҡа күсерелә. Төркөм ғәскәрҙәрен (бер нисә йөҙ соединение һәм частар) урынлаштырыу мәсьәләләре башлыса вермахттың элекке урындарын файҙаланыу иҫәбенә хәл ителә. === Йәшәүе === [[Файл:Colonels A.V. Merkulov and S. S. Lukyanov. Group of Soviet Occupation Forces in Germany (GSOFG).png|thumb|270px|right|Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмө офицерҙар. [[1951 йыл]]]] Ойошторғандан һуң шунда уҡ ғәскәрҙәрҙе урынлаштырыу, хәрби дисциплинаны нығытыу һәм хәрби әҙерлекте күтәреү мәсьәләләре хәл ителә. Һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа Төркөм совет оккупация зонаһы сиктәрен һаҡлауға йәлеп ителә һәм Совет хәрби хакимиәте (СВАГ) Германияла үткәргән фашист режимы һәм милитаризация эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн кәрәкле шарттар тәьмин итеүгә йүнәлтелгән сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуңғы мобилизация һөҙөмтәһендә төркөм һаны 1949 йылға 2 миллион 900 мең кеше, 1980-се йылдарҙа - 500 меңдән ашыу тәшкил итә <ref>''Ганс-Альберт Гоффманн, Зигфрид Штоф.'' Советские войска в Германии. Их командование в Вюнсдорфе. 1945—1994.</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.svoboda.org/ll/polit/0605/ll.061305-3.asp |title=Темы дня:60 лет назад была сформирована Группа советских войск в Германии |lang=ru |website=«[[Радио Свобода]]» |date=2005-06-13 |accessdate=2020-02-26 |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029192746/http://archive.svoboda.org/ll/polit/0605/ll.061305-3.asp |archivedate=2013-10-29 }}</ref>. Ваҡыт үтеү менән ГДР территорияһында урынлашҡан, совет хәрби стратегтары уй-ниәттәре буйынса,НАТО ғәскәрҙәренә хәнйәр танк «удар» һөжүме яһарға һәм Көнбайыш Европаны Ла-Маншҡа тиклем «тишерлек» мөмкинлеге булған һөжүм итеү группировкаһы дәүләт эсендәге дәүләткә әүерелә. Төркөмдөң һәр гарнизонда — үҙ заводтары, инфраструктура объекттары, ярҙамсы хужалыҡтары, офицер балалары өсөн мәктәптәре, пионер лагерҙары, шифаханалары, сауҙа селтәре, офицер йорттары, телеүҙәктәре, көнкүреш хеҙмәте комбинаттары, һәр хәрби часта — клубтары, йыр һәм бейеү хәрби ансамблдәре, 1960-сы йылдарға тиклем — үҙенең Драма театры була. Төркөмдөң баш командующийы бер үк ваҡытта 1949 йылдың 7 октябрендә ойошторолған Германия Демократик Республикаһы территорияһында контроль функцияларын башҡарыусы Германиялағы Совет хәрби хакимиәтенең баш начальствующийы (1945-1949) була, ул Совет оккупация зонаһында бөтә тулы власҡа һәм Германиялағы Совет контроль комиссияһы Рәйесе лә була. {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 180px | Содержание =«1970-се йылдарҙа Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмө Европаны Португалияға тиклем гиҙергә һәм Бискай ҡултығында итектәрҙе йыуырға һәләтле ине. Американдарҙың ГДР сигенә яҡын ғына ядро фугастары һалыуына ҡарамаҫтан» - армия генералы<br> Балуевский Юрий Николаевич<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/army/armiya_na_voyne_i_v_mire_general_baluevskiy_o_reformah_i_reformatorah|title=Армия на войне и в мире. Генерал Балуевский — о реформах и реформаторах|author=Сергей Осипов|lang=ru|website=«[[АиФ]]»|date=2020-02-23|accessdate=2020-02-26|archive-date=2020-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225224141/https://aif.ru/society/army/armiya_na_voyne_i_v_mire_general_baluevskiy_o_reformah_i_reformatorah|deadlink=no}}</ref>}} 1954 йылда күҙәтеү функциялары бөтөрөлгәндән һуң Германияла совет оккупация ғәскәрҙәре төркөмө 24 марттан Германияла Совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВГ) тип атала башлай. 1955 йылда СССР менән ГДР араһындағы мөнәсәбәттәр тураһындағы килешеү, 1957 йылдан совет ғәскәрҙәренең төбәктә ваҡытлыса тороуы тураһында килешеү уның Көнсығыш Германия территорияһында булыуының хоҡуҡи нигеҙе булып тора<ref>{{cite web|url=http://pretich.narod.ru/gos-pravo/dogovor-ussr-ddr.html|title=Договор между СССР и ГДР об размещении Группы Советских войск в Германии от 1957 года - www.pretich.narod.ru|accessdate=2013-03-09|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029200545/http://pretich.narod.ru/gos-pravo/dogovor-ussr-ddr.html|archivedate=2013-10-29}}</ref>. Дәүләт сиген һаҡлау 1957 йылда ГДР-ҙың сик буйы ғәскәрҙәренә тапшырылған, ә Төркөм НАТО илдәре хәрби хеҙмәткәрҙәренең Көнбайыш Берлинға барыуын контролдә тотоу хоҡуғына эйә булған. Төркөмдөң төп бурысы СССР-ҙың көнбайыш сиктәрен тышҡы хәүефтәрҙән һаҡлауҙы тәьмин итеүгә һәм дошманды юҡ итеүгә ҡайтып ҡала. Ғәскәрҙәр төркөмө иң камил һәм заманса хәрби техника һәм ҡорал, шул иҫәптән ядро ҡоралы менән йыһазландырылған. 1979 йылда Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнә (ГСВГ) десант-һөжүм подразделениелары индерелә. 1980-се йылдар уртаһына ГСВГ-ла, шуларҙың 5700-ө 11 танк һәм 8 мотоуҡсылар дивизияһы ҡоралланыуында торған, 7700 танкыһы булған, шулай уҡ 2000 машина айырым (уҡыу) танк полктарында, резервта һәм ремонт предприятиеларында булған. 1980-се йылдар уртаһына меңдән ашыу Т-62 танкыһы иҫәптә торған. <!-- С 1984 по 1988 год Группа имела на вооружении оперативно-тактические ракеты повышенной (до 900 км) дальности «[[Темп-С]]» и [[Ока (ОТРК)|оперативно-тактический ракетный комплекс «Ока»]] с дальностью пуска до 400 км. Все они были выведены из Группы к [[1988 год в СССР|1988 году]], в рамках объявленного [[Горбачёв, Михаил Сергеевич|руководством СССР]] одностороннего плана сокращения Вооружённых Сил СССР. Группа войск относилась к первому стратегическому эшелону ([[Войска прикрытия|войскам прикрытия]]). [[Соединение (военное дело)|Воинские соединения]] Группы, в случае начала войны [[НАТО|вероятным противником]], должны были удержаться на линии границы, до мобилизации всех [[Вооружённые Силы СССР|Вооружённых сил СССР]] и вооружённых сил государств-участников [[Организация Варшавского договора|Варшавского договора]]. [[Файл:Military power of NATO and the Warsaw Pact states in 1973.svg|250px|thumb|{{center|Соотношение сил [[Организация Варшавского договора|ОВД]] и [[НАТО]]<br>на 1973 год}}]] С 1984 по 1992 год Группа войск непосредственно подчинялась [[Главные командования войск направлений|Главному командованию войск Западного направления]] (штаб — [[Легница]], [[ПНР]]). К 1991 году имущество Группы войск оценивалось в 30 миллиардов [[Марка ФРГ|западногерманских марок]]. Группа войск располагала 36290 зданиями и сооружениями в 777 военных городках. Более 21 тысячи объектов были построены на средства Советского Союза<ref>{{Cite web |url=http://www.gsvg.ru/vospomonania_veteranov/veterany_gsvg/283-begstvo-pobediteley.html |title=Бегство победителей |publisher=Группа Советских войск в Германии |access-date=2013-09-15 |archive-date=2013-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430071829/http://www.gsvg.ru/vospomonania_veteranov/veterany_gsvg/283-begstvo-pobediteley.html |deadlink=no }}</ref>. На 19 ноября 1990 года на вооружении находилось: 4,1 тыс. танков (включая 3 тыс. новых машин [[Т-80Б]]), около 8 тыс. боевых бронированных машин ([[БМП-2]], [[БМП-1]], [[БРМ-1К]] и [[БТР-60]]), около 3,6 тыс. артиллерийских систем (включая [[САУ]], в том числе [[2С1 «Гвоздика»]], [[2СЗ «Акация»]] и [[2С5|2С5 «Гиацинт»]]), миномётов ([[2С12 «Сани»]]) и [[РСЗО]] (в том числе по 18 [[БМ-21|РСЗО БМ-21 «Град»]] в каждой дивизии), 390 боевых и 315 транспортных вертолётов (в том числе [[Ми-24]], [[Ми-8]], [[Ми-6]]), [[Точка (тактический ракетный комплекс)|тактические ракетные комплексы «Точка»]]. На 1 января 1991 года в составе Группы находились 337,8 тыс. военнослужащих (с учётом членов их семей и служащих — 546 200 человек)<ref>Советские войска в Германии: 1945—1994. — С. 285.</ref>. [[Офицер]]ы, [[прапорщик]]и, сверхсрочнослужащие и [[Вольнонаёмный|вольнонаёмные]] получали двойное [[денежное довольствие]]. В [[Марка Германской Демократической Республики|марках ГДР]] (выплачивалась по месту службы) и в советских рублях (перечислялась на [[сберегательный счёт]] в [[СССР]]). [[Сержант]]ы и [[солдат]]ы, проходившие [[Служба по призыву|службу по призыву]], получали денежное довольствие в [[Марка Германской Демократической Республики|марках ГДР]]. [[Материально-техническое обеспечение|Материально-техническое]] и продовольственное обеспечение Группы осуществлялось в основном с территории СССР [[Железнодорожный транспорт в СССР|железнодорожным]], [[Воздушный транспорт|воздушным]] и [[водный транспорт|водным транспортом]]. Военнослужащие по призыву, как и увольняемые в запас перебрасывались самолётами «[[Аэрофлот (советская авиакомпания)|Аэрофлота]]». В отпуск на территорию СССР военнослужащие и члены их семей убывали поездами «[[Эрфурт]] — [[Брест]]» и «[[Вюнсдорф]] — [[Белорусский вокзал|Москва]]». Среди соединений и частей Группы 139 были [[Советская гвардия|гвардейскими]], 127 носили почётные наименования, 214 были награждены орденами. Группа советских войск в Германии была знаменитой кузницей кадров: будущие [[Министр обороны СССР|министры обороны СССР]], стран СНГ, начальники [[Генштаб СССР|Генштаба]], главкомы, большинство маршалов, генералов, высший офицерский состав СССР, России и стран СНГ прошли школу обучения и воспитания в Германии. В ГСВГ готовность к войне всегда была постоянной и проверялась круглосуточно. На протяжении всего периода существования Группа была крупнейшим войсковым объединением советских войск, дислоцированном в непосредственном соприкосновении с вооружёнными силами [[НАТО]]. В Группе войск, в каждом её [[гарнизон]]е складывался свой особый образ жизни, свои традиции, своя атмосфера, более высокий уровень культуры и благосостояния, чем во внутренних [[Военный округ|военных округах]] СССР. Всего за время существования Группы войск в ней прошли службу 8,5 миллиона граждан [[СССР|Советского Союза]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rodon.org/society-090910105459 |title=«Красная звезда» — российско-германский музей в Вюнсдорфе |access-date=2013-09-06 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029184242/http://www.rodon.org/society-090910105459 |deadlink=no }}</ref>. В Группе в разные годы проходили службу 1171 [[Герой Советского Союза]], 26 человек были удостоены этого звания дважды, а два — трижды ([[Жуков, Георгий Константинович|Георгий Жуков]] и [[Иван Кожедуб]]). --> === Низағтарҙа ҡатнашыуы === [[Файл:Bundesarchiv Bild 175-14676, Leipzig, Reichsgericht, russischer Panzer.jpg|left|thumb|270px|{{center|Төркөм танкылары [[Лейпциг]]та,<br>17 июнь 1953 йыл}}]] [[Файл:US Army tanks face off against Soviet tanks, Berlin 1961.jpg|270px|мини|{{center|Совет һәм америка танктары бер-береһенә ҡаршы тора.<br>[[Берлин]], октябрь 1961 йыл}}]] <!-- Неоднократно ГАСВГ (ГСВГ) оказывалась в ситуации прямого противостояния с бывшими союзниками по [[Антигитлеровская коалиция|антигитлеровской коалиции]]. Особенно жёстко оно проявлялось в период [[Блокада Западного Берлина|Берлинских кризисов 1948—1949]], [[Берлинский кризис 1953 года|1953]] и [[Берлинский кризис 1961 года|1961]] годов. Своей боевой мощью Группа способствовала признанию паритета СССР в военной области, политике разрядки и выступала как фактор сдерживания. В 1968 году части Группы принимали участие в [[Операция «Дунай»|Операции «Дунай»]] (ввод войск на территорию [[Чехословакия|Чехословакии]]). 1 августа 1968 года, силами семи дивизий [[1-я гвардейская танковая армия (СССР)|1-й гвардейской танковой]] и [[20-я гвардейская общевойсковая армия|20-й гвардейской общевойсковой армий]], [[16-я Воздушная армия|16-й воздушной армии]], войска ГСВГ были введены в [[Чехословакия|Чехословакию]]. В операции участвовали: 9-я гвардейская танковая дивизия, [[11-я гвардейская танковая дивизия]], [[6-я гвардейская мотострелковая дивизия]], 14-я гвардейская мотострелковая дивизия, [[20-я гвардейская мотострелковая дивизия]], [[27-я гвардейская мотострелковая дивизия]] и 35-я мотострелковая дивизия, располагавшие 2 тысячами танков и 2 тысячами бронетранспортёров. По завершении [[Операция «Дунай»|операции «Дунай»]] соединения ГСВГ вернулись к местам своей дислокации на территории ГДР<ref>Советские войска в Германии: 1945—1994. — С. 39.</ref>. Боевые и не боевые потери Группы составили 34 человека<ref>{{Cite web |url=http://dunay1968.com/dead.html |title=Операция «Дунай» |subtitle=Персоналии погибших |access-date=2014-02-02 |archive-date=2014-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221053240/http://dunay1968.com/dead.html |deadlink=no }}</ref>. {{seealso|Берлинские кризисы XX века|Операция «Дунай»}} --> === Ғәскәрҙәрҙе сығарыу һәм таратыу === [[Файл:RIAN archive 477983 Soviet military equipment loaded in Rostock.jpg|thumb|270px|{{center|«Композитор Мусоргский» паромына хәрби техниканы тейәү.<br>[[Росток (город)|Росток]], март 1991 йыл.}}]] <!-- {{цитата|За сорок девять лет нахождения наших войск в Германии мы никогда никого не устрашали, но и никого не боялись. Являясь самой мощной группировкой Советских и Российских Вооружённых сил, Западная группа честно выполняла свою историческую миссию по обеспечению мира и стабильности в Европе. Ещё неизвестно, как бы сложилось послевоенное устройство мира, не будь советских войск в Германии, Чехословакии, Венгрии и Польше.|— 16-й Главком Группы, [[генерал-полковник]] [[Бурлаков, Матвей Прокопьевич|М. П. Бурлаков]]<ref>{{cite web|url=http://gazduma.ru/voennoe_delo/5/burlakov/|title=Ограбление века|accessdate=2013-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130722113332/http://gazduma.ru/voennoe_delo/5/burlakov/|archivedate=2013-07-22|deadlink=yes}}</ref>}} В 1989 году, в рамках объявленного [[Горбачёв, Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёвым]] плана одностороннего сокращения [[Вооружённые Силы СССР|Вооружённых Сил СССР]], из ЗГВ вывели и расформировали 25-ю и 32-ю гвардейские танковые дивизии из состава [[20-я гвардейская общевойсковая армия|20-й гвардейской армии]], два отдельных танковых полка, восемь отдельных [[батальон]]ов, в том числе четыре десантно-штурмовых. 1 июля 1989 года ГСВГ была переименована в Западную группу войск. После внезапного падения [[Берлинская стена|Берлинской стены]] 8 ноября 1989 года, начал стремительно развиваться процесс объединения двух Германий — [[ГДР]] и [[ФРГ]], а после [[Объединение Германии (1990)|объединения Германии в 1990 году]], с подписанием 12 сентября 1990 года министрами иностранных дел ФРГ, ГДР, СССР, США, Франции и Великобритании «[[Договор об окончательном урегулировании в отношении Германии|Договора об окончательном урегулировании в отношении Германии]]», пребывание советских войск на территории объединённой Германии стало определяться как «''временное''», а планомерный вывод их должен был быть осуществлён до 1994 года включительно. Бывший министр обороны СССР [[Дмитрий Язов]] оценил вывод войск из [[Восточная Европа|Восточной Европы]] как предательство со стороны [[Горбачёв, Михаил Сергеевич|Михаила Горбачёва]] и [[Шеварднадзе, Эдуард Амвросиевич|Эдуарда Шеварднадзе]]<ref>{{Cite web |url=http://old.redstar.ru/2005/04/27_04/1_02.html |title=Дмитрий Язов: «Войны ведутся народами» |publisher=[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]] |date=2005-04-27 |access-date=2016-02-27 |archive-date=2017-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118011345/http://old.redstar.ru/2005/04/27_04/1_02.html |deadlink=no }}</ref>. --> [[Файл:RIAN archive 478097 Equipment and gear checkup before departure.jpg|thumb|190px|left|{{center|Часты СССР-ға оҙатыуға әҙерлек.<br>[[Потсдам]], март [[1991 йыл]]}}]] <!-- {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 250px | Без разрывов = | Заголовок = | Содержание = «В ЗГВ были все на подбор.<br>И наказы отцов чтили свято.<br>Если б были мы там до сих пор,<br>Неизвестно, где было бы НАТО!» |Подпись=Неизвестный военный журналист}} На 1990 год было запланировано вывести из Германии в СССР 7-ю и 12-ю гвардейские танковые дивизии из состава [[3-я общевойсковая армия|3-й общевойсковой армии]]. Весь запас ядерных боеприпасов был вывезен с территории Германии на территорию СССР до 24 июня 1991 года. После [[Распад СССР|распада СССР]] Указом [[Ельцин, Борис Николаевич|Президента России]] от 4 марта 1992 года ЗГВ перешла под юрисдикцию Российской Федерации, взявшую на себя обязательства по дальнейшему выводу войск. В 1992 году финансирование Группы было резко сокращено до 19,8 миллиона [[Немецкая марка|марок]] (в 1991 году составляло 820 миллиона марок)<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://ria.ru/spravka/20140831/1021932939.html |title=Вывод Западной группы войск из Германии |publisher=РИА Новости |description=Справка |date=2014-08-31 |access-date=2016-02-26 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081147/http://ria.ru/spravka/20140831/1021932939.html |deadlink=no }}</ref>. Пик беспрецедентного в военной практике мероприятия по ликвидации Западной группы войск пришёлся на 1992 и 1993 годы, то есть на период уже после [[Распад СССР|распада СССР]]. Согласно договорённости президента России Бориса Ельцина с канцлером Германии Гельмутом Колем, срок вывода войск был сокращён на четыре месяца<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://old.redstar.ru/2004/04/21_04/3_04.html |title=«Нас выводили в чистое поле» |publisher=[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]] |date=2004-04-21 |access-date=2016-02-27 |archive-date=2017-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302081818/http://old.redstar.ru/2004/04/21_04/3_04.html |deadlink=no }}</ref>. Расформирование военных комендатур было закончено только в 2002 году. Так, расформированная военная комендатура № 86 города Магдебурга перешла в ведение 4-й армии ПВО (г. Екатеринбург) лишь в июле 2002 года. За 3 года и 8 месяцев из Германии в Россию, другие страны СНГ были выведены: 6 армий (1-я и 2-я гвардейская танковые армии; 8-я гвардейская, 3-я и 20-я общевойсковые армии, 16-я воздушная армия). В их числе: 22 дивизии (8 мотострелковых, 8 танковых, 1 артиллерийская, 5 авиационных), 49 бригад, 42 отдельных полка, а также 123 629 единиц вооружения и боевой техники: 4288 танков, 8208 боевых бронированных машин, 3664 орудия и миномёта, 105 144 единицы автомобильной и другой техники, 1374 самолёта и вертолёта. Вывезены 2 754 530 тонн материальных средств, в том числе 677 000 тонн боеприпасов. [[Файл:SWL Stolzenhain.JPG|thumb|270px|{{center|Бывшее расположение войсковой части в [[Шёневальде]], где находилось хранилище [[Ядерная боеголовка|ядерных боеголовок]]}}]] Из Германии на историческую Родину, то есть на территорию постсоветского пространства, вернулись 546 200 человек: 338 800 военнослужащих, 207 400 рабочих и служащих, членов семей, служивших и работавших в составе ЗГВ. По сообщениям иностранной прессы, большое количество вооружения и военной техники в работоспособном состоянии «исчезло» в неизвестном направлении в процессе вывода войск и вскоре было обнаружено в [[Страны третьего мира|странах третьего мира]] (по утверждениям западных СМИ имели место массовые случаи хищения и несанкционированной продажи зарубежным заказчикам техники на ходу, только недавно поступившей с заводов, но списанной в утиль и металлолом). Указанное [[журналистское расследование]] получило название «дело об исчезнувших танках», хотя исчезли не только танки<ref>''Zaloga, Steven J.'' [https://books.google.com/books?id=HzlVAAAAYAAJ The Case of the Vanishing Tanks]. // ''Armed Forces Journal International'', March 1991, v. 128, no. 3, p. 23, ISSN 0196-3597.</ref>. Проводились проверки фактов коррупции в группировке. В частности, государственный инспектор РФ [[Юрий Болдырев]] выявил, что старшие офицеры ЗГВ нелегально перевели на банковские счета в США, Швейцарии и Финляндии около 17 миллионов немецких марок, а также безосновательно предоставили банковские гарантии на сумму свыше 48 миллионов марок 13 иностранным фирмам, что позволило по крайней мере трём из них без всякой поставки товаров снять около 13 миллионов марок с расчетных счетов. В связи с этим Болдырев требовал отставки командующего ЗГВ генерала Матвея Бурлакова<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/360861 |title=Армия казнокрадов |access-date=2020-03-17 |archive-date=2020-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317171546/https://www.kommersant.ru/doc/360861 |deadlink=no }}</ref>. На момент начала вывода войск на вооружении у группы было около 5000 танков, до 10 000 бронемашин, около 1500 самолётов и вертолётов. Для вывоза имущества группы в Россию в 1991—1994 годах потребовалось 131 703 вагона, перевёзших 2,6 млн тонн материальных средств. Стоимость недвижимого имущества ЗГВ (жилые и складские помещения, заводы, торговые предприятия и т. п.), по оценкам СМИ, достигала около $28 млрд). В течение 1991—1992 годов руководство Министерства обороны России передало значительное число этих объектов на баланс гражданским коммерческим организациям. В результате из всей недвижимости, ранее находившейся в распоряжении группы, немецкой стороне было передано 21 111 зданий в 777 военных городках. Российские эксперты оценили стоимость компенсации за это имущество около $7,35 млрд. Немецкие власти настаивали на встречной компенсации — за экологический и имущественный ущерб. В результате переговоров российская сторона получила в качестве компенсации лишь $385 млн<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/360861 |title=''Заподинская Е.'' Армия казнокрадов // Журнал «КоммерсантЪ Деньги». — 2003. — Выпуск № 3. — 27 января. — С. 5. |access-date=2020-03-17 |archive-date=2020-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317171546/https://www.kommersant.ru/doc/360861 |deadlink=no }}</ref>. Прощальный военный парад в честь вывода Западной группы войск состоялся [[12 июня]] [[1994 год]]а в Вюнсдорфе, а 31 августа 1994 года, с участием президента России [[Ельцин, Борис Николаевич|Бориса Ельцина]] и канцлера Германии [[Коль, Гельмут|Гельмута Коля]] — перед [[Памятник Воину-освободителю (Берлин)|памятником советскому воину-освободителю]] в [[Трептов-парк]]е в [[Берлин]]е<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web |url=https://aif.ru/society/history/po_glavnoy_ulice_s_orkestrom_kak_boris_elcin_opozoril_rossiyu_na_ves_svet |author=Сидорчик А. |title=По главной улице с оркестром |subtitle=Как Борис Ельцин опозорил Россию на весь свет |publisher=Аргументы и факты |date=2014-08-31 |access-date=2020-03-17 |archive-date=2020-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317171548/https://aif.ru/society/history/po_glavnoy_ulice_s_orkestrom_kak_boris_elcin_opozoril_rossiyu_na_ves_svet |deadlink=no }}</ref>. Западная группа войск прекратила существование 31 августа 1994 года. Соединения и части были выведены фактически «в чистое поле»<ref name=autogenerated2 />. Большинство прославленных частей, соединений и объединений после возвращения из Германии на территорию России и других бывших республик СССР было расформировано. {{seealso|Падение Берлинской стены|Объединение Германии (1990)|Августовский путч|Распад СССР}} --> <!-- == Командование ГСОВГ — ГСВГ — ЗГВ == === Главнокомандующие и командующие === [[Файл:Field Marshal Montgomery Decorates Russian Generals at the Brandenburg Gate in Berlin, Germany, 12 July 1945 TR2917.jpg|thumb|270px|{{center|Первый Главком ГСОВГ (1945—1946) [[Жуков, Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] с [[Монтгомери, Бернард|фельдмаршалом Монтгомери]]. [[Берлин]], 12 июля [[1945 год]]а}}]] * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Жуков Георгий Константинович]], [[Маршал Советского Союза]] (9 июня 1945 — 21 марта 1946)<ref>Советские Войска в Германии 1945—1994. Памятный альбом. — {{М.}}: Издательство «Молодая гвардия», 1994. — ISBN 5-235-02221-1. — С.74.</ref> * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Соколовский Василий Данилович]], [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]], с июня 1946 [[Маршал Советского Союза]] (21 марта 1946 — 31 марта 1949) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Чуйков Василий Иванович]], [[генерал армии]] (31 марта 1949 — 26 мая 1953) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Гречко Андрей Антонович]], [[генерал-полковник]], с августа 1953 [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]], с марта 1955 [[Маршал Советского Союза]] (26 мая 1953 — 16 ноября 1957) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Захаров Матвей Васильевич]], [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]], с мая 1959 [[Маршал Советского Союза]] (16 ноября 1957 — 14 апреля 1960) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Якубовский Иван Игнатьевич]], [[генерал-полковник]], с августа 1962 [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]] (14 апреля 1960 — 9 августа 1961; 18 апреля 1962 — 26 января 1965) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Конев Иван Степанович]], [[Маршал Советского Союза]] (9 августа 1961 — 18 апреля 1962) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Кошевой Пётр Кириллович]], [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]], с апреля 1968 [[Маршал Советского Союза]] (26 января 1965 — 31 октября 1969) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Куликов Виктор Георгиевич]], [[генерал-полковник]], с апреля 1970 [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]] (31 октября 1969 — 13 сентября 1971) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Куркоткин Семён Константинович]], [[генерал-полковник]] (13 сентября 1971 — 19 июля 1972) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Ивановский Евгений Филиппович]], [[генерал-полковник]], с ноября 1972 [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]] (19 июля 1972 — 25 ноября 1980) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Зайцев Михаил Митрофанович]], [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]] (25 ноября 1980 — 6 июля 1985) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Лушев Пётр Георгиевич]], [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]] (6 июля 1985 — 11 июля 1986) * [[Беликов, Валерий Александрович]], [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]] (11 июля 1986 — 12 ноября 1987) * [[Снетков Борис Васильевич]], [[Генерал армии (СССР)|генерал армии]] (26 ноября 1987 — 28 ноября 1990) * [[Бурлаков Матвей Прокопьевич]], [[генерал-полковник]] (13 декабря 1990 — 31 августа 1994) --> === Хәрби совет ағзалары === * [[Телегин, Константин Фёдорович]], [[генерал-лейтенант]] (июнь 1945 — апрель 1946) * [[Макаров, Василий Емельянович]], генерал-лейтенант (апрель 1946 — июнь 1948) * [[Пономарёв, Иван Михайлович]], генерал-лейтенант (июнь 1948 — июль 1949) * [[Пронин, Алексей Михайлович]], генерал-лейтенант (июль 1940 — июль 1950) * [[Пигурнов, Афанасий Петрович]], генерал-лейтенант (июль 1950 — июнь 1953) * [[Крайнюков, Константин Васильевич]], генерал-лейтенант (июнь — ноябрь 1953) * [[Ефимов, Павел Иванович]], генерал-лейтенант (ноябрь 1953 — май 1958) * [[Васягин, Семён Петрович]], генерал-полковник (май 1958 — ноябрь 1967) * [[Мальцев, Евдоким Егорович]], генерал-полковник (ноябрь 1967 — декабрь 1971) * [[Медников, Иван Семёнович]], генерал-лейтенант, с ноября 1973 генерал-полковник (декабрь 1971 — январь 1981) * [[Губин, Иван Архипович]], генерал-полковник (январь 1981 — июль 1982) * [[Лизичев, Алексей Дмитриевич]], генерал-полковник (июль 1982 — август 1985) * [[Моисеев, Николай Андреевич (политработник)|Моисеев, Николай Андреевич]], генерал-полковник (август 1985 — декабрь 1989) * [[Колиниченко, Алексей Николаевич]], генерал-полковник (декабрь 1989 — декабрь 1990) * [[Гребенюк, Владимир Иванович]], генерал-лейтенант, с апреля 1991 генерал-полковник (декабрь 1990 — август 1991) <!-- === Штаб начальниктары === * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Малинин, Михаил Сергеевич]], генерал-полковник (июнь 1945 — ноябрь 1948) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Иванов, Семён Павлович (генерал)|Иванов, Семён Павлович]], генерал-полковник (ноябрь 1948 — июнь 1952) * [[Штеменко, Сергей Матвеевич]], генерал армии (июнь 1952 — март 1953) * [[Тарасов, Александр Павлович]], генерал-лейтенант, с марта 1954 генерал-полковник (июнь 1953 — апрель 1956) * [[Сидельников, Николай Павлович]], генерал-лейтенант, с февраля 1958 генерал-полковник (апрель 1956 — май 1959) * [[Воронцов, Герман Фёдорович]], генерал-лейтенант (май 1959 — март 1961) * [[Арико, Григорий Иванович]], генерал-лейтенант, с апреля 1962 генерал-полковник (март 1961 — декабрь 1965) * [[Турантаев, Владимир Владимирович]], генерал-полковник (декабрь 1965 — июль 1970) * [[Якушин, Владимир Захарович]], генерал-лейтенант, с декабря 1972 генерал-полковник (июль 1970 — апрель 1974) * [[Гринкевич, Дмитрий Александрович]], генерал-лейтенант, с февраля 1976 генерал-полковник (апрель 1974 — июнь 1981) * [[Свиридов, Иван Васильевич]], генерал-лейтенант, с октября 1981 генерал-полковник (июнь 1981 — июнь 1984) * [[Кривошеев, Григорий Федотович]], генерал-полковник (июнь 1984 — январь 1987) * [[Фёдоров, Алексей Константинович]], генерал-лейтенант (март 1987 — март 1988) * [[Фурсин, Валерий Иванович]], генерал-лейтенант (март 1988 — апрель 1990) * [[Кузнецов, Леонтий Васильевич]], генерал-лейтенант (май 1990 — сентябрь 1991) * [[Подгорный, Игорь Иванович]], генерал-майор, с октября 1991 генерал-лейтенант (сентябрь 1991 — февраль 1993) * [[Терентьев, Антон Владимирович]], генерал-лейтенант, с июня 1994 генерал-полковник (февраль 1993 — август 1994) === Первые заместители главнокомандующего группой войск === * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Соколовский, Василий Данилович]], генерал армии (июнь 1945 — март 1946) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Курочкин, Павел Алексеевич]], генерал-полковник (май 1946 — май 1947) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Чуйков Василий Иванович]], генерал-полковник, с ноября 1948 генерал армии (май 1947 — март 1949) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Лучинский, Александр Александрович]], генерал-полковник (апрель — сентябрь 1949) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Людников, Иван Ильич]], генерал-полковник (сентябрь 1949 — ноябрь 1951) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Федюнинский, Иван Иванович]], генерал-полковник (ноябрь 1951 — апрель 1954) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Батов, Павел Иванович]], генерал-полковник, с марта 1955 генерал армии (июнь 1954 — март 1955) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Кошевой, Пётр Кириллович]], генерал-полковник (июль 1955 — июль 1957) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Якубовский, Иван Игнатьевич]], генерал-полковник (июль 1957 — апрель 1960) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Белик, Пётр Алексеевич]], генерал-лейтенант (май 1960 — август 1961) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Якубовский, Иван Игнатьевич]], генерал-полковник (август 1961 — апрель 1962) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Белик, Пётр Алексеевич]], генерал-полковник (апрель 1962 — август 1966) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Куркоткин, Семён Константинович]], генерал-лейтенант, с февраля 1967 генерал-полковник (август 1966 — апрель 1968) * [[Хомуло, Михаил Григорьевич]], генерал-полковник (май 1968 — май 1969) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Говоров, Владимир Леонидович]], генерал-лейтенант, с апреля 1970 генерал-полковник (май 1969 — июнь 1971) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Варенников, Валентин Иванович]], генерал-лейтенант, с ноября 1972 генерал-полковник (июнь 1971 — июль 1973) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Лушев, Пётр Георгиевич]], генерал-лейтенант танковых войск (июль 1973 — июнь 1976) * [[Снетков, Борис Васильевич]], генерал-лейтенант танковых войск, с мая 1978 генерал-полковник танковых войск (июнь 1975 — январь 1979) * [[Гордиенко, Вячеслав Митрофанович]], генерал-лейтенант, с октября 1981 генерал-полковник (январь 1979 — март 1984) * [[Шуралёв, Владимир Михайлович]], генерал-лейтенант (март 1984 — февраль 1985) * [[Калинин, Николай Васильевич (1937—2008)|Калинин, Николай Васильевич]], генерал-лейтенант (февраль 1985 — февраль 1986) * [[Фуженко, Иван Васильевич]], генерал-лейтенант (февраль 1986 — март 1988) * [[Калинин, Михаил Николаевич]], генерал-лейтенант (май 1988 — октябрь 1991) * [[Митюхин, Алексей Николаевич]], генерал-лейтенант, с декабря 1991 генерал-полковник (октябрь 1991 — июнь 1993)<ref>''{{comment|Феськов В. И.|Феськов, Виталий Иванович}}, {{comment|Голиков В. И.|Голиков, Валерий Иванович}}, {{comment|Калашников К. А.|Калашников, Константин Анатольевич}}, {{comment|Слугин С. А.|Слугин, Сергей Анатольевич}}'' Вооружённые Силы СССР после Второй мировой войны: от Красной Армии к Советской (часть 1: Сухопутные войска) / под науч. ред. {{comment|В. И. Голикова|Голиков, Валерий Иванович}}. — Новосибирск: Академиздат, 2020. — 864 с. — С. 604—606. — 100 экз. — ISBN 978-5-6043239-8-4.</ref> === Заместители главнокомандующего группой войск === * [[Русских, Александр Георгиевич]] (1903—1989) по политической части, генерал-лейтенант (1948—1954) * [[Каверзнев, Михаил Кириллович]] (1905—1975) одновременно уполномоченный [[МГБ СССР]] в Германии, генерал-майор (ноябрь 1951 — март 1953) * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Фроленков, Андрей Григорьевич]] (1904—1965) по [[Войска ПВО СССР|Войскам ПВО]], генерал-лейтенант (1955—1958) * [[Смирнов, Владимир Иванович (генерал)|Смирнов, Владимир Иванович]] (1908—1983) по боевой подготовке, генерал-лейтенант (май 1960 — октябрь 1965) * [[Яшкин, Григорий Петрович]] (1922—2003) по боевой подготовке, генерал-лейтенант (ноября 1978 — ноября 1980) * [[Щербаков, Леонид Иванович]] (1936—2021) по вооружению (1983—1985) * [[Исаков, Владимир Ильич]] (род. 1950) по тылу, генерал-лейтенант (1992—1994) * Шуликов, Владимир Николаевич (род. 1951) по вооружению, генерал-лейтенант (1992—1994) * Кошелев, Виктор Алексеевич (род. 1947) по строительству и расквартированию войск, генерал-лейтенант (1992—1994) === Заместители начальника политического управления === * [[Панков, Сергей Иванович]] (1907—1960), генерал-лейтенант (1958—1960) * [[Лизичев, Алексей Дмитриевич]] (1928—2006), генерал-лейтенант (июль 1971 — июнь 1975) <gallery mode="packed"> Bundesarchiv Bild 183-09139-020, Berlin, 75. Geburtstag Wilhelm Piecks.jpg|Главком ГСОВГ (1949—1953) [[Чуйков, Василий Иванович|В. И. Чуйков]] и [[президент ГДР]] [[Вильгельм Пик]], [[1951 год]] Bundesarchiv Bild 183-J1012-029-001, Ulbricht und Jakubowski, Manöverbesuch.jpg|Главком ГСВГ (1960—1961; 1962—1965)<br>[[Якубовский, Иван Игнатьевич|И. И. Якубовский]] с руководителем ГДР [[Вальтер Ульбрихт|В. Ульбрихтом]], [[1970 год]] Bundesarchiv Bild 183-W1027-0020, Berlin, Militärakademie- Absolventen, Empfang.jpg|Главком ГСВГ (1972—1980) [[Ивановский, Евгений Филиппович|Е. Ф. Ивановский]] (слева), руководитель ГДР [[Хонеккер, Эрих|Э. Хонеккер]] и министр обороны ГДР [[Гофман, Хайнц|Х. Гофман]], [[1980 год]] Bundesarchiv Bild 183-Z0629-037, Hoffmann bei Truppenteil "Willi Schröder".jpg|Главком ГСВГ (1980—1985) генерал армии [[Зайцев, Михаил Митрофанович|М. М. Зайцев]] (справа) и министр обороны ГДР [[Гофман, Хайнц|Х. Гофман]], [[1981 год]] </gallery> == Состав == [[Файл:Схема размещения штаба и штабов армий ЗГВ на 1991 год.png|thumb|270px|{{center|Размещение штабов армий ЗГВ<br>на территории бывшей ГДР<br>по состоянию на 1991 год}}]] '''{{главная|Список соединений и частей советских войск в Германии}} --> === 1945 йыл === На момент создания Группы (10 июня 1945 года) включала следующие армии: * [[2-я ударная армия]]; * [[3-я ударная армия]]; * [[5-я ударная армия]]; * [[8-я гвардейская армия]]; * [[47-я армия]]; * [[1-я гвардейская танковая армия]]; * [[2-я гвардейская танковая армия]]; * [[3-я гвардейская танковая армия]]; * [[4-я гвардейская танковая армия]]; * [[16-я воздушная армия (СССР)|16-я воздушная армия]]. === 1991 йыл === На момент начала вывода Группы с территории Германии, включала шесть армий: * [[1-я гвардейская танковая армия]] ([[Дрезден]]); * [[2-я гвардейская танковая армия]] ([[Фюрстенберг (Хафель)|Фюрстенберг]]); * [[3-я общевойсковая армия]] ([[Магдебург]]); * [[8-я гвардейская армия|8-я гвардейская общевойсковая армия]] ([[Нора (Веймар)|Нора]]); * [[20-я гвардейская армия|20-я гвардейская общевойсковая армия]] ([[Эберсвальде-Финов]]); * [[16-я воздушная армия (СССР)|16-я воздушная армия]] ([[Вюнсдорф]]). Танковые и общевойсковые армии включали в себя по 4 дивизии, воздушная армия — 5 дивизий. <!-- == ГСВГ Гимны == [[Файл:На возложении венков в Трептов-парке. Берлин 1982..JPG|thumb|270px|{{center|Возложение венков [[Правительство ГДР|правительством ГДР]] и командованием ГСВГ в [[Трептов-парк]]е. [[Берлин]], [[1982 год]]}}]] [[Файл:Ansambl Gruppi Sovetskih Voysk v Germanii- M Blanter - Gimn GSVG.ogg|мини|справа|Слушать гимн ГСВГ]] {{начало цитаты}} <poem>Майским утром в 45-м, Завершив с Победой трудную войну, Пол-Земли пройдя, советские солдаты Принесли в Берлин весну! : ПРИПЕВ: : А мы стоим здесь на задании, : Всегда в дозоре боевом, за рубежом — : Солдаты группы войск, ::: советских войск в [[Федеративная республика Германия|Германии]] — : Покой Земли мы бережём! Путь от Волги и до Шпрее, Всем известно, был нелёгок и суров. Знамя славы фронтовой над нами реет — Знамя братьев и отцов! : ПРИПЕВ. Всё сумеем, всё осилим. Ратный путь любовью к Родине согрет. А роднее, чем любимая Россия, Ничего на свете нет. : ПРИПЕВ.</poem> {{конец цитаты|источник=''[[Музыка]]: [[Блантер, Матвей Исаакович|Матвей Блантер]]''<ref>[http://www.gsvg.ru/music.html Песни и музыка ГСВГ] {{Wayback|url=http://www.gsvg.ru/music.html |date=20120510050452 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sovmusic.ru/download.php?fname=marshgru |website=SovMusic.ru |title=Марш Группы советских войск в Германии |access-date=2011-05-19 |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105051708/http://sovmusic.ru/download.php?fname=marshgru |deadlink=no }}</ref>; ''Стихи: [[Андрианов, Владимир Семёнович|Владимир Андрианов]]''}} --> == Һәйкәлдәр һәм мемориалдар == После вывода Западной группы войск на территории ФРГ осталась 17 231 могила военнослужащих группы и членов их семей. В межгосударственных договорённостях между Россией и Германией определено, что в ФРГ эти захоронения и памятники находятся под защитой германских законов. <center> <gallery mode=packed> Файл:Kottmarsdorf sowjet friedhof.JPG|Советское военное кладбище в Саксонии Файл:Sowjetischer Ehrenfriedhof (B 5) 0222.JPG|Памятник в [[Далльгов-Дёбериц|Далльгов]] Файл:Malchow Denkmal.jpg|[[Мальхов (Мекленбург)]] Файл:12-05-30-garnisonsfriedhof-ebw-by-RalfR-26.jpg|[[Эберсвальде]] Файл:Stralsund Marienkirche 6.jpg|Памятник в [[Штральзунд]]е Файл:Flugplatz Großenhain-Flugzeugdenkmal MiG-17-B2.jpg|Памятник в [[Гросенхайн]]е Файл:Röderau Friedhof Denkmal WW II.jpg|Памятник в [[Цайтхайн]]е Файл:GedenkZeithainEing.JPG|Мемориал Ehrenhain и захоронения в [[Цайтхайн]]е Файл:Sowjtischer Friedhof Jüterbog Damm.jpg|Могилы советских солдат в [[Йютербог]]е Файл:Russischer Friedhof im Park an der Ilm in Weimar.jpg|[[Советское военное кладбище (Веймар)|Советское военное кладбище]] в [[Веймар]]е Файл:Ehrenfriedhof der Sowjetarmee 4.JPG|Памятник павшим воинам в [[Бранденбург]]е Файл:Dresden Garnisonfriedhof Tafel.JPG|Советское военное кладбище в [[Дрезден]]е Файл:Monument featuring T-34-85 Model 1969 tank in Berlin.jpg|Памятник Т-34 в [[Германо-российский музей «Берлин-Карлсхорст»|музее «Берлин-Карлсхорст»]] Файл:Sowjetisches Denkmal an der Strasse des 17.Juni.jpg|[[Мемориал павшим советским воинам в Тиргартене]] Файл:2009--06-01-beelitz-heilstaetten-by-RalfR-03.jpg|Памятник [[Военный врач|военврачам]]-героям, [[Белиц]] </gallery> </center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Советская военная администрация в Германии]] * [[Организация Варшавского договора]] * [[Северная группа армий (НАТО)|Северная группа армий НАТО]] * [[Центральная группа армий (НАТО)|Центральная группа армий НАТО]] * [[Российско-германские отношения]] * [[Список соединений и частей советских войск в Германии]] * [[Николсон, Артур (офицер)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}}|2}} == Әҙәбиәт == * ''Верхотуров Д. Н.'' Группа советских войск в Германии: 50 лет на грани ядерной войны. — {{М.}}: [[Вече (издательство)|Вече]], 2019. — 255 с. — (Военно-историческая библиотека). — 800 экз. — ISBN 978-5-4484-1386-5. * Западная группа войск // Военная энциклопедия в 8 томах. — Том 3: «Д» — «Квартирьер» / Гл. ред. комиссии [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. С. Грачёв]] и др. — {{М.}}, 1995. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-00748-9. — С. 232—233. * {{книга|автор=Басистов Ю. В., Ежова Г. В. |заглавие=Под знаком красной звезды: Группа советских войск в Германии. 1945—1994 гг|место=М.|издательство=[[ИВЭСЭП]]; Знание|год=2005|страниц=232|isbn=5-7320-0854-3|ref=Басистов, Ежова}} * {{книга|автор=Болтунов М. Е.|заглавие=ЗГВ: Горькая дорога домой|ссылка=http://tortuga.angarsk.su/fb2/boltum09/ZGV_gorkaya_doroga_domoy.fb2_0.html|место=СПб.|издательство=Шанс|год=1995|страниц=336|isbn=5-900740-10-2|ref=Болтунов}} * {{книга|автор=[[Бурлаков, Матвей Прокопьевич|Бурлаков М. П.]] |заглавие=Советские войска в Германии 1945—1994 / «Sowjetische Truppen in Deutschland»|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1994|страниц=336|isbn=5-2350-2221-1|ref=Бурлаков}} * {{книга|автор=[[Варенников, Валентин Иванович|Варенников В. И.]]|заглавие=Неповторимое. — Т. 3. — Часть IV. Оперативно-стратегический эшелон. ГСВГ. Часть V. Прикарпатский военный округ|место=М.|издательство=[[Советский писатель (издательство)|Советский писатель]]|год=2001|страниц=320|isbn=5-265-03489-7|ref=Варенников}} * {{книга|автор=Ленский А. Г., Цыбин М. М.&nbsp;|заглавие=Советские сухопутные войска в последний год Союза ССР. Справочник|место=СПб.|издательство=B&K|год=2001|страниц=293|isbn=5-93414-063-9|ref=Ленский, Цыбин}} * {{книга|автор=Феськов В. И., Калашников К. А., Голиков В. И.|заглавие=Советская Армия в годы холодной войны (1945—1991)|место=Томск|издательство=Изд-во Томского ун-та|год=2004|страниц=246|isbn=5-7511-1819-7|ref=Феськов, Калашников, Голиков}} * ''Феськов В. И., Голиков В. И., Калашников К. А., Слугин С. А.'' Вооружённые силы СССР после Второй мировой войны: От Красной армии к Советской / Под науч. ред. В. И. Голикова. — Часть 1: Сухопутные войска. — Томск: Изд-во НТЛ, 2013. — 640 с. * {{книга|автор=Kowalczuk, Ilko-Sascha; Wolle, Stefan.&nbsp;|заглавие=Roter Stern über Deutschland. Sowjetische Truppen in der DDR|ссылка=https://archive.org/details/rotersternuberde0000kowa/page/n257|место=Berlin|издательство=Ch. Links Verlag|год=2001|alleseiten=256|isbn=3-86153-246-8|ref=Kowalczuk, Wolle}} * [http://гарф-архив.рф/427 Советская военная администрации в Германии, 1945—1949: Справочник]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513000942/http://xn----7sbbib7a5cc7an.xn--p1ai/427 |date=2021-05-13 }} / Отв. ред.: Я. Фойтцик, Т. В. Царевская-Дякина, А. В. Доронин; при участии: Х. Кюнцель, Д. Н. Нохотович. — {{М.}}: [[РОССПЭН]], 2009. * {{публикация|книга|автор=Жаркой Ф. М.|заглавие=Танковый марш|ссылка= http://www.tankm.ru/ Танковый марш. Часть 2 Под ред. М. Ф. Жаркого|место={{СПб.}}|издательство=Издательство Михайловской военной артиллерийской академии|год=2021|isbn=978-5-98709-303-0|издание=2-е изд., перераб. и доп|страниц=182}} * ''Чубинский В. В.'' Моя «оккупация» Германии. Русский офицер в Берлине и окрестностях. 1946—1950 гг. — {{СПб.}}: Образование и культура, 2004. — 528 с. == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = ГСВГ |Портал = СССР |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викигид = |Викиданные = |Метавики = |Проект = }} * [http://www.genstab.ru/gsvg_1.htm Перечень частей и соединений ГСВГ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207074056/http://www.genstab.ru/gsvg_1.htm |date=2009-02-07 }} * [http://www.gsvg.ru Сайт, посвящённый ГСВГ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513014159/http://www.gsvg.ru/ |date=2011-05-13 }} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=5760@morfDictionary ГСВГ на сайте Минобороны России]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221155516/http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=5760@morfDictionary |date=2016-12-21 }} * [http://nazadvgsvg.ru/ Форум «Назад в ГСВГ»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222092828/http://nazadvgsvg.ru/ |date=2018-12-22 }} * [https://web.archive.org/web/20120617003728/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/213/213214.htm ЗГВ по справочнику Ленского] * [http://www.k2x2.info/istorija/russkii_arhiv_velikaja_otechestvennaja_t_15_4_5_bitva_za_berlin_krasnaja_armija_v_poverzhennoi_germanii/p16.php Советские оккупационные войска в Германии: военно-политические аспекты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705065723/http://www.k2x2.info/istorija/russkii_arhiv_velikaja_otechestvennaja_t_15_4_5_bitva_za_berlin_krasnaja_armija_v_poverzhennoi_germanii/p16.php |date=2014-07-05 }} * [http://www.k2x2.info/istorija/russkii_arhiv_velikaja_otechestvennaja_t_15_4_5_bitva_za_berlin_krasnaja_armija_v_poverzhennoi_germanii/p8.php Красная Армия в Германии: мстители или освободители]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705072103/http://www.k2x2.info/istorija/russkii_arhiv_velikaja_otechestvennaja_t_15_4_5_bitva_za_berlin_krasnaja_armija_v_poverzhennoi_germanii/p8.php |date=2014-07-05 }} * [https://dimbuizary.ru/articles/common_material/2025-06-09/germaniyala-he-m-t-ite-sel-r-t-brikl-nde-4270421 https://dimbuizary.ru/articles/common_material/2025-06-09/germaniyala-he-m-t-ite-sel-r-t-brikl-nde-4270421 Германияла хеҙмәт итеүселәр хөрмәтенә митинг ойошторолдо. «Дим буйҙары» гәзите, 9 июнь 2025 йыл] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;Видео: * {{youtube|Wfur0TEtuVQ|Гимн Группы Советских войск в Германии|logo=1}} * {{youtube|uh2TBbze8pw|Вывод советских войск из Германии, 1994 год — Хроника|logo=1}} * {{youtube|Q7DR5Cik9N0|ГСВГ - ЗГВ. Вывод из Германии. Совершенно секретно|logo=1}} ;Сайты частей, гарнизонов и школ ГСВГ (ЗГВ): [[Файл:Nazadvgsvg 2009.jpg|thumb|270px|{{center|Встреча ветеранов ГСВГ.<br>[[Москва]], [[Поклонная гора]], 2009 год}}]] * [http://10otb.ru/ Сайт про 10-й отб]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521112535/http://10otb.ru/ |date=2013-05-21 }} [[6-я гвардейская мотострелковая Львовская ордена Ленина Краснознамённая ордена Суворова дивизия|6-й гвардейской мотострелковой Львовской ордена Ленина Краснознамённой ордена Суворова дивизии]] * [http://www.oschatz-vizite.narod.ru 175-я гвардейская Ясская ракетная бригада — подчинения главнокомандующего ГСВГ, школа № 109 ГСВГ (Ошац/Oschatz/Ошатц) 1947—1991]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081212134900/http://www.oschatz-vizite.narod.ru/ |date=2008-12-12 }} * [http://gsvg1.narod.ru Сайт школ № 1 и № 89 ГСВГ, г. Вюнсдорф]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031171804/http://gsvg1.narod.ru/ |date=2020-10-31 }} * [http://www.zgv119.net Сайт гарнизона Бранд, школы № 119 ГСВГ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216043716/http://www.zgv119.net/ |date=2020-02-16 }} * [http://tkachenko.in.ua/ Альтенбург и Нобитц, 968 ИАП и СШ № 57]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308051031/http://tkachenko.in.ua/ |date=2010-03-08 }} * [http://polk69wunsdorf.narod.ru/simple6.html 35-я мотострелковая Красноградская Краснознамённая дивизия]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130128005016/http://polk69wunsdorf.narod.ru/simple6.html |date=2013-01-28 }} * [http://www.gmsd39.narod.ru/ 39-я гвардейская мотострелковая Барвенковская дивизия]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181218143030/http://www.gmsd39.narod.ru/ |date=2018-12-18 }} * [http://nohra.narod.ru/ Сайт учеников советской школы и военнослужащих ГСВГ г. Нора (8 ГОА)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821111849/http://nohra.narod.ru/ |date=2010-08-21 }} * [http://vogelsang1963-69.narod.ru/ Сайт учеников советской школы и военнослужащих Фогельзанга ГСВГ (25 ТД, 33 школа)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100625114540/http://vogelsang1963-69.narod.ru/ |date=2010-06-25 }} * [http://www.57gsvg.mirtesen.ru/ Сайт, посвящённый Средней школе № 57 ГСВГ/ЗГВ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525183944/http://www.57gsvg.mirtesen.ru/ |date=2013-05-25 }} * [https://web.archive.org/web/20120618194253/http://16va.ru/ Официальный сайт 16-й воздушной армии] /вебархив/ * [https://web.archive.org/web/20140517184425/http://kummersdorf-gut.com/ Форум и сообщество Kummersdorf Gut] /вебархив/ * [https://web.archive.org/web/20200717043429/https://daypic.ru/architecture/169700 Бывший центральный военный госпиталь ГСВГ (Белиц)] /вебархив/ {{Группы войск}} {{Главнокомандующие войсками в Германии}} {{Холодная война}} [[Категория:1945 йылда ойошторолған хәрби частар һәм формированиелар]] [[Категория:1945 йылда Германияла барлыҡҡа килә]] [[Категория:СССР Ҡораллы көстәренең сит илдәге контингенттары]] [[Категория:ГДР-ҙа совет ғәскәрҙәре|*]] [[Категория:1994 йылда таратылған хәрби частар һәм формированиелар]] lk36760bkkdh150kn3nveo9m2e9zlam 0 200012 1309072 1297656 2026-11-07T13:02:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309072 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөйрәкәй''' ({{lang-ru|Бурёнушка}}) — бер [[ауыл]] һәм бер [[ғаилә]] тарихы аша ХХ быуаттың төп ваҡиғаларын үҙ эсенә алған роман-пенталогия (роман-эпопея). [[Кеше]]нең [[яҙмыш]]ҡа ҡаршы тороуы һәм глобаль тарихи үҙгәрештәр дәүерендә мәҙәни үҙенсәлеген һаҡлауы — [[әҫәр]]ҙең төп темаһы<ref>[https://vatandash.ru/articles/literaturnaya%20sreda/2022-10-13/vatandash-ly-mer-yyldary-2987418 "ВАТАНДАШ"ЛЫ ҒҮМЕР ЙЫЛДАРЫ.13.10.2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250118225851/https://vatandash.ru/articles/literaturnaya%20sreda/2022-10-13/vatandash-ly-mer-yyldary-2987418 |date=2025-01-18 }}</ref>. == Тарихы == [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (2006), [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы]] (2018) [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы|Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы Ғарипова]] [[1997 йыл]]да «Бөйрәкәй» романының тәүге өлөшөн [[«Ватандаш» журналы]]нда баҫтыра башлай. «Был китапҡа тотош быуат һыйған. Ниндәйҙер мөғжизә менән тарих китаптары юҡҡа сыҡһа, Таңсулпан Ғарипованың роман-эпопеяһы буйынса [[XX быуат|егерменсе быуатты]] ҡайтанан тергеҙеп булыр ине. [[Тарих]] тирмәненә [[бойҙай]] бөртөктәреләй төшкән кеше яҙмыштары [[матурлыҡ]]ҡа һәм [[батырлыҡ]]ҡа һынау тота. Бәғзеһе [[он]]ға әйләнә, бәғзеһе [[кәбәк]]кә…» — китапҡа бирелгән аннотацияла шундай юлдар бар<ref>[https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-09-11/ta-sulpan-aripova-b-yr-k-y-roman-epopeya-y-ha-ynda-2944077 Таңсулпан Ғарипова «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы хаҡында 11.09.2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260313232549/https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-09-11/ta-sulpan-aripova-b-yr-k-y-roman-epopeya-y-ha-ynda-2944077 |date=2026-03-13 }}</ref><ref>https://www.litres.ru/book/tansulpan-garipova/boyr-k-y-burenushka-67108392/ Бөйрәкәй / Буренушка автор: Тансулпан Гарипова</ref>. == Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе == [[Әҫәр]]ҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар [[Башҡортостан]]дағы [[Тирәкле]] ауылында бара. Төп персонаждар революция, [[Коллективизация|коллективлаштырыу]] осоро, [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдары шаһиты була. Геройҙарҙың тормошо оло тарихи тетрәнеүҙәр: революцион үҙгәрештәр; коллективлаштырыу ваҡытында традицион ҡоролоштоң емереклектәре; [[һуғыш]] осоро һынауҙары фонында бара. Дингеҙхан илдә башланған тиҙ үҙгәрә барыусы тәртиптәрҙе ҡабул итмәй. [[Йәмғиәт]] енәйәт тип баһалаған эш ҡылып, ул үҙенең үҙгәрештәр менән ризалашмауын белдерергә тырыша. Фажиғәле ваҡиғалар сылбыры шунан башлана. Дингеҙхан һәм Барсынбикәнең тоҡомдарына ғаиләнең тамырын ҡороторлоҡ [[ҡарғыш]] янай. Яҙмыштарының ҡурҡыныс эҙәрләүҙәренән ҡотолоу өсөн [[ир]] менән [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]] Ҡара Тирәкле тип аталған урында йәшеренеп, сит исемдәр аҫтында йәшәргә мәжбүр була<ref>[https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&utm_medium=search&utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»]</ref>. == Үҙәк персонаждар == Хикәйәләү нигеҙендә Моратовтар ғаиләһе, уларҙың тарихы ята. Башҡорт байы Диңеҙхан һәм Барсынбикә, уларҙың [[балалар]]ы Гөлбаныу һәм Ихсанбай. Әсәй кеше, Барсынбикә, ауырлыҡтарға һәм хәүеф-хәтәргә ҡарамаҫтан, балалары Гөлбаныу һәм Ихсанбай яҙмыштары өсөн көрәшә. Уның «Ябай кеше тәҡдир һынауҙарына ҡаршы тора аламы?» тигән эске һорауы романдың лейтмотивына әйләнә. Моратовтар ғаиләһенең яҙмышы аша автор тарихи боролоштар осоронда кеше характерҙары ныҡлыҡҡа һыналыуын күрһәтә. Төп героиня [[башҡорт халҡы]]ның әхлаҡи-этик ҡараштарын һәм күп быуатлыҡ кешелек ҡиммәттәре тәжрибәһен һаҡлап ҡала һәм киләсәк быуындарға тапшыра<ref>[https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&utm_medium=search&utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»]</ref>. == Мәҙинә образы == Таңсулпан Ғарипованың «Бөйрәкәй» романында [[Мәҙинә]] образы төп образдарҙың береһе булып тора. Мәҙинә — башҡорт халҡының тотороҡлолоғо символы. Уның шәхси тарихы революциялар, коллективлаштырыу һәм һуғыш осоронда ғаиләһен, [[мәҙәниәт]]ен һәм [[яҡшылыҡ]]ҡа ышанысын һаҡлап ҡалған күп кенә башҡорт [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙарының яҙмыш [[эволюция]]һын сағылдыра. [[Роман]] дауамында Мәҙинә ҡатмарлы [[юл]] үтә: донъяны аңлаған йәш ҡыҙҙан аҡыллы ҡатынға әүерелә; [[традиция]]ларға тоғролоҡто үҙгәрештәргә яраҡлашыу кәрәклеге менән берләштерергә өйрәнә; милли мәҙәниәтте һаҡлауҙа үҙенең ролен аңлай һәм был яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. Мәҙинә образының социаль һәм ғаилә статусы түбәндәгесә: Мәҙинә — Тирәкле ауылында үҫкән башҡорт халҡының йәш быуыны вәкиле. Уның яҙмышы Моратовтар ғаиләһе һәм бөтә ауыл халҡы яҙмышы менән тығыҙ бәйләнгән. Уның образы аша автор традицион ҡоролоштоң дәүерҙең яңы ағымдары менән бәрелешен күрһәтә. [[Рух]] көсө һәм сыҙамлығы — ҡыҙҙың холоҡ һыҙаттары. Мәҙинә [[XX быуат|ХХ быуатты]]ң тарихи тетрәнеүҙәре арҡаһында килеп тыуған ауырлыҡтар менән осрашҡанда хайран ҡалырлыҡ ғәжәп эске ихтыяр көсөн күрһәтә. Ул дәүерҙең аяуһыҙ шарттар [[баҫым]]ы аҫтында һынмай. Героиня үҙ халҡының [[йола]]ларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тәрән хөрмәт итә. Традиционлыҡ һәм тамырҙар менән бәйләнеште формаль күренеш итеп түгел, үҙ [[тормош]]оноң тере, кәрәкле, бер яғы итеп ҡабул итә. Ҡатмарлы хәлдәрҙә, өлкән быуын тәжрибәһенә һәм [[яҡшылыҡ]] менән [[яуызлыҡ]]ты үҙе нисек аңлауына таянып, төплө ҡарарҙар ҡабул итергә тырышыусы Мәҙинәне китап уҡыусы, шулай уҡ тамашасы аҡыллы, зирәк шәхес итеп ҡабул итә. Күңелендә изгелек һәм шәфҡәтлелек йөрөтөүсе ҡыҙ, үҙе ҡыйын хәлдә ҡалғанда ла, яҡындарына [[теләктәшлек]] күрһәтә, ихлас [[ярҙам]] итә белә. Мәҙинә бөтмөр һәм уңған, ауыр эштән ҡурҡмай, ғаилә һәм община мәнфәғәте өсөн эшләргә әҙер. Уның йәмғиәт менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре үҙ-ара ярҙам һәм яуаплылыҡ принциптарына ҡорола: ул ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша, мохтаждарға ярҙам итә. [[Традиция]]ларға тоғро булыуына ҡарамаҫтан, үҙенең шәхес берҙәйлеген юғалтмайса, һығылмалылыҡ күрһәтә, үҙгәреүсән йәшәү шарттарына яраҡлаша ала. Мәҙинә быуындар араһында бәйләүсе звеноға әйләнә. Ул балаларға һәм [[өлкән]]дәргә башҡорт йолалары, [[тел]]е, фольклоры тураһында белем бирә. [[Низағ]]лы һәм шикле мәлдәрендә башҡа персонаждар йыш ҡына Мәҙинәгә кәңәш һорап мөрәжәғәт итә. Ҡыҙҙың һүҙҙәре һәм эштәре уларға әхлаҡи йүнәлеш бирә, дөрөҫ юл табырға ярҙам итә. Хатта иң ҡараңғы осорҙа ла Мәҙинә киләсәккә, кешелек дәрәжәһен һәм тыуған илгә һөйөүен һаҡлап ҡалыу мөмкинлегенә ышана. Ул — өмөт кәүҙәләнеше. Башҡа геройҙар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен ҡороуы лә үрнәк алырлыҡ. Ғаиләнең өлкән ағзаларына Мәҙинә ихтирамлы һәм иғтибарлы. Уларҙың кәңәштәренә ҡолаҡ һала. Йәштәштәре менән ул ышаныслы [[Дуҫлыҡ|дуҫ]] һәм [[Теләктәшлек|теләктәш]], бәләгә тарығанда ярҙам итергә әҙер. Мәҙинә тормош юлдашын яратыусы тоғро [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын]] һәм хәстәрлекле әсә, ғаиләһендә йылылыҡ һәм үҙ-ара аңлашыу атмосфераһын булдырырға тырыша. == Мәҙәни-әхлаҡи әһәмиәте == Мәҙинә образы — ХХ быуат башҡорт ҡатын-ҡыҙының йыйылма портреты. Халыҡтың йәшәү сыҙамлығы, һынауҙарҙы йырып сығыуы һәм айырым үҙенсәлеген һаҡлау һәләте символы. Таңсулпан Ғарипова ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә, [[мәҙәниәт]] һәм әхлаҡи [[ҡиммәт]]тәрҙе һаҡлаусы роле тураһында ла иҫкәртә. Тимәк, «Бөйрәкәй» романындағы Мәҙинә төп герой ғына түгел, ә хикәйәләүҙең әхлаҡи үҙәге. Таңсулпан Ғарипова уның яҙмышы һәм характеры аша әҫәрҙең төп [[идея]]һын — хатта иң ауыр ваҡытта ла мәҙәни [[хәтер]]ҙе һәм кешелек дәрәжәһен һаҡлау мөһимлеген — аса. [[Роман]] [[2006 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ булды. == Сәхнәләштереү == Әҫәрҙең өс бүлеге мотивтары буйынса [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда спектакль ҡуйылды<ref>[https://hrono.info/text/2008/garipova07_08.html?ysclid=mnamadberl60935472 ] * [https://kulturarb.ru/ba/news/bashdramteatr-bөjrәkәj-romanyn-sәhnәlәshterҙe Башдрамтеатр «Бөйрәкәй» романын сәхнәләштерҙе 22.12.2023]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы]] == Әҙәбиәт == https://www.litres.ru/book/tansulpan-garipova/boyr-k-y-burenushka-67108392/ Бөйрәкәй / Буренушка автор: Тансулпан Гарипова == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20250118225851/https://vatandash.ru/articles/literaturnaya%20sreda/2022-10-13/vatandash-ly-mer-yyldary-2987418 "ВАТАНДАШ"ЛЫ ҒҮМЕР ЙЫЛДАРЫ.13.10.2022] * [https://alice.yandex.ru/chat/019d350c-f9a6-4000-a628-337cbe721a59/?utm_source=yandex&utm_medium=search&utm_campaign=search_summary_alice_yabro%7C705821317&utm_content=kratkoe_soderzhanie_knigi_pereskaz&etext=2202.KZ8UlB7POvKdc52cEEE6BKdcu4H51KX1as5AjANjcPlMiXgp0Ptog71Vn65cI1vCAG8RipQxCljRSrs9tCAMNb2XGkkiJWhAruden3AUDuha76wM5x4nw4w8Zf8c4hAYaXF4emhxdGRxbm15ZGVwdw.af393379b92a6f279aaabcb22762720188c05087&yclid=828372158741479423 Краткий пересказ романа Гариповой Тансулпан «Бурёнушка»] * [https://web.archive.org/web/20260313232549/https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2022-09-11/ta-sulpan-aripova-b-yr-k-y-roman-epopeya-y-ha-ynda-2944077 Таңсулпан Ғарипова «Бөйрәкәй» роман-эпопеяһы хаҡында 11.09.2022] * [https://kulturarb.ru/ba/news/bashdramteatr-bөjrәkәj-romanyn-sәhnәlәshterҙe Башдрамтеатр «Бөйрәкәй» романын сәхнәләштерҙе 22.12.2023] * [https://web.archive.org/web/20240918073642/https://shonkar.com/news/culture/2023-12-21/b-yr-k-y-s-hn-l-3576204 Шоңҡар. «Бөйрәкәй» — сәхнәлә! 21.12.2023] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Романдар]] 0kth1w1vzgi0mgei4y3tljmfm9rldau 0 200451 1309168 1308074 2026-11-07T20:24:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309168 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Александрия Гипатияһы''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[Астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған. Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302192332/https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=2021-03-02 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref>: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |date=2013-09-07 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. 2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә. * Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған. * 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403135307/https://clib.me/b/160065/readp |date=2022-04-03 }} // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [https://web.archive.org/web/20220116124543/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [https://web.archive.org/web/20220116124530/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/%D0%9A%D0%92%D0%A2%202012%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [https://web.archive.org/web/20230912162025/http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [https://web.archive.org/web/20220116124639/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://web.archive.org/web/20250511220415/https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).] — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [https://web.archive.org/web/20240706143431/https://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422182543/http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm |date=2026-04-22 }}: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date=2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15 | url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |date=2006-09-02 }} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] 6m3ap2ay9sf62okwvh81f914tok6m18 0 201614 1309209 1307789 2026-11-07T23:34:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1309209 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Дахаб |оригинальное название = {{lang-arz|دهب}} |страна = Мысыр |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 28 |lat_min = 29 |lat_sec = 35 |lon_deg = 34 |lon_min = 30 |lon_sec = 17 |CoordScale = |вид региона = Административное деление Египта{{!}}Мухафаза |регион = Көньяҡ Синай |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |подчинение = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = б.э.т. IV быуат |первое упоминание = б.э.т. VI быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 1 083 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = ғәрәп |официальный язык-ref = |население = 5700<ref>[http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php Meeresbiologische Projektwoche der 7ARG und 7C am Roten Meer (in Dahab, Ägypten)] {{Wayback|url=http://www.brg14.at/content/aktivitaeten/meeresbio.php |date=20090314114305 }}{{ref|de}}</ref> |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = |телефонный код = +20 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |язык сайта = }} '''Да́һаб'''('''Да́хаб''') ({{lang-arz-com|دهب|Dahab}} {{IPA|[ˈdæhæb]}}) —[[Египет|Мысыр]]ҙағы курорт ҡалаһы, [[Синайский полуостров|Синай ярымутрауы]]ның көнсығышында, [[Красное море|Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең [[Акаба ҡултығы]] ярында, [[Шәрм-әш-Шәйех]]тән 85 км төньяҡта урынлашҡан. Даһабта Масбат тип аталған Иҫке ҡала, бәҙүин ауылы Ассала, ҡыйбатлы отелдәр һәм [[виндсёрфинг]]ҡа өйрәтеү станциялары Мөбәрәк, Мәҙинә һәм Даһаб лагунаһы урынлашҡан. Иҫке ҡала ярында бер-береһенә яҡын урынлашҡан арзан кэмптар, бәләкәй ҡунаҡханалар, ресторандар, кибеттәр һәм кафелар, шулай уҡ бер нисә тар урам бар. Ҡала бухтаһында набатейҙарға ҡараған боронғо порттың емереклектәрен табырға мөмкин. Күптән түгел Даһаб урыҫ [[дауншифтинг]]ы үҙәге булараҡ билдәлелек алды<ref>{{cite web |author=[[Снегирев, Владимир Николаевич|Снегирев, Владимир]] |author-link= |coauthors= |url=https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |title=В поисках вольницы |subtitle=Что российские граждане делают в экзотических уголках планеты? |lang=ru |format= |website=rg.ru |publisher=[[Российская газета]] |date=2011-12-01 |description= |quote= |access-date=2022-01-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110235145/https://rg.ru/2011/12/01/dahab.html |archive-date=2022-01-10 }}</ref>. == Тарихы == [[Синай ярымутрауы |Синай ярымутрауы]]ның ере боронғо мысырлылар тарафынан [[Боронғо Мысыр|Беренсе династия]] осоронда уҡ үҙләштерелгән. 2-3 мең йыл элек Даһаб ябай ғына яр буйы оазистар төркөмө булған, һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем шул күренештә ҡалған. Туризм үҫеше тулҡыны һәм Мысырҙың туризм индустрияһын дәүләт тарафынан хуплау программаһы Даһабты үҫешә барған курорт ҡалаһына әйләндерҙе<ref name=divemir>[http://divemir.com/dahab/history/ Дахаб — История и Культура на DiveMir.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911141219/http://divemir.com/dahab/history/ |date=2010-09-11 }}</ref>. [[Беҙҙең эраға тиклем I]] һәм [[Б.э.т. II быуат|II быуат]]тар араһында набатей диңгеҙселәре Даһаб урынлашҡан ерҙә үҙҙәренең форпостын ҡора. 1987 йылда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында табылған маяҡ һәм порт форты емереклектәрен унда хәҙер ҙә күренә. Шул ваҡытта был ер аша мөһим карауан юлдары үткән, һәм был сауҙа селтәренә эләккән ауылдар сәскә атҡан. Акаба ҡултығы аша йөк ташыу өсөн уңайлы порт булған Даһабҡа уңыш йылмайған. Бында һатыла һәм һатып алына алған бөтә нәмә, шул иҫәптән затлы таштар, биҙәүестәр һәм алтын менән ҡыҙыу сауҙа барған. Был сауҙа порты [[Набатей батшалығы]]ның сауҙа юлдарында күсереү пункты булып хеҙмәт иткән һәм Акаба ҡултығының икенсе яғында, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] ярында урынлашҡан Maqnah ҡалаһына тауарҙарҙы еткереүҙе тәьмин иткән<ref name=divemir/>. [[Библия |Изге Яҙма]]ла, [[Книга Моисея|Муса Китаб]]ында, Дизахаб (Dizahab) торағы телгә алына, был «алтын районы» йәки «алтын муллыҡ» тигәнде аңлата. Изге яҙмала телгә алынған ваҡиғалар булған урындарҙың яҡынлығы был яҡтарға билдәле бер аура тыуҙыра. [[Набатей батшалығы]] юҡҡа сыҡҡандан һуң, яҡынса 800 йыл элек, хәҙерге Даһаб территорияһына бер нисә күсмә бәҙүин ғаиләһе килеп урынлаша. Дахаб расположен в долине, простирающейся от гор до кромки вод [[Красное море|Красного моря]], и песок имеет золотистый оттенок. Возможно именно это и послужило причиной выбора современного имени города, ведь «дахаб» по-арабски обозначает «золото» или «золотой». Однако несколько лет назад геологи из Каирского Университета провели минералогическое исследование остаточных пород в районе Дахаба и подтвердили, что в этой местности действительно есть золото. Правда, не в виде огромных самородков или золотых жил, но все же есть. А значит Дахаб мог действительно быть когда-то «золотым портом».<ref name=divemir/> На [[Географическая карта|картах]] мореплавателей Дахаб появился уже в более поздние времена. Одной из первых карт, на которой был обозначен Дахаб, стала иллюстрированная карта Египта и Синайского полуострова, опубликованная английской компанией «Таллис» в 1851 году<ref>[http://www.wdl.org/ru/item/84/?ql=rus Карта Египта и Синайского полуострова — Мировая цифровая библиотека] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Климат == [[Климат]] в Дахабе сухой и тёплый. Дожди здесь редкость, а роза ветров не даёт накапливаться испаряющейся с поверхности моря влаге. В отличие от [[Шарм-эш-Шейх]]а, климат здесь более сухой и менее горячий. Благодаря гористым берегам [[Акабский залив|Акабского залива]], которые создают своеобразную [[Аэродинамическая труба|аэродинамическую трубу]], в Дахабе 75 % дней в году есть ветер, что радует виндсёрферов и кайтеров, съезжающихся сюда со всего мира. Благодаря [[Ветер|ветру]] (большей частью он дует с севера) в Дахабе летом не так душно и жарко, как в [[Шарм-эш-Шейх]]е. Противоположный берег [[Аравийский полуостров|Аравийского полуострова]] находится всего лишь в 25 км от Дахаба. На столь небольшом пространстве негде разгуляться крупным волнам, поэтому здесь нет сильного прибоя, характерного для многих других морских курортов. Перепад уровня воды при [[Прилив и отлив|приливах и отливах]] редко превышает 1 метр.<ref>{{Cite web |url=http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |title=Гидрографическая служба Великобритании (UKHO) |access-date=2013-05-20 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192721/http://easytide.ukho.gov.uk/EASYTIDE/easytide/ShowPrediction.aspx?PortID=4117&PredictionLength=7 |url-status=live }}</ref> Температура воздуха в самый холодный период (январь-февраль) днём составляет 20—25 градусов, а в самый жаркий месяц — август, превышает 35—40 градусов, иногда доходит жаже до 50 градусов. Температура воды на любой глубине (даже зимо) редко опускается ниже 21 градуса, а в конце лета нередко превышает 28 градусов.<ref>[http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm Дахаб. Климатические диаграммы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929022138/http://www.iten-online.ch/klima/afrika/aegypten/dahab.htm |date=2010-09-29 }}{{ref|de}}</ref> {{Климат города |Город_род=Дахаб |Источник=[http://www.worldweatheronline.com/Dahab-weather-averages/Janub-Sina/EG.aspx worldweatheronline.com] |Янв_ср=18 |Янв_ср_осад=2.5 |Фев_ср=19 |Фев_ср_осад=1 |Мар_ср=22 |Мар_ср_осад=1.3 |Апр_ср=25 |Апр_ср_осад=0.9 |Май_ср=27 |Май_ср_осад=0.4 |Июн_ср=33 |Июн_ср_осад=0.1 |Июл_ср=34 |Июл_ср_осад=0.3 |Авг_ср=35 |Авг_ср_осад=0 |Сен_ср=32 |Сен_ср_осад=0 |Окт_ср=30 |Окт_ср_осад=1.3 |Ноя_ср=24 |Ноя_ср_осад=2.2 |Дек_ср=17 |Дек_ср_осад=2.6 |Год_ср=26 |Год_ср_осад= |Янв_ср_мин=10 |Янв_ср_макс=21 |Фев_ср_мин=11 |Фев_ср_макс=22 |Мар_ср_мин=14 |Мар_ср_макс=26 |Апр_ср_мин=18 |Апр_ср_макс=31 |Май_ср_мин=22 |Май_ср_макс=36 |Июн_ср_мин=25 |Июн_ср_макс=39 |Июл_ср_мин=27 |Июл_ср_макс=40 |Авг_ср_мин=27 |Авг_ср_макс=40 |Сен_ср_мин=25 |Сен_ср_макс=37 |Окт_ср_мин=22 |Окт_ср_макс=32 |Ноя_ср_мин=16 |Ноя_ср_макс=28 |Дек_ср_мин=11 |Дек_ср_макс=23 |Год_ср_мин=|Год_ср_макс=31.3 |Янв_а_макс=25.7 |Янв_а_мин=3.7 |Фев_а_макс=28 |Фев_а_мин=5.6 |Мар_а_макс=30 |Мар_а_мин=11 |Апр_а_макс=36 |Апр_а_мин=14.8 |Май_а_макс=42 |Май_а_мин=16.2 |Июн_а_макс=45 |Июн_а_мин=17.7 |Июл_а_макс=49 |Июл_а_мин=17.8 |Авг_а_макс=47 |Авг_а_мин=17.7 |Сен_а_макс=44 |Сен_а_мин=16 |Окт_а_макс=41 |Окт_а_мин=11.4 |Ноя_а_макс=31 |Ноя_а_мин=7.5 |Дек_а_макс=24.9 |Дек_а_мин=-0.5 |Год_а_макс=49 |Год_а_мин= |Янв_вода=20 |Фев_вода=21 |Мар_вода=21 |Апр_вода=22 |Май_вода=23 |Июн_вода=24 |Июл_вода=25 |Авг_вода=24 |Сен_вода=23 |Окт_вода=22 |Ноя_вода=22 |Дек_вода=21 |Год_вода=22.67 | }} [[Файл:Blue Hole 2005.JPG|thumb|250px|[[Голубая Дыра (Красное море)|Голубая Дыра]]]] == Инфраструктура == В Дахабе имеются две барокамеры и госпиталь<ref>{{Cite web|url=https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|title=Медицина в Дахабе|website=dahab-club.ru|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925030604/https://dahab-club.ru/kurort-dahab/medicina-v-dahabe.html|url-status=live}}</ref>, оборудованный по европейским стандартам. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20090618054051/http://www.sis.gov.eg/Ar/Tourism/Major/dahab/060317000000000001.htm Дахаб] на сайте [[Государственная информационная служба Египта|государственной информационной службы]] * [https://web.archive.org/web/20100815102005/http://www.cdws.travel/diving/destinations/dahab.aspx Дахаб на сайте Палаты водных видов спорта при Министерстве туризма Египта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Мысыр курорттары]] [[Категория:Места для дайвинга]] [[Категория:Мысырҙа туризм]] [[Категория:Мысыр ҡалалары]] [[Категория:Набатея]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Боронғо Мысыр ҡалалары]] [[Категория:ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының сираттағы исемлегенә индерелгән объекттар]] rcjnvpig08qsi1jlrispbmk1egizmmh 0 201629 1309154 1308272 2026-11-07T19:10:22Z Таёжный лес 39277 1309154 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Изображение=|Дата рождения=1902|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай]], [[Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]]|Дата смерти=1989|Место смерти=[[Мәскәү]], [[РСФСР|Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]], [[СССР|Совет Социалистик Республикалар Союзы]]|Научная сфера=Сәйәси иҡтисад|Место работы=К. А. Тимирязев исемендәге мәскәү ауыл хужалығы академияһы|Учёная степень=Иҡтисад фәндәре докторы|Учёное звание=профессор|Награды и премии=|Гражданство=* {{флагификация|Российская империя}} * {{флагификация|СССР}}}} '''Крохалёв Фёдор Сергеевич''' (1902, [[Яңы Балаҡатай]] – 1989, [[Мәскәү]] ) – совет ғалимы һәм экономист , иҡтисад фәндәре докторы, Мәскәү К. А. Тимирязев. == Биографияһы == 1902 йылда Өфө губернаһы Златоуст районы [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Яңы Белоҡатай ауыл Советы]] ) тыуған. Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. 1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә<ref name=":1">{{Китап|автор=В.А Ощепков|заглавие=«Здесь отчизна моя»|год=2019|место=Новобелокатай}}</ref> . Йәш сағында ауырыу арҡаһында күреү һәләтен тулыһынса юғалта<ref name=":1" />. 1924 йылда [[Мәскәү|Мәскәүгә]] инвалидтар йортона ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлай һәм Брайль шрифты менән уҡырға өйрәнә . [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында эвакуациянан баш тарта һәм фән менән шөғөлләнеүен дауам итә<ref name=":1" /> . 1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә<ref name=":1" />. Уҡытыу эшмәкәрлеге Мәскәүҙең Ҡ. А. Тимирязев . 1938 йылда доцент, 1941 йылда иҡтисади фәндәр кандидаты<ref name=":1" /> . 1927 йылда Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә Академияһына уҡырға инә, уны 1920-се йылдар аҙағында тамамлай, шунан һуң тәүҙә рабфакта, Һуңынан Куйбышев Ҡалаһында Энергетика институтында политэкономиянан уҡыта<ref name=":1" /> . 1942 йылда ул тәүге тапҡыр кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай . 1958 йылда «Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай . Чернобыль атом электр станцияһында авария булғанда, ул үҙенең баҫылған әҫәрҙәренән бөтә гонорарҙарын ярҙам фондына тапшыра . 1989 йылда Мәскәүҙә вафат була. == Ғилми эшмәкәрлеге == Тикшеренеүҙең ҡыҙыҡһыныуҙары: Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары. Уның етәкселегендә 18 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Крохалевтың “Ауыл хужалығы системалары тураһында” тигән төп хеҙмәте ауыл хужалығы иҡтисадсылары даирәләрендә танылыу ала һәм донъяның бер нисә илендә яңынан баҫылып сыға . === Ҡайһы бер баҫмалар === * Ауыл хужалығы системалары тураһында: тарихи очерк / Ф. МЕНӘН. Крохалев. - М. : Сельхозгиз, 1960. — 432 бит. — 7000 дана. * Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Сов. агрономия, 1948, № 2, 100-сө бит. 91—96 * Агрономияла ике методика һәм ике йүнәлеш. [Совет һәм буржуаз аграр фән тураһында-). Докладтарҙың тезистары. (Мәскәү ауыл хужалығы академияһы), сығарылыш. XIII, 1951 йыл, 10-сы бит. 24—31 * Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Совет агрономияһы, 1948, №2 * А. ИН. Советтар ауыл хужалығы системалары тәғлимәтендә Уильямстың алдағыһы булараҡ // Мәскәү ауыл хужалығы академияһының докладтары К. А. Тимирязев. — 1951 йыл. - ИН. 11 * Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы: Диссертацияның тезисы. өсөн иҡтисад фәндәре докторы / Ф. МЕНӘН. Крохалев, доц. Проф. Кэнд. экон. фәндәр; Мәскәү . Ленин ордены . -Х. акад. уларҙы. ТО. А. Тимирязев. — Мәскәү:, 1958. — 37 с. == Наградалар == * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены. * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены. * Октябрь революцияһы ордены. * «Почет Билдәһе» ордены. * "Мәскәүҙе обороналаған өсөн" миҙалы. * "1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында батыр хеҙмәт өсөн" миҙалы. == Хәтер == * Хәтер Мәскәү университетының Ҡ исемендәге ауыл хужалығы академияһында һаҡлана. А. Тимирязев. * Хәтер һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календарында мәңгеләштерелгән, ул 2022 йылда һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы тарафынан баҫылып сыҡҡан. * Белоҡатайҙың тыуған яҡ тарихы китабында “Бына минең Атаным...” – В. А. Айырым бүлек Ощепковҡа арналған, «Ғәҙәттән тыш яҙмышлы кеше» . == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * Крохалев, Федор Сергеевич: тыуыуына – 120 йыл // Һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календары [Текст] / Һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы. - Мәскәү ҡалаһы. , 2021 йыл. — 2022 / төҙөүсеһе Н. ИН. Ягудин. — 149—150-се биттәр. — Библиограф. : 150-се бит. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1989 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] jtw54reyqg1wix9ybis482n61zwv2eh 1309155 1309154 2026-11-07T19:10:48Z Таёжный лес 39277 /* Биографияһы */ 1309155 wikitext text/x-wiki {{Ғалим|Изображение=|Дата рождения=1902|Место рождения=[[Яңы Балаҡатай]], [[Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]]|Дата смерти=1989|Место смерти=[[Мәскәү]], [[РСФСР|Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]], [[СССР|Совет Социалистик Республикалар Союзы]]|Научная сфера=Сәйәси иҡтисад|Место работы=К. А. Тимирязев исемендәге мәскәү ауыл хужалығы академияһы|Учёная степень=Иҡтисад фәндәре докторы|Учёное звание=профессор|Награды и премии=|Гражданство=* {{флагификация|Российская империя}} * {{флагификация|СССР}}}} '''Крохалёв Фёдор Сергеевич''' (1902, [[Яңы Балаҡатай]] – 1989, [[Мәскәү]] ) – совет ғалимы һәм экономист , иҡтисад фәндәре докторы, Мәскәү К. А. Тимирязев. == Биографияһы == 1902 йылда Өфө губернаһы Златоуст районы [[Яңы Балаҡатай|Яңы Белоҡатай]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Балаҡатай районы|Белокатай районы]] [[Яңы Балаҡатай ауыл Советы (Балаҡатай районы)|Яңы Белоҡатай ауыл Советы]] ) тыуған. Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. 1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә<ref name=":1">{{Китап|автор=В.А Ощепков|заглавие=«Здесь отчизна моя»|год=2019|место=Новобелокатай}}</ref> . Йәш сағында ауырыу арҡаһында күреү һәләтен тулыһынса юғалта<ref name=":1" />. 1924 йылда [[Мәскәү|Мәскәүгә]] инвалидтар йортона ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлай һәм Брайль шрифты менән уҡырға өйрәнә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында эвакуациянан баш тарта һәм фән менән шөғөлләнеүен дауам итә<ref name=":1" />. 1933 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм Социалистик ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә<ref name=":1" />. Уҡытыу эшмәкәрлеге Мәскәүҙең Ҡ. А. Тимирязев. 1938 йылда доцент, 1941 йылда иҡтисади фәндәр кандидаты<ref name=":1" />. 1927 йылда Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә Академияһына уҡырға инә, уны 1920-се йылдар аҙағында тамамлай, шунан һуң тәүҙә рабфакта, Һуңынан Куйбышев Ҡалаһында Энергетика институтында политэкономиянан уҡыта<ref name=":1" />. 1942 йылда ул тәүге тапҡыр кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1958 йылда «Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Чернобыль атом электр станцияһында авария булғанда, ул үҙенең баҫылған әҫәрҙәренән бөтә гонорарҙарын ярҙам фондына тапшыра. 1989 йылда Мәскәүҙә вафат була. == Ғилми эшмәкәрлеге == Тикшеренеүҙең ҡыҙыҡһыныуҙары: Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары. Уның етәкселегендә 18 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Крохалевтың “Ауыл хужалығы системалары тураһында” тигән төп хеҙмәте ауыл хужалығы иҡтисадсылары даирәләрендә танылыу ала һәм донъяның бер нисә илендә яңынан баҫылып сыға . === Ҡайһы бер баҫмалар === * Ауыл хужалығы системалары тураһында: тарихи очерк / Ф. МЕНӘН. Крохалев. - М. : Сельхозгиз, 1960. — 432 бит. — 7000 дана. * Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Сов. агрономия, 1948, № 2, 100-сө бит. 91—96 * Агрономияла ике методика һәм ике йүнәлеш. [Совет һәм буржуаз аграр фән тураһында-). Докладтарҙың тезистары. (Мәскәү ауыл хужалығы академияһы), сығарылыш. XIII, 1951 йыл, 10-сы бит. 24—31 * Ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихынан // Совет агрономияһы, 1948, №2 * А. ИН. Советтар ауыл хужалығы системалары тәғлимәтендә Уильямстың алдағыһы булараҡ // Мәскәү ауыл хужалығы академияһының докладтары К. А. Тимирязев. — 1951 йыл. - ИН. 11 * Рәсәйҙә ауыл хужалығы системалары тәғлимәте тарихы: Диссертацияның тезисы. өсөн иҡтисад фәндәре докторы / Ф. МЕНӘН. Крохалев, доц. Проф. Кэнд. экон. фәндәр; Мәскәү . Ленин ордены . -Х. акад. уларҙы. ТО. А. Тимирязев. — Мәскәү:, 1958. — 37 с. == Наградалар == * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены. * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены. * Октябрь революцияһы ордены. * «Почет Билдәһе» ордены. * "Мәскәүҙе обороналаған өсөн" миҙалы. * "1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында батыр хеҙмәт өсөн" миҙалы. == Хәтер == * Хәтер Мәскәү университетының Ҡ исемендәге ауыл хужалығы академияһында һаҡлана. А. Тимирязев. * Хәтер һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календарында мәңгеләштерелгән, ул 2022 йылда һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы тарафынан баҫылып сыҡҡан. * Белоҡатайҙың тыуған яҡ тарихы китабында “Бына минең Атаным...” – В. А. Айырым бүлек Ощепковҡа арналған, «Ғәҙәттән тыш яҙмышлы кеше» . == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * Крохалев, Федор Сергеевич: тыуыуына – 120 йыл // Һуҡырҙар тормошонан һәм ижадынан әһәмиәтле һәм иҫтәлекле даталар календары [Текст] / Һуҡырҙар өсөн Рәсәй дәүләт китапханаһы. - Мәскәү ҡалаһы. , 2021 йыл. — 2022 / төҙөүсеһе Н. ИН. Ягудин. — 149—150-се биттәр. — Библиограф. : 150-се бит. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1989 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Балаҡатай районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] aif7bfiz6m55bklyten4vwmuyiuk1sy 0 201635 1309152 1308490 2026-11-07T19:09:33Z Таёжный лес 39277 1309152 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! Тыуған датаһы | 15 май 1990 |- ! Гражданлығы | Төркиә |- ! Спорт төрө | мотоцикл спорты |} '''Суат Косиф''' — мотоцикл спорты буйынса төрөк уҙышсыһы. Пист ярыштарында, шул иҫәптән F110 класында сығыш яһай, халыҡ-ара ярыштарҙа Төркиәне вәкиллек итә. == Карьераһы == Косиф мотоциклда бәләкәй саҡтан йөрөй.<ref name="ml">[https://www.milliyet.com.tr/amp/cadde/kisa-kisa-cadde-6853612 Ҡыҫҡа-ҡыҫҡа арба] — Milliyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> Төркиәлә Измир ҡалаһының Өлкө трассаһында ярышҡандан һуң сит ил трассаларында сығыш яһай башлай. Беренсе ярышына 2015 йылда Грецияла сыға һәм 1000 A төркөмөндә кубок яулай.<ref name="tk">[https://www.takvim.com.tr/spor/2022/11/03/jorge-jesus-aciklamalarda-bulundu-rennes-sansli-spor-haberleri/6 Суат Косиф өсөн Белгиянан тәҡдим] — Takvim, 2022 йылдың 3 ноябре</ref> Артабанғы йылдарҙа Грецияның Серрес, Румынияның Бухарест трассаларында, шулай уҡ Словакия һәм Хорватияла үткән ярыштарҙа ҡатнаша һәм һөҙөмтәләргә өлгәшә.<ref name="sb">[https://m.sabah.com.tr/magazin/2022/10/23/hazirliklara-tam-gaz-devam Әҙерлек тулы тиҙлектә дауам итә] — Sabah, 2022 йылдың 23 октябре</ref> 2019 йылда Серрес трассаһындағы ярыштарҙан фотоһүрәт Викимедиа Коммонсла һаҡлана.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Suat_Kosif_at_Serres_Circuit_Greece_2019.jpg Суат Косиф, Серрес трассаһы, 2019] — Wikimedia Commons</ref> == 2022 миҙгеле == 2022 йылдың октябрендә матбуғатта Косифтың Чехия һәм Италияла үтәсәк ярыштарға әҙерләнеүе хаҡында яҙыла. Шул уҡ хәбәрҙәрҙә уның Бельгияның Yamaha командаһына күсеү өсөн тәҡдим алғаны ла билдәләнә.<ref name="yb">[https://gazetebirlik.com/haber/suat-kosif-cek-cumhuriyeti-ve-italyada-yarisacak Суат Косиф Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Yeni Birlik, 2022 йылдың 20 октябре</ref><ref name="hr">[https://www.hurriyet.com.tr/galeri-istanbulun-en-uzun-sureli-muzik-festivali-42151180/12 Чехияла һәм Италияла ярышасаҡ] — Hürriyət, 2022 йылдың 23 октябре</ref> == Танылыуы == Косифтың исеме Төркиә мотоцикл федерацияһы белдереүҙәрендә федерация составында үҫкән һәм халыҡ-ара ареналарҙа илде вәкиллек иткән спортсылар араһында телгә алына.<ref name="oc">[https://www.oncevatan.com.tr/spor/suat-kosif-ulkemizi-motor-sporlarinda-basari-ile-temsil-ediyor-h191224.html Суат Косиф илебеҙҙе мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Öncə Vətən</ref><ref name="hb">[https://www.haberler.com/spor/suat-kosif-turkiye-yi-motor-sporlarinda-basari-15335590-haberi/ Суат Косиф Төркиәне мотор спортында уңышлы вәкиллек итә] — Haberler.com</ref> Федерацияның Балҡан ярыштары тураһындағы отчетында уның F110 класында өсөнсө урынды алғаны күрһәтелгән.<ref name="tmf">[https://www.tmf.org.tr/Haberler/Sporcularimiz-Balkan-da-Kupalari-Paylasti/ Беҙҙең спортсылар Балҡанда кубоктар бүлә] — Төркиә мотоцикл федерацияһы</ref> Уның исеме [[:tr:Türkiye Motosiklet Federasyonu|Төркиә мотоцикл федерацияһы]] тураһында төрөк Википедияһы мәҡәләһендә халыҡ-ара ярыштарҙа илде вәкиллек иткән спортсылар исемлегендә билдәләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kosif.com.tr Рәсми сайты] [[Категория:Төрөк мотоуҙышсылары]] [[Категория:Йәшәүсе кешеләр]] [[Категория:1990 йылда тыуғандар]] 2xdpffs1cfb8002sexhu5ofevsm5e75 10 201637 1309092 2026-11-07T14:34:20Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: 002 Asian green bee-eaters in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg 1309092 wikitext text/x-wiki 002 Asian green bee-eaters in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg 5oxy7xwhjd02k2okjnuwkguftqoaeaj