Колкер Борис Григорий улы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Колкер Борис Григорий улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3246</id>
    <revision>
      <id>1309510</id>
      <parentid>1299758</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8169" sha1="09op1pooecovtxef2lvf34a79p7czw1" xml:space="preserve">[[Рәсем:Boris KOLKER.jpg|thumb|left|Борис Колкер]]
[[Рәсем:Liro-80.jpg|thumb|right|Борис Колкер - 1980 йылда үткән Лира конкурсының жюри ағзаһы]]
'''Борис Григорий улы Колкер''' ([[1939]] йылдың 15 июлендә тыуған) – [[Советтар Союзы|совет]] [[эсперантолог]]ы, телдәр уҡытыусыһы һәм тәржемәсе. Бер нисә [[эсперанто теле]] дәреслектәренең авторы. [[1993]] йылдан [[Кливленд]]та ([[Огайо]] штаты, [[АҠШ]]) йәшәй.

== Биографияһы ==
[[1962]] йылда [[Молдова дәүләт университеты|Кишинев университетын]], «[[рус теле]], [[әҙәбиәт]] һәм [[француз теле]]» бүлеген тамамлай. [[1985]] СССР Фәндәр Академияһының Тел белеме Институтында [[эсперанто]] темаһына дөйөм тел белеме буйынса кандидат диссертацияһын яҡлай.

[[1965]] йылдан [[1993]] йылға тиклем Борис Колкер [[Башҡортостан]]да йәшәй. Ул [[Бирск педагогика институты]], [[Башҡорт дәүләт педагогика университеты|Өфө педагогика институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта, [[Өфө моторҙар эшләү берекмәһе]]ндә сит ил белгестәре менән тәржемәсе булып эшләй. 20 йыл дауамында Бөтә Рәсәй нефть геофизикаһы ғилми тикшеренеү институтында тәржемә бюроһы етәксеһе вазифаһын биләй. Уның мәҡәләләре [[Совет Башҡортостаны (гәзит)|Совет Башҡортостаны]] һәм [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]] гәзиттәре менән бер рәттән, бөтә [[Өфө]] гәзиттәрендә баҫыла. [[1973]] йылда [[Ленинец (гәзит)|Ленинец]] гәзитендә уның эсперанто дәрестәре баҫылып сыға, был дәрестәр рус телендәге иң киң билдәле эсперанто дәреслектәренең нигеҙе булып тора һәм күп мәртәбә яңыртыла. [[Вечерняя Уфа (гәзит)|Вечерняя Уфа]] гәзитендә эсперанто тураһында даими рубрика алып бара.

[[1957]] йылдан эсперанто хәрәкәтенә ҡушыла. Төрлө кимәлдәге өс эсперанто теле дәреслектәренең, халыҡ-ара тел ғилеменән мәҡәләләр һәм баһаламалар авторы. [[Эсперанто Aкадемияһы]]ның ағзаһы, [[Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһе|''Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһенең'']] (''Universala Esperanto Asocio'', UEA) ағзаһы, эсперанто телендәге ''Monato'' (''Ай'') журналы мөхәррирҙәренең береһе. Ике тиҫтә йыл дауамында [[Рәсәй]]ҙә эсперанто телен ситтән тороп уҡыу курстарын алып бара, был курстарҙы 900-гә яҡын кеше тамамлай. Әлеге мәлдә [[интернет]] аша көсәйтелгән курстар (''[[:eo:IPKK|Internacia Perfektiga Koresponda Kurso]]'', IPKK) алып бара.

Төрлө ваҡыттарҙа Борис Колкер ''Совет эсперанто йәштәре хәрәкәте'' (Sovetia Esperantista Junulara Movado, SEJM), [[Өфө эсперанто клубы]], ''[[Совет эсперантистары берләшмәһе]]'' (Asocio de Sovetiaj Esperantistoj, ASE), ''Совет республикалары эсперантистары союзы'' (Sovetrespublikara Esperantista Unio, SEU), ''[[Рәсәй эсперантистары союзы]]ның'' (Rusia Esperantista Unio, REU) нигеҙ һалыусыларының һәм етәкселәренең береһе була, СССРҙа һәм Рәсәйҙә эсперанто телен өйрәтеү буйынса вәкил, ''Бөтә донъя эсперантист йәштәр ойошмаһы'' (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, TEJO) комитетының ағзаһы, ''[[Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһе]]нең'' (''Universala Esperanto Asocio'', UEA) ағзаһы һәм СССРҙа төп вәкиле, ''Эсперанто телендә яҙыусылар ойошмаһының'' (''Esperantlingva Verkista Asocio'', EVA) нигеҙ һалыусыһы һәм ағзаһы. Бөтә донъя эсперантистары конгрестарында [[1963]] йылда [[София]] ҡалаһында үткән 48-се конгрестан алып докладтар менән сығыш яһай, [[2000]] йылда [[Тель-Авив]]та үткән 85-се Конгрестың темаһын билдәләй.

== Төп хеҙмәттәре ==
=== Кандидат диссертацияһы ===
''[https://web.archive.org/web/20121023024927/http://www.miresperanto.narod.ru/konsultoj/kontribuo-1.htm Эсперанто теленең яһалыуында һәм үҫешендә рус теленең өлөшө.] '' [[Мәскәү]]: СССР Фәндәр Академияһы, Тел белеме институты, 1985. – 23 бит. Диссертацияға автореферат

=== Эсперанто теленән дәреслектәр ===
* ''[http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 Эсперанто халыҡ-ара теле. Тулы дәреслек.]'' 
* ''[http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php Vojaĝo en Esperanto-lando] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016151346/http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php |date=2007-10-16 }}''. Эсперанто теленән тәрәнәйтелгән курс һәм эсперанто мәҙәниәтенә юл күрһәткес.
* ''[http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/index.html Эсперанто теленән дәреслек. Төп курс.]''
* ''[http://www.esperanto.mv.ru/Esp16/index.html Эсперанто 16 көн эсендә. Тиҙләтелгән курс.]''

=== Һүҙлек ===
* ''[http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=4536 Эсперанто-русса һүҙлек. 3000 тирәһе һүҙ.]'' – [[Мәскәү]]: Импэто, [[1993]]. – 53 бит. ISBN 5-7161-0002-3.

== Һылтанмалар ==
'''Борис Колкер тураһында''':
* [http://www.uzelki.narod.ru/soft/INTERVJUO-DE-KOLKERA.pdf &quot;Известия-Башкирия&quot; гәзитендә интервью, 2008 йыл, 5 март.] Интервьюны Лилиә Ғабдрафиҡова алып бара. PDF форматында. {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20241205110356/http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?p=69759#69759 &quot;Молдавские ведомости&quot; гәзитендә интервью, 2008 йыл, 24 октябрь.] Интервьюны Игорь Мельник алып бара. {{ref-ru}}
* [http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/index.php?kiu=kolker Шәхси бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216062944/http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/index.php?kiu=kolker |date=2004-12-16 }} {{ref-ru}}
* [http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1091 Биографик белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060852/http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1091 |date=2011-08-10 }} {{ref-ru}}
* E-Mail: b_kolker-@-yahoo.com

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>09op1pooecovtxef2lvf34a79p7czw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3486</id>
    <revision>
      <id>1309381</id>
      <parentid>1288053</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5844" sha1="t99yjfmdp8tjwigmip4ur5jxnuzb2lo" xml:space="preserve">{{Ислам}}
'''Йома''' — [[кесаҙна]] менән [[шәмбе]] араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йома [[аҙна]]ның дүртенсе көнө һанала. [[Мосолман календары]]нда иһә ул аҙнаның етенсе көнө.

Исеме [[ғәрәп теле]]нән килә. Ғәрәпсә «йома-джум’а» — «йыйылыу», «мәжлес» мәғәнәһен аңлата һәм шул көнө ҡылынған [[Йома намаҙы]]на ишаралай.

== Башҡорт халҡында йома көнө ==
Кесе йома (кесаҙна) кисендә ҡояш байығас та, йома башлана һәм ул киләһе көндөң ҡояшы байығансы дауам итә. Шуның өсөн ул «кесе йома» тип атап йөрөтөлә, изге көн һанала.

Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә: «Йома — Аллаһ алдындағы иң төп һәм иң бөйөк көн, хатта Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарына ҡарағанда ла өҫтөнөрәк, — тип әйткән. — Уның биш үҙенсәлеге бар: был көндө Әҙәм ғәләйһис-сәләм донъяға яралтыла, йома көндә Аллаһы Тәғәлә уны йәшәргә ергә ебәрә. Әҙәмдең вафат булған көнө лә — йома. Йоманың бер сәғәте бар: шул мәлдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһы Унан ни һораһа ла бирә, әгәр кеше хәрәм (тыйылған) нәмә һорамаһа. Аллаһ әмере менән Ахырызаман да йома көндө буласаҡ. Йома көндән ҡурҡмаған бер фәрештә лә, ер ҙә, елдәр, тауҙар һәм диңгеҙҙәр ҙә юҡ».

Йома көн юлға сығыр­ға, йәиһә, бер ниндәй ҙә эш эшләргә ярамай тигән һымағыраҡ тыйыуҙар ҙа һаҡланып килә. Был тыйыу тотош йома көнөнә түгел, ә йома намаҙы (төш мәле) ваҡытына ғына ҡағылышлы һәм уны нин­дәй­ҙер берәй хөрәфәт менән бәйләмәй&lt;ref&gt;[http://www.ye02.ru/news/iman/12635-yoma-ni-sn-izge-kn.html Х. ҒӘЛИӘХМӘТОВ. Йома ни өсөн изге көн? «Йәшлек» гәзите. 12-05-2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410202830/http://www.ye02.ru/news/iman/12635-yoma-ni-sn-izge-kn.html |date=2018-04-10 }}&lt;/ref&gt;.

=== Йома намаҙы ===
{{Төп мәҡәлә|Йома намаҙы}}
[[Файл:Євпаторі.Мечеть Джума-Джамі..JPG|thumb|Евпаториялағы Йома мәсете]]
[[Башҡорттар]], башлыса мосолман булараҡ, йома көнө [[мәсет]]кә [[йома намаҙы]]на йөрөй. '''Йома намаҙы''' (ғәр.صلاة الجمعة — саләт әл-жумғә) — йома көн төштән һуң, өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Йома намаҙына барыу ир-ат өсөн мотлаҡ.

Мөхәммәт с.ғ.с. хәҙисенән: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер».

=== «Йома» һүҙенең башҡа мәғәнәләре ===
Башҡорт халҡында «йома» һүҙе «аҙна» мәғәнәһендә лә йөрөй
{{Цитата
|&lt;small&gt; *Минең ҡулда алты һум аҡса, бер йомаға етерлек аҙыҡ бар ине. ''Т. Йәнәби''
*Хәсән Өфөлә бер йома буйы торҙо. ''Т. Байышев''. &lt;/small&gt;}}&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 423 бит&lt;/ref&gt;

=== «Йома» һүҙе менән исемдәр, атамалар ===

Башҡорт исемдәре араһында «Йома» һүҙе менән яһалғандары байтаҡ. Бындай исемдәр йома көн донъяға килгән ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла бирелә торған булған: Йомабай, Йомабикә, Йомаш&lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, «Китап», 2010&lt;/ref&gt;

«Йома мәсете» тип аталған мәсеттәр ҙә бар.

=== Һынамыштар ===
* Йомаға ҡаршы ямғыр яуһа, аҙна буйы яуа.

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 423 бит
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, «Китап», 2010


== Сығанаҡтар ==
* Иранский календарь [https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026153311/https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C |date=2020-10-26 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

{{Аҙна}}

[[Категория:Аҙна көндәре]]
[[Категория:Йома]]</text>
      <sha1>t99yjfmdp8tjwigmip4ur5jxnuzb2lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майкл Фарадей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4953</id>
    <revision>
      <id>1309620</id>
      <parentid>1287462</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14249" sha1="1ermrpybvsj5upeduhsew6stpwt3szt" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Faraday Michael Christmas lecture detail.jpg|thumb|right|250px|Фарадей асыҡ лекция үткәрә.]]

'''Майкл Фарадей''' ({{lang-en|Michael Faraday}} {{IPA|[ˈfæ.rəˌdeɪ]}}; [[22 сентябрь]] [[1791 йыл]] — [[25 август]] [[1867 йыл]]) — [[Бөйөк Британия|инглиз]] [[физика|физигы]] һәм [[химия|химигы]].

1824 йылдан донъялағы иң боронғо (1660 йылда ойошторолған) һәм [[Бөйөк Британия]]ның төп фәнни ойошмаһы ''Лондон король йәмғиәте'' һәм башҡа күп ғилми ойошмалар, шул иҫәптән 1830  йылдан [[Рәсәй империяһы]]ның Санкт-Петербург Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы.

Хәҙерге заманда [[электр]]ҙы сәнәғәт етештереүҙең һәм уны күп төрлө ҡулланыуҙың нигеҙен тәшкил иткән [[электромагнит индукцияһы]]н нәҡ Майкл Фарадей аса. Шулай уҡ ул [[Электр двигателе]]нең тәүге өлгөһөн эшләй. Ғалимдың башҡа асыштары исемлегендә — беренсе [[трансформатор]], электр тогының химик тәьҫире, электролиз закондары, магнит яланының яҡтылыҡҡа тәьҫире (Фарадей эффекты), диамагнетизм. [[Электромагнит нурланыш]]ын алдан әйтеүсе лә ул була&lt;ref name=SES/&gt;. [[Ион]], катод, анод, [[электролит]], [[диэлектрик]], диамагнетикттар һәм диамагнетизм, парамагнетиктар һәм парамагнетизм, шулай уҡ тағы ла ҡайһы бер башҡа төшөнсәләрҙе ғилми әйләнешкә Фарадей индерә{{sfn|Цейтлин З.|1939|с=296, 303|name=ZE296}}.

Майкл Фарадей — [[электромагнит яланы]] тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы&lt;ref name=SES&gt;{{книга |заглавие=Советский энциклопедический словарь |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |год=1982 |страниц=1600 |страницы=1392}}&lt;/ref&gt;, уны һуңыраҡ [[математика]] күҙлегенән [[Джеймс Максвелл]] рәссмиләштерә һәм артабан үҫтерә. Электромагнитлы күренештәр физикаһына Фарадейҙың индергән теоретик өлөшө үҙенең милләттәш физигы [[Исаак Ньютон]] нигеҙләгән ''алыҫ һәм яҡын тәьҫир'' принцибынан баш тартыуҙан һәм физикала хәҙер киң ҡулланылған «[[физик ялан]]» — вектор яланының көс һыҙыҡтары менән тотошлайға тулған һәм матдә менән үҙ-ара тәьҫир итешкән арауыҡтың өҙлөкһөҙ өлкәһе — төшөнсәһен ғилми әйләнешкә индереүҙән ғибәрәт{{sfn|Радовский М. И.|1936|с=107—108|name=R107}}.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
[[Рәсем:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|left|thumb]]
Майкл Фарадей 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-Баттсе&lt;ref&gt;Frank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791—1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008&lt;/ref&gt; (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған.

Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.

Ҡала философия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлау һәм бәхәстәрҙә ҡатнашыу Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадей яяңы таныштар таба, артабан улар менән хат алыша. Һөйләү телмәрендә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелеккә ирешеү өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.

=== Короллек институтында эшләй башлау ===
Йәш егеттең [[фән]]гә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элементтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет&lt;ref&gt;http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624075248/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html |date=2013-06-24 }}&lt;/ref&gt; бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә.

1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм [[Андре Мари Ампер|А. Ампер]], [[Мишель Эжен Шеврёль|М. Шеврель]], [[Жозеф Луи Гей-Люссак|Ж. Л. Гей-Люссак]] кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә иғтибар итәләр.

=== Тәүге үҙаллы тикшереүҙәре ===
[[Рәсем:M Faraday Lab H Moore.jpg|Фарадей лабораторияла һынау үткәрә|thumb|250px|right]]
1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй.
1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә.
[[1820]] йылда [[ҡорос]] менән [[никель]] иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра.

[[1821]] йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа.

[[1824]] йылда шыйыҡ хәлдә [[хлор]] алыуға ирешә, ә [[1825]] йылда, [[XX быуат]]та төрлө [[инсектицид]]тарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.

Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының [[магнит]] көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм [[магнит]] менән мауыға. [[1822]] йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә.
[[1831]] йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни [[электромагнит индукцияһы]] тигән күренеште аса.

1832 йылда яңы фән бүеге электрохимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.

=== Короллек йәмғиәтенә һайланыу ===
1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй.
Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
''Хеҙмәттәре''
* Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
* Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.

== Һылтанмалар ==
* [http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm Майкл Фарадей. История свечи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501183541/http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant_02.htm |date=2016-05-01 }}
* [http://www.peoples.ru/science/physics/faraday/ Майкл Фарадей]
* [https://web.archive.org/web/20130511194849/http://www.alhimik.ru/great/faraday.html Биографии химиков. Фарадей]
* [http://www.2day.ru/14167-show.asp Майкл Фарадей английский физик и химик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070913172436/http://www.2day.ru/14167-show.asp |date=2007-09-13 }}
* [http://www.krugosvet.ru/articles/04/1000437/1000437a1.htm Статья в энциклопедии «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221004836/http://www.krugosvet.ru/articles/04/1000437/1000437a1.htm |date=2009-02-21 }}
* [http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Faraday.html Майкл Фарадей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131120031017/http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Faraday.html |date=2013-11-20 }}
* [http://p-lab.org/publ/7-1-0-22 Майкл Фарадей — биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308201614/http://p-lab.org/publ/7-1-0-22 |date=2010-03-08 }}

[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Бөйөк Британия физиктары]]
[[Категория:XIX быуат физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса химиктар]]
[[Категория:Бөйөк Британия химиктары]]
[[Категория:XIX быуат химиктары]]
[[Категория:Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Франция фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:АҠШ Милли ФА ағзалары һәм мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Машина төҙөүселәр]]
[[Категория:Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Пруссия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Венгрия фәндәр академияһы ағзалары]]
[[Категория:Үҙ аллы өйрәнгәндәр]]</text>
      <sha1>1ermrpybvsj5upeduhsew6stpwt3szt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лужков Юрий Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5030</id>
    <revision>
      <id>1309602</id>
      <parentid>1199806</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3894" sha1="fct8ydyf7443qny5q5lezl0dxyyt2xn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лужков Юрий Михайлович''' ([[21 сентябрь]] [[1936 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2019 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1992—2010 йылдарҙа [[Мәскәү]] ҡалаһы мэры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған химигы (1986), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1996). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры (2016).

== Биографияһы ==
Юрий Михаи́лович Лужков 1936 йылдың 21 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.

1958 йылда хәҙерге [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]н тамамлай.

== Вафаты ==
Юрий Лужков 2019 йылдың 10 декабрендә йөрәгенә эшләнгән операциянан һуң, наркоздан сыға алмайынса, [[Мюнхен]] ҡалаһында, урындағы университет клиникаһында вафат булды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2019/12/10/luzhkov/ Умер Юрий Лужков]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20191210/1562204139.html Умер бывший мэр Москвы Юрий Лужков]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ren.tv/news/v-rossii/635098-iurii-luzhkov-pered-smertiu-ne-smog-vyiti-iz-narkoza РЕНТ-ТВ, 10 декабря 2019. Юрий Лужков не смог выйти из наркоза после операции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/952643/2019-12-10/stali-izvestny-obstoiatelstva-smerti-luzhkova|title=Стали известны обстоятельства смерти Лужкова|date=2019-12-10|publisher=Известия|lang=|accessdate=2019-12-10}}&lt;/ref&gt;. Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнәсәк.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mos.ru/ Официальный сайт правительства Москвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225145638/http://mos.ru/ |date=2011-02-25 }}
* [http://www.luzhkov.mos.ru/ Литературные произведения Юрия Лужкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330160944/http://www.luzhkov.mos.ru/ |date=2010-03-30 }}
* [http://lenta.ru/lib/14159332/full.htm Юрий Лужков в Лентапедии]
* [http://www.rian.ru/spravka/20070410/63391547.html Мэр, спортсмен и пчеловод. Биография Юрия Лужкова]
* [https://web.archive.org/web/20090417220036/http://alebedev.ru/mskworks/070607c.htm Справка о некоторых недостатках и злоупотреблениях в хозяйственной деятельности столичного руководства за период 1997—2007 гг.]
* [http://de.youtube.com/watch?v=HQf27kqsVh4 Лужков преподаёт аэробику]
* [http://www.lujkovu.net/ Информация о нарушении и ущемлении прав граждан со стороны Правительства Москвы]
* [http://compromat.ru/page_14159.htm Компромат. Ru: Мэрия бессмертна]
* [http://inforotor.ru/id/mentions/person/Jurij_Luzhkov Последние упоминания про Юрия Лужкова в СМИ — Инфоротор]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{commonscat|Yuri Luzhkov}}

[[Категория:Шәхестәр:Мәскәү]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Умартасылар]]
[[Категория:Personae non gratae]]


{{politic-stub}}</text>
      <sha1>fct8ydyf7443qny5q5lezl0dxyyt2xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мексика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5718</id>
    <revision>
      <id>1309652</id>
      <parentid>1301558</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37399" sha1="6lugx67y6611sl1jb1bt8ballgb3lzk" xml:space="preserve">{{Ил
|Башҡортса исеме=Мексика Ҡушма Штаттары
|Төп исеме=Estados Unidos Mexicanos
|Төп килеш=Мексика
|Герб=Coat of arms of Mexico.svg
|Герб урынына = 
|Нигеҙ һалынған=
|Аудио=
|Девиз=
|Гимн исеме=Himno Nacional Mexicano
|Гимн=
|Аудио=
|Идара итеү формаһы=[[Президент республикаһы]]
|Картала=Mexico (orthographic projection).svg
|Телдәр=испан теле (де факто), юридик рәүештә рәсми тел юҡ.
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=[[18 сентябрь]]&amp;nbsp;[[1810]]
|Бойондороҡһоҙ=[[Испания]]
|Башҡала=[[Мехико]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Мехико]], [[Гвадалахара (Мексика)|Гвадалахара]], [[Монтеррей (Мексика)|Монтеррей]], [[Пуэбла (ҡала)|Пуэбла]]
|Етәкселәр вазифалары=[[Президент]]
|Етәкселәр=[[Энрике Пенья Ньето]]
|Территория буйынса урын=14
|Территория=1 972 550
|Һыу %=2.5
|Халыҡ буйынса урыны=3
|Халыҡ=111 211 789&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |title=CIA - The World Factbook - Mexico |publisher=Cia.gov |date= |accessdate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |date=2018-01-29 }}&lt;/ref&gt;
|Иҫәп йылы=2009
|Халыҡ тығыҙлығы=55
|ЭТП=949,576 млрд.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273%2C156%2C184%2C136&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=79&amp;pr.y=1 Халыҡ-ара аҡса фонды (апрель 2008)]&lt;/ref&gt;
|ЭТП иҫәпләү йылы=2008
|ЭТП буйынса урын=12
|Кеше башына ЭТП=8 914&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
|Валюта=[[Мексика песоһы]]
|Домен=[[.mx]]
|Телефон коды=52
}}
'''Мексика''' ({{lang-es|México}} {{IPA|[ˈmexiko]}}), рәсми исеме — '''Мексика Ҡушма Штаттары''''&lt;ref&gt;[http://mid.ru/ru/maps/mx/?currentpage=main-country Мексиканские Соединённые Штаты на сайте МИД России]&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Төньяҡ Америка]]лағы [[дәүләт]]. Ул [[төньяҡ]]та [[АҠШ]] менән һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Белиз]] һәм [[Гватемала]] менән сиктәш. Көнбайыш яғы [[Калифорния ҡултығы]] һәм [[Тымыҡ океан]]ы, кәнсығыш яғы Атлантик океан һыуҙары һәм көнбайыш яғы [[Мексика ҡултығы]] һәм Кариб диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Мексика}}&lt;/ref&gt;. Донъяла испан телле иң ҙур ил.

== Этимологияһы ==
Ил исеменең килеп сығышы тураһында, шул иҫәптән топонимия риүәйәттәренә нигеҙләнгән, бер нисә фараз бар. Бер риүәйәткә ярашлы&lt;ref&gt;Aguilar-Moreno, M. ''Handbook to Life in the Aztec World'', p. 19. Facts of Life, Inc. (New York), 2006.&lt;/ref&gt;, һуғыш аллаһы һәм илде ҡурсалаусы Уицилопочтлиҙың йәшерен «Мецтли» йәки «Меши» исеме булған. Был осраҡта «Мексика» топонимы «Меши урыны» йәки «һуғыш урыны» тигәнде аңлата.

Икенсе фараз&lt;ref name=&quot;gob&quot;&gt;Gobierno del Estado de México. ''{{cite web |url = http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm |title = Nombre del Estado de México  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070427111842/http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm |archivedate = 2007-04-27 }}.''&lt;/ref&gt; Мексика атамаһы ''mētztli'' («ай») һәм ''xīctli'' («кендек») ацтек һүҙҙәренең ҡушылыуы нигеҙендә барлыҡҡа килгән һәм, шулай итеп, «Ай үҙәгендә урын» тигәнде аңлата, был Теночтитландың күсмә мәғәнәлә Тескоко күленең уртаһында урынлашыуын аңлата.

Тағы бер фараз&lt;ref name=&quot;gob&quot;/&gt; буйынса, илдең атамаһы агава алиһәһе Мектли исеменән сыҡҡан.

Һуңғы ике версияны Америка телсеһе Фрэнсис Карттунен инҡар итә&lt;ref&gt;Karttunen, Frances. ''An Analytical Dictionary of Nahuatl'', p. 145. University of Oklahoma Press (Norman), 1992.&lt;/ref&gt;. Уның фекере буйынса «Mēxihco» һүҙенең аҙаҡҡы формаһы һуҙынҡыларҙың оҙонлоғо буйынса фараз ителгән ике компоненттан айырыла. XVI быуаттың испан миссионеры һәм телсеһе Бернардино де Саагун үҙенең хеҙмәттәрендә ацтек телдәренең топонимияһы мистика менән тулы тип билдәләй, һәм, үҙ сиратында, мистик интерпретацияһын бирә: Мексика донъя үҙәге тигәнде аңлатыуы мөмкин һәм күп әҫәрҙәрҙә ул Анаукты («донъя» йәки «диңгеҙҙәр менән уратып алынған ер») — башлыса, Мендос кодексы һүрәттәрендә, киҫеп үткән һыу ағымдарының ағып төшкән урыны кеүек күрһәтелә.

== Географияһы ==
{{главная|География Мексики}}
[[Файл:Mexfromspace.PNG|мини|Йыһандан Мексика һүрәте]]
[[Файл:Мексика физ. карта.png|мини|Мексиканың физик картаһы]]
Төньяҡ Америкала урынлашҡанға күрә, (яҡынса т. к. 23° һәм к. о. 102°) Мексика Урта Американың ҙур өлөшөн тәшкил итә. Физик география күҙлегенән ҡарағанда, Юкатан ярымутрауын (ул илдең яҡынса 12 % территорияһы) үҙ эсенә алған Теуантепек муйынынан көнсығыштараҡ территория Үҙәк Америкала урынлаша; геология күҙлегенән Трансмексика вулканлы бүлкәт илдең төньяҡ төбәген айыра. Ләкин геосәйәсәт яғынан Мексика [[Төньяҡ Америка]] иле булып тора. Калифорния ярымутрауы (1200 км оҙонлоҡтағы) илдең көнбайышында [[Калифорния ҡултығы]] менән айырылған.

Мексиканың дөйөм майҙаны, шул иҫәптән Тымыҡ океанда (Гуадалупе утрауы һәм Ревилья-Хихедо архипелагы), Мексика ҡултығында, Кариб диңгеҙендә һәм Калифорния ҡултығындағы {{nobr|6 тыс. км²}} утрауҙарҙы индереп, {{nobr|1 972 550 км²}} тәшкил итә. Территоияһының майҙаны буйынса Мексика донъяла 13-сө урында тора.
[[Файл:La Concordia observando al pico de Orizaba.JPG|thumb|Орисаба вулканы]]
Төньяҡта Мексика АҠШ менән сиктәш (сик оҙонлоғо — 3141 км). Сьюдад-Хуарес ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай [[Мексика ҡултығы]]на тиклем сик бормалы Рио-Гранде йылғаһы аша үтә. Бер нисә тәбиғи һәм ҡулдан булған билдә АҠШ менән көнбайышҡа ҡарай Сьюдад-Хуаретан алып Тымыҡ океанға тиклем сикте билдәләй.
Көньяҡ-көнсығышта Мексика [[Гватемала]] (871 км) һәм [[Белиз]] (251 км) менән сиктәш.

=== Климаты ===
Мексики климаты тропик һәм субтропик&lt;ref&gt;{{Из ГЭ|Мексика}}&lt;/ref&gt;. Яуым-төшөмдәр кимәле йылына 300—600 мм һәм унан әҙерәк тәшкил итә. Таулыҡтың көньяҡ өлөшөндәге күп тораҡ өлкәләрендә, шул иҫәптән Мехикола һәм Гвадалахарҙа уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 600—1000 мм. Диңгеҙ кимәленән 2500 м бейеклектә урынлашҡан 24-се параллелдән төньяҡтараҡ өлкәләрҙә ҡышын температура +2 °C алып һәм йәйен +15 °C тиклем күтәрелә; шул уҡ ваҡытта яр буйында көньяҡҡа ҡарай температура даими һәм +20 °C түбән төшмәй. Уртаса йыллыҡ температура яр буйы тигеҙлектәрендә һәм Юкатан ярымутрауында +24 °C алып +28 °C тиклем тәшкил итә.

=== Рельефы ===
Мексика төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай ике тау һырты: Көнсығыш Сьерра-Мадре һәм Көнбайыш Сьерра-Мадре - менән киҫелгән, улар Төньяҡ Американың Ҡаялы тауҙары дауамы булып тора. Көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай илдең үҙәгендә Трансмексика вулканлы бүлкәт үтә, ул шулай уҡ ''Сьерра-Невада'' кеүек билдәле. Дүртенсе тау һырты Көньяҡ Сьерра-Мадре Мичоакан һәм Оахака штаттараы араһында урынлаша. Шулай итеп, үҙәк Мексиканың күп өлөшө һәм төньяҡ территориялар ҙур бейеклектәрҙә урынлаша. Иң бейек тауҙар Трансмексика вулканлы бүлкәттә: Орисаба (5700 м), Попокатепетль (5462 м), Истаксиуатль (5286 м) һәм Невадо-де-Толука (4577 м) түбәләрендә урынлашҡан. Өс эре Толука-де-Лердо, Мехико һәм Пуэбла-де-Сарагоса ҡала агломерациялары ошо дүрт бейеклек араһындағы үҙәндәрҙә урынлашҡан.

== Тарихы ==
Кешенең Мексика территорияһында йәшәүе тураһында мәғлүмәттәр беҙҙең эраның кәм тигәндә XX мең йыллығына ҡарай. Б.э. I мең йыллығы уртаһында Үҙәк һәм Көньяҡ Мексикала ултыраҡ мәҙәниәт барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;.
[[Файл:Codex Magliabechiano (141 cropped).jpg|мини|190пкс|слева|Кешене ҡорбанға килтереү. Мальябекки Кодексынан индеецтар һүрәте]]
Б.э. тиклем XII—V быуаттарҙа Мексика территорияһында ольмектар мәҙәниәте үҫешә, ул һуңғы классик цивилизацияларҙың формалашыуына байтаҡ йоғонто яһай. Был цивилизацияларҙың үҫеше б.э. IV—IX быуаттарына тура килә; былар теотиуакандар, сапотектар, тотонактар, тольтектар, майя мәҙәниәте була. Майя ҡаҙаныштарына иероглифик яҙыу, үҫешкән архитектура һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте, математика һәм астрономияла киң белемдәр, теүәл календарь инә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;. [[XII быуат]]та Үҙәк Мексикала ацтектар барлыҡҡа килә; унда йәшәгән ҡәбиләләрҙе буйһондороп, улар ҡеүәтле империя төҙөй{{sfn|Марчук|2005|с=38—39}}.

[[1517 йыл]]дан Мексиканы европалылар тарафынан маҡсатлы тикшереү һәм баҫып алыу башлана. Испандар Мексика ҡултығы ярҙарына өс экспедиция ебәрә. Беренсеһен 1517 йылда Франсиско Эрнандес де Кордоба, икенсеһен 1518 йылда — Хуан де Грихалья һәм өсөнсөһөн 1519 йылда — ацтектар империяһын яулаусы Эрнан Кортес етәкләй. 1522 йылда испан императоры Карл V генерал-капитан Кортесты баҫып алған ерҙәренә губернатор итеп тәғәйенләй, 100 000 индей йәшәгән 64 750 км² майҙан ер бирә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;.
[[Файл:Cabrera Pintura de Castas.jpg|мини|170пкс|Мигель Кабрера, 1763 йыл]]
[[1528 йыл]]да Кортес хакимлығы сикләнә, Мексикаға [[аудиенсия]] — туранан-тура королгә буйһонған административ-суд коллегияһы ебәрелә. 1535 йылда Мексика яңы төҙөлгән Яңы Испания вице-короллеге составына инә. 1521 йылдан 1821 йылға тиклем Мексика Испанияның колониаль биләмәһе булып ҡала. Уның хужалығы ерле халыҡтан тартып алған ерҙәрҙә һәм рудниктарҙа эшләргә мәжбүр булған индейҙарҙы эксплуатациялауға нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;. Яңы Испания иҡтисады метрополия мәнфәғәттәренә буйһона, уның мөһим тармағы булып киммәтле металл сығарыу тора{{sfn|Альперович|1979|с=10}}.

Бер яҡтан дискриминация һәм сәйәси хоҡуҡһыҙлыҡ арҡаһында халыҡтың төрлө ҡатламдарының ризаһыҙлығы һәм икенсе яҡтан Европа континентындағы ваҡиғалар, Төньяҡ Америкала инглиз колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше, Латин Америкаһына прогрессив идеяларҙың үтеп инеү {{sfn|Альперович|1979|с=20—21}} [[1810 йыл]]ғы крәҫтиән баш күтәреүҙәренең сәбәпсеһе булып тора, улар Мексиканы ун йыллыҡ бойондороҡһоҙлоҡ һуғышына алып килә. Баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары араһында руханиҙар Мигель Идальго-и-Костилья һәм Хосе Мария Морелос айырылып тора — икеһе лә ҡулға алына һәм язалап үлтерелә{{sfn|Родригес|2008|с=522}}. Һуғыш аҙағында азатлыҡ хәрәкәтен Агустин де Иту́рбиде етәкләй.

[[1821 йыл]]дың 24 авгусында испан тәхете һәм Итурбиде Кордово килешеү төҙөй, унда Мексиканың «Игуала планы» ҡарарҙарына ярашлы бойондороҡһоҙлоғо таныла. 27 сентябрҙә азат итеү армияһы Мехикоға инә, ә [[28 сентябрь|28 сентябрҙә]] баш ҡалала «Мексика империяһында Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы» иғлан ителә{{sfn|Альперович|1979|с=121—122}}. [[1822 йыл]]дың [[18 май]]ында халыҡ һәм Мехико ҡалаһы гарнизоны Итурбидены Мексика императоры тип иғлан итә, һәм ул тәхеткә Августин I исеме аҫтында ултыра. 1823 йылдың мартында империя тарҡала{{sfn|Родригес|2008|с=529—530}} — Мексика республика булып китә.

[[1835 йыл]]да Мексиканың Техас штаты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш башлай. 1836 йылда мексикандар тарафынан еңелгән алышта Техас Республикаһы айырылып сығыуға ирешә һәм тиҙҙән (1845 йылда) АҠШ составына инә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigenc.ru/world_history/text/1817750|title=АМЕРИКАНО-МЕКСИКАНСКАЯ ВОЙНА 1846–48 • Большая российская энциклопедия - электронная версия|publisher=bigenc.ru|accessdate=2018-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221182608/https://bigenc.ru/world_history/text/1817750 |date=2018-12-21 }}&lt;/ref&gt;.

1841—1848 йылдарҙа Юкатан ярымутрауында Юкатан Республикаһы була, ул Мексиканан айырылып сығыуын иғлан итә. 1845 йылда Калифорнияла ихтилал ҡабынып китә, баш күтәреүселәр үҙ хөкүмәтенең Калифорния Республикаһын төҙөүҙе иғлан итә{{sfn|Марчук|2005|с=405}}.

[[1846 йыл]]дың яҙында Мексика территорияһына АҠШ ғәскәрҙәре баҫып инә. 1847 йылдың американдар киң өлкәне һәм баш ҡала — [[Мехико]]ны баҫып ала. 1848 йылдың 2 февралендә Гуадалупе-Идальго килешеүе һуғышты туҡтата. АҠШ-ҡа Үрге Калифорния, Яңы Мексика, башҡа штаттарҙың ер өлөштәре китә; был Мексиканың бөтә майҙанының яртыһынан күберәк өлөшөн тәшкил итә{{sfn|Родригес|2008|с=556}}.

[[Файл:Mexico nebel.jpg|мини|280пкс|Америка-Мексика һуғышы: 1847 йылдың сентябрендә америкадар Мехиконы яулай]]
[[1854 йыл|1854]]—[[1860 йыл]]дарҙа буржуаз революция һәм Мексика консерваторҙары менән Бенито Хуарес башлығында либералдар араһында граждандар һуғышы үтә. Конфликт һуңғыларының еңеүе менән тамамлана{{sfn|Родригес|2008|с=557—560}}.

[[1861 йыл]]да [[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Испания]], Мексика консерваторҙары ярҙамында, Мексикала интервенцияны ҡабул итә. 1862 йылда уларҙың коалицияһы тарҡала, әммә Мексикала Франция ғәскәрҙәре ҡала. Уның армияһы бер нисә штатты биләй һәм Мехикоға инә. Ил монарх Максимилиан I башлығында империя тип иғлан ителә. Баҫып алыусыларҙы мексикандарҙың аҙ өлөшө хуплағанлыҡтан, 1867 йылда [[Наполеон III]]{{sfn|Родригес|2008|с=560—561}}{{sfn|Марчук|2005|с=411—415}}, Европаға амбициоз пландар ҡороп һәм АҠШ-тың ҡыҫылыуынан ҡурҡып, Мексиканан француз ғәскәрҙәрен сығара. 1867 йылда Максимилиан I көстәре тар-мар ителә, ә үҙе хөкөм ителә һәм атып үлтерелә&lt;ref name=&quot;Krug&quot;&gt;{{Кругосвет|https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/MEKSIKA.html|title=Мексика}}&lt;/ref&gt;.

[[1876 йыл]]да, түңкәрелеш яһап, власҡа генерал Порфирио Диас килә, ул ил менән 30 йылдан ашыу идара итә; уның идаралығының иҡтисади уңыштарының кире яғы булып юғары социаль көсөргәнеш тора{{sfn|Марчук|2005|с=476}}. [[1910 йыл]]да граждандар һуғышы башлана, ул 1917 йылғы Мексика конституцияһын ҡабул итеү менән тамамлана{{sfn|Марчук|2005|с=478}}. 1920 йылдар революцион каудилизм менән билдәләнә, был бигерәк тә власта Плутарко Кальестың тороуы ваҡытында күренә.
[[Файл:Plutarco Elias Calles.jpg|мини|280пкс|Мексика президенты Плутарко Элиас Кальес]]

[[1934 йыл]]да Ласаро Ка́рденас президент була, ул сит ил нефть компанияларына ҡараған милекте национализациялау буйынса билдәле{{sfn|Родригес|2005|с=445}}. 1940 йылдарҙа иҡтисади күтәрелеш башлана, ул нефткә хаҡтар артыу менән бәйле 1980 йылдар көрсөгө арҡаһында тамамлана. 1980 йылдар уртаһында ил неолибераль реформаларға күсә. 1994 йылда неолиберализмға ҡаршы сығыусы сапатистарҙың ихтилалы башлана. Һөҙөмтәлә инвесторҙар тотороҡло булмаған төбәктә аҡса һалыуға һаҡ менән ҡарай башлай, был шул уҡ йылда яңы финанс-иҡтисади көрсөккә алып килә.

2000 йылда Мексикала һайлауҙар үтә, ул Институт-революцион партияһының күп йыллыҡ гегемонияһына нөктә ҡуя, еңеүҙе Милли эш итеү партияһының вәкиле Висенте Фокс яулай. Әммә [[2012 йыл]]дың 1 июлендә илдең президенты булып ҡабаттан Институт-революцион партияһынан кандидат — Энрике Пенья Ньето һайлана, ул вазифаһына 2012 йылдың 1 декабрендә инә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;.

2000 йылдарҙан Мексикала наркокартелдәр менән илдең рәсми властары араһында ҡораллы бәрелештәр көсәйә.

== Иҡтисады ==
[[Файл:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|мини|Мехико]]
Мексика — индустриаль-аграр ил, Америкала иҡтисади үҫешкән илдәрҙең береһе. Нефть, газ, (Америкала иң төп урынды алып тора), тимер мәғдәне, көкөрт, ҡурғаш һәм графит сығарыла.
Мексика — донъяла плавик шпаты етештереү һәм экспортлау буйынса донъяла иң алдынғыларҙың береһе. Эшкәртеү сәнәғәтендә бигерәк тә ҡара һәм төҫлө металлургия, машиналар төҙөү, химия һәәм нефть химияһы, кизе-мамыҡ, тәм-том тармаҡтары ныҡ үҫешкән.
Нефть эшкәртеү етерлек үҫешмәгән; донъяла иң алдынғы нефть экспортлаусы булып торһа ла, Мексика нефть продукттарын импортлай.

Ауыл хужалығында үҫемлекселек өҫтөнлөк итә: кукуруз, бойҙай, соя, дөгө, борсаҡ, мамыҡ үләне, кофе, емеш-еләк, помидор. Урман әҙерләү үҫешкән.

=== Тышҡы сауҙа ===
Мексика 1994—2008 йылдарҙа ойошторолған ирекле сауҙа итеүҙең Төньяҡ Америка зонаһына инә. Һөҙөмтәлә, 1993—2013 йылдар өсөн Мексика экспорты АҠШ-та 49,5 млрд долларҙан алып 277,7 млрд доллаға тиклем, ә Канадаға 3,3 млрд доллаҙан 25,5 млрд долларға тиклем үҫә&lt;ref name=autogenerated1&gt;Костюнина Г. М. Североамериканская интеграция: 20 лет спустя // Вестник МГИМО Университета. — 2015. — № 2 (41). — С. 236&lt;/ref&gt;. Импорт хаҡы был осор өсөн АҠШ-тан 50,8 млрд долларҙан алып 216,3 млрд долларға тиклем, ә Канаданан 0,8 млрд долларҙан 5,4 млрд долларға тиклем&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Экспорт (357 млрд доллар (2011 йылда)): электрон йыһаздар, автомобилдәр һәм улар өсөн деталдәр, нефть һәм нефть продукттары, алтын һәм металдар&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot;&gt;[http://atlas.media.mit.edu/profile/country/mex/ Observatory of economic complexity: Learn about trade in Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150305082034/http://atlas.media.mit.edu/profile/country/mex/ |date=2015-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

Төп һатып алыусылары — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (71 %), [[Канада]] (6,5 %), [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (2,1 %), [[Колумбия]] (1,7 %), [[Германия]] (1,6 %)&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot; /&gt;.

Импорт (280 млрд доллар (2011 йылда)): сәнәғәт ҡоролмалары, автомобилдәр һәм улар өсөн деталдәр, авиация техникаһы, электрон йыһаздар&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot; /&gt;.

Төп тәьмин итеүселәре — АҠШ (57 %), Канада (9 %), Ҡытай (4,9 %), Германия (2,6 %), [[Бразилия]] (2,3 %)&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot; /&gt;.

==== Наркобизнес ====
Мексикала наркотиктар етештереү һәм һатыу үҫешкән.  Ил АҠШ-ҡа наркотиктар ебәреүҙең төп транзит үҙәге булып тора.
Мексика наркокартелдәре бер нисә тиҫтә йыл бар. 198 йылдарға тиклем Мексиканың роле наркотиктарҙы Колумбиянан Төньяҡ Америкаға транзиты ине, әммә әкренләп үҙ етештереүе лә киңәйә башлай. Мексика наркокартелдәре 1990 йылдарҙа Колумбия наркокартелдәренең тарҡалыуынан һуң көсәйә. Наркокартелдәргә уларҙың эшмәкәрлегенжә Мексиканың күп дәүләт структуралары ярҙам итә. Рәсми властар менән конфликттарҙа наркокартелдәр яғында полициялар ғына түгел, шулай уҡ армия офицерҙары ла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;A1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2014/07/02/drugsmexico/ Картельный в голову]&lt;/ref&gt;.

Наркобизнес структураһы буйынса Мексика Анд өсмөйөшөндәге илдәрҙән һиҙелерлек айырыла. Ул Латин Америкаһында үҫемлек наркотиктарҙы дөйөм етештереү буйынса дүртенсе урында тора һәм синтетик наркотиктар етештергән башҡа илдәрҙе күпкә уҙып китә. Колумбия менән бер рәттән әфиүн мәген үҫтереү һәм героин етештереү буйынса төбәктә алдынғы урындарҙа тора&lt;ref&gt;[https://vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/6652 Кирсанов А. И. МИРОВЫЕ ПРОИЗВОДИТЕЛИ И ПОСТАВЩИКИ НАРКОТИКОВ // Вестник МГОУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116031158/https://vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/6652 |date=2021-01-16 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта Мексика АҠШ-ты каннабис, кокаин һәм метамфетамин менән төп сит ил тәьмин итеүсеһе булып тора, ә Мексика наркокартелдәре АҠШ-та наркотиктарҙың законһыҙ күмәртәләп һатыу баҙарында өҫтөнлөк итә&lt;ref name=&quot;A1&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.nato.int/docu/review/2009/Organized_Crime/SoNear_SoFar/RU/index.htm |deadlink = yes |title = Террористы и организованная преступность: только бизнес? |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180310200641/https://www.nato.int/docu/review/2009/Organized_Crime/SoNear_SoFar/RU/index.htm |archivedate = 2018-03-10 }} Вестник НАТО, на сайте nato.in&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
Халыҡ һаны — 121,7 млн кеше (2015-се йылдың июленә ҡарата баһа, донъяла 11-се урын).

Атамаһы — мексикандар ([[Испан теле|испан]] mexicanos).

Халыҡтың артымы — 1,1 % (эммиграция кимәле — 0,4 %, [[фертиллек]] (дөйөм урсемлелек коэффициенты) — ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).

Ғүмерҙең уртаса оҙайлығы (оҙонлоғо):
* Ир-егеттәр — 73 йәш
* Ҡатын-ҡыҙҙар — 79 йәш.

Халыҡтың йәш буйынса бүленеше (2010 й.):
* 0-14 йәш — 28,7 %
* 15-64 йәш — 64,9 %
* 65 йәштән ололар — 6,4 %.

Этник һәм раса буйынса бүленеше:
* [[Метистар]] — 60 %
* [[Индейҙар]] — 30 %
* Аҡтар — 9 %
* Ҡалғандар — 1 %

Яҙа һәм уҡый белеү кимәле (дилнәклек):
* Ир-егеттәр — 92 %
* Ҡатын-ҡыҙҙар — 89 %
* Дөйөм дилнәклек — 91 % (2004-сы йылға ҡарата).

Ҡала халҡының өлөшө — 77 % (2008 й.).

== Сәйәсәт ==
=== Президент ===
2006 йылдың 10 июлендә Мексикала сираттағы президент һайлауҙары уҙҙы. Милли хәрәкәттең етәксе партияһынан 14 981 268 тауыш йыйып (35,88 %), кандидат Фелипе Кальдерон еңеп сыға. Уның төп дәғүәсеһе, оппозицион революцион-демократик партия лидеры Андрес Мануэль Лопес РАДОР өсөн 14 745 262 һайлаусы тауыш бирә (35,31 %).

2006 йылдың сентябрендә Мексиканың Федераль һайлау трибуналы Фелипе Кальдеронды һайланған президент дип таный. Яңы президент 2006 йылдың 1 декабрендә алты йылға үҙ вазифаһына инә.

2012 йылдың 1 июлендә сираттағы Мексика президенты һайлауҙары була, унда Энрике Пенья Ньето еңеү яулай. (2012 йылдың 1 декабрендә үҙ вазифаһына инә).

2018 йылдың 1 июлендә һайлауҙарҙа Мексика президенты итеп «Беҙ бергә тарих яһайбвҙ» (ингл.) коалицияһынан  Андрес Мануэль Лопес Обрадор һайлана (вазифаға 2018 йылдың 1 декабрендә инә)&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3033824&amp;cid=9 На выборах президента Мексики побеждает Лопес Обрадор / [[vesti.ru]]]&lt;/ref&gt;.

=== Парламент ===
Ике палаталы Конгресс — Сенат (128 урын, 6-йыллыҡ ваҡытҡа һайлана) һәм Депутаттар палатаһы (500 урын, 3-йыллыҡ срокҡа һайлана).

=== Сәйәси партиялар ===
;Һулдар
* Хеҙмәт партияһы — коммунистик (PT)-  һул социалистик
* Милли тергеҙеү хәрәкәте — һул социалистик

;Һул үҙәк
* Демократик революция партияһы (PRD) — социал-демократик
* Граждандар хәрәкәте (элекке Конвергенция)]] — социалистик

;Үҙәк
* Институцион-революцион партия (PRI) — киң үҙәк

;Уң үҙәк
* Яңы альянс партияһы (PNA) — неолибераль
* Экологик йәшел партия (PVEM) — консерватив экологик
* Милли хәрәкәт партияһы (PAN)]] — консерватив

;Үтә уң
* Мексиканың милли фронты (FRENAMEX) —  ''[[Текос (ультраправые)|Tecos]]'' ультрауң хәрәкәттең  традицияларын дауам итә

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Мексика}}
* {{книга|автор=Альперович М. С.|заглавие=Рождение Мексиканского государства|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страниц=168|ref=Альперович}}
* {{книга|автор=Марчук Н. Н., Ларин Е. А., Мамонтов С. П.|заглавие=История и культура Латинской Америки (от доколумбовых цивилизаций до 1918 года): Учебное пособие|ответственный=Н. Н. Марчук|место=М.|издательство=Высшая школа|год=2005|страниц=495|isbn=5060045196|ref=Марчук}}
* {{книга|заглавие=Новая история стран Европы и Америки XVI—XIX века. В 3 ч. Ч. 3 : учеб. для студентов вузов|ответственный=Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва|место=М.|издательство=Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС|год=2008|страниц=703|isbn=9785691015564|ref=Родригес}}
* {{книга|заглавие=Новейшая история стран Европы и Америки. XX век. В 3 ч. Ч. 1 : учеб. для студентов вузов|ответственный=Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва|место=М.|издательство=Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС|год=2005|страниц=463|isbn=569100607X|ref=Родригес}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 | Портал       = Мексика
 | Викисловарь  = Мексика
 | Викитека     = Мексика
 | Проект       = Мексика
}}
* [https://www.indiansworld.org/ Древняя история Мексики на сайте «Древняя Мезоамерика»]{{ref-ru}}
* [http://mexico24.ru Новости Мексики на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223064242/http://mexico24.ru/ |date=2014-12-23 }}{{ref-ru}} — Интернет-издание Мексика-24
* {{Dmoz|Regional/North_America/Mexico}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1205074.stm Mexico] from the [[BBC News]]{{ref-en}}
* {{Wikiatlas|Mexico}}

{{Навигационный блок
 | state     = collapsed
 | заголовок = Мексика
|Төньяҡ Америка илдәре
|Латин Америка илдәре
| G20
}}

{{вс}}

[[Категория:Мексика]]
[[Категория:Федератив дәүләттәр]]
[[Категория:Элекке Испания колониялары]]</text>
      <sha1>6lugx67y6611sl1jb1bt8ballgb3lzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лех Валенса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5745</id>
    <revision>
      <id>1309586</id>
      <parentid>1305933</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23162" sha1="js480jap7a6hb6mhdxek301fpjlnxnb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лех Валенса''' ({{lang-pl|Lech Wałęsa}}, {{IPA|[ˈlɛx vaˈwɛ̃sa]}}; 1943 йылдың 27 сентябрендә/һарысайында [[Польша]]ның [[Тлухово гминаһы]] [[Попово (Тлухово гминаһы)|Попово]] ҡасабаһында тыуған) — [[Польша|поляк]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, кеше хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы активист, «Теләктәшлек» ({{lang-pl|Solidarność}}) профсоюз ойошмаһы етәксеһе, 1990—1995 йылдарҙа Польша Президенты, 1983 йылғы [[Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы]] Лауреаты, һөнәре буйынса электрик.

== Биографияһы ==

=== Атаһы ===
[[1943 йыл]]дың [[29 сентябр]]ендә Попово ауылында балта оҫтаһы ғаиләһендә, [[Третий рейх|нацис Германияһы]] тарафынан [[Немецкая оккупация Польши (1939—1945)|аннексияланған]] Помор воеводаһы территорияһында тыуа. Атаһы Болеслав Валенса немец оккупацион ғәскәрҙәре тарафынан тотоп алына һәм Лех тыуғансы уҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына оҙатыла. Һуғыш бөтөүгә бер ни тиклем ваҡыт ҡалғас (1945 йылдың апрель башында), Болеслав ҡаты сирле килеш йортона ҡайта һәм 1945 йылдың 16 июнендә вафат була.

=== Белем алыуы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге ===
[[1961 йыл]]да профессиональ училищены тамамлай. 1961 йылдан 1965 йылға тиклем автомеханик булып эшләй, 1967 йылдың июленән [[Гданьская судоверфь|Гданьск судоверфендә]] электрик булып эшләй. 1980 йылда Көнсығыш Европала беренсе булып ирекле, дәүләт контролендә булмаған — [[Солидарность (профсоюз)|Теләктәшлек]] профсоюзын ойоштора.

=== «Теләктәшлек» ===
[[Файл:Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina 22.jpg|thumb|Забастовка комитеты рәйесе Лех Валенса 1980 йылдың авгусында [[Гданьская судоверфь|Гданьск судоверфендә]].]]
Әүҙем профсоюз эшмәкәрлеге өсөн Валенсаны эштән сығарыу менән рәттән 1980 һәм 1981 йылдарҙа аҙыҡ-түлектең етешмәүе һәм хаҡтарҙың арта барыуы забастовкаларға килтерә, йәмғиәттең төрлө ҡатламдарында «Теләктәшлек» киң хуплау таба һәм хөкүмәттең бер нисә ташлама яһауына, шул иҫәптән эшселәргә профсоюздарҙы ирекле рәүештә ойоштороу хоҡуғын биреүгә килтерә. Августа Валенса [[Межзаводской забастовочный комитет (Польша)|Завод-ара забастовка комитетына]] етәкселек итә һәм [[Мечислав Ягельский|вице-премьер Ягельский]] менән [[Гданьск килешеүе]]нә ҡул ҡуя.

1981 йылдың 13 декабренә ҡарай төндә Польша Халыҡ Республикаһының Министрҙар Советы рәйесе, Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы Үҙәк Комитетының Беренсе секретары, генерал [[Ярузельский, Войцех|Войцех Ярузельский]] [[Военное положение в Польше (1981—1983)|хәрби хәл]] индерә һәм «Теләктәшлекте» закондар тыш тип иғлан итә. Хәрби хәл индерелеүҙең тәүге көндәрендә үк Валенса менән бергә 3 меңдән ашыу активисты тотоп ябалар һәм сит илгә сығарыу үҙәктәренә ебәрәләр. 1982 йылдың 14 ноябрендә Валенса тотолған активистарҙың күбеһе менән бергә иреккә сығарыла.

1983 йылда Нобель Тыныслыҡ премияһын, миҙал ала, миҙалын [[Ченстохов]]тағы [[Ясна Гура]] монастыренә тапшыра&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1983/12/13/world/walesa-takes-nobel-medal-to-polish-shrine.html Walesa Takes Nobel Medal To Polish Shrine — The New York Times&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

1986 йылдың 30 сентябрендә Валенса рәйеслегендә «Теләктәшлектең» Ваҡытлы советы булдырыла. Төбәк профсоюз үҙәктәрен ҡайтанан тергеҙеү башлана. Властар формаль рәүештә «Теләктәшлекте» легелләштереүгә рөхсәт бирмәй, ләкин дөйөм алғанда ҡаршылыҡтар ҙа тыуҙырмай. 1987 йылдың 25 октябрендә активистар төркөмө «Теләктәшлектең» Милли башҡарма комитетын ойоштора. Уға Валенса етәкселек итә. Был структура оппозицияның властар менән һөйләшеүҙәр алып барыуға әҙер булған өлөшөн бергә туплай. Ул ваҡытта күп кенә активистар «[[Борющаяся Солидарность|Көрәшеүсе Теләктәшлек]]» яҡлы була һәм режим менән бер ниндәй компромиссһыҙ көрәшеү өсөн сығыш яһай.

[[Забастовочное движение в Польше 1988 года|1988 йылдың яҙы-йәйендәге күләмле забастовка хәрәкәте]] һөҙөмтәһендә Польша етәкселеге «Теләктәшлек» менән килешеүҙәргә табан курс алырға мәжбүр була. 1988 йылдың 25 авгусында эске эштәр министры [[Кищак, Чеслав|Чеслав Кищак]] Польша епископаты вәкиле аббат [[Оршулик, Алоизий|Алоизий Оршулик]] алдында Валенса менән осраша. 1988 ([[Магдаленкала әңгәмәләр]]) һәм 1989 ([[Круглый стол (Польша)|Түңәрәк өҫтәл]]) йылдарҙа хөкүмәт менән һөйләшеүҙәрҙә Валенса төп ролде уйнай. Был һөйләшеүҙәрҙең һөҙөмтәһе — «Теләктәшлекте» легалләштереү һәм 1989 йылдың июнендә [[Парламентские выборы в Польше (1989)|ярымирекле парламент һайлауҙарын]] үткәреү, уларҙа «Теләктәшлек» Сенаттағы 100 урындың 99-ын яулай.

Тауыш биреү йомғаҡтары буйынса коммунистар власты тулыһынса юғалтмаһа ла (президент булып Ярузельский ҡала, көс министрлыҡтары Польша Республикаһы Партия Ойошмаһы ҡулында ҡала), уларға оппозицияға властың байтаҡ өлөшөн бирергә тура килә, йәмғиәт һайлауҙарҙы режимдың еңелеүе тип ҡабул итә. 1989 йылдың 7 авгусында Валенса «Теләктәшлектең» хөкүмәткә етәкселекте үҙ ҡулдарына алырға әҙер булыуы тураһында белдерә. Валенсаның Берләшкән крәҫтиән һәм Демократик партияларҙың (күп йылдар буйы коммунистик режим яҡлылар) етәкселеге менән һөйләшеүҙәр алып барыуы килеп тыуған хәлдә уларҙың «Теләктәшлекте» хупларға мәжбүр булыуына килтерә. 7 сентябрҙә Польшала беренсе тапҡыр власҡа «Теләктәшлек» вәкиле Валенсаның кәңәшсеһе [[Мазовецкий, Тадеуш|Тадеуш Мазовецкий]] етәкселекгендәге коммунистик булмаған хөкүмәт килә.

=== Президентлыҡ ===
[[Президентские выборы в Польше (1990)|1990 йылдың президент һайлауҙарында]] Валенса ышаныслы еңеү яулай, икенсе турҙа Польша президенты итеп һайлана (74,25 % тауыш менән). Уның алдына сәйәси тотороҡһоҙлоҡтоң һәм Польшаның ирекле баҙар иҡтисадына күсеүенең ғәйәт ауыр проблемалары килеп баҫа.

1995 йылда Валенса [[Президентские выборы в Польше (1995)|һайлауҙарҙа]] [[Квасьневский, Александр|Александр Квасьневскийҙан]] еңелә. Беренсе турҙа ул, 33,1 процент йыйып, икенсе урынға сыға, ә икенсе турҙа, 48,3 процент йыйып, еңелә.

=== Президентлыҡтан һуң ===
[[Президентские выборы в Польше (2000)|2000 йылғы президент һайлауҙарында]] Валенса 1,4 % тауыш йыя.

2006 йылдың 29 сентябрендә Лех Валенса сәйәсәткә кире ҡайтырға һәм яңы партия ойошторорға йыйыныуы тураһында иғлан итә. Ул түбәндәгене белдерә: «''Ҡасандыр Польшаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкән кешеләр әлеге ваҡытта илдә барған хәл менән килешмәй. Беҙ [[Качиньский, Лех|Качиньский]], [[Анджей Леппер|Леппер]] йәки [[Гертых]] кеүектәр өсөн көрәшмәнек''».

=== Ғаиләһе ===
Ҡатыны [[Валенса, Данута|Данута]] менән 8 бала — 4 ул һәм 4 ҡыҙ тәрбиәләй. 2017 йылдың 9 ғинуарында Валенсаның өсөнсө улы 43 йәшлек Пшемыслав үҙенең Гданскиҙағы фатирында үлгән килеш табыла&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2017/01/09/son/ Сын Леха Валенсы найден мертвым]&lt;/ref&gt;.

== Әйтелгән фекерҙәре ==
Лех Валенсаның ҡайһы бер тапҡыр һүҙҙәре халыҡ араһында киң ҡулланыла, һәм улар йыйылма рәүештә «[[валенсизм]]дар» тип йөрөтөлә.
* [[2013 йыл]]дың [[1 март]]ында TVN 24 телеканалына биргән интервьюһында Лех Валенса, [[гомосексуальность|гомосексуалдар]] парламентта башҡа депутаттарҙан айырым, хатта стена артында ултырырға тейеш, тип белдерә. Был һүҙҙәре өсөн уны Сеймдың ҡайһы бер депутатттары тәнҡитләй&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1047266&amp;cid=520 Вести. Ru: Экс-президент Польши Лех Валенса решил отгородиться от геев стеной]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/03/04/walesa/ Lenta.ru: Мир: Общество: Валенсу решили засудить за гомофобию]&lt;/ref&gt;.
* 2014 йылдың 4 майында BBC-ға биргән интервьюһында түбәндәгеләрҙе әйтә:
{{начало цитаты}}
Йәш сағымда, һин лидер булаһың һәм [[коммунизм]]ды еңәһең, тип әйтһәләр, мин һис кенә лә ышанмаҫ инем. … Бына шуға күрә лә мин Галактикалағы иң бәхетле кеше.
{{oq|en|
If somebody had told me [when I was younger] that I would be the leader to bring down communism... I never would have believed them. That is why I am the happiest man in the whole galaxy
}}
{{конец цитаты|источник=[http://www.bbc.com/news/business-27222992 «Lech Walesa:'My work here is done'»]}}

== Сәнғәттә ==
[[Файл:Prezydent Lech Wałęsa.jpg|thumb|Леха Валенсаның 2013 йылда президенттың юбилейына ҡарата эшләнгән скульптур портреты. Авторы — скульптор [[Ершов, Геннадий Алексеевич|Геннадий Ершов]]]]
[[2013 год в кино|2013 йылда]] режиссёр [[Вайда, Анджей|Анджей Вайданың]] «[[Валенса (фильм)|Валенса. Өмөттән тыуған кеше]]» фильмы сыға, унда Лех Валенсаның сәйәси карьераһы һәм шәхси тормошо тураһында һөйләнелә. Валенсаның ролен [[Венцкевич, Роберт|Роберт Венцкевич]] башҡара.

[[Гражданская оборона (группа)|Граждандар оборонаһы]] төркөмөнөң «Новая патриотическая» йырында ла уның исеме ьелгә алына.

== Наградалары һәм премиялары ==

=== Польша наградалары ===
Польша Президенты булараҡ түбәндәге наградалар кавалеры:
* [[Орден Белого орла (Польша)|Аҡ бөркөт ордены]]
* [[Орден Возрождения Польши|Оло Тәре &quot;Польшаны тергеҙеү&quot; ордены]]

=== Сит дәүләттәр наградалары ===
* 1983 — эшселәр хоҡуҡтарын яҡлауҙағы эшмәкәрлеге өсөн [[Нобель Тыныслыҡ премияһы]].
* 1989 — 1 класлы [[Франсиско Миранда Ордены]]
* 1991 — [[Орден Бани|Бани орденының Ҙур Тәреһе]] ([[Великобритания]])
* 1991 — [[Орден Почётного легиона|Почётлы легион орденының Ҙур Тәреһе]] — ([[Франция]])
* 1991 — [[За заслуги перед Итальянской Республикой (орден)|Италия Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн Ҙур Тәре]] — ([[Италия]])
* 1993 — [[Орден Серафимов|Серафимдар ордены]] — ([[Швеция]])
* 1993 — [[Орден Слона|Фил ордены]] — ([[Дания]])
* 1993 — [[Орден Белой розы Финляндии|Аҡ рауза орденының Ҙур Тәреһе]] — ([[Финляндия]])
* 1994 — [[Орден Заслуг (Венгрия)|Ҡаҙаныштар өсөн орденының Ҙур тәреһе]] ([[Венгрия]])&lt;ref name=&quot;od&quot;/&gt;
* 1994 — [[Орден Инфанта дона Энрике|Инфанта дона Энрике орденының Ҙур сылбыры]] — ([[Португалия]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154|title=''Cidadãos Estrangeiros Agraciados com Ordens Portuguesas''|publisher=presidencia.pt|accessdate=2011-06-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JKSX5Zm?url=http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154|archivedate=2012-02-09}}{{ref-pt}}&lt;/ref&gt;
* 1995 — [[Орден Святого Олафа|Изге Олаф орденының Ҙур Тәреһе]] — ([[Норвегия]])
* 1999 — «National Endowment for Democracy» Азатлыҡ миҙалы — ([[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтон]], [[США]])&lt;ref name=&quot;od&quot;&gt;[http://www.ilw.org.pl/11,30 Odznaczenia Lecha Wałęsy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011113640/http://www.ilw.org.pl/11,30 |date=2009-10-11 }}&lt;/ref&gt;
* 1999 — Халыҡ-ара Азатлыҡ премияһы — ([[Мемфис (Теннесси)|Мемфис]], [[США]])&lt;ref name=&quot;od&quot;/&gt;
* 1999 — [[Аҡ арыҫлан ордены]] — ([[Чехия]])
* 2001 — [[Орден Христофора Колумба|Христофора Колумб орденының алтын йондоҙо менән Ҙур тәре]] — ([[Доминиканская Республика]])&lt;ref name=&quot;od&quot;/&gt;
* 2005 — [[Кенәз Ярослав Мудрый ордены]] II ст. ([[Украина]], [[31 августа]] [[2005 год]]а)&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1218/2005 Указ Президента України № 1218/2005 від 31 серпня 2005 року «Про нагородження Л. Валенси орденом князя Ярослава Мудрого»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206171852/http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1218%2F2005 |date=2019-12-06 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
* 2006 — [[Орден Креста земли Марии|Мария ере Тәреһе орденының Ҙур тәреһе]] — ([[Эстония]])&lt;ref&gt;[http://www.president.ee/et/vabariik/teenetem2rgid.php?gid=89322 Vabariigi President]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-ee}}&lt;/ref&gt;
* 2011 год — [[Орден Витаутаса Великого|Бөйөк Витаутас ордены]] Ҙур тәреһе ([[Литва]], [[10 июня]] [[2011 год]]а)&lt;ref&gt;Декрет Президента Литвы от 10 июня 2011 года № 1K-734 ([http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html Информация на официальном сайте Президента Литвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916182713/http://www.lrp.lt/lt/prezidento_veikla/apdovanojimai/apdovanojimai_256.html |date=2009-09-16 }}){{ref-lt}}&lt;/ref&gt;
* [[Орден Нидерландского льва|Нидерланд арыҫланы орденының Ҙур тәреһе]] — ([[Нидерланды]])
* [[Орден Леопольда I|Леопольд I орденының Ҙур тәреһе]] — ([[Бельгия]])
* [[Пия IX ордены]] — ([[Ватикан]])
* [[Особая степень ордена «За заслуги перед Федеративной Республикой Германии»|«Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының айырым дәрәжәһе]]
* [[Орден Заслуг (Чили)|Ҡаҙаныштар ордены]] — ([[Чили]])
* [[Орден Южного Креста|Көньяҡ тәре орденының Оло тәреһе]] — ([[Бразилия]])
* Бойондороҡһоҙлоҡ миҙалы ([[Турция]])&lt;ref name=&quot;od&quot;/&gt;
* [[Орден Сантьяго (Португалия)|Сантьяго ордены һәм ҡылысың Оло тәреһе]] — ([[Португалия]])
* ЮНЕСКО миҙалы — ([[ООН]])
* [[Уругвай Көнсығыш Республикаһы ордены]]
* Хашимит Оло таҫмаһы һәм Королдең Ынйыҡай ордены кавалеры ([[Сулу (султанат)|Султанат Сулу]], [[Филиппины]])

== Исемен мәңгеләштереү ==
[[2004 йыл]]да [[Гданьский аэропорт имени Леха Валенсы|Гданьск аэропортына]] Лех Валенса исеме бирелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{start box}}
{{succession box|before=[[Ярузельский, Войцех|Войцех Ярузельский]]|after=[[Квасьневский, Александр|Александр Квасьневский]]|years= [[23 декабря]] [[1990]] — [[23 декабря]] [[1995]]|title=[[Польша Президенты]]}}
{{end box}}

{{Польша Президенттары}}
{{Нобель тыныслыҡ ппремияһы 1976—2000}}
{{Йыл кешеһе (Тайм журналы версияһы буйынса) 1976-2000}}
{{Филадельфияның Азатлыҡ миҙалы менән бүләкләнгәндәр}}
{{Норматив контроль}}

[[Категория:Польша президентлығына кандидаттар (1995)]]
[[Категория:Польша президентлығына кандидаттар (2000)]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Польшанан Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Польшаның хоҡуҡ яҡлаусылары]]
[[Категория:Польша президенттары]]
[[Категория:Польшаның профсоюз эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Теләктәшлек» профсоюзы рәйестәре]]
[[Категория:Польша диссиденттары]]
[[Категория:Электриктар]]
[[Категория:Гданьск университетының Почетлы докторҙары]]
[[Категория:Белостоктың Почётлы граждандары]]
[[Категория:Будапешттың Почётлы граждандары]]
[[Категория:Варшаваның Почётлы граждандары]]
[[Категория:Вроцлавтың Почётлы граждандары]]
[[Категория:Гданьскиҙың Почётлы граждандары]]
[[Категория:Гдыняның Почётлы граждандары]]
[[Категория:Радомдың Почётлы граждандары]]
[[Категория:Сопоттың Почётлы граждандары]]
[[Категория:Польшаның йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:1990 йылда власҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>js480jap7a6hb6mhdxek301fpjlnxnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караваджо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6946</id>
    <revision>
      <id>1309449</id>
      <parentid>1298301</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35632" sha1="k2p7stnxpmikgw1ukwyos4di86wykl5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Микела́нджело да Караваджо''' (итал. ''Michelangelo Merisi de Caravaggio''; тулы исеме '''Микеланджело Меризи Караваджо'''; 2[[9 сентябрь]] [[1571 йыл]], Милан — [[18 июль]] [[1610 йыл]], Гроссето, Тоскана) — [[Италия]] рәссамы, Европа рәсем сәнғәте реформаторы, барокко стиленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. «Кьяроскуро» алымын — яҡтылыҡты һәм күләгәне ҡырҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуҙы тәүгеләрҙән булып ҡуллана башлай. Рәссам үҙенең ҡатмарлы композицияларын туранан-тура киндергә төшөрә, шуға ла уның бер генә һүрәте йәки эскизы ла табылмаған.

== Милан 1571—1591 ==
Архитектор Фермо Меризиның һәм уның икенсе ҡатыны Миланға яҡын ғына урынлашҡан Караваджо ҡаласығында йәшәгән ер биләүсе ҡыҙы Лючия Араториҙың улы. Атаһы маркиз Франческо Сфорца да Караваджола идарасы булып хеҙмәт итә. Атаһы менән олатаһы 1576 йылда чума сиренән вафат була, әсә кеше балалары менән Караваджоға күсенә. 

Буласаҡ рәссамдың тәүге ҡурсалаусылары — герцог һәм герцог ҡатыны Колонна була.

1584 йылда Миланда Микеланджело Меризи Тициандың уҡыусыһы тип иҫәпләнгән Симоне Петерцано оҫтаханаһына килә. Ул заманда Италияла рәссамдар донъяһында маньеризм хакимлыҡ итә, ләкин Миланда ломбард реализмы ҡараштары көслөрәк була.
 
Рәссамдың Миланда яҙылған тәүге эштәре — төрлө жанр күренештәре һәм портреттары  беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән.

1580-се йылдар аҙағына ҡыҙыу характерлы Меризиның тормошо янъял, һуғыш һәм төрмәгә бикленеүҙәргә тулы була, ғүмере буйына рәссам ошондай йәшәү рәүешен алып бара.  

1589 йылда рәссам ерен һатыу өсөн тыуған ҡалаһына ҡайта, күрәһең, аҡсаға мохтаж булыуы ошондай аҙымға этәргәндер. Һуңғы тапҡыр ул тыуған йортона 1590 йылда, әсәһе вафатынан һуң ҡайта.

1591 йылдың көҙөндә кәрт уйыны барышында ҡупҡан талаш мәлендә уйынсыларҙың береһе үлтерелә, шуға ла рәссам Миландан ҡасырға мәжбүр була. Тәүҙә  Венецияға инә, шунан Римгә йүнәлә.

== Рим 1592—1594 ==
[[Файл:Caravaggio - The Cardsharps (1596-97) Kimbell Art Museum.jpg|thumb|left|300px|«Шулеры» (1594)]]

Римдә Меризи Караваджоны Пандольфо Пуччи күреп ҡала, үҙ йортона саҡырып, торлаҡ, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә һәм сиркәү картиналарының копияларын эшләргә ҡуша.

[[Борромео, Федерико|Борромео]] Римдә йәшәгәнендә Караваджо менән таныша, уны ул «тәрбиәһеҙ, тупаҫ, алам-һалам кейемдәге һәм ҡайҙа урын була шунда йоҡлап йөрөгән кеше. Урам малайҙары, трактирҙа ултырырға яратыусылар һәм меҫкен асарбаҡтар һүрәттәрен төшөрөүҙән ҡәнәғәтлек алған кеше» булараҡ һүрәтләй.

Италия рәссамдары йолаһы буйынса баш ҡалала ул тыуған урынына бәйле ҡушамат ала. Шулай итеп, Микеланджело Меризи  Караваджо булып китә.
1593 йылда Караваджо [[Чезари, Джузеппе|Чезари д’Арпино]] оҫтаханаһында эшләй башлай, Караваджоға фрескаларҙа сәскәләр һәм япраҡтар төшөрөргә ҡушыла. Д’Арпино оҫтаханаһында ул меценаттар һәм рәссәмдар, атап әйткәндә, Ян Брейгел Өлкән менән таныша.

Караваджоның тәүге осорҙағы картиналары [[Леонардо да Винчи]] («Мадонна в скалах» һәм «Тайная вечеря (Леонардо да Винчи)» менән ул Миланда сағында уҡ таныша), Джорджоне, Тициан, Джованни Беллини, Мантенья йоғонтолары аҫтында яҙылған.

Беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге картинаһы — «Емеш таҙартыусы малай» (1593).

Д’Арпино оҫтаханаһында Караваджо [[Миннити, Марио|Марио Миннити]] менән таныша, артабан уның уҡыусыһына һәм бер нисә картинаһының моделенә әйләнә. Шуларҙың береһе — «Емеш-еләкле кәрзин тотҡан малай» (1593—1594).

Кем менәндер һуғышҡандан һуң Караваджо Тор ди Нона төрмәһенә барып эләгә, унда уға [[Джордано Бруно]] менән осрашыу насип була.
[[Файл:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|thumb|right|300px|«Гадалка» (1594)]]
Тиҙҙән ул Чезари д’Арпино менән араһын өҙә, йортһоҙ Караваджоны  Антиведуто Грамматика үҙенә йәшәргә саҡыра.

1593 йылда рим биҙгәге (малярияның бер атамаһы) менән сирләй, алты ай буйы госпиталдә тормош менән үлем араһында ята. Ошо сир тәьҫораттарынан, ахырыһы, «[[Ауырыу Вакх (Караваджо)|Ауырыу Вакх]]» картинаһын яҙа (1593) — был уның тәүге автопортреты була.

Тәүге күп фигуралы картиналары — «Шулерҙар» һәм «Күрәҙәсе» (Капитолий музейҙары) 1594 йылда яҙыла. Аҙаҡ [[Латур, Жорж Дюмениль де|Жорж де Латур]] ошоға оҡшаш композиция менән үҙенең «Күрәҙәсе»һен  яҙа.

Был эштәрендә Караваджо шул дәүерҙең төп художество йүнәлештәре — маньеризмға һәм академизмға ҡаршы сыҡҡан ҡыйыу новатор булараҡ сығыш яһай, уларға ҡаршы үҙ сәнғәтендәге ҡырыҫ реализм менән демократизмды ҡуя. Караваджоның геройы — урам буйындағы кеше, — бер ни тиклем тупаҫыраҡ матурлыҡты үҙенә туплаған һәм ошо йәшәүенән шатлыҡ хисе кисергән рим малайы йәки үҫмере; Караваджо геройы — урам һатыусыһы, музыкант, сиған ҡатынының алдауына ышанып торған ихлас күңелле ҡупшы егет, йә антик алла ҡиәфәтендәге герой. 

1594 йылда Караваджо кардинал Франческо дель Монтеға эшләй башлай һәм уның Мадам виллаһына урынлаша, унда ул Галилео Галилей, Томмазо Кампанелла, Джакомо Делла Порта, шағирҙар Джамбаттиста Марино һәм Милези менән осраша.

== Рим 1595—1599 ==
[[Файл:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|thumb|left|300px|«Емеш-еләкле кәрзин» (1596), [[пинакотека Амброзиана]], Милан.]]

Мадам виллаһында үткәргән осор Караваджо өсөн бик уңышлы була, шул дәүерҙә яҙылған картиналарының бөтәһе лә тип әйтерлек беҙҙең көндәргә килеп етә.
«Музыканттар (Караваджо)» (1595) үҙәктә Марио Миннити тора, уның янына рәссам мөгөҙ тотҡан килеш үҙен урынлаштырған. «Кеҫәртке тешләгән малай» (1596, Лондон) картинаһында ла Миннити һүрәтләнгән.

Орацио Джентилески, Грамматика, Просперо Орсиҙар тәҡдим итеүгә ҡарамаҫтан, 1596 йылда Караваджоны Изге Лука Академияһына ҡабул итмәйҙәр.

1596 йылда Караваджо итальян һынлы сәнғәтендә беренсе натюрмортты — «Емеш-еләкле кәрзин»де яҙа.

1597 йылда кардинал дель Монте рәссамды үҙенең резиденцияһы түшәменә карьтина яҙырға саҡыра. Шулай итеп, Караваджоның «Юпитер, Нептун һәм Плутон» исемле берҙән-бер фрескаһы барлыҡҡа килә.

Караваджоның картиналары популярлаша, ул элекке картиналарын да ҡабатлап яҙа: «Лютнист» (Метрополитен), «Күрәҙәсе» (Лувр).
[[Файл:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|thumb|right|300px|«Мысырға табан юлдағы ял» (1597)]]
Библия сюжеттарына яҙған картиналары Караваджоға ысын мәғәнәһендә танылыу килтерә — «Мысырға табан юлдағы ял» (1597) картинаһы яҙылышы буйынса новаторлыҡ менән һуғарылған. «Картинаның төп өҫтөнлөгө — нәфислек һәм тынлыҡ атмосфераһын булдырыусы яҡтылыҡ-һауа мөхитен, оҫталарса тотоп алып, киндергә төшөрөү, уның мәғәнәһен ябай ғына пейзаж тағы тәрәнәйтә төшә»{{sfn|Махов|2009}}. Караваджо шулай уҡ «Экстаз [[Франциск Ассизский|св. Франциска]]» (1595), «Исхаҡтың ҡорбан килтереүе» (1598) картиналарын да яҙа.

Караваджо ижадында тәүге ҡатын-ҡыҙ образы «Мария Магдалинаның тәүбәгә килеүе» (1597) картинаһында пәйҙә була. Артабан «Изге Екатерина Александрийская» (1598), «Марфа һәм Мария» (1598). «[[Юдифь һәм Олоферн (картина Караваджо)|Олоферндың башын сабыусы Юдифь]]» (1598) картинаһы Караваджо үҙенең реализмында натуралистик биҙәктәрҙән дә баш тартмауын күрһәтә.

«Суҡындырыусы Иоанн»ында (1598) [[Микеланджело]]ның йоғонтоһо тойола.

Караваджо дан ҡаҙана. Ул Мадам виллаһын ҡалдырып, «Күрәҙәсене» һатып алған банкир һәм коллекционер Чириако Маттеяның йортона күсә. Марио Миннити Караваджо менән талашҡандан һуң өйләнә һәм Сицилияға китә.

== Рим 1600—1606 ==
[[Файл:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|left|300px|«Апостол Матфейҙың булмышы» (1600)]]
1599 йылдың 25 июнендә Сан-Луиджи-деи-Франчези сиркәүен Изге Матфей тормошонан алынған күренештәр менән биҙәүгә Караваджо менән 400 скудолыҡ контракт төҙөлә.

«Апостол Матфейҙың булмышы» (1600) циклдың тәүге әҫәре була. Караваджо, кьяроскуро алымындағы оҫталығын күрһәтеп, ғазап күреүсе Матфей Левий, ҡарт һәм өс һаҡсы ҡатнашлығындағы жанр күренешен һүрәтләй. Рәссам бөйөк ваҡиғаның көслө драматургияһын — Хәҡиҡәт нурының тормоштоң иң төбөнә тиклем үтеп инә алыуын сағылдыра. 
Рентгенограмма картинаны рәссамдың ҡабат ҡайта-ҡайта эшләүен раҫлай, тәүҙә Христосты ул ул уртаға ҡуйып ҡарай.

Артабан «Изге Матфейҙың ғазапланыуы» (1600) картинаһы яҙыла. Кьяроскуро ярҙамында рәссам тамашасының ҡарашын үлтереүсе фигураһына һәм иҙәнгә салҡан ятҡырылған апостолға йүнәлтә. Артҡы планда шаһиттар араһында Караваджо үҙен дә төшөрөп ҡуя.

Караваджоның шәхси ҡулдарҙа йыйылған башҡа картиналарынан айырылмалы рәүештә был әҫәрҙәрҙе бөтә Рим күреү мөмкинлеген ала. Рәссамға дан килә. Заказсылары уның эшенән бик ҡәнәғәт ҡала һәм Караваджоға алтарь өсөн үҙәк образды тыуҙырыуҙы йөкмәтә. Рәссам «Изге Матфей һәм фәрештә» (1602) картинаһын яҙа. Әммә Изге Матфей ябай крәҫтиән образында яҙылғанға күрә, заказсыларға ул оҡшамай. «Изге Матфей һәм фәрештә» (1602) картинаһының икенсе варианты хәҙерге ваҡытта, циклдың башҡа ике картинаһы кеүек, Сан-Луиджи-деи-Франчезила һаҡлана.

Сиркәүҙәр биргән башҡа заказдар менән дә шундайыраҡ хәлдәр була. 1600 йылдың 24 сентябрендә Санта-Мария дель Пополо сиркәүе «Изге Петрҙы тәрегә ҡаҙаҡлау (Караваджо картинаһы)» (1601) һәм «Савлды дингә килтереү» (1601) картиналарына заказ бирә. Руханиҙар картиналарҙың беренсе вариаттарынан баш тарта һәм тик икенсе варианттарын ғына ҡабул итә.
[[Файл:Conversion on the Way to Damascus-Caravaggio (c.1600-1).jpg|thumb|right|250px|«Савлды дингә килтере». Икенсе вариант (1601)]]
«„Савлды дингә килтереү“ картинаһы — хәҙерге заман сәнғәтенең иң бөйөк нөктәһе. Караваджо, ысынлап та, ниндәйҙер сәнғәт ҡалыптарынан һәм интеллектуаль традицияларҙан азат булып, тормошҡа  асыҡ күҙ менән ҡарай алған тәүге кеше, ә бит хатта Тициан быны эшләй алмаған».&lt;ref name=&quot;Marangoni&quot;&gt;{{книга |автор = Marangoni М.|часть =|заглавие = |оригинал =Caravaggio. Come si guarda un quadro|ссылка =|ответственный =|издание =|место = Firenze|издательство = |год = 1922|страницы =|страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}&lt;/ref&gt;

1602 йылдың 14 июнендә Санта-Мария-ин-Трастевере монастыры өсөн «Успение Богоматери» катинаһына заказ килә. Әммә картина яҙылғас, монахтар картинаны ҡабул итмәй. Рәссам-реалист картинаны сиркәү ҡанундарынан алыҫ торған стилдә яҙа. Өҫтәүенә модель сифатында куртизанка Элен саҡырылған була. Картина оҙаҡ ҡына һатылмай тора, аҙаҡ уны Питер Пауль Рубенс мантуан герцогы Винченцо Гонзагазаға һатып алырға кәңәш итә.

1601 йылда Караваджо үҙ оҫтаханаһын аса, уҡыусылары барлыҡҡа килә: Бартоломео Манфреди, Марио де Фьори, Спада.

Был ваҡытта Караваджо дини темаға бик күп картиналар яҙа: «Суҡындырыусы Иоанн» (1600), «Эммаусела киске аш (Караваджо, Лондон)» (1602), «Апостол Фоманың ышанмауы (Караваджо)» (1602), «Суҡындырыусы Иоанн» (1602, Капитолийский музейҙары), «Суҡындырыусы Иоанн» (1602, Дориа-Памфили галерреяһы), «[Иуданы үбеүе (картина Караваджо)|Христы һаҡ аҫтына алыу» (1602), «Исаактың ҡорбан килтереүе» (1602), «Суҡындырыусы Иоанн менән Изгер ғаилә» (1603), «Күрән ҡыуағы тажын кейҙереү» (1603), «Суҡындырыусы Иоанн» (1604, Канзас), «Суҡындырыусы Иоанн» (1604, Рим), «Изге Петр менән Андрейҙың бурысы» (1604), «Христос на [[Елеонская гора|Масличной Горе]]» (1605), «Се Человек» (1605), «Св. Иероним в размышлении» (1605), «Пишущий св. Иероним» (1605).
[[Файл:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|thumb|left|250px|«Положение во гроб» (1603)]]
Кьеза Нуово сиркәүе өсөн Караваджо «Положение во гроб» (1603) шедеврын тыуҙыра, аҙаҡ уны күп кенә рәссамдар күсереп яҙа. Фарисей Никодим  образында, ҡайһы бер тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Микеланджело һүрәтләнгән. Сиркәү даирәләре картинанан баш тарта.

1604 йылда Караваджо Сант-Агостино рим сиркәүенең Кавалеттиҙарҙың ғаилә часовняһы өсөн алтарь образын «[[Мадонна ди Лорето]]» картинаһын яҙа. Картина ғауға ҡуптара, сиркәү кешеләренә мадоннаның түше асыҡ булыуы һәм рәссамға куртизанканың модель булыуы оҡшамай.{{Нет АИ|14|6|2018}}.

1605 йылда папа Павел V рәссамға Изге Петр соборы өсөн Мәрйәм Ана образына заказ бирә. Дуҫтарының иҫкәртеүенә ҡарамаҫтан, Караваджо тағы ла модель итеп Эленды саҡыра. «Йылан  тотҡан мадонна» собор диуарында ике көн генә эленеп тора.
Заказсылар баш тартҡан күп кенә картиналары Джустиньяни тарафынан һатып алына, 1630 йылда унда Караваджоның 15 картинаһы булыуы билдәле.

Шедеврҙар тыуҙырыу менән бергә Караваджо уйын-көлкөгә ҡоролған тормош алып бара, ғауға һәм һуғышыу, штрафтар һәм төрмәгә ябылыуҙар йыш булып тора. Һәр саҡ төрмәнән уны кардиналдар һәм Джустиньяни ҡотҡара.

1606 йылдың 19 майында туп менән уйнау майҙансығында талаш-тартыш башлана, уның барышында Рануччо Томассони үлтерелә. Караваджоны шул кешене үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Павел V рәссамды «закондан тыш» тип иғлан итә, уны хәҙер теләһә кем үлтерә ала, һәм уға бының өсөн бер ни ҙә булмаясаҡ, хатта бүләкләнеүе ихтимал.

== Һөргөндә (1606—1610) ==
[[Файл:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|thumb|right|250px|«Мадонна с чётками» (1607)]]

Караваджо бер нисә ай Колонна ғаиләһендә йәшеренеп йәшәй. Унда ул бер нисә картина яҙа, уның стилендә ҡараңғы төҫтәр өҫтөнлөк итә: «Изге Франциск уйлана» (1606), «Эммаустағы киске аш (Караваджо, Милан)» (1606). 

Караваджо Неаполгә күсенә, ундан ашыу картина яҙа, әммә уларҙың байтағы һаҡланмаған: «Экстаз Магдалины» (1606), «Распятие апостола Андрея» (1607), «[[Давид с головой Голиафа]]» (1607), «[[Мадонна с чётками (картина Караваджо)|Мадонна Розария (Мадонна с чётками)]]» (1607), «Коронование терновым венцом» (1607), «Бичевание Христа» (1607), «Христос у колонны» (1607), «Саломея с головой Иоанна Крестителя» (1607).

Пио Монте делла Мизерикордия сиркәүе заказы буйынса ул «Мәрхәмәтлелеккә ете аҙым» (1607) картинаһын яҙа, был полотно шул сиркәүҙә эленеп тора.

1607 йылдың июлендә Караваджо Мальтаның (утрау) баш ҡалаһы Ла Валеттға юллана.

«Изге Иероним» (1608) картинаһын Неаполдә Мальта ордены приоры Ипполито Маласпин заказы буйынса яҙа, был полотноһы ордендың бөйөк магистры Алофу де Виньякурға оҡшай. Караваджо Алофа де Виньякур, аҙағыраҡ уның фекерҙәше магистр магистр Антонио Мартелли портреттарын яҙа.

1608 йылдың 14 июлендә Караваджо Мальта ордены кавалеры була, әммә, дворянин булмау сәбәпле, был тәрене ул тағып йөрөй алмай.

Магистр Виньякур заказы буйынса Караваджо «Усекновение главы Иоанна Крестителя» картинаһын яҙа — был полотно — рәссам үҙ ҡултамғаһын ҡуйған берҙән-бер картина.
Мальтала «Спящий Амур» (1608), «Иоанн Креститель» (1608) һәм «Благовещение» (1608) картиналары яҙыла.

Әммә сираттағы янъялы Караваджоны Мальта төрмәһенә, таш ҡапсыҡҡа алып килә. Нисектер унан ҡасыу мөмкилеге тыуа, һәм рәссам 1608 йылдың октябрендә Сицилияның Сиракузы ҡалаһына карапта йөҙөп килә. Бында уға Марио Миннити ярҙам ҡулы һуҙа.
[[Файл:David with the Head of Goliath-Caravaggio (1610).jpg|thumb|left|250px|«[[Давид с головой Голиафа]]» (1609—1610)]]
Изге Лючия сиркәүе өсөн Караваджо «Погребение св. Лючии» (1608) картинаһын яҙа.

Караваджоның реализмға тоғро булыуы төрлө аңлашылмаусанлыҡтарға ла алып килә.
[[Файл:Room of caravaggio, regional museum od of messina.JPG|мини|Воскресение Лазаря и поклонение пастухам, региональный музей [[Мессина|Мессины]], [[Сицилия]]]]
Ул «Вакх (картина Караваджо)» (1596), «Голова Медузы» (1597), «Куртизанка Филлида» (1597), «Портрет Маффео Барберини» (1598), «Нарцисс» (1599) кеүек картиналар яҙа.

1609 йыл аҙағында ул [[Палермо]]ға йүнәлә, унда «Рождество Христа с Лаврентием и Франциском» картинаһын яҙа, был полотно 1969 йылда урлана.

Палермонан Караваджо Неаполгә ҡайта һәм «Саломея с головой Иоанна Крестителя» (1609), «Отречение св. Петра» (1610), «Иоанн Креститель» (1610) картиналарын яҙа.

«Давид с головой Голиафа» (1607—1610) картинаһында Голиаф образында рәссам үҙен һүрәтләй. 

Маркантонио Дориа өсөн Караваджо «Мученичество святой Урсулы» картинаһын яҙа. Дориа рәссамдың һуңғы эшен 18 июндә ала.

Июлдә кардинал Гонзага папа Павл V менән Караваджоны ярлыҡау тураһында һөйләшеүҙәр алып бара башлай. Шул турала белгәс, рәссам Римгә яҡынайырға һәм рәсми ярлыҡауҙы көтөргә була. Ул Неаполдән бәләкәй карапта йөҙөп китә.  Әммә Римгә барып етә алмай, юлда 18 июл көнө үлә. Нисек вафат булдыуы билдәһеҙ.

31 июлдә Римдә Караваджоны ярлыҡау тураһында папаның указы иғлан ителә, һәм уның үлеме тураһындағы хәбәр ҙә баҫылып сыға.nter-stub}}

== Йоғонтоһо ==
Караваджо сәнғәте Италияның ғына түгел, ә Көнбайыш Европаның XVII быуаттағы алдынғы оҫталарының ижадына йоғонто яһай — ундайҙар иҫәбенә Питер Пауль Рубенса, Якоб Йорданс, Жоржа де Латур, Харменс ван Рейн Рембрандт һәм башҡалар инә. Караваджо стилен дауам итеүселәр Испания рәссамдары араһында ла була. Фландрия һәм Нидерландтарҙа һәм Европаның башҡа илдәрендә лә Каравджоның мәктәбен дауам итеүсе рәссамдар була.

== Автопортреттары ==
&lt;gallery&gt;

File:Bacchino malato (particolare).jpg|«[[Больной Вакх (Караваджо)|Больной Вакх]]» (фрагмент) (1593), [[галерея Боргезе]]
File:MusiciansCaravaggio.jpg|«[[Музыканты (Караваджо)|Музыканты]]» (1595). Караваджо написал себя с рожком между двумя музыкантами.
File:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Le Martyre de saint Matthieu.jpg|«Мученичество апостола Матфея» (фрагмент) (1600)
File:Davide con la testa di Golia (particolare).jpg|«Давид с головой Голиафа» (фрагмент) (1607-1610)
&lt;/gallery&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|«Мальчик с корзиной фруктов», 1593–94, [[галерея Боргезе]]
Michelangelo Caravaggio 020.jpg|«Лютнист» (Эрмитаж)
Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|«Кающаяся Мария Магдалина»
Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|«Принесение в жертву Исаака»
Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|«Св. Матфей и ангел»
Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|«Амур-победитель», ок. 1603, [[Берлинская картинная галерея|Картинная галерея]], Берлин
Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|«Взятие Христа под стражу»
Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|«Се Человек»
&lt;/gallery&gt;

== Кино сәнғәтендә сағылышы ==
{| class=&quot;standard sortable&quot;
!Йыл|| Ил || Исеме || Режиссёр || Караваджо || Иҫкәрмәләр
|-
| {{год в кино|1986}} || {{GBR}} || «[[Караваджо (фильм, 1986)|Караваджо]]» || [[Джармен, Дерек|Дерек Джармен]] || [[Терри, Найджел|Найджел Терри]] || Рәссамдың тормош сәхифәләре буйынса нәфис фильм
|-
| {{год в кино|2007}} || {{ITA}}&lt;br&gt;{{FRA}}&lt;br&gt;{{GER}} &lt;br&gt;{{ESP}} || «[[Караваджо (фильм, 2007)|Караваджо]]» || [[Анджело Лонгони]] || [[Бони, Алессио|Алессио Бони]] || Мини-сериал
|-
| {{год в кино|2008}} || {{GBR}} &lt;br&gt;{{CZE}} &lt;br&gt;{{HUN}} &lt;br&gt;{{SVK}} || «[[Кровавая графиня — Батори]]» || [[Якубиско, Юрай|Юрай Якубиско]] || [[Мэтисон, Ханс|Ханс Мэтисон]] || Тарихи драма
|-
|2013
|{{ITA}}
|Караваджо тураһында дөрөҫлөк/ La vera storia di Caravaggio
|Алессандра Джиганте / Alessandra Gigante
|Дэвис Тальяферро / Davis Tagliaferro
|Караваджо тормошо тураһында документаль-уйын фильмы
|}


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Всеволожская С. Микеланджело да Караваджо. М., 1960
* {{БРЭ|статья=Караваджо|id=2044080|автор=Вера Дмитриевна Дажина|том=13|страницы=53|ref=Дажина}}
* Татьяна Петровна Знамеровская. Микеланджело да Караваджо. М., 1955
* {{книга
 | автор = Ламбер Ж.
 | заглавие = Караваджо
 | место = М.
 | издательство = Taschen
 | год = 2010
 | серия = 
 | isbn = 
}}
* {{книга
 | автор = Ланди Э. 
 | заглавие = Тайная жизнь великих художников
 | место = М.
 | год = 2011
 | isbn =978-5-98697-228-2
}}
* Лонги Р. Караваджо // Лонги Р. От Чимабуэ до Моранди. М., 1984
* {{книга
 | автор = Александр Евгеньевич Махов
 | заглавие = Караваджо
 | место = М.
 | издательство = Молодая гвардия
 | год = 2009
 | серия = Жизнь замечательных людей
 | страниц = 331
 | isbn = 978-5-235-03196-8
 | тираж = 3000
 | ref = Махов
}}
* {{книга
 | переводчик = Александр Иванович Венедиктов
 | заглавие = Микеланждело Да Караваджо: Воспоминания современников; Документы
 | место = М.
 | издательство = Искусство 
 | год = 1975
 | страниц = 118
}}
* {{книга
 | автор = Марина Ильинична Свидерская
 | заглавие = Караваджо: Первый современный художник. Проблемный очерк
 | место = СПб.
 | издательство = Дмитрий Буланин 
 | год = 2001
 | страниц = 240
 | isbn = 5-86007-208-2
}}
* {{книга
 | автор = Юрий Горациевич Шапиро, Ольга Михайловна Персианова, Кира Васильевна Мытарева, Нина Моисеевна Аране
 | заглавие = Пятьдесят кратких биографий мастеров западноевропейского искусства XIV–XIX веков
 | место = Л.
 | издательство = Аврора
 | год = 1971
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.caravaggio.ru Караваджо. Сайт о художнике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306010528/http://caravaggio.ru/ |date=2021-03-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20191123180014/http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm Микеланджело Караваджо]
* [http://www.eyegate.com/Caravaggio EyeGate Караваджо галерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220151413/http://www.eyegate.com/Caravaggio/ |date=2014-02-20 }}
* [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/06/100616_caravaggio_bones.shtml Найдены останки Караваджо]
* [http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html  Караваджо. Картина Дэвид с Головой Голиафа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606044500/http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html |date=2018-06-06 }}
* [http://www.tg-m.ru/articles/2-2012-35/karavadzho-reformator-evropeiskoi-zhivopisi Наталья Апчинская «Караваджо — реформатор европейской живописи»], журнал «Третьяковская галерея», #2 2012 (35)


[[Категория:Италия рәссамдары]]
[[Категория:Барокко рәссамдары]]</text>
      <sha1>k2p7stnxpmikgw1ukwyos4di86wykl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Капитал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7058</id>
    <revision>
      <id>1309447</id>
      <parentid>1297049</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53554" sha1="8uouokfvvuenffwoerfsebati39x5ad" xml:space="preserve">
'''Капитал''' ( {{Lang-la|capitalis}} «мөлкәт, байлыҡ»&lt;ref&gt;[http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002107 Definition of capitalis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025012548/http://latinlexicon.org/definition.php?p1=1002107 |date=2013-10-25 }}&lt;/ref&gt;) — ирекле [[Алмашыу (иҡтисад)|алмашыу]] нигеҙендәге һөҙөмтәле һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге аша табыш алыу өсөн ҡулланылған [[ҡиммәт]].

Капитал — ҡиммәт кенә түгел, ә үҙ-үҙен арттырыусы ҡиммәт&lt;ref&gt;Ильин М. А., Рабинович М. А. Политическая экономия капитализма в вопросах и ответах. — Издание 3-е, дополненное. — М.: Политиздат, 1973. — С. 62&lt;/ref&gt;. Активтарҙы етештереүҙә йәки хеҙмәттәрҙә табыш алыу өсөн урынлаштырыу шулай уҡ капитал һалыу йәки [[Инвестициялар|''инвестициялар'']] тип атала.

Бойондороҡһоҙ булараҡ, ''капитал'' термины хәҙерге бухгалтер иҫәбендә ҡулланылмай, әммә финанс анализының бер нисә оҡшаш күрһәткесе бар, мәҫәлән, өлөшсө капитал — компания активтарының ҡиммәте менән уның йөкләмәләре суммаһы араһындағы айырма. Ҡағиҙә булараҡ, был ҡиммәт устав капитал (компания хужаларының иғәнәләре), өҫтәмә капитал (мөлкәтте ҡайтанан баһалау, эмиссия килемдәре), бүленмәгән табыш һәм резервтар (табыштан барлыҡҡа килгән) иҫәбенә барлыҡҡа килә.

== Башҡа билдәләмәлере ==

=== Физиократтар ===
[[Франсуа Кенэ]] сәйәси иҡтисадта [[Физиократия|физиократик]] йүнәлешкә нигеҙ һалыусы була. Ул әйләнеш һөҙөмтәһендә табышҡа ҡарата меркантилизм ҡарашын кире ҡаға, быны етештереү процесы менән аңлатырға тырыша. Был капиталға һәм уның ролен ентеклерәк анализлауға килтерә.

Был мәктәп берҙән-бер үҙ аллы етештереү факторын [[тупраҡ]] һәм [[тәбиғәт]] тип һанаған. Был осраҡта артыҡ ҡиммәт [[ауыл хужалығы]]нда ғына барлыҡҡа килә һәм ер ҡуртымға алыу формаһын ала. Физиократтар капиталдың матди компоненттарын анализлай, «йыллыҡ аванстарҙы», «йыллыҡ сығымдарҙы» һәм «беренсел аванстарҙы» изоляциялай, был хәҙерге төп һәм әйләнештәге капиталға бүленеүгә тап килә. Етештереү капиталы ауыл хужалығына һалынған капитал ғына тип һаналған. СәФизиократтар сәнәғәт капиталын «таҙа продукт» булдырмай, «алға китештәргә» бүлеүҙе күҙ уңында тотмай, «буш» тип һанаған. [[Аҡса]] «аванс» төрҙәренең береһенә лә ҡарамаған, аҡса капиталы төшөнсәһе булмаған. Физиократтар аҡсаның бер генә функцияһын таный: әйләнеш саралары.

=== Классик һәм неоклассицизм иҡтисад мәктәбендә ===
{{Цитата башы}}Капитал иҡтисадта — тауарҙар етештереүҙә йәки хеҙмәттәр күрһәтеүҙә ҡулланылырға мөмкин булған ресурс. Классик иҡтисадта етештереүҙең өс факторының береһе; ҡалған икәүһе — ер һәм хеҙмәт.
{{Oq|en|Capital in economics, a stock of resources that may be employed in the production of goods and services. In classical economics it is one of the three factors of production, the others being labour and land.}}
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed ts-Скрытый_блок ts-Скрытый_блок-gray ts-Скрытый_блок-rightHideLink ts-oq&quot; style=&quot;border:none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Скрытый_блок-title ts-Скрытый_блок-title-leftTitle ts-oq-header&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Классик сәйәси иҡтисадта «капитал» ғәҙәттә физик (реаль, етештереү) капиталға — тауарҙар һәм хеҙмәттәр етештереү өсөн ҡулланылған етештереү сараларына ҡарай: машиналар, ҡорамалдар, биналар, ҡоролмалар. Берәй әйбер капитал тип иҫәпләнһен өсөн түбәндәге характеристикаларға эйә булырға тейеш:

* башҡа тауарҙар етештереүҙә лә ҡулланылырға мөмкин (''етештереү факторы'');
* ҡайтанан эшкәртеү һөҙөмтәһе булып тора (эшкәртелмәгән тәбиғи ресурстар — йәғни файҙалы ҡаҙылмалар — ер ресурстары);
* етештереү процесында тулыһынса ҡулланылмай (ул капиталды [[сеймалдан]] йәки ярым әҙер продукциянан айыра).

Итальян иҡтисадсыһы Пьеро Сраффтың 1920-се йылдар уртаһындағы эше нео-рикардинизмдың теоретик нигеҙҙәре булып тора&lt;ref&gt;{{БРЭ|Неорикардианство}}&lt;/ref&gt;. Уның [[Рикардо Давид|Рикардо]]ға аңлатмаһы һәм «Тауарҙар аша тауарҙар етештереү» китабы айырым әһәмиәткә эйә була. Асылда, Сраффа «ҡапма-ҡаршылыҡлы» терминлы ''капиталдан'' баш тарта&lt;ref&gt;''Сраффа П.'' Производство товаров посредством товаров. Ч.1. Гл.2, § 7&lt;/ref&gt;, был уға Кембридждарҙың капитал тураһындағы бәхәстәрендә мөһим роль уйнаған элекке хеҙмәт продуктына тиңләшә.

Хәҙерге авторҙар фекеренсә&lt;ref&gt;[[Paul A. Samuelson]] and [[William Nordhaus|William D. Nordhaus]] (2004). ''[[Экономика: вводный анализ|Economics]]'', 18th ed.,&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Glossary of Terms, «Capital (capital goods, capital equipment).»&lt;br /&gt; • Deardorff’s Glossary of International Economics, [http://www-personal.umich.edu/~alandear/glossary/c.html#capital Capital.]&lt;/ref&gt;, капитал корпоратив хоҡуҡтарҙа (мәҫәлән, акцияларҙың дөйөм ҡиммәтендә — капиталлаштырыуҙа) сағыла. Айырмалы рәүештә, [[инвестициялар]] — бер йыл эсендә капиталдың артыуы була . Бындай ҡараш ''капиталды'' күпмелер ваҡытҡа билдәләнгән ҡиммәт итеп ҡарай, ә [[Инвестициялар]] был осорға аҡса йәлеп итеү/урынлаштырыу акцияһы, капитал һалыуҙар, финанс ағымы булараҡ ҡарала..

=== Марксистик сәйәси иҡтисадта ===
Ниндәй ҙә булһа хеҙмәт сараларын физик капитал тип билдәләү классик сәйәси иҡтисадҡа хас. [[Карл Маркс|Маркс]] был алымды дөрөҫ түгел тип һанай һәм «капитал» терминын «''үҙ-үҙен арттырыусы ҡиммәт''» тип ҡылыҡһырлай&lt;ref&gt;[http://www.esperanto.mv.ru/Marksismo/Kapital1/kapital1-05.html#p206 Карл Маркс. Капитал. т. 1, гл. 5 «Процесс труда и процесс увеличения стоимости», раздел 2 «Процесс увеличения стоимости», стр. 206]&lt;/ref&gt;. Маркс капиталды билдәле бер мөлкәт төрөнә тиңләмәгән. Ул ҡиммәттең «үҙ-үҙен үҫтереүенең» кәрәкле шарты тип һанаған социаль мөнәсәбәттәр комплексының мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алған. Маркс фекеренсә, хеҙмәт саралары туранан-тура йә ситләтелгән рәүештә хеҙмәт власы хужалары менән иҡтисади мөнәсәбәттәргә ингәндә генә капиталға әйләнеүе мөмкин (ҡиммәтте үҙ ҡиммәтенән күберәк килтерә). Мәҫәлән, металл киҫеү машинаһы үҙ хужаһына бер ниндәй ҙә яңы ҡиммәт килтермәй. Станокты хужаның шәхсән ҡулланыуы машинаны капиталға әйләндермәй. Хужаһы продукцияны үҙе ҡулланмаһа ла, һатһа ла, килемдең бер өлөшө ҡорамалдарҙың амортизацияһы була, ә икенсе өлөшө машина хужаһының эш хаҡы ла, табыш та түгел, ә үҙендә берләштергән эшен башҡарыу була. Машина эшсе яллағандан йәки станокты ҡуртымға алғандан һуң ғына «капиталға» әйләнә, сөнки был осраҡта ғына алынған артыҡ туҙҙырыу түләнгән эш хаҡына һәм машина хужаһының табышына бүленә.
{{Цитата башы}}
Капитал етештереү саралары һәм йәшәү саралары хужаһы баҙарҙа ирекле эшсене үҙенең хеҙмәт ҡеүәтен һатыусы тип тапҡан осраҡта ғына барлыҡҡа килә.&lt;ref&gt;[http://esperanto-mv.pp.ru/Marksismo/Kapital1/kapital1-04.html#c4.3 Карл Маркс. Капитал. т. 1, гл. 4 «Превращение денег в капитал», раздел 3 «Купля и продажа рабочей силы», стр. 181]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
…&lt;br&gt;
Капитал — йәмғиәт производствоһы мөнәсәбәттәренең билдәле бер тарихи формалашыуына ҡараған бер нәмә түгел, ә билдәле бер, социаль, ул әйберҙәрҙә тәҡдим ителә һәм был әйбергә аныҡ социаль характер бирә. Капитал материалдың һәм етештерелгән етештереү сараларының суммаһы ғына түгел. Капитал — капиталға әйләндерелгән етештереү сараһы, улар үҙҙәрендә алтын йәки көмөш аҡса кеүек үк капитал булып тора..&lt;ref name=&quot;Kapital&quot;&gt;[http://www.esperanto.mv.ru/Marksismo/Kapital3/kapital3-48.html Карл Маркс. Капитал. т. 3, гл. 48, стр. 886—887]&lt;/ref&gt;
{{Oq|de|Das Kapital kündigt daher von vornherein eine Epoche des gesellschaftlichen Produktionsprozesses an. &lt;br&gt;…&lt;br&gt;Das Kapital ist kein Ding, sondern ein bestimmtes, gesellschaftliches, einer bestimmten historischen Gesellschaftsformation angehöriges Produktionsverhältnis, das sich an einem Ding darstellt und diesem Ding einen spezifischen gesellschaftlichen Charakter gibt.
Das Kapital ist nicht die Summe der materiellen und produzierten Produktionsmittel. Das Kapital, das sind die in Kapital verwandelten Produktionsmittel, die an sich so wenig Kapital sind, wie Gold oder Silber an sich Geld ist.}}
{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Маркстың ҡарашы етештереү сараларына (капиталистар араһында) һәм эшсе көстәргә (эшселәр араһында) айырым милек хоҡуғын күҙҙә тота. Әммә тәүҙә эшселәр, ғәҙәттә, етештереү сараларына хужа булалар. Шуға ла ''капиталды башланғыс туплауҙың'' әҙерлек осоро бүленә. Терминдың авторы — [[Адам Смит]]. Маркс, Европа илдәре өлгөһөндә, ваҡ милекселәрҙең хеҙмәт сараларынан мәжбүри мәхрүм ителеүен күрһәтә, шунан һуң улар ялланып эшкә алына. Маркс бындай процестар капиталистик система шарттарын булдырыу өсөн кәрәк тип һанаған. Шул уҡ ваҡытта [[Төньяҡ Америка]] һәм [[Австралия]] миҫалдары ла был схемаға тап килмәй. Хәҙерге заман авторҙары билдәләүенсә, инглиз индустриализацияһының беренсе стадияһында эшҡыуарҙарҙың күпселеге крәҫтиән булған, шулай уҡ башҡа социаль төркөмдәр вәкилдәре — сауҙагәрҙәр, ер биләүселәр, протестанттар общиналары булған&lt;ref&gt;Hill C. Reformation to Industrial Revolution. A Social and Economic History of Britain, 1530—1780. Bristol, 1967, pp. 199—201&lt;/ref&gt;, ә кәртә менән файҙаланғандар бөтөнләй булмаған. Бөгөнгө көндә капиталды туплау факторы булып инвестицияларҙы туплау һәм һаҡлыҡ аҡсалары тора, мәҫәлән, [[банк]] системаһы аша, әммә мәжбүри саралар түгел.

Маркс билдәләүенсә, капиталға әүерелдереү өсөн яраҡлы ҡиммәт күләменең минималь лимиты бар. Маркс ''үҙгәреүсән капиталдың'' минималь күләме әйләнеш циклы осоронда бер эшсене эшкә алыу сығымдарына тиң булырға тәҡдимләй. ''Даими капиталдың'' минималь күләме сеймал, материалдар һатып алыуға киткән сығымдарға, әйләнеш циклы осоронда ялланған эшсе өсөн кәрәкле ҡорамалдарҙың туҙҙырылыуына тиң. Был минималь дәүмәлдәрҙең суммаһы капиталға әйләнергә мөмкин булған иң әҙ дәүмәлде бирә. Шул уҡ ваҡытта алынған табыш күләме эшсенең эш хаҡынан күпкә кәмерәк булыуы ихтимал. Маркс, табыш эшсегә ҡарағанда юғарыраҡ йәшәү кимәлен тәьмин итеп кенә ҡалмай, капитал күләмен дә арттырырға мөмкинлек бирһен өсөн, реаль минимум бер нисә тапҡырға күберәк буласаҡ, тип фаразлай. Был минимум күп факторҙарға бәйле булһа ла, ул ҡаралған йәмғиәт, тарихи осор, эшмәкәрлек тармағы сиктәрендә ярайһы уҡ үҙенсәлекле. «[[:ru:Капитал (Маркс)|Капиталдың]]&lt;nowiki/&gt;» 1-се томының 9-сы бүлегендә Маркс билдәләүенсә, етештереүҙең ҡайһы бер тармаҡтары айырым кешеләр ҡулында булмаған минималь капитал талап итә. Был осраҡта шәхси шәхестәр йә дәүләт субсидияларына таяна, йә аҡсаларын башҡа кешеләрҙең аҡсаһына берләштерә, мәҫәлән, [[акционерҙар йәмғиәте]] формаһында.

=== Австрия иҡтисад мәктәбендә ===
Австрия иҡтисад мәктәбенең үҙенсәлеге булып шәхси ҡулланыуҙың субъектив торошонан иҡтисади күренештәрҙе анализлау тора. Капитал туранан-тура ҡулланыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлектән, Австрия мәктәбе вәкилдәренең был төшөнсәнең бер генә билдәләмәһе лә булмаған&lt;ref&gt;''М. Г. Покидченко, И. Г. Чаплыгина'' История экономических учений. М.: Инфра-М, 2008. — 271 с. Часть 3. Зарождение современной экономической теории в конце XIX — начале XX в, глава 1.1 Экономические теории австрийской школы&lt;/ref&gt;.

Австрия мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Бём-Баверк фекеренсә, «Капитал — оҙайлы етештереү циклының һәр этабында барлыҡҡа килгән аралаш продукция тупланмаһынан башҡа бер нәмә лә түгел» тип һанай.  Австрия мәктәбе [[инвестициялар]] — киләсәк файҙаһына хәҙер ҡулланыуҙы кире ҡағыу, тип иҫәпләй. Бём-Баверк күҙлегенән ҡарағанда, эшҡыуар буласаҡ тауарҙарҙы ағымдағы хаҡҡа, йәғни ташлама менән һатып ала. Көтөү мөҙҙәте етештереү циклының оҙайлығына бәйле, уның аҙағында тауар ҡиммәтен арттыра, сөнки улар хәҙерге яҡшылыҡҡа әйләнә, ә эшҡыуар килем (капитал буйынса проценттар) ала, был хәҙерге һәм буласаҡ тауарҙарға хаҡтарҙың айырмаһы булып тора.

Австрия мәктәбенең башҡа формулировкаларында капитал — хәҙерге ваҡытта ҡулланылмаған, әммә киләсәктә ҡулланыуҙың юғары кимәлен алыу өсөн файҙаланылған ресурстар тип аңлатыла. Был осраҡта капиталдың ҡайтарылыуы процент килеме тип аңлатыла, йәғни:

: а) кисектерелгән ҡулланыу өсөн түләү
: б.) ҡулланыу мөмкинлеген юғалтыу хәүефе өсөн түләү.

Шулай итеп, Австрия мәктәбе процентлы килемде төрлө ваҡыт арауығында тауарҙарға хаҡтар үҙенсәлектәренән килеп сыҡҡан сағыштырмаса бойондороҡһоҙ күренеш тип һанай, ә капитал яңы тауарҙар етештереү процесының аралаш этаптары тип ҡарала.

=== Капитал тураһындағы хәҙерге заман идеяларының бәхәсле характеры ===
ХХ быуат уртаһынан алдынғы иҡтисадсылар капиталдың асылы һәм уның иҡтисади роле тураһында бәхәстәр алып бара. Тәнҡит баҫмалары 1950-се йылдар уртаһында башлана һәм 1970-се йылдар уртаһына тиклем дауам итә. Тупланма етештереү һәм таратыуҙың неоклассицистик иҡтисади теорияһы тәнҡитле анализға дусар була{{Sfn|Tcherneva|2011|с=}}, һөҙөмтәлә теорияның «{{Тәржемәһеҙ 5|Ошибочность композиции|композиция хатаһы||Fallacy of composition}}» менән яфаланыуы таныла — беҙ микроэкономик төшөнсәләрҙе макроиҡтисадҡа тарата алмайбыҙ. Бәхәс һөҙөмтәһе иҡтисадсылар араһында консенсуслы аңлатма бирмәй һәм бәхәсле булып ҡала&lt;ref name=&quot;Васильев&quot;/&gt;.

Фекерләү барышын һәм асыҡланған ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы түбәндәгесә йомға ашырырға мөмкин. Етештереү факторының сикке кире ҡайтарылыу төшөнсәһен маржинализмда ҡулланыу етештереү факторҙарының һәр береһе ҡулланған дәүмәлдәрҙе иҫәпләп сығарырға һәм бер факторҙың дәүмәле үҙгәреүенең продукция сығарыуға йоғонтоһон анализларға мөмкин тигән фекерҙә. Әгәр маржинализм сиктәрендә етештереү факторҙарының береһенең күләмен билдәләү мөмкин булмаһа, был факторҙың ғына түгел, башҡаларҙың да кире ҡайтарыуын билдәләү мөмкин түгел. Сикке ҡайтарыу идеяһы башҡаларҙың һаны үҙгәрешһеҙ булған бер генә факторҙың һанын үҙгәртеү мөмкинлегенә нигеҙләнә, был мотлаҡ ҡулланылған бөтә факторҙарҙы һан яғынан үлсәү һәм контролдә тотоу һәләтен талап итә. Маржинализм төшөнсәһе фаразлауынса, «хеҙмәт» һәм «капитал» (эш хаҡы, процент ставкаһы) факторҙарының килемен баҙар ихтыяж һәм тәҡдим балансынан билдәләй — тигеҙлек нөктәһендә факторҙың хаҡы уның сикке етештереүсәнлегенә тиң. Шулай итеп, тауар берәмегендәге сикке хеҙмәт продукты эш хаҡын етештереү күләме буйынса бүлеүгә тиң буласаҡ. Был фекер алышыу өсөн иң мөһиме — ҡайтарыу ставкаһы (процент ставкаһы) капиталдың сикке продуктына тиң булырға тейеш.

Маржинализм һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан икенсе мөһим эҙемтә — етештереү факторы хаҡының үҙгәреүе был факторҙы ҡулланыуҙың үҙгәреүенә һәм уның йомғаҡлау продуктындағы өлөшөнә килтерәсәк. Мәҫәлән, эш хаҡының түбәнәйеүе ике эҙемтәгә килтерә: 1) табыш тиҙлегенең артыуы һәм 2) производствола хеҙмәтте файҙаланыуҙың артыуы. ''Сикке килемде кәметеү законы'' факторҙарҙың береһен күберәк ҡулланыу, башҡа ''бөтә нәмәнең тигеҙ булыуы'' сикке етештереүсәнлекте кәметеүҙе тигәнде аңлата: сөнки фирма, ''табышты максималь арттырыу'' шарты менән, төп активтарҙың сираттағы берәмеген ҡушыуҙан алдағыһынан аҙыраҡ табыш алғанлыҡтан, был өҫтәмә берәмекте ҡулланыуҙы дәртләндереү өсөн табыш темпы артырға тейеш.

Шуға ярашлы, макроиҡтисад масштабында сикке етештереүсәнлек теорияһы ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙыра: әгәр килемде хеҙмәт менән капитал араһында бүлеү әлегә булмаһа, капиталдың дөйөм (аҡса) ҡиммәтен билдәләү мөмкин түгел, сөнки ул килемде бүлеү (һуңғы табыш) һәм табыш ставкаһы һөҙөмтәһен белеү нигеҙендә иҫәпләнә. Әгәр ҙә инде килемде бүлеү булған икән, капиталдың аҡсалата ҡиммәте тураһында һүҙ бара, әммә ул саҡта килемде бүлеүҙе аңлатыу өсөн сикке етештереүсәнлек теорияһы ҡулланыла алмай, сөнки был бүлеү баҙар эсендәге шарттарҙан түгел, ә тышҡы билдәләнгән тип ҡараласаҡ&lt;ref name=&quot;Васильев&quot;/&gt;.Кембридж эше бәхәсенә башланған Пьеро Сраффа һәм Джоан Робинсон үлсәү системаһында проблема барлығын билдәләй. Дөйөм алғанда, дөйөм табыш (йәки мөлкәттән алынған килем) капитал суммаһына ҡабатланған табыш ставкаһы тип билдәләнә. 1954 йылда уҡ Робинсон етештереү функцияһы концепцияһын һәм килемдәрҙе бүлеүҙең неоклассицистик теорияһын тәнҡитләй.&lt;ref name=&quot;Васильев&quot; /&gt;. Былай тип яҙа:{{Цитата башы}}Етештереү функцияһы телһеҙ ҡалыуҙың ҡеүәтле ҡоралы булып тора һәм булып ҡала. Иҡтисади теорияны өйрәнеүсе студент: '''Q = f (L, K)''',  тип яҙырға мәжбүр, унда '''L''' — хеҙмәт күләме,'''K''' — капитал күләме, ә '''Q''' — тауарҙар сығарыу. Студенты бөтә эшселәрҙе лә бер төрлө ҡарарға һәм кеше сәғәттәрендә '''L''' тип үлсәргә өйрәтәләр; сығарыу күрһәткесен һайлағанда уға индекс проблемаһы тураһында нимәлер һөйләйҙәр; һәм артабан '''K'''-ның нимә менән үлсәнеүен һорарға онотор тигән өмөт менән киләһе һорауға күсергә ашығалар. Бындай һорау тыуа башлар алдынан ул үҙе профессор була. Тимәк, интеллектуаль иғтибарһыҙлыҡ ғәҙәте быуындан быуынға күсә.{{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Робинсон раҫлауынса, һәр капитал тауары хаҡынан тыш, был тауарҙарҙа өҫтәлә алған башҡа айырылғыһыҙ элемент юҡ һәм һөҙөмтәлә капитал күләме ҡарала. Ә ҡаралған модель, хаҡтарҙы билдәләр алдынан уҡ, «капитал күләмен» белеүҙе йәки иҫәпләү мөмкинлеген талап итә, йәғни бөтөнләй төрлө физик объекттарҙы йомғаҡлауҙы талап итә — мәҫәлән, компьютерҙар һанына йөк машиналары һанын өҫтәү. Әгәр етештереү функцияһы өсөн аргументтар аҡса йәһәтенән ҡабул ителһә, түңәрәк буйлап йөрөү күҙәтелә: етештереү функцияһы факторҙарҙың сикке етештереүсәнлеген билдәләй, был факторҙар буйынса килемдең акцияларға бүленеүен билдәләй, ә капиталдың килемдәге өлөшө капиталдың күләмен билдәләй (йәғни башланғыс параметрҙы билдәләй). Килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡ етештереү һәм һөҙөмтә факторҙарын үлсәүҙең тәбиғи-материаль, бер төрлө берәмектәрен табыу юлы менән генә хәл ителә ала&lt;ref name=&quot;Васильев&quot;&gt;''Е. П. Васильев'' [https://cyberleninka.ru/article/n/agregirovannaya-proizvodstvennaya-funktsiya-spor-dvuh-kembridzhey Агрегированная производственная функция («Спор двух Кембриджей»)] // [[Вопросы экономики]] 6 (138) — 2006 &lt;/ref&gt;.

Фекер алышыу етештереүҙең тупланма функцияһының сикләнгәнлеген һәм капиталды етештереүҙең «ябай» факторы тип аңлатыу мөмкин түгеллеген күрһәтә алған тип иҫәпләнә, уның хужаһы, башҡа факторҙарҙың хужалары кеүек үк, һирәк һәм сикке етештереүсәнлеккә пропорциональ рәүештә килем ала. Был маржиналь бүлеү теорияһының үҙенә генә хас тап килмәүен күрһәтә. Баҙар «күҙ уңында тотҡан факторлы түләүҙәр» етештереү ҡиммәтенә тап килмәүе һәм алынған капитал күләменең ысынлап та «нормаль» етештереү факторы булыуы менән сағыштырғанда проблема булыуы таныла. Әммә бер ниндәй ҙә альтернатив ҡоралдар тәҡдим ителмәй, был неоклассицистик үҫеш моделен аныҡ абстракт теорияның тәрбиәүи иллюстрацияһы булып ҡалырға мөмкинлек бирә.

== Бухгалтер иҫәбе һәм финанс анализы ==
''Бухгалтер иҫәбе'' теорияһында капитал матди ҡиммәттәр һәм аҡса, финанс инвестициялары һәм ойошманың хужалыҡ эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу өсөн кәрәкле хоҡуҡтар һәм өҫтөнлөктәр алыу өсөн сығымдар йыйылмаһы булараҡ ҡарала&lt;ref&gt;Бухгалтерский учет/Под ред. П. С. Безруких. — М.: Бухгалтерский учет, 1999. -С. 479.&lt;/ref&gt;.

Ғәмәлдә капиталдың бойондороҡһоҙ төшөнсәһе бухгалтер иҫәбендә ҡулланылмай. Әммә финанс анализы тағы ла бер нисә аныҡ күрһәткесте ҡарай:

* ''Үҙ капиталы'' — компания активтарының ҡиммәте менән уның йөкләмәләре суммаһы араһындағы айырма. Устав капиталының, өҫтәмә һәм резерв капиталдың, һаҡланып ҡалған табыштың һәм башҡа резервтарҙың (траст фондтарының һәм резервтарҙың) дөйөмлөгө.
* ''Йәлеп ителгән (үҙләштерелгән) капитал'' — кредиттар, бурыстар һәм бурыстар рәүешендәге йөкләмәләр.
* ''Даими (йәки даими, тотороҡло) капитал'' — үҙ капиталының һәм оҙайлы мөҙҙәтле үҙләштерелгән капиталдың дөйөм суммаһы
* ''Әйләнештәге капитал (йәки саф әйләнештәге)капитал ({{Lang-en|Working Capital}})'' — ағымдағы активтар менән ағымдағы йөкләмәләр араһындағы айырма (йыш ҡына, ҡыҫҡа мөҙҙәтле бурыслы аҡсаһыҙ, бөтә ағымдағы йөкләмәләр урынына тик түләнергә тейешле иҫәптәр генә ҡулланыла.

== Капитал әйләнеше ==
Иҡтисади процесҡа йәлеп ителгән капитал даими хәрәкәттә.  Йышыраҡ етештереү һәм хеҙмәт сараларын алыу өсөн алға киткән аҡса капиталы башланғыс нөктә булып тора. Етештереү барышында иҡтисади факторҙар үҙ-ара тәьҫир итешкән, һөҙөмтәлә әҙер продукция етештерелә йәки хеҙмәт күрһәтелә, улар баҙар аша тауар формаһын ҡабаттан аҡсаға алмаштыра. Аванслы аҡса капиталы уның хужаһына кире ҡайтарыла.

:: &lt;big&gt;Д ——&gt; Т ——&gt; Пр ——&gt; Т' ——&gt; Д'&lt;/big&gt;

Был капитал хәрәкәтенең маҡсаты — табыш (проценттар) алыу. Әммә һәр хәлдә йомғаҡлау һөҙөмтәһе етештереү характерындағы күп факторҙарға ла, баҙарҙағы хәлгә лә бәйле. Капитал хужаһы көтөлгән табыш урынына юғалтыу кисереүе ихтимал.

== Табыш ==
Табыш килем (тауарҙар һәм хеҙмәттәр һатыуҙан килгән килем) менән был тауарҙарҙы һәм хеҙмәттәрҙе етештереүгә йәки һатып алыуға һәм һатыуға киткән сығымдар араһындағы айырма булараҡ иҫәпләнә.

Табыштың иҡтисади характерына төрлө ҡараштар бар.

* Конъюнктур теориялар: ҡайһы бер тышҡы сәбәптәр арҡаһында баҙарҙағы хәл үҙгәрә (мәҫәлән, билдәле кешеләр осраҡлы телгә алыу арҡаһында тауарҙарға ихтыяж арта), был килемдең үҙгәреүенә килтерә. Әммә сығымдар үҙгәрешһеҙ ҡала, етештереү килеме факторҙары хужаларына элеккеһенән артыҡ түләргә сәбәп юҡ. Етештереү факторҙары хужалары араһында бүленмәгән килемдең бер өлөшө — фирманың табышы йәки юғалтыуы.
* Монополия: Баҙарҙа хаҡтар элементтары менән өҫтөнлөк итеү арҡаһында конкурентлы тигеҙһеҙлектән ныҡлы табыш тулы монополияға тиклем барып етә.
* Капитал: Ун XVIII—XIX быуат иҡтисадсылары сығымдарҙы ҡаплағандан һуң капиталист алған профицитты эш хаҡы һәм ҡуртым хаҡы менән бер рәттән тулайым килемдең өсөнсө өлөшө тип һанай. «Капиталдан табыш» АА. Смит (1723—1790), Н. У. Сениор (1790—1864) һәм Дж. С. Милль (1806—1873) инвестицияланған капиталға — ағымдағы ҡулланыуға үҙ капиталын тотоноуҙан «эшҡыуарҙан баш тартҡан өсөн премияға» проценттар иҫәбенә бүленә; һәм эшҡыуарлыҡ килеменә — предприятие менән идара итеү өсөн түләү һәм бизнес өсөн билдәле бер хәүеф тыуҙырыуға.
* Артыҡ ''(өҫтәмә хаҡ)'' ҡиммәте: Карл Маркс &quot;Капитал&quot; китабында (1867) табыш нигеҙен артыҡ ҡиммәт тип күрһәтә.  Шул уҡ ваҡытта алдау ҙа  йәки мәжбүри итеүҙә юҡ. Табыш билдәле бер «Хеҙмәт ҡеүәте» тауары яңы [[ҡиммәт]] булдырыуға һәләтле булыуы менән бәйле барлыҡҡа килә, уның күләме хеҙмәт ҡеүәтенең реаль дәүмәленән артып китә.. Артыҡ ҡиммәттең бер өлөшө «сығымдар» формаһына — кредит, ҡуртым, һалымдар, эш хаҡын арттырыу буйынса проценттар формаһына әүерелә.
* Эшҡыуар хеҙмәттәре өсөн түләү: Ж.-Б. Сэй (1767—1832) һәм башҡа ҡайһы бер иҡтисадсылар табышты предприятие етәкселеге өсөн капиталистка түләүгә тиклем кәметә, әммә был эшселәрҙең эш хаҡынан бөтөнләй айырылмай.
* Инновациялар: табыш — инновацияларҙы тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһе, етештереүҙең айырым факторы — эшҡыуарлыҡ килеме.
* Хәүеф: эшҡыуарға үҙ эшенең уңышы йәки уңышһыҙлығы өсөн «хәүеф йөгөн» күтәргән өсөн компенсация сифатында табыш алыу.

== Капитал төрҙәре ==

=== Тарихи төшөнсәләр ===
[[Адам Смит]] ''төп'' һәм ''әйләнештәге'' капиталды айыра («Халыҡтар байлығының тәбиғәте һәм сәбәптәре тураһындағы тикшеренеү», II китап, 1 бүлек):

* ''төп капитал'' — күп кенә етештереү циклдарында ҡулланыла, үҙ ҡиммәтен деталдәргә туҙҙырыу (мәҫәлән, станок ҡоралы) рәүешендә тапшыра;
* ''әйләнештәге капитал'' — бер генә етештереү циклында ҡулланыла, үҙ ҡиммәтен бер юлы продукцияға тапшыра (мәҫәлән, икмәк бешергәндә [[он]]).

[[Карл Маркс]] ''артыҡ ҡиммәтте'' анализлағанда капиталды ''даими'' һәм ''үҙгәреүсәнгә'' бүлергә тәҡдим итә:

* ''даими капитал'' — эш хаҡынан башҡа бөтә сығымдар; үҙенең ҡиммәтен етештереү һөҙөмтәһенә күсерә (кисекмәҫтән йә өлөшләп), әммә уның дөйөм күләмен үҙгәртмәй;
* ''үҙгәреүсән капитал'' — хеҙмәт ҡеүәтен яллау өсөн ҡулланыла, эш хаҡы формаһына эйә, етештереү процесында тотонолған үҙгәреүсән капиталдың ҡиммәте урынына яңы [[ҡиммәт]] булдырыла, уның күләме, ҡағиҙә булараҡ, тотонолған капиталдан ҙурыраҡ була.

Ғәҙәттә компания хужаларының маҡсаты — табыш алыу. Маркс гипотезаһына ярашлы, табыш — «артыҡ ҡиммәттең» сағылышы. Маркс фекеренсә, тик ''үҙгәреүсән капитал'' ғына артыҡ ҡиммәт тыуҙыра, ә ''даими капитал'' капиталист милек хоҡуғын бөтә тауарға, шул иҫәптән артыҡ ҡиммәткә лә таратыусы шарттар тыуҙыра. Даими капитал күләменең үҙгәреүсән дәүмәлгә нисбәтен Маркс ''капиталдың органик структураһы'' тип атаған. Конкуренция һәм табышты арттырыу теләге машиналар ҡулланыуҙың артыуына килтерә. Маркс, даими капиталдың ҡиммәте үҙгәреүсән капитал (хеҙмәт сығымдары) хаҡына ҡарағанда тиҙерәк үҫә, һөҙөмтәлә, Маркс теорияһы буйынса, ''табыштың кәмеү тенденцияһы'' булырға тейеш, тип иҫәпләгән.&lt;ref group=&quot;п.&quot;&gt;Данные взгляды К. Маркса оспаривались с момента их публикации и оспариваются в настоящем многими экономистами. Впервые последовательную критику Маркса дала [[австрийская экономическая школа]], представленная, например, в работах [[Бём-Баверк, Ойген фон|О. Бём-Баверка]]: Ойген Бём-Баверк «К завершению марксистской системы». Челябинск, «Социум»,2002&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге бухгалтер иҫәбендә компания капиталының ''даими'' һәм ''үҙгәреүсәнгә'' бүленеше юҡ.

=== Өҫтәмә төшөнсәләр ===
Ҡайһы бер иҡтисадсылар һәм сәйәсмәндәр ҡайһы берҙә «капитал» төшөнсәһенең өҫтәмә градацияларын ҡуллана:

* ''Физик (реаль йә етештереү) капиталы'' — бизнесҡа һалынған, етештереү саралары рәүешендәге эшсе килем сығанағы: машиналар, ҡорамалдар, биналар, ҡоролмалар, [[ер]], сеймал запасы, тауарҙар һәм хеҙмәттәр етештереү өсөн ҡулланылған ярым-әҙер һәм әҙер продукция.
* ''Аҡса капиталы (капиталдың аҡса формаһы)'' — инвестициялар өсөн тәғәйенләнгән [[аҡса]]. Ғәҙәттә унан физик капитал алалар. Билдәләп китергә кәрәк, был аҡсаға туранан-тура эйә булыу килем килтермәй, йәғни улар автоматик рәүештә, алмашыуһыҙ капиталға әйләнмәй. Был ''финанс'' капиталынан айырыла, сөнки аҡса формаһын һаҡлап ҡала, ғәмәлдәге хужаһын ғына алмаштыра. Бухгалтер иҫәбендә ''аҡса капиталы'' төшөнсәһе юҡ
* ''Финанс капиталы'' — капиталдың аҡса формаһы формаль рәүештә тауарҙарға аҡса алмаштырмайынса табыш алырға мөмкинлек биргән шарттар йыйылмаһы. Финанс капиталы өҙлөкһөҙ барлыҡҡа килә һәм сәнәғәт һәм банк капиталына күсә. Был үҫешкән банк системаһы менән вкладтар һәм кредитлау системаһы аша мөмкин була. Финанс капиталының заманса версияһы — ''[[Венчурлы капитал|венчурлы капитал,]]'' ул банкротлыҡ хәүефе юғары булған, шулай уҡ потенциаль табыш уртаса кимәлдән күпкә юғары булған яңы проекттарға йүнәлтелгән.

[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] финанс капиталының асылын түбәндәгесә билдәләй: «Етештереү концентрацияһы; унан үҫеп сыҡҡан монополиялар; банктарҙы сәнәғәт менән берләштереү йәки үҫештереү — был финанс капиталының барлыҡҡа килеү тарихы һәм ошо концепцияның йөкмәткеһе»&lt;ref&gt;В. И. Ленин Полное собрание соч., 5 изд., т. 27, с. 344&lt;/ref&gt;. Уның фекеренсә, финанс капиталының барлыҡҡа килеүе [[Империализм|империализмдың]] төп билдәләренең береһе булып тора.

Ҡайһы бер авторҙар [[Белем|белемдән]], оҫталыҡтан, һәләттәрҙән торған [[Кеше капиталы|кеше капиталын]] бүлә. Термин тәүге тапҡыр Теодор Шульц тарафынан 1960 йылдар аҙағындағы бер нисә әҫәрҙә ҡулланыла. Ҡайһы бер иҡтисадсылар (мәҫәлән, Эдвард Денисон) хәҙерге шарттарҙа кеше капиталы ябай капиталға ҡарағанда күпкә артыҡ ҡиммәткә эйә тип иҫәпләй.

Бухгалтер иҫәбендә ''физик, аҡса, финанс, кеше'' капиталы төшөнсәләре ҡулланылмай.

Украинаның Милли банкы ''норматив капиталды'' банк эшмәкәрлеге күрһәткесе сифатында ҡуллана — банктың ҡайһы бер активтарҙың (бүлендек ойошмаларға, башҡа банктарға, аффилирланған компанияларға инвестицияларҙы) иҫәпкә алмағанда билдәләнгән һәм өҫтәмә капитал суммаһы булараҡ иҫәпләнгән үҙ фондтарының дөйөмлөгө&lt;ref&gt;[http://managebank.ru/menedzhment-kapitala-banka/sostav-i-funkcii-bankovskogo-kapitala/77-reguljativnyj-kapital.html Регулятивный капитал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141104150928/http://managebank.ru/menedzhment-kapitala-banka/sostav-i-funkcii-bankovskogo-kapitala/77-reguljativnyj-kapital.html |date=2014-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/z0841-01 Інструкція про порядок регулювання діяльності банків в Україні] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214124907/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/z0841-01 |date=2014-02-14 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Акциялар капиталы ===
Хәүефте кәметеү өсөн акциялар капиталының төрлө схемалары ҡулланыла. Тәүҙә был ябай ширҡәттәр була, һуңыраҡ акционерҙар йәмғиәте барлыҡҡа килә. [[Интернет]] үҫеше менән акциялар капиталының бүленгән схемалары яңы эшләнмәләрҙе финанслау өсөн киң таралыу ала, мәҫәлән, Kickstarter.

== Шулай уҡ ==
{{Колонки|3}}
* Тәбиғи капитал
* Капиталдың башланғыс тупланыуы
* Капитализм
* Рантье
* Ваҡытҡа нигеҙләнгән иҡтисад
* Етештереү факторҙары
* Вәкәләтле капитал
* Өҫтәмә капитал
* Резерв капиталы
* Капиталдың осошо
* Капитал миграцияһы
* Интеллектуаль капитал
* [[Кеше капиталы]]
* Социаль капитал
* Капиталь ремонт
* [[Венчурлы капитал]]
* Аванс капиталы
{{Конец кол}}

== Комментарий ==
{{Иҫкәрмәләр|group=&quot;п.&quot;}}

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БРЭ|Капитал|id=2042974|автор=Р. Г. Ольхова}}
* {{БРЭ|Финанс капиталы|id=4713738|автор=Т. Г. Леонова}}
* {{Китап|автор=[[Джевонс, Уильям Стенли|Уильям С. Джевонс]]|заглавие=Аҡса һәм алмашыу механизмы|оригинал=Money and the mechanism of exchange (1875)|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Силәбе|издательство=Социум|год=2006|страниц=185|серия=|isbn=5-901901-51-7|тираж=2000|ref=Джевонс}}
* {{Китап|автор=[[Маркс, Карл|К. Маркс]]|заглавие=[[Капитал (Маркс)|Капитал. Сәйәси иҡтисадты тәнҡитләү.]]|оригинал={{lang-de|Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie}} (1867)|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|серия=|isbn=|тираж=|ref=К. Маркс}}
* {{Китап|автор=[[Смит, Адам|А. Смит]]|заглавие=[[Халыҡтар байлығының тәбиғәте һәм сәбәптәре тураһында тикшеренеү]]|оригинал={{lang-en|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations}} (1776)|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Наука|год=1993|страниц=570|серия=|isbn=|тираж=2500|ref=А. Смит}}
* {{Китап|автор=В. Н. Ткачёв|заглавие=Халыҡ-ара капитал ағымы һәм финанс кризистары проблемаһы.|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=Мәскәү|издательство=Макс-Пресс|год=2008|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Джоан Робинсон|Robinson J.]]|страницы=81|archiveurl=|ref=Джоан Робинсон|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=2|заглавие=Етештереү функцияһы һәм капитал теорияһы|выпуск=|том=21|год=1953|издательство=|место=|тип=|издание=Review of Economic Studies|автор издания=|ссылка=|оригинал=The Production Function and the Theory of Capital|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Pavlina Tcherneva|заглавие=Bernanke’s paradox: can he reconcile his position on the federal budget with his recent charge to prevent deflation?|место=|том=33|выпуск=3|издание=Journal of Post Keynesian Economics|год=2011|isbn=|pages=|ссылка=https://docs.wixstatic.com/ugd/f4c1a3_40249cee161e4f988eb83872788d4b6c.pdf|ref=Tcherneva}}
* {{Мәҡәлә|автор=А. Коэн, Дж. Харкурт|страницы=|archiveurl=|ref=А. Коэн, Дж. Харкурт|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=0042-8736|isbn=|номер=8|заглавие=Ике Кембридждың капитал теорияһы тураһында фекер алышыу яҙмышы.|выпуск=|том=|год=2009|издательство=|место=|тип=|издание=[[Вопросы экономики]]|автор издания=|ссылка=http://institutiones.com/theories/1281-teoriya-kapitala.html|оригинал=|archivedate=}} ([https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/folder/grmtbdc6yt/direct/74787472 в формате PDF]; оригинал: Cohen, Avi J. &amp; Harcourt, G.C. (2003). [http://piketty.pse.ens.fr/files/CohenHarcourt03.pdf «Whatever Happened to the Cambridge Capital Theory Controversies?»], ''Journal of Economic Perspectives'', 17(1), pp. 199—214)
[[Категория:Сәйәси иҡтисад]]
[[Категория:Капитализм]]
[[Категория:Етештереү шарттары]]
[[Категория:Иҡтисад терминдары]]
[[Категория:Капитал]]</text>
      <sha1>8uouokfvvuenffwoerfsebati39x5ad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәшлек (гәзит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7065</id>
    <revision>
      <id>1309416</id>
      <parentid>1188127</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20267" sha1="n70c1lm34ux0kfd14gb96hkzla6hsla" xml:space="preserve">{{Гәзит
|рәсем       = {{{Рәсем|jeshlek.jpg}}}
|рәсем_стиле =
|исеме = Йәшлек
|исеме2 = гәзит
|тип = Башҡортостан йәштәре гәзите
|формат = 
|сыға башлаған = [[1923]] йылдың [[12 ғинуар]]ында
|адресы = 450079, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Октябрҙың 50 йыллығы урамы, 13.
|веб-сайт = http://www.ye02.ru/
}}
'''Йәшлек''' — [[башҡорт]] йәштәре [[гәзит]]е. «Йәш юҡсыл» (1923), «Башҡортостан йәштәре» (1925),  «Ленинсы» (1930) гәзиттәре вариҫы. 1990 йылдың ғинуарынан әлеге исеме менән баҫыла. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә башҡорт телендә аҙнаһына ике тапҡыр нәшер ителә. Гәзит биттәрендә республикала һәм унан ситтә барған ижтимағи-сәйәси ваҡиғалар, сәйәсәт, иҡтисад, эшҡыуарлыҡ мәсьәләләре яҡтыртыла, йәмәғәт тормошоноң төрлө яҡтары тураһында объектив һәм киң мәғлүмәт бирә, йәштәр проблемалары сағыла, башҡорт халыҡтарҙың тарихына һәм мәҙәниәтенә, уларҙың йолаларына һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡарата ихтирамлы булырға саҡыра, . Ойоштороусыһы: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ. Баш мөхәррире — [[Дәүләтбәков Артур Хәсән улы]].
== Тарихы ==
* [[1990]] йылдың ғинуарынан «Ленинец» — «Ленинсы» газеты нигеҙендә ике баҫма булдырыла: урыҫ телендә — «Ленинец» (1996 йылдан исеме «Молодежная газета» итеп үҙгәртелә) һәм башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит — «Йәшлек» донъя күрә башлай.
* [[1951]] йылдың [[4 ғинуар]]ында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бюро ултырышында «Ленинсы» гәзитен тергеҙеү мәсьәләһе көн тәртибенә ҡуйыла. ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарары нигеҙендә урыҫ телендә «Ленинец» тигән гәзит, ә башҡорт телендә уның тәржемәһе (дубляжы) сыға башлай.
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән йәштәр баҫмалары сығыуҙан туҡтай.
* [[1939]] йылда йәштәр баҫмалары [[Кирил алфавиты|урыҫ графикаһына]] күсә башлай.
* ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһының [[1930]] йылдың [[26 март]]тағы ултырышында «Башҡортостан йәштәре»нең исемен үҙгәртергә ҡарар ителә, [[6 апрель|6 апрелдән]] ул «Ленинсы» исеме менән донъя күрә.
* 1928—1930 йылдарҙа йәштәр гәзите [[ғәрәп алфавиты|ғәрәп яҙмаһынан]] [[латин алфавиты]] графикаһына күсә.
* [[1925]] йылдың [[27 март]]ында гәзит «Башҡортостан йәштәре» исеме менән сыға.
* Гәзиттең беренсе һаны [[1923]] йылдың [[12 ғинуар]]ында «Йәш юҡсыл» исеме менән донъя күрә.
* Гәзит сығарыу мәсьәләһе [[1922]] йылдың [[7 декабрь|7 декабрендә]] РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты президиумы ултырышында ҡарала.

=== Төп тарихи ваҡиғалар ===
[[Файл:Заседание комиссии по присуждению премии имени Булата Султангареева, 2017 год.jpg|мини|слева|[[Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс]] комиссияһы ултырышы]]
* 1922 йылдың 7 декабрендә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты президиумы ултырышында РКСМ-дың башҡорт телендәге гәзитен сығарыу мәсьәләһе ҡарала.
* «Йәш юҡсыл» тип аталған гәзиттең беренсе һаны 1923 йылдың 12 ғинуарында донъя күрә. Ул «Берләшегеҙ, донъя юҡсылдары!» тигән саҡырыу аҫтында сыға, 2 биттән тора.
* Гәзиттең тәүге мөхәррире — Ғөбәйҙулла Ҡушаев, мөхәрририәт ағзалары [[Д. Юлтый]] менән Ғ. Абдрахманов була.
* «Йәш юҡсыл» редакцияһы Совет урамындағы 7-се йортта урынлаша. Гәзит Башпромдың «Октябрьский» натиск типо-литографияһында баҫыла.
* Йәштәр баҫмаһының идея-тематик йөкмәткеһендә дүрт төп йүнәлеш айырым-асыҡ күренә: дингә ҡаршы көрәш, фән һәм техника өлкәһендәге яңылыҡтар, комсомол, коммунистар партияһы эшмәкәрлеге һәм әҙәбиәт.
* 1924 йылда «Йәш юҡсыл»ға балалар, пионерия тормошо темаһы килеп инә. Ул «Балалар мөйөшө» тип аталған рубрика аҫтында бирелгән ваҡ хәбәрҙәрҙән тора.
* 1925 йылдың 27 июнендә йәш пионерҙарҙың Башҡортостан өлкә бюроһы менән берлектә «Ҡыҙыл галстук» тип аталған ҡушымта сығарыла башлай.
* 1924 — 25 йылдарҙа гәзит даими 4 битлек, ҡайһы саҡтарҙа 6, 8 битлек булып та сыға. Төҫлө номерҙар ҙа күренгеләй.
* РКЛСМ-дың 3-сө Бөтә башҡорт съезында (2—7 апрель, 1924 йыл) Ҡушаев &quot;Йәш юҡсыл&quot;ды башҡорт һәм татар телдәрендә сығарырға тәҡдим итә.
* 1925 йылдың 27 мартында башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит асыла. Ул «Башҡортостан йәштәре» тип атала. «Йәш юҡсыл» артабан татар йәштәренә тапшырыла, ике баҫма ла бер үк ижади коллектив тарафынан сығарыла. Был баҫмаларҙың йөкмәткеһендә лә асыҡ сағыла, уларҙағы рубрикалар бер-береһен ҡабатлай.
* 1926 йылдың авгусында [[Ғабдулла Амантай|Ғабдулла Амантаев]] — &quot;Башҡортостан йәштәре&quot;нә, Сиражетдинов «Йәш юҡсыл»ға мөхәррир итеп тәғәйенләнә.
* 1926 йылда &quot;Башҡортостан йәштәре&quot;нә эшкә [[Сәғит Агиш]] менән [[Ғайнан Хәйри]] килә.
* Гәзиттә «Ауыл көнкүреше», «Ҡыҙҙар мөйөшө» тигән яңы рубрикалар барлыҡҡа килә. Комсомол сафтарын тулыландырыу, союзды үҫтереү мәсьәләләре көн ҡаҙағына ҡуйыла.
* 1926 йылдың мартында &quot;Башҡортостан йәштәре&quot;нең тиражы 1000 данаға етә, «Йәш юҡсыл» 4200 данала сыға.
* Коммунистик йәштәр союзы үҫеү менән комсомолдар өсөн урыҫ телендә баҫма сығарыу мәсьәләһе килеп тыуа. Ул 1925 йылда «Красная Башкирия» гәзитендә «Комсомолия» тигән ҡушымта рәүешендә барлыҡҡа килә.
* 1926 йылдың 25 ғинуарында комсомолдың 5-се Бөтә Башҡорт съезында гәзиттәрҙең тиражы ҡәнәғәтләнерлек түгел тип табыла һәм «Йәш юҡсыл» — 10000, «Башҡортостан йәштәре» — 5000, «Комсомолия» 5000 тираж рубежын яуларға тейеш тигән маҡсат ҡуйыла.
* 1927 йылда &quot;Башҡортостан йәштәре&quot;ндә — 33 ауыл хәбәрсеһе, эшсе-хәбәрсе, &quot;Йәш юҡсыл&quot;да 4ауыл хәбәрсеһе һәм 2 эшсе-хәбәрсе иҫәптә тора.
* 20-се йылдар аҙағында башҡорт йәштәре гәзитендә мөхәррирҙәр йыш алмашына. Был осорҙа баҫманы Рәшит Мағазов, Ҡорбанғәле Әбделмәнов, Смаҡ (Исмәғил) Дауытов, Әхмәт Хәҙисовтар етәкләй. Улар, Ғ. Амантайҙан башлап, бөтәһе лә тиерлек репрессияға эләгә.
* 1928—30 йылдарҙа йәштәр гәзиттәре ғәрәп яҙмаһынан латин графикаһына күсә.
* 1929 йылдың 16 мартында ике редакция көсө менән әҙерләнгән радиогәзит эфирға сыға.
* 1930 йылда &quot;Башҡортостан йәштәре&quot;ндә өс мөхәррир алмашына: Әхмәт Хәҙисовтан һуң Сәрүәй Бикбов тәғәйенләнә, аҙаҡ был вазифа Сәлих Тимербулатовҡа тапшырыла.
* Башҡорт йәштәре баҫмаһына был осорҙа [[Сәғит Агиш|С. Агиш]], [[Ғ. Сәләм]], [[Б. Бикбай]], [[Сәләх Кулибай|С. Кулибай]], [[Хәниф Кәрим|Х. Кәрим]], [[М. Хәй]], [[Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы|Мөслим Марат]] әүҙем яҙыша.
* &quot;Башҡортостан йәштәре&quot;нең 1930 йылғы 1-се һаны тулыһынса латин яҙмаһында сыға.
* ВЛКСМ-дың өлкә комитеты бюроһының 26 марттағы ултырышында &quot;Башҡортостан йәштәре&quot;нең исемен үҙгәртергә ҡарар ителә, 6 апрелдән ул «Ленинсы» исеме менән донъя күрә.
* 30-сы йылдарҙа &quot;Ленинсы&quot;ла ауыл хужалығы темаһына төп урын бирелә, әҙәбиәт, балалар темаһы юҡҡа сыға.
* Ошо уҡ осорҙа башҡорт һәм татар баҫмалары дөйөм көс менән уртаҡ номерҙар сығара башлай. Мөһим ваҡиғаларға, күренекле даталарға арналған бындай һандар урыҫ телендә баҫыла.
* 1934 йылда ВЛКСМ өлкә комитеты төбәктәргә разнарядка бирә һәм шул рәүешле өҫтән ҡәтғи күрһәтмә буйынса тираж йыйыу башлана.
* 1937 йылда баш мөхәррир итеп Л. Фәхриев тәғәйенләнә.
* 1938 йылдың февралендә мөхәррирлек бурысы Б. Мәғәсүмоваға йөкмәтелә.
* 1939 йылда йәштәр баҫмалары урыҫ графикаһына күсә башлай.
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән йәштәр баҫмалары сығыуҙан туҡтай.
* Һуғыштан һуң республикала йәштәр матбуғатын тергеҙеү бик оҙаҡҡа һуҙыла. 1950 йылдың 25 ғинуарында Башҡортостан өлкә комитетының бюро ултырышында ВКП(б)-ның өлкә комитетына комсомол гәзиттәрен тергеҙеүҙе һорап мөрәжәғәт итергә тигән ҡарар ҡабул ителә.
* 1951 йылдың 4 ғинуарында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бюро ултырышында «Ленинсы» гәзитен тергеҙеү мәсьәләһе көн тәртибенә ҡуйыла. ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарары нигеҙендә урыҫ телендә «[[Ленинец]]» тигән гәзит, ә башҡорт телендә уның тәржемәһе сыға башлай.
* Бюроның 10 ғинуарҙағы ултырышында «Ленинец» — &quot;Ленинсы&quot;ның кадрҙар мәсьәләһе ҡарала. Баҫманың мөхәррире итеп Ғабдулла Ғарипов күрһәтелә.
* «Ленинец» — «Ленинсы» 20 мең тираж менән 4 биттә &quot;Өфө газеталар издательствоһының типографияһы&quot;нда баҫыла.
* Редакцияла биш бүлек булыдырыла: ауыл йәштәре, эшсе йәштәр, комсомол тормошо, хаттар, ойоштороу эше, әҙәбиәт.
* 1956 йылдың 12 ғинуарында «Ленинец» — &quot;Ленинсы&quot;ның мөхәррире итеп Ремель Дашкин тәғәйенләнә. Ул йәштәр матбуғаты тарихында иң оҙаҡ эшләгән мөхәррир була.
* 1958 йылда йәштәр гәзите ҙур форматта, 4 битлек булып сыға башлай. Ундай гәзиттәр Советтар Союзында бары өсәү генә: Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Өфөлә нәшер ителә.
* 1956 йылда гәзит 17 мең тираж менән сыҡһа, бер йыл эсендә уның тиражы 60 меңгә, 1977 йылда 145 меңгә етә.
* 1973 йылда гәзиттең мөхәррире итеп Вәзир Хашим улы Мостафин (1941—1980) тәғәйенләнә. Был вазифала ул 1980 йылға тиклем эшләй. 1980—1982 йылдарҙа Уйылдан Ғилшан улы Сәйетов, унан һуң Марат Тәлғәт улы Әбүзәров мөхәррирлек итә.
* 1976 — 77 йылдарҙа Стәрлетамаҡ, Октябрьский, Бөрө, Күмертау, Мәләүез, Белорет ҡалаларында «Ленинец» — &quot;Ленинсы&quot;ның корпункттары асыла.
* 1990 йылдың ғинуарынан «Ленинец» — «Ленинсы» газеты нигеҙендә ике баҫма булдырыла: урыҫ телендә — «Ленинец» (1996 йылдан исеме «Молодежная газета» итеп үҙгәртелә) һәм башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит — «Йәшлек» донъя күрә.
* Яңы баҫманың мөхәррире итеп Батыр Ғәйфулла улы Наҙарғолов тәғәйенләнә.
* «Йәшлек» гәзите йыл һайын төрлө конкурстар, акциялар үткәреп тора. Гәзит башлап ебәргән «Йәшлек-шоу», «Һылыуҡай», «Урал моңо» кеүек конкурстар йылдар үткәс республика һәм халыҡ-ара бәйгеләргә әүерелә.
* 1994 йылда гәзит битендә ижадсы йәштәр араһында Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһына конкурс иғлан ителә. Һуңынан иһә Хөкүмәтебеҙ Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһын булдыра.
* 2006 йылдың декабрендә мөхәрририәт Р. Солтангәрәев исемендәге хикәйәләр конкурсы иғлан итә .
* 2015 йылдың февралендә гәзит Булат Солтангәрәев исемендәге премия булдыра һәм өлкән синыф уҡыусылары араһында йәштәр проблемаларын яҡтыртҡан мәҡәләләр конкурсы иғлан итә .&lt;ref&gt;Башинформ&quot; 4 февраль 2015 й. Булат Солтангәрәев исемендәге премияға конкурс иғлан ителде — &lt;nowiki&gt;http://www.bashinform.ru/bash/697321/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; [[Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс]]&lt;ref&gt;.[[Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс]].&lt;/ref&gt;.
*«Бөтә Рәсәй-2015» Рәсәй журналистар союзының XIX фестивалендә «Йәшлек» гәзите булдырған «Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы» журналистар акцияһы илдең республика, край, округ һәм өлкә гәзиттәре араһында лауреат тип танылды.http://www.bashinform.ru/bash/773232/##ixzz3ohISDTVi
*2019 йылда Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы – уҡыусы йәштәр араһындағы ижади конкурс   &quot;граждандар йәмғиәтен үҫтереү&quot; номинацияһында   Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантын яуланы. https://web.archive.org/web/20190922201433/https://grant.openrepublic.ru/news/events/39/

== Рубрикалар ==
# Республиканың алдынғы хеҙмәтсәндәре тураһында.
# Йыл эшҡыуары.
# Хеҙмәт кешеһе.
# Ауылым — яҙмышым.
# Иғтибар: Алдынғы тәжрибә.
# Замандаш.
# Сәләмәт тәндә — сәләмәт рух.
# Илдең киләсәге — йәштәр ҡулында.
# Йәштәр хәрәкәте һәм ил тарихы.
# Студенттар тормошо.

== Ҡаҙаныштары ==
* «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, [[Рәсәй]] журналистар союзының Дагомыста үткән XIX «Бөтә Рәсәй-2015» фестивалендә «Йәшлек» гәзитенең «Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы» журналистар акцияһы илдең республика, край, округ һәм өлкә гәзиттәре араһында лауреат тип танылды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/773232/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 октябрь]&lt;/ref&gt;.
== Һылтанмалар ==
* [http://www.ye02.ru/ Гәзит сайты]
* Гәзиттең «Бәйләнештә» социаль селтәрендәге [https://vk.com/yeshlek_gazite «Йәшлек» гәзите — газета «Йэшлек» төркөмө]
* http://www.gasrb.ru/histm150.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122204806/http://www.gasrb.ru/histm150.html |date=2017-01-22 }}

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Башҡортостан гәзиттәре]]
[[Категория:Йәшлек (гәзит)]]</text>
      <sha1>n70c1lm34ux0kfd14gb96hkzla6hsla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7264</id>
    <revision>
      <id>1309469</id>
      <parentid>1300388</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24741" sha1="ofdk34rgw6j4uxxtrxi409lgdwgp245" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев
| Оригинал имени       = 
| Изображение                 = Джалиль Киекбаев.jpg
| Ширина               = 
| Описание изображения              = 
| Дата рождения        = 25.10.1911
| Место рождения       = {{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], [[Ҡаранйылға (Ғафури районы)|Ҡаранйылға]] ауылы&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{Место Рождения|Ғафури районы}}.&lt;/ref&gt; 
| Дата смерти          = 19.3.1968
| Место смерти         = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө|Өфөлә}}
| Гражданство          = {{Российская империя}} → {{Россия}}
| Научная сфера        = лингвистика
| Место работы         = 
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|филологических наук}}
 |Учёное звание        = профессор
| Альма-матер          = Мәскәү дәүләт лингвистика университеты
| Научный руководитель = [[Дмитриев Николай Константинович]]
| Знаменитые ученики   = 
| Известен как         = {{Филолог|Башҡортостан|СССР|XX быуат}}
| Награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина|1967}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта|1961}}
{{!}}} [[Башҡорт АССР-ы]]ның&lt;br /&gt; атҡаҙанған фән эшмәкәре
| Сайт                 = 
}}
'''Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы''' ([[25 октябрь]] [[1911 йыл]] — [[19 март]] [[1968 йыл]]) — күренекле [[Башҡорт тел ғилеме|башҡорт тел белгесе]],  төркиәтсе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1944 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1961), профессор (1961). БАССР-ҙың 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1967) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев 1911 йылдың 25 октябрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]]ның [[Ҡаранйылға (Ғафури районы)|Ҡаранйылға]] ауылында тыуған, [[1968]] йылда вафат булған. 1942 йылдан — КПСС һәм 1944 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

1926 йылда Сәйетбаба ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағас, Маҡар ауылында колхозсы йәштәр мәктәбендә уҡый.

1932 йылда Өфөлә Башҡорт педагогия техникумын тамамлай. Бер үк ваҡытта ул «Аллаһыҙ» журналының яуаплы секретары вазифаһын да башҡара.
Жәлил Кейекбаев Башҡорт педагогия техникумын тамамланғандан һуң [[Мәскәү]]ҙә Беренсе сит ил телдәре институтында уҡый. Һуңынан мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында [[немец теле]] уҡыта.

1932—1937 йылдарҙа Мәскәүҙә Сит телдәр педагогия институтында уҡый һәм герман филологияһы бүлеген уңышлы тамамлап сыға. Бер йыл Мәскәү өлкәһе Рошаль ҡалаһында урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләгәндән һуң, Өфөгә ҡайтып, педагогия институтының сит телдәр факультетында уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, уҡытыу бүлеге мөдире, кафедра мөдире булып эшләй.

1942—1943 йылдарҙа Жәлил Кейекбаев Ғафури районында Сәйетбаба урта мәктәбенең директоры булып эшләй. 1943-1944 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә баш редактор булып эшләгәндән һуң, Мәскәүҙә Фәндәр академияһының Тел ғилеме институтында аспирантурала уҡый.

1946—1949 йылдарҙа Өфө авиация институтында немец теле уҡытыусыһы булып эшләй, кафедра мөдире вазифаһын да башҡара. 1948 йылда ул [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда филология фәндәре кандидатлығына « Әҙәби башҡорт теленең орфоэпияһы» темаһына диссертация яҡлай.
[[Файл:Хәҙерге башҡорт теле лексикаһы һәм фразеологияһы.jpg|thumb|right|120px|Хәҙерге башҡорт теле лексикаһы һәм фразеологияһы]]
[[1949]] йылдан Тимирязев исемендәге [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда (1957 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]) башҡорт филологияһы кафедраһы мөдире, бер ни тиклем ваҡыт сит ил телдәре факультеты деканы, 1957 йылдан 1961 йылға тиклем университеттың проректоры булып эшләй.

1960 йылда Жәлил Кейекбаев, башҡорт интеллигенцияһынан иң беренсе булып, «Башҡорт теленең фонетикаһы (тасури һәм тарихи—сағыштырма тикшеренеү тәжрибәһе)» («Фонетика башкирского языка (опыт описательного и сравнительно-исторического исследования)») темаһы буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Ғалим башҡорт тел ғилеме, төрки Урал-Алтай телдәре буйынса  артыҡ хеҙмәт яҙа. Башҡорт теленең тарихи фонетикаһы һәм Урал-Алтай телдәренең сағыштырма-тарихи морфология өлкәһендә уңышлы эшләй. Башҡорт теленең дөрөҫ әйтелеше, диалекттары, ер-һыу атамалары, лексикаһы һәм фразеологияһы буйынса тикшереүҙәр алып бара, дәреслектәр, уҡыу ҡулланмалары яҙа.

Телсе-ғалим бер нисә сит телде яҡшы белә (12 теледе һәйбәт белә, 50-гә яҡын телде аңлай), мәҫәлән, [[немец теле|немец]] һәм венгр телдәренән башҡортсаға туранан-тура тәржемә итә.

[[Башҡорт әҙәбиәте]] өлкәһендә лә уңышлы эшләй. «Туғандар һәм таныштар» романын, повестар, ҡобайырҙар, әкиәттәр яҙа.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==

Жәлил Кейекбаев утыҙынсы йылдарҙың башында шиғырҙары менән матбуғат биттәрендә йыш күренә башлай. Уның күп кенә шиғырҙарын Ж. Табын имзаһы менән газеталарҙа, журналдарҙа осратырға була.
[[Файл:Введение в урало-алтайское языкознание.jpg|thumb|right|120px|Введение в урало-алтайское языкознание]]
[[Мәскәү]]ҙәге Сит телдәр институтында уҡығанда, ул немец теленән башҡорт теленә тәржемә эше менән ныҡлап шөғөлләнә. Жәлил Кейекбаев ике телдең дә нескәлектәрен белә. Тел мәҙәниәте талаптарын яҡшы тоя. Шуға күрә, тәржемә иткәндә әҫәрҙең оригиналдағыса яңғырауына ирешә.

Бөйөк художник [[Гете]], [[Гейне|Г. Гейне]] кеүек шағирҙарҙың шиғырҙарын, Эрих Вайнерт, Вилли Бределдең шиғыр һәм хикәйәләрен, Фр. Вольфтың «Доктор Мамлок» драмаһын, бер туған Гриммдарҙың айырым китап булып сыҡҡан әкиәттәрен немец теленән башҡорт теленә тәржемәләй.

Шуның менән, оригиналдың стилен, дөйөм эске һулышын бар нескәлектәре менән һаҡлауға өлгәшә. Был осорҙа әле рус теленән тәржемә эше лә түбән була, ә инде башҡа сит телдәрҙән туранан-тура тәржемә итеү тағы ла һирәк ине.

Жәлил Кейекбаев [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында төрлө темаға [[ҡобайыр]]ҙар, очерк һәм [[хикәйә]]ләр ижад итә. [[Советтар Союзы Геройы]] Зөбәй Үтәғолов тураһында очерк, Александр Матросов тураһында шиғырҙар яҙып, шул уҡ иҫемдәрҙә башҡорт һәм рус телдәрендә баҫтырып сығара.

Ватан һуғышынан һуңғы йылдарҙа ул, юғары уҡыу йорттарында уҡытыусылыҡ һәм ғилми эштәр алып барыу менән бергә, балалар әҙәбиәтендә' даими эшләп килә. Уның халыҡ әкиәттәре ерлегендә яҙған әҫәрҙәре айырым йыйынтыҡтарға тупланып та сыға. Яҙыусының «Туғандар һәм таныштар» романы ҙур популярлыҡ яулай.

[[Файл:Туғандар_һәм_таныштар.Ж.Кейекбаев.jpg|thumb|right|120px|Туғандар һәм таныштар. Роман]]
Жәлил Кейекбаев республикала [[Дмитриев Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]] башлап ебәргән башҡорт теле ғилеме фәнен дауам иттереүсе һәм артабан уңышлы үҫтереүсе, ошо фәнде юғары талаптарға яуап бирерлек хәлдә ойоштороусы.

«Башҡорт теленең фонетикаһы» тигән ҙур монографик тикшеренеүе буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, профессор Жәлил Кейекбаев тирәһендә башҡорт теле фәнен өйрәнеү буйынса һәләтле йәш ғалимдар мәктәбе ойоша һәм белгестәр әҙерләүҙә әһәмиәтле эштәр башҡарыла.

Күп тә , үтмәй, ул «Урал-алтай телдәренең сағыштырма грамматикаһы» тигән ҙур хеҙмәтең тамамлай. Жәлил Кейекбаевтың бөтәһе илленән ашыу ғилми хеҙмәте бар. Шулар араһында етеһе айырым китап булып сыға. Ул башҡорт теленән урта мәктәптәр, педучилище һәм юғары уҡыу йорттары өсөн яҙылған байтаҡ дәреслектәрҙең авторы ла.

Жәлил Кейекбаев ундан ашыу филология фәндәре кандидатын һәм фән докторын әҙерләй. Илебеҙҙең төрлө ҡалаларында ғилми учреждениеларҙың эштәрендә булышлыҡ итә, башҡа университеттарҙың һорауы буйынса лекциялар менән сығыш яһай.

Ғалим-яҙыусы республикала йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. [[Азия]] һәм [[Африка]] илдәре теләктәшлек Советы комитеты ағзаһы, БАССР Верховный Советы депутаты була.

Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» орден]]дары менән наградланды, «Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән исемгә лайыҡ була.

1942 йылдан КПСС ағзаһы һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы була.

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[Ленин ордены]]
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре
* {{External media

|image1=[https://img-fotki.yandex.ru/get/110545/36256508.48/0_8e7a1_b2fd0180_orig Кейекбаев портреты. Автор  Илдар Шәйәхмәтов 1991 й.]

|image2=[https://img-fotki.yandex.ru/get/142729/36256508.48/0_8e7a2_4e8eff39_orig  «Урман әкиәттәре» китабы тышлығы. Төҙөүсөһе  Шәйәхмәтов  2011.  Художник Глеб Голубев]

|image3=[https://img-fotki.yandex.ru/get/173476/36256508.48/0_8e7a0_5f3ea116_orig Мемориаль алтаҡта. 1986 йыл,  автор  Шәйәхмәтов И. Ғ.]

|image4=[https://img-fotki.yandex.ru/get/110545/36256508.48/0_8e79b_a59fa4ea_orig Кейекбаев почта конвертында. 2011]

|image5=[https://img-fotki.yandex.ru/get/197213/36256508.48/0_8e79d_ae5886b3_orig Кейекбаевтың йәш сығындағы  Жәлил Табын псевдоним-измаһы.]
}}

== Ғалим хаҡында башҡалар ==
{{Цитата|Жәлил Кейекбаев ғорур, әммә нескә тәбиғәтле, кешелекле һәм кеселекле яҡты шәхес, бай күңелле кеше ине.|Әнүр Вахитов}}

{{Цитата|Жәлилдең һәр эшенә, бигерәк тә ғилми эшмәкәрлегенә берәгәйле, етди проблемаларҙы ҡуя белеүсәнлек хас ине. Юҡ, тел ғилемендә ул бер ваҡытта ла һәүәҫкәр булманы, кеше рухи эшмәкәрлегенең иң ҡатмарлы өлкәһен тәрән өйрәнеүҙә иһә ғилми дәрәжә алыу маҡсатын ғына күҙәтмәне. Ул барлыҡ ҡылыҡ -һыпаты менән тел ғалимы, шул фән өсөн генә донъяға тыуған кешеләй ине.| Әмир Чаныш}}

 {{Цитата|Республикабыҙ тарихында яҡты йондоҙ булып балҡып уҙҙы был ғүмер.|Рәшит Шәкүр}}

== Уның тураһында ==
* Фазлетдинов И. Бар доньяга танылган тюрколог. [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзите]], 2016, 25 октябрь{{V|30|10|2016}}{{ref-tt}}.
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы|Зайнуллин М.]] Патриарх башкирской филологии. К 100-летию Джалиля Киекбаева. «[[Бельские просторы]]» журналы, 2011.{{ref-ru}}&lt;ref&gt;[http://bp01.ru/public.php?public=1959 «Бельские просторы» журналы, 2011]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
*Башҡорт филологияһының беренсе докторы. «Башҡортостан уҡытыусыһы», 1960, № 2. »
*Ғ. Әмир и. Сәсәңдәрҙең сәсәне. («Аҡ елкән» китабында.) Өфө, 1981.
*Ә. Аҙнабаев. Ж- Кейекбаев — структуралист. «Башҡортостан уҡытыусыһы», 1971, № 11.
*Ғ. Сәйетбатталов. Ғалим һәм яҙыусы. «Ағиҙел», 1971, № 11.
*Вопросы башкирского языкознания. Сборник статей, посвящен-ных памяти профессора Дж. Киекбаева. Уфа, 1972, 172 стр.
*С. Кулибай. Замандаштар тураһында. Өфө, 1972.
*М. Зәкиев. Дәртле йыр. Ижады һәм тормошо. Өфө, 1972, 68 бит.
*А. Вахитов. Джалиль Киекбаев и его роман. Предисловие к книге «Родные и знакомые». Уфа, 1981.

== Төп фәнни хеҙмәттәре ==
* «Башкирское литературное произношение» (1954);
* «Вопросы башкирской топонимики» (1956);
* Ғәрәп һәм фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм.Башҡортостан уҡытыусыһы.-1957-№7.-24-28 б. 
* «Башкирские диалекты и краткое введение к их истории» (1958);
* Башҡорт теленең фонетикаһы. Өфө, 1958, 212 бит. 
* Башҡорт әҙәби теленең дөрөҫ әйтелеше. Өфө, 1964, 88 бит.
* Башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы. Өфө, 1966, 276 бит.
* О происхождении некоторых падежных форм в урало-алтайских языках в свете теории определенности-неопределенности//Вопросы методологии и методики лингвистических исследований.Уфа.1966, с.175-180.
* Введение в урало-алтайское языкознание. Уфа, 1972, 152 стр.
* Башҡорт теле фонетикаһы (тасури һәм сағыштырма- тарихи тикшеренеү  тәжрибәһе). Уфа, 1958 (на башк. яз.);
* Основы исторической грамматики урало-алтайских языков. Уфа, 1996;
* Избранные статьи. Уфа, 2002.

== Ижади мираҫы ==
*Зөбәй Үтәғолов. Очерк. Өфө, 1944, 47 бит; 1985, 64 бит. 
*Сталин тураһында ҡобайыр Өфө, 1944, 44 бит. 
*Урман әкиәттәре. Өфө, 1954, 24 бит. 
*Әкиәттәр. Өфө, 1960, 50 бит. 
*Две сказки. Уфа, 1958, 15 стр. 
*Лесные сказки. Уфа, 1966, 20 стр.
*Две сказки. Уфа, 1971, 30 стр.
*Туғандар Һәм таныштар. Роман. Өфө, 1975, 384 бит.
*Родные и знакомые. Роман. Уфа, 1981, 464 стр.

== Хәтер ==
[[Файл:Конверт с портретом Джалиля Киекбаева.jpg|thumb|right|250px|]]
* [[Ғафури районы]]нда Жәлил Кейекбаев исемендәге премия булдырылған.
* Өфө ҡалаһында һәм Ғафури районы Красноусольский ҡасабаһында Жәлил Кейекбаев урамдары бар.
* Башҡорт дәүләт университетында Жәлил Кейекбаев музейы и мемориаль кабинеты бар. БДУ-ла уның исемендәге стипендия булдырылған (1997).
* Өфөлә Жәлил Кейекбаев йәшәгән йортта таҡтаташ асылған. 
* Ғафури районы Ҡаранйылға ауылында  профессор Жәлил Кейекбаевтың йорт-музейы бар.
* Ғафури районы Ҡаранйылға ауылы урта мәктәбе Жәлил Кейекбаев исемен йөрөтә.
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы 3-сө һанлы гимназияға Жәлил Кейекбаев исеме бирелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6291-kejekbaev-zh-lil-ini-t-uly}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 157 с. ISBN 5-295-02294-3.''Ленина улица, 47''

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3546#Resource-16312 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=9204 «Вдохновенная песня» Джалиля Киекбаева. Вашвест, интернет-газета]
* [https://web.archive.org/web/20191211175838/http://www.vsesmi.ru/news/192652/ Добрая память о профессоре: 25 октября исполняется 95 лет со дня рождения профессора Джалиля Киекбаева, первого из башкир доктора филологии]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре‏]]
[[Категория:Сәйетбаба урта мәктәбе]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>ofdk34rgw6j4uxxtrxi409lgdwgp245</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәабыҙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8390</id>
    <revision>
      <id>1309483</id>
      <parentid>1263914</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9894" sha1="qrxhl9un5os6r4xylg8m2jr91acequi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кинйәабыҙ''' ('''Кинйәбыҙ''', '''Кинйә-Абыҙ''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл, Свобода ауыл Советына ҡарай. [[2009 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 157 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453352, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80239805004.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
[[Файл:Кинзя.jpg|thumb|left|Кинйәабыҙ ауылы]]
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаево (Көйөргәҙе районы)|Ермолаево]]): 28 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Свобода): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Ермолаево (Көйөргәҙе районы)|Ермолаево]]): 28 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* {{lang-ba|}} Еңеүҙең 40 йыллығы (урамы) — {{lang-ru|}} 40 лет Победы (улица)
* {{lang-ba|}} Ғ. Арыҫланов (урамы) — {{lang-ru|}} Г.Арсланова (улица)
* {{lang-ba|}} С. Биктимеров (урамы) — {{lang-ru|}} С.Биктимирова (улица)
* {{lang-ba|}} Х. Ғайсин (урамы) — {{lang-ru|}} Х.Гайсина (улица)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/033/000096.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Ауыл тарихы ==
Ул Емельян Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачевтың иң яҡын дуҫы, кәңәшсеһе булған Кинйә Арыҫланов тарафынан [[1760]]-сы йылдарҙа нигеҙләнгән. Ауылды төҙөү тураһында риүәйәттәр һаҡланып ҡалған. Оло Көйөргәҙе йылғаһын һыулай. Ауылдан алыҫ түгел туғайлыҡ, Көйөргәҙе йылғаһының ике яғынан — тауҙар. Былар ауылды ҡышын ыжғыр бурандарҙан ышыҡлаһа, яҙ көндәрендә мал өсөн «ҡотҡарыусы» булған. Йылҡы малы һәр саҡ тибендә йөрөй алған.

Ауыл [[1832]]—[[1835]] йылдарҙа ике өлөшкә бүленә. Халыҡ телендә Туғай Кинйәһе һәм Күзмин Кинйәһе тип йөрөтөлһә, рәсми документтарҙа 1-се һәм 2-се Кинйәбыҙ тип йөрөтөлә.

Беренсе Кинйәабыҙ [[1987]] йылда ғәмһеҙлек арҡаһында юҡҡа сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/76 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 76] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403051800/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/76 |date=2022-04-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* {{МиҙалБ}} [[Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы]] — [[башҡорттар]]ҙан беренсе [[Советтар Союзы Геройы]].
* {{МиҙалБ}} [[Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[Кинйә Арыҫланов]] — [[Башҡорт ихтилалдары|Пугачев яуы]] полковнигы, башҡорт дворяны, старшина. Халыҡ уны ҙурлап «абыҙ» тип йөрөткән. Крәҫтиәндәр һуғышы ҡыйратыла башлағас, ҡаҙаҡтар менән уртаҡ тел табыр өсөн ҡаҙаҡ далаларына йүнәлә. Шунда ҡартая. Халыҡ (боронғо риүәттәр буйынса) уны үлер алдынан ауылға ҡайтарғандар, ауылда ерләнгән тип иҫкә ала ине.
* [[Һеләүһен Кинйин]] — Кинйә Арыҫлановтың улы. [[Башҡорт ихтилалдары|Пугачев яуы]]нда ҡатнашыусы. Хәҙерге Хәлиловтарҙың, Һабансиндарҙың ҡарт олаталары.
* Хәлил Һабансин — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда полк муллаһы булып ҡатнаша.
* [[Үзбәк Аҡмырҙин]] — хәрби эшмәкәр. 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* [[Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы]] (1891—1938) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, юрист. Башҡорт АССР-ының Баш суды рәйесе (1932—1935).
* [[Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы]] (15.07.1928—30.06.2012), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (2002). Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1981) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009).

== Матбуғатта ==
* Беҙ — Кинйә нәҫеленән!&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ba/news/arkhiv-novostej/beҙ-kinjә-nәҫelenәn]&lt;/ref&gt;
* Музейға сәйәхәт&lt;ref&gt;[https://youshatir.ru/articles/turizm/2022-04-01/muzey-a-s-y-h-t-2753189 Юшатыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403063220/https://youshatir.ru/articles/turizm/2022-04-01/muzey-a-s-y-h-t-2753189 |date=2022-04-03 }}&lt;/ref&gt;

== Сайтта ==
* Бер ауылдан ике Советтар Союзы Геройы&lt;ref&gt;[https://kurultai.ru/ru/content/357-ber-auyldan-ike-sovettar-soyuzy-gerojy/ Бер ауылдан ике Советтар Союзы Геройы]&lt;/ref&gt;

== Фильм ==
* Кинйә абыҙ&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MDvjS4igSF4 Кинзя-абыз. Кинзя Арсланов — батыр и предводитель. Фильм. 2007г.]&lt;/ref&gt;

== Видеофильм ==
Кинйә абыҙ музейы[&lt;ref&gt;https://yandex.ru/video/preview/?filmId=11566344603734286986&amp;from=tabbar&amp;reqid=1648967234906115-944785750427524732-vla1-3402-vla-l7-balancer-8080-BAL-8743&amp;suggest_reqid=213327812164800286672366980114776&amp;text=Кинья-Абыз+ Музей нашего прадеда Кинйи Арыслана в родовом ауле Кинья Абыз.18 ноября 2010 года.]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6477-kinj-aby-k-j-rg-e-r-nynda-y-auyl|Кинйәабыҙ}}
* [http://ufagen.ru/places/kuyurgazinskiy/kinzeabyzovo.html Ауыл тураһында «Уфаген» сайтында]

== Ауыл ваҡытлы матбуғатта ==
* Исмәғилев А. Батыр рухы ҡайтты ауылына. Көйөргәҙе районының Кинйәбыҙ ауылында. Кинйә Арыҫлановтың тыуыуына 285 йыл тулыуға арналған байрам үтте / Азамат Исмәғилев // Йәшлек. — 2008. — 24 июль.

{{Көйөргәҙе районы ауылдары}}

[[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]]
[[Категория:Кинйәабыҙ]]</text>
      <sha1>qrxhl9un5os6r4xylg8m2jr91acequi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәрмәкәй районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8585</id>
    <revision>
      <id>1309410</id>
      <parentid>1183635</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14407" sha1="kistsarc136q78lt9prvcjybcsp9fgt" xml:space="preserve">{{Яңыртыу}}
{{Ук}}
'''Йәрмәкәй районы''' ({{lang-ru|Ермекеевский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның муниципаль районы.

Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда урынлашҡан. [[Татарстан]] һәм [[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш. 1935 йылда ойошторолған. Майҙаны 1438 км². Район үҙәге — [[Йәрмәкәй]] ауылы (4,4 мең кеше), Өфөнән 235 км алыҫлыҡта.

Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 22,4; 1989 — 18,2; 1996 — 18,2; 2010 —16,5.
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 12,4 кеше. Районда 54 ауылы бар. Район территорияһында урынлашҡан [[Приют (Башҡортостан)|Приют]] ҡасабаһы (20,8 мең кеше) административ яҡтан [[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]] ҡалаһына ҡарай.
Күпселекте [[татарҙар]], [[сыуаштар]], [[башҡорттар]] тәшкил итә.

== Билдәле шәхестәре ==
* {{МиҙалБ}} [[Мәзитов Ғәли Әхмәт улы]] (14.09.1912—30.01.1993), совет-фин (1939—1940) һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Яңы Шах]] ауылынан.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Гарин Фёдор Данилович]] (10.02.1908—1987), Транссебер тимер юл магистраленең 233-сө төҙөлөш-монтаж поезы эшсеһе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1960). [[Һыуыҡҡул (Йәрмәкәй районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
* {{МиҙалБ|СХГ}} [[Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы]] (12.05.21934—23.11.1993), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1946—1990 йылдарҙа Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы, звено етәксеһе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Сөйәрмәт]] ауылынан.
---------------
* [[Артикуленко Любовь Алексеевна]] (19.04.1934—6.10.2004), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1948—1972 йылдарҙа «Спартак» совхозының сусҡа ҡараусыһы, артабан 1989 йылға тиклем — бригадиры. [[Ленин ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан, [[Спартак (Йәрмәкәй районы)|Спартак]] ауылында йәшәгән һәм эшләгән&lt;ref&gt;[http://ermekeevsky-raion.ru/artikulenko-lyubov-alekseevna/ Сайт-энциклопедия Ермекеевского района. Артикуленко, Любовь Алексеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416163025/http://ermekeevsky-raion.ru/artikulenko-lyubov-alekseevna/ |date=2019-04-16 }}{{ref-ru}}{{V|16|04|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Байжев Николай Георгиевич]] (1.11.1938—2012), рәссам. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). [[Яңы Сүлле]] ауылынан.
* [[Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы]] (8.04.1963), [[Рәсәй]] [[Еңел атлетика|еңел атлеты]]-йүгереүсе, донъя һәм [[Европа]] чемпионы. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1992), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000). [[Рәтамаҡ]] ауылынан.
* [[Буранғолова Ғәрифә Фәттәхетдин ҡыҙы]] (7.12.1918—14.11.2002), ғалим-табип, нейрохирург. Медицина фәндәре докторы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте подполковнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/713699-den-teatra-v-ermekeevo-otmetili-premeroy-dramy-oda-lyubvi/ День театра в Ермекеево отметили премьерой драмы «Ода любви». ИА «Башинформ», 27 марта 2015 года]{{ref-ru}}{{V|5|12|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]] (19.10.1948—23.05.2010), ғалим—тау инженеры. Техник фәндәре докторы (2003). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003). Рәтамаҡ ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/5466-arifullin-florit-s-it-uly. Башҡорт энциклопедияһы — Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|16|10|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы]] (23.11.1928—19.03.2011), ғалим-музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968). [[Исламбаҡты]] ауылынан.
* [[Ғәниев Наил Сәйетгәрәй улы]], ғалим-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973–2000 йылдарҙа Ҡазан технология институтының (1992 йылдан —университетының) кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1972), профессор (1974). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). [[Исламбаҡты]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3666-niev-nail-s-jetg-r-j-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғәниев Наил Сәйетгәрәй улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421193215/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3666-niev-nail-s-jetg-r-j-uly |date=2016-04-21 }}{{V|7|03|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Степанов Никита Андреевич]] (13.10.1913—22.09.1953), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир. [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия кавалерия (Башҡорт атлы) дивизияһының]] взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). [[Васильевка (Йәрмәкәй районы)|Васильевка]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11322-stepanov-nikita-andreevich. Башҡорт энциклопедияһы — Степанов Никита Андреевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|10|10|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Хәйретдинов Әлфәт Фәзлетдин улы]] (16.09.1938), урмансы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡортостан]]дың (1990) атҡаҙанған урмансыһы, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). [[Уҫман-Ташлы]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/884-khajretdinov-alfat-fazlutdinovich.html Башкирская энциклопедия — Хайретдинов Альфат Фазлутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224062112/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/884-khajretdinov-alfat-fazlutdinovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|10|09|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы]] (12.05.1929), ғалим-агроном. 1961—2007 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1982 йылдарҙа кафедра мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1963), профессор (1993). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1980). Райондың почётлы гражданы. [[Яңы Йәрмәкәй]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15516-kh-mi-ullin-m-llim-m-s-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәмиҙуллин Мөғәллим Мәсәғүт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191213105344/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15516-kh-mi-ullin-m-llim-m-s-t-uly |date=2019-12-13 }}{{V|11|05|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Әһлиуллин Марсель Мөтиғулла улы]] (7.08.1933—2002), хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы генерал-майор, [[Ленинград]] тыл һәм транспорт хәрби академияһының элекке уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр кандидаты (1974), доцент (1978). [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://www.ermekeevo-rb.ru/famous/detail.php?ID=10549 Администрация муниципального района Ермекеевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113151804/http://ermekeevo-rb.ru/famous/detail.php?ID=10549 |date=2016-11-13 }}{{ref-ru}}{{V|31|07|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{Wikidata/Population}}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географияһы ==
Климаты континенталь, уртаса дымлы. Район территорияһынан [[Ыҡ]], [[Рә]], [[Тарҡаҙы]], [[Ҡыйҙаш]] йылғалары аға.

Ерҙә һелтеһеҙләнгән һәм карбонатлы ҡара тупраҡ, һоро һәм ҡара һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Район Урал алды [[дала зонаһы]]на инә һәм [[дала]]ға тартым. [[Йүкә]], [[саған]], [[имән]], [[ҡайын]], [[уҫаҡ]] урмандары райондың 12,3 % майҙаны ҡаплай.

Ер аҫты байлыҡтарынан [[нефть]], [[эзбизташ]], ҡом ятҡылыҡтары бар.

== Иҡтисад ==
Район иҡтисады [[ауыл хужалығы]] йүнәлешендә үҫешкән. Төп тармағы: [[иген культуралары]], шәкәр сөгөлдөрө, [[көнбағыш]] игеү, һөт-ит малсылығы һәм һарыҡсылыҡ. Районда «Приют» һәм «Плодосовхоз» ярҙамсы [[ауыл хужалығы]] предприятиелар бар, икмәк комбинаты, кирбес заводы, урман хужалығы урынлашҡан.

== Транспорт ==
Район территорияһының көньяҡ өлөшөнән Һамар— Өфө—Силәбе тимер юлы үтә, автомобиль юлдары районды Октябрьский, Бәләбәй, Туймазы, Өфө ҡалалары менән бәйләй.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 31 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 8 урта, ПУ, балалар музыка мәктәбе, 26 китапхана, 38 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы эшләй.
Урыҫ һәм татар телдәрендә «К новым победам» гәз. нәшер ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/6118-j-rm-k-j-rajony}} {{V|19|11|2018}}
* [http://ermekeevo.ru Ермекеево, Ермекеевский район Республики Башкортостан]
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2728 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130164157/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2728 |date=2011-01-30 }}

{{Йәрмәкәй районы ауылдары}} 
{{Йәрмәкәй районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Йәрмәкәй районы]]</text>
      <sha1>kistsarc136q78lt9prvcjybcsp9fgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәлембәт (Әбйәлил районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9839</id>
    <revision>
      <id>1309401</id>
      <parentid>1284176</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9332" sha1="s95faaq7wsxr2c5rf8k2lbwnh02e2z5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәлембәт''' ({{lang-ru|Елимбетово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 371 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453622, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80201837005.
 

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Елимбетово (Абзелиловский район) }}
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 99 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник09&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||371||169||202||45,6||54,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]]): 27 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 36 км

== Урамдары ==
* Еңеүҙең 60 йыллығы урамы ({{lang-ru|60-летия Победы (улица)}})
* Коммунистик урам ({{lang-ru|Коммунистическая (улица)}})
* Комсомол урамы ({{lang-ru|Комсомольская (улица)}})
* Сафа Истамғәлин урамы ({{lang-ru|Сафы Истамгалина (улица)}})
* Юламан урамы ({{lang-ru|Юламана (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/053/000072.html Улицы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Елембәт XIX быуат башында барлыҡҡа килә. [[1834 йыл]]да унда 106 кеше йәшәгән 10 ихата ғына була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 160 кеше йәшәй һәм 27 ихата була. [[1920 йыл]]да 76 йортта 372 кеше йәшәгән.

Тәүге төпләнеүсенең улдары — Байморат, Байкөсөк, йөҙ башы Ҡыуандык, Ҡунаҡкилде Елембәтовтар билдәле. Улар атаһы ауылында йәшәгәндәр.

Халҡы — ярым күскенселәр. 40-сы йылдар башында 14 йорттан 12 ылау июнь — август айҙарында Ҡобрайылға, Казбин, [[Оло Ҡыҙыл]] йылғалары буйлап күсеп йөрөгәндәр. 113 кешенең 150 аты, 100 һыйыры, 80 һарығы һәм 50 кәзәһы булған. Халыҡтың барыһы ла ауыл хужалығы менән шөғөлләнмәгән. 38 дисәтинә һөрөнтө ер үҙләштерелгән. Яҙғы иген сәсеү 550 ботҡа тиң булған. Баҡһаң, 5 кеше генә шул ҡәҙәр иген сәскән икән. Улар — Бикҡол Күҫәков (110 бот), Ишмөхәмәт Биктимеров (115), уның атаһы Биктимер Ғәббәсов (110), тәүге төпләнеүсе Байморат Йәлембәтов улы Ғәли Биктимеров (110)&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=38}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Истамғәлин Сафа Ғәлиулла улы]] (13.08.1924—29.06.1992), ауыл хужалығы алдынғыһы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1985 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «Урал» совхозы механизаторы. СССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1973)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4846-istam-lin-safa-liulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Истамғәлин Сафа Ғәлиулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811183625/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4846-istam-lin-safa-liulla-uly |date=2019-08-11 }}{{V|11|08|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Видеофильмдар ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Әбйәлил%20районы%20Йәлембәт%20ауылы&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1648264315289258-12595995516932740286-vla1-3092-vla-l7-balancer-8080-BAL-9344&amp;from_type=vast&amp;filmId=8663803426122527323 Иҙрисовтар ғаиләһе. Әбйәлил районы, Йәлембәт ауылы. Фильм. Етегән-2020.]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Әбйәлил%20районы%20Йәлембәт%20ауылы&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1648264315289258-12595995516932740286-vla1-3092-vla-l7-balancer-8080-BAL-9344&amp;from_type=vast&amp;filmId=2179581274837098386 Иҙрисовтар ғаиләһе. Әбйәлил районы, Йәлембәт ауылы. Фильм 2. Етегән-2020.]
* [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=16874825695991286850&amp;from=tabbar&amp;reqid=1648265952167221-9236638131370000090-vla1-3092-vla-l7-balancer-8080-BAL-8354&amp;suggest_reqid=213327812164800286659529763368367&amp;text=Әбйәлил+районы+елимбетово Абзелиловский р-н. д. Елембетово]

== Матбуғатта ==
* [https://yanshishma.com/news/novosti/2020-10-13/y-lemb-tt-ya-y-feldsher-akusherly-punkty-1318492 Йәлембәттә — яңы фельдшер-акушерлыҡ пункты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230331094248/https://yanshishma.com/news/novosti/2020-10-13/y-lemb-tt-ya-y-feldsher-akusherly-punkty-1318492 |date=2023-03-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20250223160755/https://bashgazet.ru/articles/s-l-m-t-bulayy/2020-10-14/y-lemb-tt-ya-y-fap-692009 Йәлембәттә — яңы ФАП!]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6142-j-lemb-t-bj-lil-r-nynda-y-auyl}}{{V|11|08|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/abzelilovskiy/elimbetovo.html Елимбетово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|11|08|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/elimbetovo/ Деревня Елимбетово Абзелиловского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|11|08|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әбйәлил районы ауылдары}}

[[Категория:Әбйәлил районы ауылдары]]</text>
      <sha1>s95faaq7wsxr2c5rf8k2lbwnh02e2z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Писаревка (Әлшәй районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9938</id>
    <revision>
      <id>1309414</id>
      <parentid>554946</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5377" sha1="jj3rjijgc65hhqpzf9u3q90x93nhtdo" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Писаревка
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Писаревка
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 46 | lat_sec = 10
  |lon_deg = 55 | lon_min = 12 | lon_sec = 16
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Әлшәй районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 0
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452116
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34754 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80202837004
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Писаревка''' ({{lang-ru|Писаревка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452116, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202837004.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||-||-||-||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 41 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тавричанка (Әлшәй районы)|Тавричанка]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]]): 61 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Әлшәй районы ауылдары}}

[[Категория:Әлшәй районы ауылдары]]</text>
      <sha1>jj3rjijgc65hhqpzf9u3q90x93nhtdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көмәрле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10012</id>
    <revision>
      <id>1309564</id>
      <parentid>1284223</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8060" sha1="j8q2evlyeanmmxskgq6gxkmk5qf64oa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Көмәрле''' ({{lang-ru|Кумурлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 335 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203834004.
 

== Халыҡ һаны ==
{| class='standard' style='text-align: center;'
| colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''&lt;ref name='белешмә китабы' /&gt;
|--- class='bright'
| colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше
|--- class='shadow'
| 2002 || 2009 || кеше || %
|---
| 319 || 335 || +16 || +5,02
|}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 27 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Благовещенка (Башҡортостан)|Благовещенка]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 38 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* {{lang-ba|Александр Матросов (урамы)}} — {{lang-ru|Александра Матросова (улица)}}
* {{lang-ba|Ветерандар (урамы)}} — {{lang-ru|Ветеранов (улица)}}
* {{lang-ba|Инйәр (тыҡрығы)}} — {{lang-ru|Инзерский (переулок)}}
* {{lang-ba|Кирсанов (урамы)}} — {{lang-ru|Кирсанова(улица)}}
* {{lang-ba|Тыныслыҡ (урамы)}} — {{lang-ru|Мира (улица)}}
* {{lang-ba|Муса Гәрәев (урамы)}} — {{lang-ru|Мусы Гареева (улица)}}
* {{lang-ba|Яр буйы (урамы)}} — {{lang-ru|Набережная (улица)}}
* {{lang-ba|Салацуат Юлаев (урамы)}} — {{lang-ru|Салавата Юлаева (улица)}}
* {{lang-ba|Табын (урамы)}} — {{lang-ru|Табынская (улица)}}
* {{lang-ba|Үҙәк (урам)}} — {{lang-ru|Центральная (улица)}}
* {{lang-ba|Шайморатов (урамы)}} — {{lang-ru|Шаймуратова (улица)}}
* {{lang-ba|Мәктәп (урамы)}} — {{lang-ru|Школьная (улица)}}
* {{lang-ba|Көньяҡ (тыҡрыҡ)}} — {{lang-ru|Южный (переулок)}}&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/003/000044.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 30 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Инйәр йылғаһы Эҫемгә ҡойған ерҙә урынлашҡан Күрпәс-Табын улусының Көмәрле һәм Ҡыҙыляр ауылдары Күлсәйет тип аталған. Күлсәйет, күрәһең, был ауылдарҙың иртәрәк атамаһы. Әгәр Көмәрле ауылы, Күлсәйет ауылы кеүек үк, XIX 60-сы йылдарында барлыҡҡа килһә, Ҡыҙылъяр (Күлсәйет) быуат аҙағында хасил була.

1816 йылда Күлсәйеттә (Көмәрлелә) 118 кеше һәм 23 йорт була. VIII рәүизгә халыҡ һаны кәмегән (60). 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 165 кеше һәм 32 ихата була.

Тәүге төпләнеүсе билдәле түгел. Әммә улдарының исемдәре, йәше VII ревизияла яҙыла. Дәүләкән Күлсәйетов 1756—1813 йылдарҙа йәшәй. Уртансы улы Ялсы 1758 йылда тыуған. Кесе Әүҙәким 1762—1815 йылдарҙа йәшәй.

60 кешенең (12 йорт) 60 аты, 50 һыйыры, 40 һарығы, 20 кәзәһе булған. 1843 йылда ауыл халҡы 64 бот ужым һәм 352 бот яҙғы иген сәскән. Хужалыҡтарында 700 умарта булған&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/118 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 118.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429033455/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/118 |date=2022-04-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* [[Инйәр (гәзит)|Инйәр]]. 11 ноябрь 2021, «Ниндәй көй, әйт!»&lt;ref&gt;[https://inzerarh.ru/articles/t-rl-n-n/2021-11-11/nind-y-k-y-yt-2579415] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429112314/https://inzerarh.ru/articles/t-rl-n-n/2021-11-11/nind-y-k-y-yt-2579415 |date=2022-04-29 }}&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]. 30 декабрь 2017, Ысын уҡытыусы ине…&lt;ref&gt;[https://bashkizi.ru/articles/kh-ter-ya-ty-y/2017-12-30/ysyn-u-ytyusy-ine-86040] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220117043822/https://bashkizi.ru/articles/kh-ter-ya-ty-y/2017-12-30/ysyn-u-ytyusy-ine-86040 |date=2022-01-17 }}&lt;/ref&gt;
* [[Киске Өфө (гәзит)|Киске Өфө]]. Йүгереү йәшәртә лә. 13 февраль 2017 йыл&lt;ref&gt;[http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3270]&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* «Орнамент» Архангел районы Көмәрле ауылы йөҙлөктәре. 2011 йыл&lt;ref&gt;https://ok.ru/video/7021856010&lt;/ref&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Йосопова Нәсиә Хәмиҙулла ҡыҙы]] (5.01.1949), педагог, журналист, йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа Архангел районы [[Абҙан (Архангел районы)|Абҙан]] урта мәктәбе директоры, 2003—2009 йылдарҙа «Инйәр» район гәзите мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. Райондың почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://arhangel.bashkortostan.ru/district/honorary/421/ Муниципальный район Архангельский район РБ. Официальный сайт. Почётные граждане. Юсупова Нисия Хамидулловна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028145253/https://arhangel.bashkortostan.ru/district/honorary/421/ |date=2020-10-28 }}{{ref-ru}}{{V|1|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6985-k-m-rle-arkhangel-r-nynda-y-auyl}} {{V|1|01|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Архангел районы ауылдары}}

[[Категория:Архангел районы ауылдары]]</text>
      <sha1>j8q2evlyeanmmxskgq6gxkmk5qf64oa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишмырҙа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10289</id>
    <revision>
      <id>1309354</id>
      <parentid>1284162</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14666" sha1="ou6h0gomooa69kwdcnfno8c5e9xxuhc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишмырҙа''' ({{lang-ru|Ишмурзино}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ына халыҡ һаны 912 кеше булған&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453655, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206822001.

Икенсе атамаһы — '''Йүкәләр'''.

== Исеменең килеп сығышы ==
Ауыл йорт старшинаһы ''Ишмырҙа Бүлтерәков'' исемен йөрөтә&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
[[Таналыҡ]] йылғаһының ҡушылдығы Көҙән йылғаһы янында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 63 км

== Тарихы ==
Ауыл Советы үҙәге.
1795 йылда рәсми документтарҙа күрһәтелгән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Әптекәй ауылынан күсеп килеүселәр 1852 йылда Ишмырҙа ауылына нигеҙ һалған. Беренсе булып төпләнгән Ишмырҙа Бүлтерәковҡа 1859 йылда 81 йәш тула. Уның атаһы Бүлтерәк Сафаров 1741 йылғы, 1816 йылда үткәрелгән перепистә күрһәтелгән. Ишмырҙа йорт старшинаһының ярҙамсыһы вазифаһын үтәй, артабан йорт башлығы итеп һайлана. Уның улдары — Әбделмәлик, Әбделлатиф, Юлдашбай (уның улы — Абдулла). Ишмырҙа ауылына шулай уҡ Ишмырҙаның олаталары Туҡай Сафаров (1755 йылғы), Әбил Сафаров (1748 йылғы) һәм Байым Сафаров (1760 йылғы) күсеп киләләр&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;[{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =98 }}]&lt;/ref&gt;. Туҡай Сафаровтың улдары — Үҙәнбай, Мырҙабай, Ишморат; Әбил Сафаровтың улдары — Буранғол, Субханғол; Байым Сафаровтың улдары — Арыҫланбай, Туғыҙбай, Аралбай, Мөхәмәтша&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
1859 йылда 48 йортта 126 ир-егет һәм 139 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

'''Совет осоро'''

1920 йылда 84 йортта барыһы 432 кеше йәшәгән&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

'''Бөгөнгөһө'''

«Р.Ғ.Рәсүлев» КФХ-һы (етәксеһе радик Расулев) райондың ауыл хужалығы предприятиелары араһында лайыҡлы урынды биләй, 2021 йыл йомғаҡтары буйынса малсылыҡ өлкәһендә фермер хужалығы бик яҡшы һөҙөмтәләргә ирешеп, районда 3-сө урынды яуланы&lt;ref&gt;[https://apkrb.info/press-service/news-districts/alga-anyk-maksattar-kuyyp Сайт Министерства сельского хозяйства РБ. 17 марта 2022. Алға аныҡ маҡсаттар ҡуйып]&lt;/ref&gt;.
Ағинәйҙәр ҡоро (етәксеһе Г. И. Тотманова) боронғо йолаларҙы тергеҙеү буйынса йәнле эш алып бара, мәҫәлән, буҙа ҡойоу&lt;ref&gt;[https://hakmar.ru/articles/auyl-tormosho/2020-02-13/bu-a-y-la-bu-a-y-151573  «Һаҡмар». 3 ФЕВРАЛЬ 2020. Буҙаһы ла, буҙаһы!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404180819/https://hakmar.ru/articles/auyl-tormosho/2020-02-13/bu-a-y-la-bu-a-y-151573 |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;, баш итенә саҡырыу&lt;ref&gt;{{БГ}}[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-12/e-bash-iten-sa-yryu-yola-y-a-lan-anmy-2724784  «Башҡортостан». 12 МАРТ 2022. Һеҙҙә «Баш итенә саҡырыу» йолаһы һаҡланғанмы?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128174831/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-12/e-bash-iten-sa-yryu-yola-y-a-lan-anmy-2724784 |date=2023-01-28 }}&lt;/ref&gt;, «Ҡот ҡойоу», «Тел-теш ҡырҡыу», «Ноҡот һалыу»&lt;ref&gt;[[Файл:KiskeUfa JPG.jpg|60px]][http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=4852 Гөлгөнә ТОТМАНОВА. 26 февраль 2021. АЛҒЫШТАР ӘЙТЕП…]&lt;/ref&gt; йолалары һәм башҡа бик күп файҙалы саралар.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||911||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||806||402||404||49,9||50,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
; Милли составы
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы (100%) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

== Ишмырҙа ауылының ер-һыу атамалары ==
'''Йылға исемдәре''':
Таналыҡ, Аҫыл, Ыуара, Ҡарағайлы күл, Теләғол һаҙы (ҡоҙоҡ), Ҡыһыҡ таш

'''Ҡоҙок исемдәре''':
Оло ҡойо, Арсланбай, Мәхийән, Суртангүл, Фәтхулла, Йәҙгәр, Сөләймән

'''Тау исемдәре''': Шәйнәк (I, И, III), Баҡыр тау, Оло тау, Таш тау,Теләк әйткән,Төлкөлө,Ҡарағас, Байсура, Балтатау

'''Шахта (рудник) исемдәре''': Семен, Йолалы, Түбә ҡайын, Баҡыр тау, Бәләкәй Шәйнәк, Байҡара, Таулы Байҡара, Балтатау, Сәнкем

'''Һаҙ исемдәре''': Оло ҡойо һаҙы, Сурманай, Әбей һаҙ, Түбәнге һаҙ Мәмбәт осҡан&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6399274abf995a2458c41bddf67aa2ff.pdf Ғибадуллина Айсылыу Ғөбәйт ҡыҙы. Фәнни етәксеһе: Мостаева В. А. БАЙМАҠ РАЙОНЫ ИШМЫРҘА АУЫЛЫНЫҢ ЕР-ҺЫУ АТАМАЛАРЫ: ’’’ТЫУҒАН ЯҒЫҢДЫ БЕЛӘҺЕҢМЕ? темаһына дәрес*] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417000741/http://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6399274abf995a2458c41bddf67aa2ff.pdf |date=2021-04-17 }}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Аҡмулла урамы ({{lang-ru|Акмулла (улица)}})
* Арыҫланбай урамы ({{lang-ru| Арсланбая улица}})
* Баҡыр тау урамы ({{lang-ru| Бакыр тау улица}})
* З. Вәлиди урамы ({{lang-ru| З. Валиди улица}})
* Крәҫтиән урамы ({{lang-ru| Крестьянская улица}})
* Урман урамы ({{lang-ru| Лесная улица}})
* М. Мортазин урамы ({{lang-ru| М. Муртазина улица}})
* Мәсет урамы ({{lang-ru| Мечети улица}})
* Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru| Салавата Юлаева улица}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru| Мира улица}})
* С. Игишев урамы ({{lang-ru| С. Игишева улица}})
&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/006/000029.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Игишев Сөләймән Мөхәмәтйән улы]] (25.10.1893—1970), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1931—1960 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхозы рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://saigafar.ucoz.ru/index/ishmyr_a_j_k_l_r_auyly/0-24 «Сәйғәфәр ауылы сәхифәһе» сайты]{{V|19|10|2018}}&lt;/ref&gt;.
* Ирназарова Р. В. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ишмырҙа урта мәктәбе директоры;
* Йәнбәков Ғ. С. — Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Башзолото системаһында етәкселек вазифаларында була;
* [[Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы|Әсғәт Йәнбәков]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Сибай һәм Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театрҙары артисы&lt;ref&gt;Сельские советы&lt;/ref&gt;.
* [[Әфләтүнов Сәлихйән Ғиниәт улы]] (20.02.1949), театр актёры, режиссёр. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1991) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008)&lt;ref&gt;[http://maps.kulturarb.ru/rb/1957-izvestnye-lyudi-goroda-sibaj КУЛЬТУРНЫЙ МИР БАШКОРТОСТАНА. Афлятунов Салихьян Гиниятович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126012904/http://maps.kulturarb.ru/rb/1957-izvestnye-lyudi-goroda-sibaj |date=2019-01-26 }}{{ref-ru}}{{V|15|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Видеояҙмалар ==
* [https://vk.com/feed?z=video167066553_456239120%2Fa995651b16ad842a41%2Fpl_post_158062231_4237 Марсель Сапаров. Тыуған ауылым, Ишмырҙам]
* {{YouTube|Tu5dFdR-rPI|logo=1}} Сирусин Рафис — Әсәй тәҙрә һылай
* {{YouTube|o87Jy1LLUPU|logo=1}} Международный фестиваль-конкурс башкирской и татарской песни «Идель». Уфа, 16 ноября 2019 года. Алмас Сирусин
* {{YouTube|3vRMolGGzX4|logo=1}} Милли кейемдәр көнө. Ишмырҙа ауылы. 2020

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ишмырҙа мәктәбе]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85293}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =98 }}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1795 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>ou6h0gomooa69kwdcnfno8c5e9xxuhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күгиҙел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10297</id>
    <revision>
      <id>1309550</id>
      <parentid>1283283</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15777" sha1="c9o4kii5eohteap5enqr46tgcg1806h" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Күгиҙел
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Күгиҙел
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 5 | lat_sec = 26
  |lon_deg = 58 | lon_min = 17 | lon_sec = 13
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Баймаҡ районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 538
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453666
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34751 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80206810007
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Күгиҙел''' ({{lang-ru|Кугидель}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 538 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453666, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80206810007.

== Исеменең килеп сығышы ==
Ауылға халыҡ һорауы буйынса яҡын тирәлә аҡҡан ''Күгиҙел'' йылғаһы ([[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар йылғаһы]]ның һул ҡушылдығы, ''күк'' һәм ''иҙел'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР. 79 бит]&lt;/ref&gt;) исеме бирелгән&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
[[Суҡҡарағас]] тау йылғаһы буйында, [[Ирәндек]] һыртының битләүендә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]]): 75 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Билал]]): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Сибай]]): 98 км

== Тарихы ==
Тораҡ пункты [[1929 йыл]]да&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;[Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5]&lt;/ref&gt; «Һәүәнәк ит совхозының» малсылыҡ фермаһы ойошторолоу сәбәпле барлыҡҡа килә. Тәүге осор ул «Һәүәнәк совхозының ферма ҡасабаһы» тип йөрөтөлгән. Һуңыраҡ ''Комсомол ауылы'' тип исемләнә башлаған, сөнки тәүге нигеҙ һалыусылар һәм төпләнеүселәр башлыса 1920—1930-сы йылдарҙағы комсомолдар һәм йәштәр була&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ ''1-се бүлексә'', ''Билал точкаһы'' исемдәре аҫтында билдәле&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1990-сы йылдарҙың аҙаҡтарында, халыҡтың теләген иҫәпкә алып, ауылдың исеме яҡында аҡҡан йылға исеменән ''Күгиҙел'' тип үҙгәртелә.

[[2007 йыл]]дың 10 сентябренә тиклем рәсми исеме '''Һәүәнәк совхозы фермаһы'''&lt;ref&gt;[http://lawrussia.ru/texts/legal_216/doc216a316x255.htm Правительство Российской Федерации. Постановление от 10 сентября 2007 г. N 572]&lt;/ref&gt;.

== Бөгөнгө көнө ==
Ауылда балалар баҡсаһы, ауыл клубы, китапхана, [[мәсет]] бар&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Мәктәп уҡыусылары [[Билал]] ауылы мәктәбендә уҡыйҙар, уларҙы автобус менән йөрөтәләр. Шулай уҡ Билал фельдшер-акушерлыҡ пункты ла Күгиҙел ауылы халҡын хеҙмәтләндерә&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 Йәшлек. 25 ФЕВРАЛЬ 2019 Ҡолас йәйеп ҡаршы ала Билал… ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701042628/https://ye102.ru/articles/obschestvo/2019-02-25/olas-y-yep-arshy-ala-bilal-715656 |date=2022-07-01 }}&lt;/ref&gt;.

Билал ауылы мәҙәниәт йорто халыҡ араһында ҙур эш башҡара. Төрлө акциялар, байрамдар үткәрелә. «Осҡон» халыҡ бейеү ансамбле, «Ынйылар» фольклор ансамбле ойошторолған. Ҡатын-ҡыҙҙар советы эшләп килә.
Күгиҙел ағинәйҙәре (етәксеһе Сания Манапова) өсөн махсус бүлмә бүленгән, улар ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, йолаларҙы тергеҙеү маҡсатында төрлө саралар үткәрә&lt;ref&gt;[https://hakmar.ru/articles/auyl-tormosho/2022-01-19/k-gi-eld-r-s-l-m-t-tormosh-ya-ly-2660770  Һаҡмар. 19 ғинуар 2022. Күгиҙелдәр — сәләмәт тормош яҡлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404105032/https://hakmar.ru/articles/auyl-tormosho/2022-01-19/k-gi-eld-r-s-l-m-t-tormosh-ya-ly-2660770 |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Күгиҙел ауылы 2021 йылда Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы иғлан иткән «Сәләмәт ауыл» конкурсында ҡатнашты, уның сиктәрендә бик күп файҙалы саралар, байрамдар үткәрелде, шулар иҫәбендә ''ҡаҙ өмәһе''&lt;ref&gt;[https://apkrb.info/press-service/news-districts/kaz-omhe-utte Сайт министерства сельского хозяйства РБ. 21 ноябрь 2021. Ҡаҙ өмәһе үтте]&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||92||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||459||||||||
|-
| 1999 йыл 12 ғинуар||571||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||411||218||193||53,0||47,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
Ауылда башлыса [[бөрйән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй. [[Ҡыпсаҡ]], [[тамъян]] ырыуына ҡарағандар ҙа бар. Аралар: тарамыштар, торналар, игәүҙәр, ҡара ҡурғаштар&lt;ref name=&quot;Акмуллинская олимпиада&quot;&gt;[https://distolimp.bspu.ru//template/guest/global/page.php?p=t_15_20 Ғүмәров З. И., 11-се класс. Фәнни етәксеһе: Ғүмәрова З. Ф. БАЙМАҠ РАЙОНЫ КҮГИҘЕЛ АУЫЛЫНЫҢ ТОПОНИМДАРЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007205401/https://distolimp.bspu.ru//template/guest/global/page.php?p=t_15_20 |date=2025-10-07 }}&lt;/ref&gt;

== Топонимдары ==
— Күгиҙел ауылы янында боронғо ҡала-ҡәлғә ‒ Ханҡала (Һаңғала) урынлышҡан;&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/2013-01-15/tyu-an-erem-altyn-bishek-525083 Йәшлек. 15 ҒИНУАР 2013. Айҙар МӘЖИТОВ. Тыуған ерем — алтын бишек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404104541/https://ye102.ru/articles/2013-01-15/tyu-an-erem-altyn-bishek-525083 |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
— Суҡҡарағас йылғаһы;&lt;br&gt;
— Күгиҙел йылғаһы;&lt;br&gt;
— Ҡыҙылъяр йылғаһы;&lt;br&gt;
— Мунсаҡ, Муллатау, Сейәлетау, Һанҡала, Йәрмәк, Һаҡтау, Аҡтүш, Сыбарат, Йәрмәт тауҙары; &lt;br&gt;
— Суҡҡарағас ташы, Ҡоҙғонташ, Тарыуҙыташ (Дарыуташ), Тағанташ ҡаялары;&lt;br&gt;
— Матурҡай шишмәһе;&lt;br&gt;
— Ғәйзән ҡотоғо;&lt;br&gt;
— Бабай һаҙы;&lt;br&gt;
— Вәлимә баҫҡан;&lt;br&gt;
— Ҡыҙыҡай түбәһе;&lt;br&gt;
— Моңдо ҡотоҡ;&lt;br&gt;
— Аҙнабикә ташы; Оһҡон ташы; &lt;br&gt;
— Фельдшер кисеүе, Оло кисеү, Батырхан кисеүе;&lt;br&gt;
— Ҡарағай һаҙ, Иштимер аҙашҡан урмандары;&lt;br&gt;
— Шаҙағай юлы, Мәмелә юлы, Сәкәнтау юлы;&lt;br&gt;
— Аҡҡуян буйы, Стан буйы, Матурҡай буйы, 33 (гектарына ҡарап ҡушылған), Ҡымыҙный, Ханҡала буйы, Вәлимә баҫҡан, Ханҡала аҫты, Мунсаҡ арты, 75 сабынлыҡ-бесәнлектәр;&lt;br&gt;
— Большевиктар соҡоро (зыярат);&lt;br&gt;
— Биреле һаҙ, Япар һаҙ&lt;ref name=&quot;Акмуллинская олимпиада&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
 {{Колонки}}
* Ирәндек урамы ({{lang-ru|Ирандык улица}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная улица}})
* Мунсаҡ урамы ({{lang-ru| Мунсак улица}})
* Суҡҡарағас урамы ({{lang-ru| Суккарагас улица}})
* Үҙәк урамы ({{lang-ru| Центральная улица}})
&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/006/000063.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

=== Ауылдың билдәле шәхестәре ===
* Яныбаев Рәдиф — [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы|БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы]]&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* Рәфис Сирусин — йырсы, «Юлдаш йыры» республика асыҡ конкурсы еңеүсеһе
* Алмас Сирусин — йырсы.

== Видеояҙмалар ==
— [https://vk.com/club91180908?z=video-91180908_171242124%2Fpl_-91180908_-2 Күгиҙел ауылы артистары башҡарыуында &quot;Азамат&quot;бейеүе]

— [https://vk.com/club91180908?z=video134116918_171135371%2Fpl_-91180908_-2 Баймаҡ районы Күгиҙел ауылынан 76 йәшлек Баһауитдинова Рәшиҙә Йәмлиха ҡыҙы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Башкирской АССР]

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1929 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>c9o4kii5eohteap5enqr46tgcg1806h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләүәле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10622</id>
    <revision>
      <id>1309613</id>
      <parentid>1285142</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4391" sha1="7nnlyfr8gc2d24ou2px1hlfbggslhy8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ләүәле''' ({{lang-ru|Левали}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 314 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452595, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210831001.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||379||184||195||48,5%||51,5%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||387||195||192||50,4%||49,6%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||314||162||152||51,6%||48,4%
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Яңы Балаҡатай]]): 29 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 65 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Горбунов Фёдор Михайлович]] (16.03.1928—6.03.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1960—1986 йылдарҙа К. Е. Ворошилов исемендәге колхозы рәйесе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1957), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://bbb.kcobrb.ru/ba/articles/84261/ Башҡортостан энциклопедияһы — Горбунов Фёдор Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315154718/http://bbb.kcobrb.ru/ba/articles/84261/ |date=2023-03-15 }}{{V|15|03|2023}}&lt;/ref&gt;.
* [[Поспелов Пётр Иванович]] (10.08.1924—11.12.2006), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерия полкы разведчигы, рядовой. [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан орденының тулы кавалеры]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7850-l-le-bala-ataj-r-nynda-y-auyl}}{{V|8|08|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]</text>
      <sha1>7nnlyfr8gc2d24ou2px1hlfbggslhy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Илек (Благовещен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11056</id>
    <revision>
      <id>1309360</id>
      <parentid>1305026</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4434" sha1="m6oue6o448vbilkh24i515fvwmpff21" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иҫке Илек''' ({{lang-ru|Староиликово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 356 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453456, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215822001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||356||172||184||48,3||51,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 44 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 60 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шәйнуров Фәрит Вәлинур улы]] (1.05.1934—12.09.1987), спортсы һәм тренер. Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1968). СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың бер нисә тапҡыр чемпионы, ил һәм лонъя чемпионаттарының күп тапҡыр призёры. 1959—1969 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17129-sh-jnurov-f-rit-v-linur-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәйнуров Фәрит Вәлинур улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817151013/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17129-sh-jnurov-f-rit-v-linur-uly |date=2019-08-17 }}{{V|27|04|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4034-i-ke-ilek-blagoveshchen-r-nynda-y-auyl}}{{V|27|04|2019}}
* [https://www.komandirovka.ru/cities/staroilikovo_bash._r./ Село Староиликово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}} {{V|27|04|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Благовещен районы ауылдары}}

[[Категория:Благовещен районы ауылдары]]</text>
      <sha1>m6oue6o448vbilkh24i515fvwmpff21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килдеғол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11272</id>
    <revision>
      <id>1309478</id>
      <parentid>1284195</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39002" sha1="hkgf8lmoz03274mnwlghhwf6l6x86zb" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Килдеғол
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Килдеғол
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53.2796398| lat_min = | lat_sec = 
  |lon_deg = 57.8611336| lon_min = | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = Ҡыпсаҡ ауыл советы
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = хакимиәт башлығы
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = Һарағы
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = башҡорт теле
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 428
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = мосолмандар
  |этнохороним          = башҡорттар
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453583
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80219820002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Килдеғол''' ({{lang-ru|Кильдигулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]  Ҡыпсаҡ ауыл советына ҡараған ауыл. Рәсми булмаған икенсе исеме '''Һарағы'''.  [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 428 кеше &lt;ref name=&quot;ВПН2010.НП.&quot;&gt;Численность населения по населенным пунктам Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года: статистический бюллетень – Уфа: Башкортостанстат,  2012 – 153с., табл.&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453583, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219820002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||428||203||225||47,4%||52,6%
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 56 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылы: 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 132 км
Ауыл аша [[Һарағы]] йылғаһы аға.

== Хәҙерге торошо ==

== Ауыл тарихы ==
Әлегә билдәле тәубабабыҙ – Ибраһимғужа. Ул башҡорт яуында батырҙарса һуғышып һәләк булғас, ауырлы ҡатынынан йәнә ир бала донъяға килә. Әсә ырыуҙаштары тәҡдиме буйынса балаға атаһының исемен ҡуша. Шулай итеп, Ибраһимғужаның улы Ибраһим, Ибраһимдың улдары Иглек (1758 - 1812) һәм Иғасура. Иглектең 6 улы: Нәҙерғол, Килдеғол, Миндеғол, Байрамғол, Исҡужа, Һағынбай нигеҙ ҡорған беҙҙең ауылға. Нәҙерғол менән Байрамғол ауыл урынын яратмай, аталары янына Әмделмәмбәткә ҡайтып китәләр.Ҡалған дүртәүһе беҙҙең яҡтарҙа нығына.  

Килдеғол Ибраһимов(1780) тап беҙ йәшәгән урынды һайлай. Ошонан алып ауылымды Килдеғол тип йөрөтә башлайҙар. Ауылым Ҡарағасты бейек, Ташморон, Түгәрмә тауҙары араһында урынлашҡан. Уны ҡап урталай бүлеп Һарағы йылғаһы аға. 3 урам (Мөхтәр Сәғитов, Фәүзиә Усманова һәм Йәштәр урамы) һуҙылған.  

Ә. Тимерйәр үҙенең «Ҡарағай - ҡыпсаҡтар» китабында яҙыуынса, 1859 йылда Килдеғол ауылында 23 йортта 153 кеше, ә 1920 йылда 92 йортта 400 кеше йәшәй. 

Хужалыҡтар һаны –105, уларҙа 551 кеше йәшәй. Пенсионерҙар – 44 кеше, эшҡыуарҙар – 5 кеше , 5 – пилорама, ҡорт тотоусылар – 1 ғаилә, фельдшерлыҡ пункты, мәҙәниәт һарайы, мәктәп, балалар баҡсаһы бар, һунғы йылдарҙа өй һалыусылар – 8 ғаилә, әле беҙ 9 - сыһы булып өй һалып йөрөйбөҙ, бура ултыртыусылар – 7 ғаилә.  

Беҙҙең ауыл, күрше [[Яуымбай]], [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Ҡыпсаҡ]], [[Бәләкәй Ҡыпсаҡ|Бәләкәй Ҡыпсаҡ (Кардон)]], [[Ҡолғана]] ауылдары менән бергә “Урал” колхозын ойошторалар.  

Килдеғолда тәүге мәктәп 1928 йылдың көҙөндә, әлеге мәктәп 1989 йылда асыла. Быйыл Килдеғол урта мәктәбенә 80 йыл. Килдеғол мәктәбендә 95 бала булып, үткән уҡыу йылында тағы ла тулы булмаған урта мәктәпкә әйләнде. 10-11-се синыфҡа барасаҡ 20 бала ҡайһыһы 132-се һөнәрселек училищеһына, Әбделмәмбәт, Иҫке Монасипта һ.б. урындарға белем алыу өсөн таралды.  

Мәктәп асылыуға 80 йыл, 61 йыл башланғыс мәктәп, тулы булмаған урта мәктәп булып 16-сы йыл, урта мәктәпкә әйләнеүенә 16 йыл. Тарих өсөн күп һан түгел, ә кеше ғүмере өсөн күп. Бөгөнгө көндә Үтәбаев Инсур Рәмил улы уҡытыусылар коллективын етәкләй. Йәштәр ситкә китмәй, ауылда 5 пилорама, 5 магазин, фельдшерлыҡ пункты, ауыл мәҙәниәт йорто бар, «Урал» АХК-һы, ситтәрәк В. С. Яхиндың пилорамаһы ла эшләп тора. Эшләйем тигән кешегә эш етерлек. 

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Килдегол.jpg|Килдеғол ауылы
Рәсем:Килдегол_2.jpg|Килдеғол ауылы ҡая башынан
Рәсем:Килдегол_3.jpg|Ауылдың аръяҡтан күренеше
&lt;/gallery&gt;
== Урамдар ==
Урам исеме &lt;ref&gt; [http://www.gosspravka.ru/02/018/000017.html &quot;Налог Белешмәһе&quot; системаһында Килдеғол ауылы]&lt;/ref&gt;: 
* {{lang-ba|}} Йәштәр (урамы) — {{lang-ru|}} Молодежная ( улица )
* {{lang-ba|}} Мөхтәр Ғәбитов (урамы) — {{lang-ru|}} Мухтара Габитова ( улица ) 
* {{lang-ba|}} Фәүзиә Усманова (урамы) — {{lang-ru|}} Фавзии Усмановой ( улица )

== Килдеғол ауылы тирәһендәге ер — һыу атамалары ==

;Ҡырҡсүмәлә
Көн иткән төйәгебеҙҙең әйләнәһендә генә лә йөҙҙән ашыу ер-һыу атамалары бар. Ғәлимә инәй Шәрәфуллина миңә уларҙы бик тәфсирләп яҙҙырҙы.
Ата-олатайҙарыбыҙ һәр төбәккә лә, уларҙың үҙенсәлектәренә, тарихи ваҡиғаларға бәйләп килешле генә исем-атама ҡушҡан. Һеҙҙең менән беҙҙең бурыс — ана шул атамаларҙың килеп сығыу тарихын белә алған тиклем асыҡлау. Әле мин Һарағы йылғаһының түбәндәге ағымында, Кисеүауыҙ, Күмерауыҙ туғайлыҡтарынан бирерәк, түңәрәкләнеп, йәйелеп ятҡан туғай-сабынлыҡтарҙың атамаһының килеп сығыу сәбәптәрен, ололар һөйләүенән сығып, уның бер вариантын һеҙҙең иғтибарға тәҡдим итәм. Борон беҙҙең олатайҙар бик бай йәшәгән. Малдары, бигерәк тә йылҡылары ишле булған.

Шундай бай олаталарыбыҙҙың береһе, ауылға килеп, ҡайҙа барып баш төртөргә белмәй аптыранып, өй беренсә теләнселәп, һоранып йөрөгән бер етем малайын үҙенә ялсылыҡҡа ала. Малайҙың өҫ-башын бер аҙ бөтәйтеп, тамағын туйҙырып алғас, бай уны Һарағы йылғаһы буйындағы сабынлығына алып барып ташлай. «Бына һиңә, улым, салғы, һәнәк. Ҡыуыш ҡороп ал. Ашарыңа урман тулы әттек, һарына, емеш-еләк, йылғала балыҡ. Йәйеңде ошонда үткәрерһең, малыма бесән эшләрһең. Эшеңә ҡарап, ҡышын ашатып, аҫрап сығарырмын үҙеңде». 

Бай шулай ти ҙә, арбаһына ултырып, ауылға ҡайтып китә. Көҙ етә. Ялсы малай, һәнәк — салғыларын күтәреп, ауылға ҡайта. Бай тупһанан уҡ, уны ҡаршылап: «Йә, һөйләп ебәр, күпме бесән эшләнең?» — тип һорай. «Ҡырҡ чүмәлә, бай бабай, ҡырҡ чүмәлә!» — ти ялсы, бик эшлекле ҡиәфәттә. Ҡыш буйына малай, йәй үҙе әҙерләгән бесәнде байҙың аттары менән ташып, уның малдарын ҡарай. Үҙенә тәғәйен малдарға (байҙа ялсылыҡта тағы бер нисә ир-егет була) бесәнде саҡ-саҡ еткерә. 

Ҡыш, яҙ үтеп, бесән осоро еткәс, ялсы малайҙы тағы шул төбәккә ебәрә бай. Был юлы ла малай көҙгөһөн ауылға ҡайтҡас, байҙың һорауына: «Ҡырҡ чүмәлә, ҡырҡ чүмәлә», — тип яуап бирә. Тағы ла өс-дүрт йыл байҙа ялсылыҡта була малай. Һәр йәйҙә лә шул туғайлыҡта эшләй. Эшенең һөҙөмтәһенә килгәндә, һәр ваҡытта ла яуап бер үк: «Ҡырҡ чүмәлә». Бай бер ваҡытта ла малайҙың нисә күбә эшләгәнен барып тикшереп тормай, сөнки уҡыу-яҙыу танымағас, хисап-һан белмәгән тикшереүҙән ни фәтеүә. Өҫтәүенә, ялсы ла наҙан. Күрәһең, ҡырҡ һанын кемдәндер ишетеп ҡалғандыр ҙа, байға ярау өсөн шуны әйткәндер.

Был ваҡиғаны ауылда бер мәрәкә лаҡапҡа әйләндереп, төбәкте «Ҡырҡсүмәлә» тип йөрөтә башлағандар .

;Әүҙекте
Урал армыттары — яланғас түбәле тау теҙмәләре… Күпте күргән, маңлайҙары һырланған, уйсан аҡһаҡалдарға оҡшатам мин аҡ ҡылғанлы, һуйыр ташлы, яланғас түбәле тау теҙмәләрен. Уларға баҡһаң, бүлкәт-бүлкәт тау ҡуйындарынан аттар кешнәгән, ҡыңғырауҙар сыңғыраған, тау моронондағы киртләс-киртләс таштарға баҫып моңло берәү ҡурайҙы берсә һыҙландырған, берсә ҡыуандырған, тау итәгендәге итле ҡаҙан аҫтына яғылған усаҡ тирәһендә ҡыҙ-ҡырҡын сыуалған, арыраҡ сыр-сыу килеп бала-саға уйын ҡорған, бирерәк күп йәшәгән сабыр инәйҙәр, күгүләнгә йәйелгән балаҫ йәймәгә ултырып, ил хәлдәре, үҙ әхүәлдәре хаҡында һөйләшкән һымаҡ тойолоп китә.

Ауылдың төньяҡ-көнсығыш яғындағы яланғас түбәле тау теҙмәләре иғтибарҙы айырыуса үҙенә тарта.

Әүҙекте… Ата-бабаларыбыҙ нилектән был түбәлестәргә шундай исем бирҙе икән? Был, моғайын, һәр кемде лә ҡыҙыҡһындыралыр. Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылының хәҙерге тракторҙар гаражы урынында (үткән быуат урталарында) йәшәгән Иглек ҡарттың өйөр-өйөр йылҡылары була. Һәр яҙ һайын Иглек бабай алты улына урман тарафтарына (ҡыш урталарында) таралған йылҡыларын эҙләп алып ҡайтырға ҡуша. 

Малайҙары һәр яҙҙа ла, һәр эҙләгәндә лә йылҡыларын әлеге Әүҙекте битләүенән килеп табалар. Аттар был яҡтағы яланғас түбәле тауҙарҙа иртә күтәрелгән ҡурпыға киләләр икән. Өҫтәүенә ҡышҡыһын тау түбәһендә ҡар һай була. Йылҡыларын ураған һайын был тирәләрҙән әүҙекләп алып ҡайтҡан малайҙарҙың тәҡәте ҡорой. Бер ҡайтҡанда аталарына: «Атай, шул яҡтарҙа ҡурпыһы иртә күтәрелер, түбәһендә ел-ҡар ятмаҫ бейек-бейек тауҙар бар. Аттар шунда тартыла.
;Ҡышлау 
 
Ҡышлауҙы әллә шул яҡтарҙа үткәреп ҡарайыҡмы?» — тиҙәр.

Иглек ҡарт аҡ һаҡалын һыйпап, кеткелдәп көлә: «Минең йылҡыларымды әүҙекләп торған ул ниндәй мөғжизәле, тылсымлы тау һуң ул. Булмаһа, Килдеғол улым, шул яҡтарҙы һыбай ҡарап әйләнәйек әле», — ти.

Аттар ылыҡҡан тау ҙа оҡшай Иглек олатайыбыҙға.

— Ысынында, бик арыу тауҙар икән был яҡтарҙа. Иркенлектәре ниндәй! Йылҡыларымды тиккә әүҙекләмәгән икән&quot;, — ти бабай.
Һуңынан 1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында йөрөп ҡайтҡас, Килдеғол, ағай-энеһен эйәртеп, малай саҡтарында күңеленә йылы тойғо ҡалдырған әлеге ауылыбыҙға килеп нигеҙ ҡора. Был яҡтарға үҙҙәренең, йылҡыларын әүҙекләп килтергән тауҙы иҫкә төшөрөп «Әүҙекләүсе тау», «Әйҙүктау» тип йөрөтөр булалар. Әүҙекте атамаһы, шул «Әйҙүктау» һүҙенән килеп сыҡҡан да инде.

;Ҡарағасты бейек тауы
Беҙҙең ауылға ингәс тә, уң яҡта Оло ҡарағасты бейек һәм Бәләкәй ҡарағасты бейек тауҙары урынлашҡан. Улар бер-береһенә тоташып торалар. Был тауҙа ҡарағай ағасы күберәк үҫә, шулай ҙа уның иң бейек ерендә ҡарағас ағасы бар. Шуға ла тауға «Ҡарағасты бейек» исемен биргәндәр.

;Түгелмә тауы
Ауылдың һул яғында Түгелмә тауы бар. Ул бик бейек, ауылдың буйынан-буйына һуҙылып китә. Тауҙың бите яланғас, йәшмә ташы күп. Шул таштар аҫҡа тәгәрәй-тәгәрәй түгелеп ята. Шуға күрә лә ул тауҙы «Түгелмә тауы» тип атайҙар. Хәҙерге көндә тауҙы Түгәлмә тип кенә йөрөтәләр. Тауҙа август айҙарында бәшмәк күп була, ә кистәрен йәштәр иң бейек түбәһендә усаҡ яғып, күңел асалар. Ауыл уттарын күҙәтеүе — үҙе бер һоҡланғыс күренеш.

;Мулла туғайы
Ауылды сығып, Ҡолғана яғына киткәндә бер туғай үтеп китәһең. Был бесәнлек ере. Элек ғүмер буйы был бесәнлекте Йыһанур тигән мулла сапҡан. Хәҙер ул бесәнлек Билалов Мазһар олатайҙа. Йыһанур мулла үлгәс, был туғайҙы «Мулла туғайы» тип йөрөтә башлағандар. 

;Оҙонсал йылғаһы
Был йылға ауылдың башында урынлашҡан. Ул оҙон булып, өйөрөлөп-өйөрөлөп, салынып аға. Әҙерәк бара бирә лә, салынып, кире шул ергә килә һәм Үҙәнгә ҡоя.

;Оло һаҙ яланы
Оло һаҙ бесәнлегендә, ҙур, тәрән батҡаҡлы күл бар. Имеш, төнөн был һаҙҙа шайтандар йөрөй.

;Ете баш тамағы
Элек ғаиләләр бесәнде бергә эшләр булғандар. Кәбән ҡойоп, кәртәләп ҡайтҡандар. Ҡыш етеп, ҡар яуғас, ат менән урманға кәбән ташырға барғандар. Кәбән төбөнә еткәс, төбөндә ете һарыҡ башы күреп ҡалалар. Бурҙар ашап йөрөгән. Һуңынан был тамаҡ «Ете баш» булып ҡала.

;Муйыл түбә яланы
Муйыл түбә яланында әрәмә буйында муйыл күп. Шул әрәмәнең түбәһендә генә элек-электән ҙур муйыл ағасы бар. Емеште күп бирә, эре лә.

;Бүре ҡырған тауы
Был тауҙа бүреләр күп йөрөй, һәм һәр ваҡыт малдар күпләп ҡырылып тора. Быр йылы малдар ныҡ ҡырыла. Ошонан һуң исеме «Бүре ҡырған» булып ҡала. 

;Ыласын йылғаһы
Бында йылға буйҙарында кешеләрҙең бесәнлеге күп. Һәр бер ағаста тиерлек ыласын оялары бар. Улар һауала тауыш биреп осоп йөрөйҙәр.

;Ялан йылға
Ҙур яланды урталай бүлеп, йылға ағып ята. Эргә — тирәһендә лә яландар күп.

;Шәрифә туғайы
Был ерҙе элек Шәрифә тигән инәй сапҡан. Шуның өсөн халыҡ уны «Шәрифә туғайы» тип атаған.

;Ҡашҡат тауы
Бер ир-егеттең яҡшы ғына ҡашҡа аты булған. Шунан бының аты ҡапыл ғына юғала ла ҡуя. Бер үҙе эҙләй-эҙләй тапмағас, тыуған-тыумасалары менән бергәләшеп эҙләйҙәр. Бик оҙаҡ эҙләгәндән һуң, арып-талып ял итергә ултыралар. Үҙ-ара һөйләшәләр. Аттың эйәһе ҡайғырып: «Ҡашҡа ат ҡайҙа икән?» — ти. Шунда бер туғаны: «Һағынбайҙар һаҡҡолаҡ була торғандар, ҡысҡырып һөйләмә, ишетеп ҡалырҙар ҙа лаҡап итеп һөйләрҙәр». Ысынлап та, шул тирәлә яҡында ғына Һағынбайҙарҙың береһе тыңлап тора. Шунан алып был тауҙы «Ҡашҡат» тип йөрөтә башлайҙар.

;Канчал тауы
1в. Бер ауыл байының бик күп һарыҡтары юғала. Эҙләй торғас, тауҙа бүреләр ҡырғанын белеп ҡалалар. Бай ялсылары менән барып тапҡас, бер ялысыһы: «Канчал, бай», — тип өндәшә.

2в. Ауыл тирәһендә һуғыш бара. Кешеләр бик ныҡ ҡырыла. Тауҙың бер урынында ҡан күп аға, хатта шал (буяу) һымаҡ ята. Кешеләр был ерҙе Ҡаншал тип атағандар.

;Ҡаттансыҡ тауы
Был тауҙы иғтибарлап ҡараһаң, бер ҡаты балсыҡ, бер ҡаты тупраҡ. Шулай ҡатлы-ҡатлы булып урынлашҡан. Шуның өсөн тау «Ҡаттансыҡ» исемен алған да инде. Тауҙа аҡбалсыҡ, ҡыҙыл балсыҡ бигерәк күп. 

;Көрәште тауы
Был тауҙа сейә күп. Элек сейәне ауылдың ҡыҙҙары күмәкләшеп барып йыйып алып ҡайтыр булғандар. Көрәште тауының исемен ике төрлө аңлаталар. Беренсе вариант буйынса, тау бик текә юл шунан үтә, тауға йөк менән йәйәү күтәрелеүе бик ауыр була, көрәшә-кәрәшә менергә кәрәк булған. Икенсе вариант &quot;[[Бабсаҡ менән Күсәк]]&quot; эпосы менән бәйле. &quot;Күсәк бей Ҡарағөлөмбәтте, ҡыҙыл һы­йырға атландырып, Һарағыға килтерә. Йәйләүҙәге көллө кеше күрһен тип, Өмбәткә алып бара&lt;ref&gt;[http://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1%20%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B.%20%D0%98%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B5%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf Башҡорт халыҡ ижады: Риүәйәттәр, легендалар. Икенсе том. — Өфө: &quot;Китап&quot;, 1997.]&lt;/ref&gt;&quot;, тип яҙылған эпоста. 

Көрәште тауының итәгендә халыҡ &quot;Ҡыҙыл һыйыр&quot; тип атаған үҙәк бар. Эпостың ололар һөйләгән варианты буйынса, ошо &quot;Ҡыҙыл һыйыр&quot; тигән үҙәктә ҡыҙыл һыйыр үлә. Шуға ул ерҙе &quot;Ҡыҙыл һыйыр&quot; тип атағандар. Шунан Ҡарағөлөмбәтте йәйәүләп тау башына мендерәләр. Тау бейек, алыҫҡа ҡараһаң, ялан яҡтары күренгән кеүек. 

Шунда Күсәк бей Ҡарағөлөмбәткә, &quot;Әйҙә ошонда көрәшәйек. Һин мине еңһәң, үлтермәйем, ебәрәм, ана ялан яғына. Мин һыңар ҡулым менән көрәшәм&quot;, тей. Күсәк бер ҡулын бәйләтә. Көрәшә башлайҙар. Ҡарағөлөмбәт әсир булып йөрөп хәлһеҙ була. Олоғайған да була. Йәш һәм көслө Күсәкте еңә алмай. Шунан артабан юл тоталар. Шунан тауҙы «Көрәште» тип атағандар.
;Иген саттығы яланы 
«Иген саттығы» ерендә элек-электән иген үҫтерәләр. Хәҙер бында «Урал» колхозы үҫтерә. Шуға был иген үҫкән ер «Иген саттығы» булып ҡалған.

;Биреле йорт яланы
Был бесәнлектә колхоздыҡылар ятып бесән эшләй. Улар йоҡлағанда көн һайын кемдәрҙер һөйләнә, тауышлана, йөрөй икән. Унда биреләр бар тип һөйләйҙәр.

Аҡбалсыҡ ҡаяһы
Ҡаяла балсыҡ күп, ул балсыҡтан ғына тора тиһәк тә яңылышмаҫбыҙ. Ауыл халҡы мейесен аҡларға шул балсыҡты килеп ала. Мейес аҡ ҡына булып китә.

;Ҡыҙҙар киткән тауы
Был ерҙә йәйләү урынлашҡан. Бер заман бик күп еләккә сыҡҡан ҡыҙҙар аҙашып ошо йәйләүгә килеп сығалар. Йәйләүҙекеләр уларға юл өйрәтеп, сәй эсереп ебәргәндәр. Ҡыҙҙар имен — аман үҙҙәренең тыуған ауылына ҡайтып еткән .

== Күренекле кешеләр ==

'''Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар исемлеге'''
== Матбуғатта ==
* [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 6 март 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/hаl-vakigalar/2023-03-06/kilde-oldar-y-buran-da-ur-ytma-an-3166918 Килдеғолдарҙы буран да ҡурҡытмаған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306112608/https://tanburz.ru/articles/h%D0%B0l-vakigalar/2023-03-06/kilde-oldar-y-buran-da-ur-ytma-an-3166918 |date=2023-03-06 }}
* [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 3 март 2013 йыл [https://web.archive.org/web/20230306112610/https://tanburz.ru/articles/rukhi-t/2023-03-03/kilde-olda-matur-bayram-3163718 Килдеғолда — матур байрам!]
* [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 17 февраль 2023 йыл [https://web.archive.org/web/20230306112609/https://tanburz.ru/articles/be-g-ya-alar/2023-02-17/traktorsy-k-rshem-3146856 Тракторсы күршем]
* [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 4 февраль 2023 йыл [https://web.archive.org/web/20230306112608/https://tanburz.ru/articles/be-g-ya-alar/2023-02-04/u-ysh-bala-y-ul-3129424 Һуғыш балаһы ул]

== Ҡыҙыҡлы мәлдәр ==
* [[Һабантуй]]ҙарҙа таш ырғытыу бәйгеһе 1950 йылдарҙа Килдеғол ауылында йәшәгән Рәхимйән Яхин исеме менән бәйле. Ул ҡыҙыҡ күреп юл буйында ятҡан ҙур аҡ ташты эйәрле ат аша алып ташлай. Был таш әлеге көндә Килдеғол мәктәбе музейында һаҡлана. Беренсе тапҡыр таш 1994 йылда Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы йыйынында бейеклеккә ташлана. Йолаға әүерелгән таш ырғытыу бәйгеһе һәр һабантуйҙа ойошторола&lt;ref&gt;[http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 Арғыҙмала – муллыҡ байрамы. «Таң» Бөрйән районы гәзите. 30.05.2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525030912/http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=601:2012-05-30-05-45-16 |date=2013-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 200px
 | Фон             = #bbe0cc
 | Заголовок       = [[b:Килдеғол ауылының ер-һыу атамалары|Килдеғол ауылының ер-һыу атамалары]]
| Содержание      = [[File:Wikibooks-logo-ba.svg|38px]] Викидәреслектә
 | Заголовок снизу = 1 }}
'''Интернетта Килдеғол ауылы'''
* [http://ru.forvo.com/word/%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%BE%D0%BB/ Килдеғол һүҙенең әйтелеше. forvo сайтында] 
* [http://www.school-kildigulovo.narod2.ru/ Килдеғол ауыл мәктәбе сайты]
* [http://ufagen.ru/places/burzyanskiy/kildigulovo.html Килдеғол ауылы тураһында «Генеалогия и архивы» сайтында мәғлүмәт]
* [http://wikimapia.org/#lat=53.2796398&amp;lon=57.8611336&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b Килдеғол ауылы Викимапия картаһында. Космостан күренеш]
* [http://vk.com/haragi «Бәйләнештә» (VK) социаль селтәрендә «*&quot;*&quot;*&quot;*&quot;*&quot;* Кильдигулово * Килдеғол * Һарағы *&quot;*&quot;*&quot;*&quot;*» төркөмө]
* [http://vk.com/club24320999 «Бәйләнештә» (VK) социаль селтәрендә «~Килдеғол балалар баҡсаһы~» төркөмө]
'''Матбуғат сараларында Килдеғол ауылы'''
* [http://ye02.ru/konkurs/6301-tyu1171an-erebe1177-t1241bi11711241ten-1185ursalajy1185.html Тыуған еребеҙ тәбиғәтен ҡурсалайыҡ. Йәшлек гәзите. 25 ғинуар 2013 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104704/http://ye02.ru/konkurs/6301-tyu1171an-erebe1177-t1241bi11711241ten-1185ursalajy1185.html |date=2016-03-05 }}
* [http://ye02.ru/news/ob/6331-t1241bi11711241tebe1177-nind1241j-11991177ebe1177-shundaj.html Тәбиғәтебеҙ ниндәй – үҙебеҙ шундай. Мөнир ФӘЙЗУЛЛИН. (Бөрйән районы, Килдеғол ауылы.) Йәшлек гәзите сайтында. 25 ғинуар 2013 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305103212/http://ye02.ru/news/ob/6331-t1241bi11711241tebe1177-nind1241j-11991177ebe1177-shundaj.html |date=2016-03-05 }}
* [http://www.ye02.ru/tormosh/6078-12101241r-tarafym-tau1177ar-tau1177ar.html Һәр тарафым – тауҙар, тауҙар… Мөнир Фәйзуллин, уҡытыусы, тыуған төйәкте өйрәнеү музейы етәксеһе. Йәшлек гәзитендә. 11 декабрь 2012 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305104447/http://www.ye02.ru/tormosh/6078-12101241r-tarafym-tau1177ar-tau1177ar.html |date=2016-03-05 }}
* [http://agidel-rb.ru/nomera/2012/11/xmt-grj_jnlin2.html Ҡыпсаҡтар – ил һағында. Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин. Ағиҙел журналы. ноябрь 2012 йыл]
* [http://www.ye02.ru/konkurs/print:page,1,2632-1210o1185lanmajsa-m1257mkin-t1199gel.html «Йәшлек»кә реклама» конкурсында еңеүсе мәктәп принтерға лайыҡ булды. Рәйлә КҮСЕМХАНОВА. Йәшлек гәзите сайтында. 24 май 2011 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305162859/http://www.ye02.ru/konkurs/print:page,1,2632-1210o1185lanmajsa-m1257mkin-t1199gel.html |date=2016-03-05 }}
* [http://www.amanatrb.ru/video/71-ukiusilar-ijadi.html «АМАНАТ»тың Азатҡа ярҙамы. Мөхәбәт тарихы. Уҡыусылар ижады. Килдеғол мәктәбе уҡыусылары төшөргән видеоролик. 2010 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307093127/http://www.amanatrb.ru/video/71-ukiusilar-ijadi.html |date=2016-03-07 }}
* [http://www.ye02.ru/konkurs/731-afarin-kilde1171oldar.html Афарин, килдеғолдар!  Йәшлек гәзите сайтында. 24 октябрь 2010 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119013339/http://www.ye02.ru/konkurs/731-afarin-kilde1171oldar.html |date=2010-11-19 }}
* [http://basharchive.ru/blog/archives/1443 Матурлыҡ тойоусылар. Миләүшә ҠАСИМОВА. Башҡортостан гәзите. 6 октябрь 2010 йыл]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.yeshlek-gazeta.ru/godrb/5837-b1257rjj1241n-ul-sh1199lg1241n-gen1241.html Бөрйән ул Шүлгән генә түгел... Баныу ҠАһАРМАНОВА. Йәшлек гәзите. 29 июнь 2010 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901102008/http://www.yeshlek-gazeta.ru/godrb/5837-b1257rjj1241n-ul-sh1199lg1241n-gen1241.html |date=2011-09-01 }}
* [http://www.xn--80atidn7b.xn--p1ai/novosti/torlohonen/415-kildegolga-seyahat Бөрйән – ул Шүлгән генә түгел икән. Шоңҡар журналы сайты. 23 июнь 2010 йыл.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* [http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/novosti/torlohonen/355-2010-05-21-07-56-33?&amp;cal_offset=31p Әбйәлил, Бөрйән - &quot;Шоңҡар&quot;ҙар төйәге. Шоңҡар журналы сайты. 21 май 2010 йыл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/igtibar/3383-tyrysh1211a1187-bary1211y-la-bula.html Тырышһаң, барыһы ла була. Азамат ИСМӘҒИЛЕВ. Йәшлек гәзите. 18 июль 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135353/http://www.yeshlek-gazeta.ru/main/igtibar/3383-tyrysh1211a1187-bary1211y-la-bula.html |date=2016-03-04 }}
* [http://www.yeshlek-gazeta.ru/megerif/2964-kilde1171ol1171a-1185ojash-kilter1177ek.html Килдеғолға ҡояш килтерҙек, йәки Ысын дуҫлыҡҡа тәбиғәт тә һөйөндө. Азамат ИСМӘҒИЛЕВ. Йәшлек гәзите. 26 май 2009 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524060413/http://www.yeshlek-gazeta.ru/megerif/2964-kilde1171ol1171a-1185ojash-kilter1177ek.html |date=2019-05-24 }}
'''«Таң» Бөрйән районы гәзитендә Килдеғол ауылы''' 
* [http://www.tan.burzyan.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=62:2011-05-10-10-12-58&amp;catid=34:2011-04-15-06-24-55&amp;Itemid=37 Әкиәт ҡыҙы Азалия. 10.05.2011]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Сығанаҡтар ==
* Бөрйән районының Килдеғол ауылы тирәһендәге ер-һыу атамаларын Миндеғолова Менәүәрә өләсәйҙән, Фәйзуллин Мөнир ағайҙан, Шәрәфуллина Ғәлимә инәйҙән, Билалова Кәримәнән инәйҙән яҙып алынды.
* Фотоларҙың авторы Нурзиля «Бөрйән һылыуҡайы» Баязитова

* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>hkgf8lmoz03274mnwlghhwf6l6x86zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11288</id>
    <revision>
      <id>1309364</id>
      <parentid>1284168</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32054" sha1="9tdgrsy2nj81u0a3d9s0z8zymk14k6r" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Иҫке Собханғол}}
{{ТП-Рәсәй
 |статус                   = Ауыл
 |башкирское название         = Иҫке Собханғол
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Старосубхангулово}}
 | изображение              = Мәктәп һәм интернат.jpg
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 00
 |lon_deg = 57|lon_min = 26|lon_sec = 00
 |CoordAddon =
 |CoordScale = &lt;!-- * (дополнительные параметры координат)--&gt;
 |размер карты страны =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башкортостан
 |район                    = Бурзянский район
 |район в таблице          = Бөрйән районы {{!}}Бөрйән
 |вид поселения = ауыл советы
 |поселение = Иҫке Собханғол
 |поселение в таблице = Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы){{!}} Иҫке Собханғол 
 |внутреннее деление =
 |глава =
 |дата основания =
 |первое упоминание =
 |прежние имена =
 |статус с =
 |площадь =
 |высота центра НП =
 |население = {{ Население | Старосубхангулово | тс }}
 |год переписи = {{ Население | Старосубхангулово | г }}
 |плотность =
 |агломерация =
 |милли состав = [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав = [[мосолмандар]]
 |этнохороним =
 |почтовый индекс = 453580
 |почтовые индексы =
 |телефонный код = 34755
 |цифровой идентификатор = 80219825001
 |категория в Commons =
 |сайт =
}}
'''Иҫке Собханғол''' ({{lang-ru|Старосубхангулово}}; башҡа атамалары ''Алаҡуян, Лукъянтамаҡ, Көрпөсәк'') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 4609 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
Иҫке Собханғол ауылы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы ҡушылдығы [[Алағуян]] йылғаһы буйында, [[Өфө]]нән 330 км һәм [[Белорет (станция)|Белорет тимер юл станцияһынан]] 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Ҡағы (Белорет районы)|Ҡағы]]—Иҫке Собханғол, [[Йылайыр]]—Кананикольск—Иҫке Собханғол, Иҫке Собханғол—[[Мораҡ]] автомобиль юлдары үтә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|76230}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Бөрйән улусы Этҡол ауылы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
[[1756 йыл]]дан алып Собханғол (тәүге төпләнеүсе Собханғол Килдекәев исеменән) утары булараҡ билдәле.
Собханғол утары [[1795 йыл|1795]]—[[1811 йыл]]дар араһында ауыл булып үҫешә. Утар үҙе [[XVIII быуат]]тың 80-се йылдарынан билдәле. VII рәүиз ваҡытына [[1816 йыл]]да ул 53 йорттан тора. [[1850 йыл|1850]]—[[1859 йыл]]дар араһында '''Иҫке Собханғол''' ауылы исеме аҫтында ауыл барлыҡҡа килә. Иҫке Собханғолда һәм [[Яңы Собханғол]]да X рәүиз буйынса 200-шәр кеше йәшәгән. Йорттар ҙа бер үк һанда — 33-шәр булған. [[1920 йыл]]да Иҫке Собханғолда 397 кеше, Яңы Собханғолда 467 кеше йәшәгән.
Халҡы [[малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=45-46}}&lt;/ref&gt;.

Икенсе исеме — '''Алағуян''', гидронимдан алынған. Шулай уҡ Лукъянтамаҡ, Көрпөсәк булараҡ теркәлгән.

[[1795 йыл]]да 14 йортта 92 кеше йәшәгән, [[1866 йыл]]да 30 йортта — 189 кеше.
[[XIX быуат]] уртаһында [[Яңы Собханғол]] бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен һәм статусын ала.
[[1935 йыл|1935]]-[[1963 йыл]]дарҙа һәм [[1965 йыл]]дан — [[Бөрйән районы]] үҙәге&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=45-46}}&lt;/ref&gt;.

== Бөгөнгөһө ==
Ауылда [[Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы]], [[Бөрйән урман хужалығы|урман хужалығы]], юл төҙөү ремонтлау идаралығы эшләй. [[Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы|Профессиональ-техник училище]], [[Иҫке Собханғол мәктәбе|урта]] һәм [[Иҫке Собханғол төп мәктәбе|төп]] мәктәптәр, ике [[Ҡайынтүш мәктәбе (Бөрйән районы)|башланғыс]] мәктәп, [[балалар баҡсаһы]], балалар сәнғәт мәктәбе, ике балалар баҡсаһы, ДЮСШ, [[Бөрйән үҙәк район дауаханаһы|үҙәк район дауаханаһы]] һәм китапханаһы, район мәҙәниәт йорто (өс үҙешмәкәр халыҡ коллективы, шул иҫәптән «Мәсемташ» коллективы), мәҙәниәт йорто, балалар китапханаһы, [[Мөхтәр Сәғитов]], [[Әхмәт Сөләймәнов]] музейҙары эшләй, мәсет бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|76230}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||400||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1500||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||2400||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||3600||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||4300||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||4609||2240||2369||48,6||51,4
|-
|}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (92,3 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Федераль дәүләт статистика хеҙмәте баһалауынса, [[2022 йыл]]дың [[1 март]]ына [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Иҫке Собханғол ауылында халыҡ һаны 3 363 кеше тәшкил итә. Башҡортостан Республикаһының Иҫке Собханғол ауылында даими рәүештә 1 502 ир-егет (44.66 %) һәм 1 861 ҡатын-ҡыҙ (55.34 %) йәшәй&lt;ref&gt;[https://bdex.ru/naselenie/respublika-bashkortostan/n/burzyanskiy/starosubhangulovo/ ГЕНДЕРНЫЙ СОСТАВ НАСЕЛЕНИЯ СЕЛА СТАРОСУБХАНГУЛОВО РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН]&lt;/ref&gt;.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәре ==
* '''[[Алтыншин Ғаяз Сәғит улы]]''' ([[23 апрель]] [[1966]] — [[20 август]] [[2008]]) — башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* '''[[Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы]]''' ([[17 сентябрь]] [[1935]]— [[9 февраль]] [[2010]]) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-хирург. [[1962 йыл|1962]]—[[2009 йыл]]дарҙа Бөрйән үҙәк район дауаханаһы хирургы. «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе (1972) менән бүләкләнгән, «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы» (1990)
* '''[[Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы]]''' ([[25 сентябрь]] [[1951]]) — хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли музейының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).
* '''[[Вәлеева Венера Фәрит ҡыҙы]]''' ([[11 март]] [[1969]]) — мәғариф хеҙмәткәре, Бөрйән районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.
* [[Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы]] (15.9.1940), паразитолог. Медицина фәндәр докторы (1997), профессор (1997).
* '''[[Ғәзизов Юнир Хәсән улы]]''' (17.01.1950—15.02.2006), цирк артисы, һауа гимнасы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1984), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1986)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5199 Башҡорт энциклопедияһы — Ғәзизов Юнир Хәсән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224094507/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5199 |date=2019-12-24 }}{{V|16|01|2018}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы]]''' (24.01.1951—2.09.2011), композитор, педагог. 2000 йылдан [[Башҡортостан Композиторҙар союзы]] ағзаһы. [[Свердловск]] ҡалаһында үткән Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (1977).
* '''[[Күлбаев Мазһар Йәғәфәр улы]]''' ([[15 октябрь]] [[1921]] — [[23 март]] [[1979]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. III дәрәжә Дан ордены кавалеры
* [[Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы]] ([[26 февраль]] [[1957]]) — хәрби хеҙмәткәр, I класлы юстиция советнигы, полковник. Инженер-математик, хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.
* '''[[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы]]''' ([[Рус теле|рус.]] ''Кадыргулов Мухамет Нургалеевич'') ([[10 март]] [[1919]] — [[16 октябрь]] [[1998]]) — ҡурайсы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры.
* [[Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы]] (14.06.1958), педагогик хеҙмәт ветераны, башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986)&lt;ref&gt;[https://schoolofburzyan.jimdo.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B/%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%8B-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D1%83-%D1%81%D0%BE%D1%88-%D1%81-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D1%8E%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ Официальный сайт МОБУ СОШ с. Старосубхангулово. История школы. Орденоносцы, работавшие в МОБУ СОШ с. Старосубхангулово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824152437/https://schoolofburzyan.jimdo.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B/%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%8B-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D1%83-%D1%81%D0%BE%D1%88-%D1%81-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE/%D1%8E%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ |date=2019-08-24 }}{{ref-ru}}{{V|18|05|2018}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы]]''' (27.08.1933—20.06.1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965). 1964—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының [[РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] ғилми хеҙмәткәр һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1987).
* [[Ғәбитов Азат Исмәғил улы]] ([[3 май]] [[1962]]) — инженер-төҙөүсе. Техник фәндәр докторы (1998). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Башҡортостан комсомолы премия лауреаты (1985). 1984 йылдан алып — юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* '''[[Маликов Рәмил Фәрүҡ улы]]''' (20 ғинуар 1951) − ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
* '''[[Манапов Юлай Хәләф улы]]''' ([[1 ғинуар]] [[1948]] — [[24 май]] [[2013]]) — комсомол, партия һәм муниципаль органдар, матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007)
* '''[[Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы]]''' ([[23 ғинуар]] [[1947]]) — уҡытыусы. «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы» ([[1989]]), уҡытыусы-методист ([[1991]])
* [[Лыгин Сергей Александрович]] ([[3 май]] [[1956]]) — химия фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы химия кафедраһы доценты, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)&lt;ref&gt;[https://www.birsk.ru/node/319 Лыгин Сергей Александрович]&lt;/ref&gt;.
* '''[[Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы]]''' ([[6 июль]] [[1951]]) — мәғариф хеҙмәткәре, дәүләт эшмәкәре, III саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты[1], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* [[Рогожникова Татьяна Михайловна]] (12.8.1960), тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).
* '''[[Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы]]''' ([[11 ғинуар]] [[1955]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Хәлилов Азамат Самат улы]] ([[3 май]] [[1970]] — [[27 май]] [[2018]]) — театр һәм кино актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
* '''[[Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы]]''' ([[25 апрель]] [[1960]]) — башҡорт йырсыһы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1996 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының артист-вокалисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010), төрлө кимәлдәге ижади бәйгеләр лауреаты.

== Урамдары ==
{{Колонки|4}}
* Ағиҙел урамы ({{lang-ru|}} Агидельская улица)
* Азатлыҡ урамы ({{lang-ru|}} улица Азатлык)
* Аҡбуҙат урамы ({{lang-ru|}} улица Акбузат)
* Аҡмулла урамы ({{lang-ru|}} улица Акмуллы)
* Алдар Иҫәкәйев урамы ({{lang-ru|}} улица Алдара Исекеева)
* Арғыҙма урамы ({{lang-ru|}} улица Аргызма)
* Ағиҙел йылғаһы урамы ({{lang-ru|}} Бельская улица)
* Баҙал урамы ({{lang-ru|}} улица Базал)
* Мунса тыҡрығы ({{lang-ru|}} Банный переулок)
* Ветерандар урамы ({{lang-ru|}} улица Ветеранов)
* Ғәзиз Дәүләтбирҙин урамы ({{lang-ru|}} улица Газиза Давлетбердина)
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} улица Мира)
* Ерекле ({{lang-ru|}} улица Ерекле)
* Зәки Вәлиди урамы ({{lang-ru|}} улица Заки Валиди)
* Ҡурсаулыҡ урамы ({{lang-ru|}} Заповедная улица)
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|}} Заречная улица)
* Ҡәҙерғолов урамы ({{lang-ru|}} улица Кадыргулова)
* Ҡадыров урамы ({{lang-ru|}} улица Кадырова)
* Ҡайынтүш урамы ({{lang-ru|}} улица Каинтуш)
* Ҡарат урамы ({{lang-ru|}} улица Карат)
* Кирбес урамы ({{lang-ru|}} Кирпичная улица)
* Комсомол урамы ({{lang-ru|}} Комсомольская улица)
* Ҡыҙылташ урамы ({{lang-ru|}} улица Кызыл-таш)
* Ленин урамы ({{lang-ru|}} улица Ленина)
* Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная улица)
* Урман тыҡрығы ({{lang-ru|}} Лесной переулок)
* М.Горький урамы ({{lang-ru|}} улица М.Горького)
* Мәжит Ғәфури урамы ({{lang-ru|}} улица Мажита Гафури)
* Марат Ишмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|}} улица Марата Ишмухаметова)
* Мәсем урамы ({{lang-ru|}} улица Масим)
* Матросов урамы ({{lang-ru|}} улица Матросова)
* Миңлеғәли Шайморатов урамы ({{lang-ru|}} улица Миннигали Шаймуратова)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная улица)
* Йәштәр тыҡрығы ({{lang-ru|}} Молодёжный переулок)
* Мостай Кәрим урамы ({{lang-ru|}} улица Мустая Карима)
* Муса Гәрәев урамы ({{lang-ru|}} улица Мусы Гареевы)
* Муса Мортазин урамы ({{lang-ru|}} улица Мусы Муртазины)
* Мөхтәр Сәғитов урамы ({{lang-ru|}} улица Мухтара Сагитова)
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|}} Набережная улица)
* Тау буйы урамы ({{lang-ru|}} Нагорная улица)
* Наурыз урамы ({{lang-ru|}} улица Науруз)
* Күл урамы ({{lang-ru|}} Озёрная улица)
* Октябрь урамы ({{lang-ru|}} улица Октябрьская)
* Пионер тыҡрығы ({{lang-ru|}} Пионерский переулок)
* Еңеү урамы ({{lang-ru|}} улица Победы)
* Райман Ишбаев урамы ({{lang-ru|}} улица Раймана Ишбаева)
* Салауат урамы ({{lang-ru|}} улица Салавата)
* Самат Ғәбиҙуллин урамы ({{lang-ru|}} улица Самата Габидуллина)
* Ғаилә урамы ({{lang-ru|}} Семейная улица)
* Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская улица)
* Совет тыҡрығы ({{lang-ru|}} Советский переулок)
* Совхоз урамы ({{lang-ru|}} Совхозная улица)
* Ҡояш урамы ({{lang-ru|}} Солнечная улица)
* Ташҡын урамы ({{lang-ru|Сплавная улица}})
* Таһир Ғәзизов урамы ({{lang-ru|}} улица Тагира Газизова)
* Хеҙмәт урамы ({{lang-ru|}} улица Труда)
* Туғанлыҡ урамы ({{lang-ru|}} улица Туганлык)
* Урал урамы ({{lang-ru|}} Уральская улица)
* Һ. Ишкилдин урамы ({{lang-ru|}} улица Х. Ишкильдина)
* Ш.Бабич урамы ({{lang-ru|}} улица Ш.Бабича)
* Шәһит Иҫәнғужин урамы ({{lang-ru|}} улица Шагита Исянгужина)
* Шишмә урамы ({{lang-ru|}} улица Шишма)
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|}} Школьная улица)
* Йүкәле урамы ({{lang-ru|}} улица Юкале)
* Юнир Ғәзизов урамы ({{lang-ru|}} улица Юнира Газизова)
* Йәнғәле Вәхитов урамы ({{lang-ru|}} улица Янгали Вахитова)&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000001.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 20 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Видеофильмдарҙа ==
* {{YouTube|Rw-nCEd4Nfg|logo=1}}Южный Урал Старосубхангулово
* {{YouTube|4Y6_WuOeMAQ|logo=1}} Башкирия, Агидель, Бурзянский район, Старосубхангулово

== Ер-һыу атамалары ==
{{Колонки|3}}

=== Тау-таштар, ҡаялар ===
* Инсебикә ҡаяһы
* Баҙал тауы
* Мәсем тауы
* Өйрәкле ҡаяһы
* Төлкө осҡан ҡаяһы
* Күбек ташы

=== Ялан-туғайҙар ===
* Сәхип үлеге яланы
* Ҡара һыйыр яланы
* Ҡымыҙ эскән ялан
* Туҡтамыш яланы
* Хәҙрәт ҡотоғо яланы
* Мәйгәште башы яланы
* Соҡор йорт утары яланы
* Арбаҙай яланы
* Маҙалы яланы
* Маһы туғай
* Көргәҫ яланы
* Аҡбалсыҡ яланы
* Себетуғай яланы
* Аҡбикә туғайы
* Туҡмаҡлы туғайы
* Йүкәле туғайы
* Әбдрәш яланы
* Таллы ҡойо яланы
* Ҡарағол яланы
* Тумарлы яланы
* Ҡурпы туғайы
* һарыбай яланы
* Ҡарасәс үҙәне

=== Йылғалар, шишмәләр ===
* Көләсйылға йылғаһы
* Кәлтәгәү йылғаһы
* Ҡунаҡай йылғаһы
* Ҡараһыйыр йылғаһы
* Көргәҫ йылғаһы
* Алағуян йылғаһы
* Арҡыҙма йылғаһы
* Ҡаран йылғаһы
* Ярҙы йылғаһы
* Мәйгәште йылғаһы
* Һары бейә йылғаһы
* Сыбар таш йылғаһы
* Өйрәкле йылғаһы
* Бажануй йылғаһы
* Төмәнәй шишмәһе
{{Колонки|конец}}

== Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары ==
* ''Атанғол йылғаһы''. 1970 йылда Бөрйән р-ны Иҫке Собханғол ауылы Ноғман Ишкилдиндан Ә. М . Сөләймәнов яҙып алған. — Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том (Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 32— 36; Б Х И , Р Л , № 108; Б И Т , П Л , № 79)
* ''Инсебикәташ''. 1979 йылда Бөрйән р-ны Иҫке Собханғол ауылында М. Ш.Сәйетбатталовтан (1909 йы лғы) Ғ. Б. Хөсәйенов яҙып алған. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. (А У М «1979; Б Х И , Р Л , № 113; Б П Л , № 26; Б И Т , П Л , № 52)
* Бөрйәндәр хан замандарында. 1979 Йылда Бөрйән р-ныпың Иҫке Собхаигол ауылында Бирҙекәйен Ҡолмөхәммәт Ырыҫмөхәммәт улынан (1903 Йылгы) Ғайса Хөсәйенов яҙып алган. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. (АЭМ, 1979, 190—191 -се б.; БХИ, РЛ, № 170; БПЛ, № 114; БНТ, ПЛ, № 188.)

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;12&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Файл:1812 йылғы Һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына дан!.jpg|мини|1812 йылғы Һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙары һәйкәле
Файл:Ураҡ һәс сүкеш һәйкәле.jpg|мини|Ураҡ һәм Сүкеш һәйкәле
File:Ҡыҙылташ ҡаяһы һәм февраль күге.jpg|250px|Ҡыҙылташ ҡаяһы. 
Файл:River Alakuyan.jpg|right|thumb|[[Алаҡуян]] йылғаһы 
Файл:&quot;Аҡбуҙат&quot; балалар баҡсаһы.jpg|мини|&quot;Аҡбуҙат&quot; балалар баҡсаһы
Файл:Мәктәп һәм интернат.jpg|мини|Мәктәп һәм интернат
Файл:Физкультура-һауыҡтырыу комплексы.jpg|мини|Физкультура-һауыҡтырыу комплексы
Файл:Ilshats starosubhangulovo.jpg|right|thumb|Автостанция
Файл:Район хакимиәте бинаһы.jpg|мини|Район хакимиәте 
&lt;/gallery&gt;

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* „Иман нуры“ иман таратһын!», «Таң» гәзите, 1 апрель, 2022 йыл, № 13 (10565)
* Таң гәзите. 9 май 2023 йыл. Ишкилдин Һибәт Ваһап улы[https://tanburz.ru/articles/9-maj-e%D2%A3e%D2%AF-k%D3%A9n%D3%A9/2023-05-12/polk-komandiry-bul-an-ul-3254666?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Полк командиры булған ул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512064436/https://tanburz.ru/articles/9-maj-e%D2%A3e%D2%AF-k%D3%A9n%D3%A9/2023-05-12/polk-komandiry-bul-an-ul-3254666?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-05-12 }}

== Ҡушаматтар ==
Ҡыҙыл Сәйет, Ҡара Сәйет, Гитлер, Тәтәй Гөлнур, Бапаҡ Гөлнур, Уҫал Гөлнур, Ҡаҡаҡ (бер ир ҡаҙҙарын иҙел аръяғынан алып ҡайта алмай, төрлөсә саҡыра икән; аптырағас, «ҡа-ҡаҡ», «ҡа-ҡаҡ» тип саҡыра башлаған, шунан һуң был ҡушамат тағылған да инде)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|76230}}
* {{ИСДБ|страницы=45-46}} 45-46 бб.
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ &quot;Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>9tdgrsy2nj81u0a3d9s0z8zymk14k6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Яппар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11448</id>
    <revision>
      <id>1309369</id>
      <parentid>1264665</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12616" sha1="lch0x8fieiguz6l043tar4hs3rwkjdx" xml:space="preserve">{{НП-Россия
| статус = ауыл
| русское название = Иҫке Яппар
| оригинальное название = {{lang-ru|Старояппарово}}
| герб = 
| флаг = 
| lat_deg = 54
| lat_min = 19
| lat_sec = 4
| lon_deg = 55
| lon_min = 14
| lon_sec = 12
| CoordScale = 
| регион = Башҡортостан
| регион в таблице = Башҡортостан
| вид района = Муниципаль район
| район = Дәүләкән районы
| район в таблице = 
| вид поселения = Ауыл биләмәһе
| поселение = Ҡаҙанғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)
| поселение в таблице = 
| внутреннее деление = 
| глава = Мөхәмәтғәлин Ильшат Ринат улы
| дата основания = 1827
| первое упоминание = 1865
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 4
| высота центра НП = 11
| население = 236
| год переписи = 2010
| плотность = 1,7
| агломерация = 
| милли состав = башҡорттар — 100%
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| почтовый индекс = 453421
| почтовые индексы = 
| телефонный код = +7
| цифровой идентификатор = 80222822008
| категория в Commons = 
| сайт = 
}}
'''Иҫке Яппар''' ({{lang-ru|Старояппарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 242 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453421, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80222822008.
 

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||639||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар|||485|||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар|||387|||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||271||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||260||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||242||119||123||49,2||50,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Тарихы ==
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта [[Дим]] йылғаһы буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Ҡырҡ-Өйлө-Мең , 1865—1867 һәм 1923—1926 йылдарҙа [[Дәүләкән]], 1867—1923 йылдарҙа [[Ҡаҙанғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡаҙанғол]], 1926—1930 йылдарҙа [[Өфө өйәҙе]] [[Абрай]] улустарында. 1930—1932 йылдарҙа [[Шишмә районы]] Иҫке Шишмә ауыл Советы, 1932 йылдан [[Дәүләкән районы]] составында 1919—1923 йылдарҙа Иҫке Яппар ауылы Советы үҙәге. 1932—1937 [[Исмәғил (Дәүләкән районы)|Исмәғил]] ауыл оветы, 1937 йылдан [[Ҡаҙанғол ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)|Ҡаҙанғол ауыл Советы]] биләмәһендә. Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл 1865 йылдан Яппар исеме менән билдәле. Яппарҙың улдары Көҙәш Яппаров (1741—1818), Аҙыҡай (1748—1827) билдәле. 1770 һәм 1827 йылдарҙа керҙәшлек килешеүе буйынса бында керҙәш башҡорттар килеп ултырған. 1795 йылда 36 йортта 237 кеше йәшәгән, 1865 йылда 145 йортта — 724 кеше. 1896 йылда 6306 дисәтинә ер һәм 1442 дисәтинә урман менән файҙаланғандар. Малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек, арба тәгәрмәстәре һәм туғындары яһау менәнн шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1819 йылда Яңы Яппар бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала. 1906 йылда мәсет теркәлгән. XIX—XX быуаттарҙа ерҙәрен урыҫтарға, украиндарға, немецтарға һатҡандар. Ҡымыҙ эшләү һәм ҡымыҙ менән дауалау менән шөғөлләнгәндәр. Йәйге осорҙа 15-ләп йорт ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн йәшәргә тапшырылған. 60-тан артыҡ ырыу тамғалары билдәле. 1919 йылда аҡтар һәм ҡыҙылдар менән көслө алыштар булған. 1930 йылда Салауат исемендәге колхоз ойошторола.&lt;br&gt;
Халҡы:1795 йылда — 237 кеше; 1859 йылда — 739 кеше; 1870 йылда — 724 кеше; 1896 йылда — 204 кеше; 1906 йылда — 411 кеше; 1917 йылда — 665 кеше; 1920 йылда —639 кеше; 1939 йылда — 485 кеше; 1959 йылда —387 кеше; 1989 йылда —271 кеше; 2002 йылда —260 кеше; 2010 йылда —249 кеше. Башҡорттар — 100 % (2002). Башланғыс мәктәп (Ҡаҙанғол урта мәктәбе филиалы) бар.&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/47А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 471-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222054814/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/47%D0%90. |date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;К.&quot;&gt;{{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=295—296 б.б. }}
&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
Исемдәре:&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/059/000070.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Иҫке ЯППАР АУЫЛЫ]&lt;/ref&gt;
{{колонки|3}}
Йәшел урамы ({{lang-ru|Зелёная (улица)}})

Төньяҡ урамы ({{lang-ru|Северная (улица)}})

Суйынлы урамы ({{lang-ru|Чугунная (улица)}})
{{конец|колонки}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 26 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡаҙанғол]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 26 км

== Ер-һыу атамалары ==
* Ыҙмалар (күл)
* Сағыл (тау)

== Археологик ҡомартҡылар ==
Ауыл эргәһендә 4 ҡурған һәм [[Бура мәҙәниәте]] осорона ингән 14 ҡәберлек тикшерелгән (1979), (1980).&lt;ref name=&quot;К.&quot; /&gt;

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Солтанморат Хәйбуллин]] (1788—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй улы]] ([[17 декабрь]] [[1913 йыл]] — ? [[октябрь]] [[1994 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның артиллерия-миномёт полкы штабы начальнигы, гвардия майоры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), 1-се (1943) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Яхъя Янтыев (1778—1859 йылдан һуң) — Әкимбәтовтар дворяндар нәҫеленә нигеҙ һалыусы.
* Ғайсин Ш. М. () — 1960—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры.
* [[Рәхимов Хәйбрахман (Хәбибрахман) Ғабдрахман улы]] ([[1904 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, ефрейтор, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкы ездовойы.

== Халыҡ ижады информаторҙары ==
«Йософ вә Зөләйха» ҡиссаһының бер вариантын 1989 йылда Иҫке Яппар ауылы (Ябалаҡ нәҫе­ле) Ноғманова Ғәзизә Солтангәрәй ҡыҙынан П 928) Гөлнур Хөсәйе­нова яҙып алған.&lt;ref&gt;[http://ihtika.ru/book/bashkort-halyk-ijady-6-sy-tom-epos-ofo-kitap-2002-552-bit/text/499 Башҡорт халыҡ ижады . 6-сы том. Эпос.499-сы б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331171502/http://ihtika.ru/book/bashkort-halyk-ijady-6-sy-tom-epos-ofo-kitap-2002-552-bit/text/499 |date=2022-03-31 }}&lt;/ref&gt;

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|KRo_7XepG0M|logo=1}} Иҫке Яппар

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|77093}}{{31|03|2022}}
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/471. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» 471-се б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331192711/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/471. |date=2022-03-31 }}
* [https://www.gosspravka.ru/02/059/000070.html «Налог Белешмәһе» статистикаһында Иҫке Яппар ауылы]
* {{китап |автор= А.Казанцев |заглавие=«История населённых пунктов Давлекановского района» |место=Өфө  |издательство= «Издательские решения. По лицензии Ridero»|год=2021 й |страницы=295—296 б.б. }}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
{{Дәүләкән районы ауылдары}}

[[Категория:Дәүләкән районы ауылдары]]
[[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>lch0x8fieiguz6l043tar4hs3rwkjdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәрмиә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11592</id>
    <revision>
      <id>1309409</id>
      <parentid>1300953</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11465" sha1="sua8pd460f89n8pjnfjc9j0dqd0dn0s" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Йәрмиә
 | оригинальное название    = {{lang-chm|Ярмиҥга}} {{lang-ru|Ярмино}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 39 |lat_sec = 15
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 1 |lon_sec = 7
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Дүртөйлө районы{{!}}Дүртөйлө
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл советы
 | поселение                = Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы){{!}}      Миәҙәк
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Ярмино | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ярмино | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452318
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80224816006
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 

'''Йәрмиә''' ({{lang-ru|Ярмино}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миәҙәк ауыл Советы]] биләмәһенә ҡараған ауыл&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/75628/ Йәрмиә]&lt;/ref&gt;. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 426 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Ауылда [[башҡорт]], [[мариҙар|мари]], [[татар]] милләтле кешеләр йәшәй. Почта индексы — 452318, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80224816006.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||426||220||206||51,6||48,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
== Географик урынлашылышы ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Дүртөйлө (ҡала)|Дүртөйлө]]): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Миәҙәк]]): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]]): 100 км

== Ауыл тарихынан ==
Ауыл [[1732 йыл]]дан алып телгә алына. Уға [[Ҡазан даруғаһы]] [[Йылан|Эске Йылан]] улусы башҡорттары нигеҙ һала. Типтәрҙәр XIX быуаттың 1‑се яртыһында керҙәшлек килешеүе буйынса килеп урынлаша. 1865 йылдағы рәүиз мәғлүмәттәренән күренеүенсә 49 йортта 304 кеше көн иткән. Ауыл халҡы мал, бал ҡорто тотҡан,  игенселек  менән шөғөлләнгән. 1906 йылғы рәсми ҡағыҙҙарҙан күренеүенсә, ауылда мәсет, 3 бакалея магазины булған&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/75628/ Йәрмиә]&lt;/ref&gt;. 

1972 йылға тиклем Тат-Йәрмиә һәм Мари-Йәрмиә ике ауыл булып, бер-береһенә терәлеп урынлашҡан була &lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/dyurtyulinskiy_rayon/dyurtyuli_rayon_yarmino.html История деревни Ярмино (Мари-Ярмино, Тат-Ярмино)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052640/https://nailtimler.com/bashkortostan/dyurtyulinskiy_rayon/dyurtyuli_rayon_yarmino.html |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;. Тәүгеһе шул йылға тиклем [[Миңеште ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Миңеште ауыл Советына]] ҡараһа, мари яғы Миәҙәк ауыл Советына инә. Тора-бара был ике ауыл халҡы аралашып ултыра башлай һәм 1972 йылда бер генә атама — Мари-Йәрмиә тип кенә ҡала&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета БАССР 6-2/15 от 28.08.1972&lt;/ref&gt;. Дүртөйлө ҡала Советы ҡарары менән 1997 йылда ауылға Йәрмиә тигән атама бирергә ҡарар итә, сөнки ауыл халҡы һаман ҡатнаш булып ҡала килә&lt;ref&gt;Решение Дюртюлинского городского Совета от 26.11.1997 г. № 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://mayadyk.ru/selskoe-poselenie/obshhie-svedeniya/ Общие сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052021/https://mayadyk.ru/selskoe-poselenie/obshhie-svedeniya/ |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;.

Шағирә, йәмәғәт эшмәкәре [[Гүзәл Ситдиҡова]] әсәһе яғынан ошо ауыл сығышлы. Әсәһе Факиһа Ситдиҡ ҡыҙының ҡанбабалары ауылға нигеҙ һалған аҫаба башҡорттарҙан. Ырыуы - Эске Йылан. Ауыл тарихында телгә алынған, уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Кәткә мулла Таҡаҡов - Гүзәл Ситдиҡованың тура ептән килгән ҡанбабаһы&lt;ref&gt;[https://nailtimler.com/bashkortostan/dyurtyulinskiy_rayon/dyurtyuli_rayon_yarmino.html История деревни Ярмино (Мари-Ярмино, Тат-Ярмино)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052640/https://nailtimler.com/bashkortostan/dyurtyulinskiy_rayon/dyurtyuli_rayon_yarmino.html |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;.

1859 йылда алынған рәүиздә Бөрө өйәҙенең 14-се башҡорт кантонының Ҡалмыҡ олоҫы Йәрмиә ауылында 12 йорт булғаны күренә. Гүзәл Ситдиҡованың тура ептән килгән ҡанбабаһы Мөхәмәтдин Шәмсетдин улының ер майҙаны 8,75 дисәтинә (яҡынса 11 га) тәшкил иткән. Архивтан алынған документтарҙан күренеүенсә ғаилә арыш, һоло, бойҙай, тары, ҡарабойҙай, борсаҡ һәм бәрәңге үҫтергән, ҡорт тотҡан&lt;ref&gt;Гүзәл Ситдиҡова. Олатайҙар менән ғорурланырлыҡ. - Башҡортостан, 2007, 22 сент.&lt;/ref&gt;.

== Йәрмиәгә бәйле шиғырҙар&lt;ref&gt;Гүзәл Ситдиҡова. Шиғырҙар//Ете шишмә. - Өфө, 1988. - 31-52 бб.
&lt;/ref&gt; ==

* '''Тат-Йәрмиә'''

&quot;Тат&quot;ың ҡайҙан килгән, Йәрмиәм,

Татыр һыуҙан әллә килгәнме,

Шаян телле, талмаҫ беләкле

Татыу халҡың әллә биргәнме?!

Еп остарым минең ошонда:

Олатайҙар ҡорған нигеҙҙәр,

Өләсәйҙәр ҡайтҡан һыу юлы...

Табанымды тарта шул эҙҙәр.

Әсәйемдең тәүге һулышы,

Тат-Йәрмиә, һинең һулыштан.

Тамырҙарым һиндә яралған,

Бөрөләрем һиндә тулышҡан.

Исемеңә &quot;тат&quot; тип ҡушылып

Ҡайҙан килгән - хәҙер мин беләм,

Тамырҙарым һинән һут алған,

Тат-Йәрмиәм, татлы Йәрмиәм!

* '''Мари -Йәрмиә'''

Бала саҡтың моңло хәтирәһе:

Йәрмиәнең зәңгәр кистәре...

Алыҫтарҙан дәртле бер көй килә -

Әй бейейҙәр мари йәштәре.

Бәп-бәләкәс кенә мин - болдорҙа,

Тубыҡтарым ҡосоп тыңлайым.

Әкиәттәр килә күҙ алдына,

Туҡай кисе, Туҡай Ҡырлайы.

Шүрәленән ҡасып, ай урағы

Болоттарға инеп юғалды,

Ҡосағында йәйге сихри кистең

Мари бейеүе лә мин ҡалдым.

Ошо кистән ҡалды ғүмерлеккә

Мари көйҙәренә һөйөүем.

... Тик бүтәнсә инде ҡабатланмаҫ

Туҡай кисле мари бейеүе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|08|06|2021}}   

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|75628}}{{V|8|06|2021}}  

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Дүртөйлө районы ауылдары}}

[[Категория:Дүртөйлө районы ауылдары]]</text>
      <sha1>sua8pd460f89n8pjnfjc9j0dqd0dn0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исҡужа (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11734</id>
    <revision>
      <id>1309341</id>
      <parentid>1215778</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18892" sha1="t3e78k0dfhk9mikvfgpxz4qelwhu29b" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Исҡужа
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Исҡужа
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 21 | lat_sec = 14
  |lon_deg = 57 | lon_min = 45 | lon_sec = 56
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 183
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453696
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227823003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
{{бм|Исҡужа}}
'''Исҡужа''' ({{lang-ru|Искужино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453696, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227823003.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Искужино (Зилаирский район) }}

; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||175||98||77||56,0||44,0
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||171||80||91||46,8||53,2
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||234||106||128||45,3||54,7
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||182||96||86||52,7||47,3
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||174||93||81||53,4||46,6
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||204||99||105||48,5||51,5
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||183||84||99||45,9||54,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 33 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 82 км

== Урамдары ==
* Мәсет урамы ({{lang-ru|Мечетная (улица)}})
* Абдуллин урамы ({{lang-ru|Абдуллина (улица)}})
* Ш. Бабич урамы ({{lang-ru|Ш.Бабича (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/023/000022.html Улицы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Исҡужа ауылы райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Ялан (Дала) [[Ялан Йылайыры]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Бында [[Түңгәүер]] ырыуы башҡорттары йәшәй. Был тораҡ пункттың барлыҡҡа килеү ваҡыты һәм шарттары тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Ауыл тәүге тапҡыр Өфө наместниклығының Түңгәүер улусында V ревизия (1795 йыл) аша теркәлгән, тип иҫәпләнә, Исҡужа ауылы 9-сы Башҡорт кантонының старшина Йомағужа Дәүләтбирҙин командаһы Түңгәүер улусының Сирмешән бүлексәһенә ҡарай. Ауылда ошо улустың билдәле кешеләре йәшәгән: старшина ярҙамсыһы Фәйзулла Әбйәлилов, тархан Йәнгилде Бытуҡов, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройҙары зауряд-хорунжий Ирназар Дәүләтсурин һәм поход йөҙ башы Мөхәмәтйәр Һөйөндөков. Исҡужа исемле ауыл кешеһе 1816 йылға иҫән булмаған. Ләкин уның улы — Динмөхәмәт Исҡужин (1790 йылда тыуған) йәшәгән ихата билдәләнгән, уның ҡатыны Ҡазифа менән улдары — Әбделмөҡмин (1809 йылғы) һәм ҡыҙы — Ҡаҙбикә (1814 йылғы). Динмөхәмәттең йәшенән сығып, Исҡужаның XVIII быуат уртаһында тыуыуы мөмкин, тип фараз итергә мөмкин. 17 быуат уртаһында уның ейәндәре Исҡужа ауылында йәшәүен дауам итә: 50 йәшлек Ғәбделмөкмин Исҡужин һәм Байдәүләт Динмөхәмәтов (1828 йылда тыуған, 1858 йылда вафат була). Уларҙың ғаиләләре булыуы билдәләнмәй.

Шулай итеп, Исҡужа ауылы XVIII быуат уртаһында — аҙағында йәшәгән түңгәүер башҡорто Ишҡужа исеме менән аталған. Энциклопедияларҙа урынлаштырылған ауылға Бөрйән улусы старшинаһы Исҡужа Йомашев исеме бирелеүе тураһында мәғлүмәттәр [Йылайыр районы, 2000. с.77; Башҡорт энциклопедияһы, 2007. 2007. с.200] хаталы һәм документлаштырылмаған.

Исҡужа ауылы тархандарының нәҫелдәре шәжәрә буйынса ла күҙәтелә. Йәнгилде Бытуҡовтың шәжәрәһе ошолай: Түңгәүер — Хаҡҡолай — Иламан — Күстәнә — Һатыусал — Ситәй — Шатыяҡ (йәки Шанбәк) — Бытуҡ — Йәнгилде тархан. [[Шәжәрә|Шәжәрәгә]] ярашлы, Бытуҡтан Һөйөндөк тә тыуған. Шулай ҙа улар араһындағы шәжәрәлә Супханғол исеме ҡалдырылған. Сөнки документтарҙа Һөйөндөктөң атаһы тип Собханғол яҙылған. Ревизия (1816 йыл) һөҙөмтәләре буйынса Исҡужа Һөйөндөк ауылында юҡ, ул был ваҡытҡа ул вафат булғандыр, күрәһең. Әммә уның шәжәрәләре һәм документтары үҙ һыҙатында ҡалған: Һөйөндөк — Мөхәмәтвәли — Ғәлиәхмәт — Шаһивәли — Шаһишәриф һәм Хәкимйән. Һөйөндөковтар — заманының билдәле кешеләре. Улар араһында хәрбиҙәр, дин әһелдәре лә була: Мөхәмәтйәр Һөйөндөков поход сотнигы булып хеҙмәт итә, һуғышта һәләк була, зауряд-хорунжий Мөхәмәтвәли Һөйөндөков, 1812 йылғы Ватан һуғышында 8-се Башҡорт полкы составында һуғыша, «[[«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы|1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн]]» һәм «1812 йыл» миҙалдары менән бүләкләнә. 1853 йылда Мөхәмәтвәли Һөйөндөков көньяҡ түңгәүерҙәрҙең яңы ауылына — Мөхәмәтвәлигә нигеҙ һала. Ғәлиәхмәт Мөхәмәтвәли улы Һөйөндөков указлы мулла булып китә. Тархан Һөйөндөк нәҫелдәре олатайҙарының данлы эштәрен киләһе быуаттарҙа ла лайыҡлы дауам иткән.

Исҡужа ауылы халҡы [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылдағы Ватан һуғышында]] әүҙем ҡатнаша. VII ревизия 1812—1815 йылдарҙа һәләк булған 8 оло кешенең һәләк булыуын билдәләй: поход йөҙ башы Мөхәмәтйәр Һөйөндөков (1814 йылда), Ибраһим Өмөтанов (1813 йыл), Көҫәп Йылғушев (1814 йылда), Бикҡушевтың улы Йәрмөхәмәт Килдеҡужин (1813), Сәйфулла Иштәнов (1815 йылда), Көрмәнай Йәнсурин (1812 йылда), Ишкилде Мәскәүев (1814 йылда), Бикмөхәмәт Бикибәтов (1812 йылда).

1812 йылғы Ватан һуғышы геройы, Түңгәүер улусы Исҡужа ауылы кешеһе Ирназар Дәүләтсурин тураһында мәғлүмәттәр һаҡланған. 1839 йылғы документта уның тураһында былай тиелә: &quot;Зауряд-хорунжий Ирназар Дәүләтсурин, 17174-се һанлы Изге Георгий Хәрби орденының отличие билдәһенә һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» һәм «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалдарына эйә. &quot;Уға 54 йәш, башҡорт балаларынан килә, Ишҡужа ауылында ағас йорто бар. 1805 йылдың 6 майында казак булып хеҙмәт итә башлай, 1815 йылдың 4 мартынан зауряд-хорунжий дәрәжәһендә. 1807 һәм 1811 йылдарҙа 1-се Башҡорт полкы менән армияла хеҙмәт итә, унда 1814 йылдың 10 февралендә Фельди ауылы эргәһендә дошманға ҡаршы күрһәткән батырлығы өсөн 17174-се һанлы Изге Георгий хәрби ордены менән бүләкләнә һәм 1826 йылда Ырымбур һыҙатында хҙмәт итә.[ЦГИА РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 4674]…

1816 йылда ауылда 34 йорт иҫәпләнгән, уларҙа 121 ир-ат һәм 92 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған. 1826 йылда, 9-сы Башҡорт кантоны Исҡужа а. 24 йортта 86 йән иҫәпләнгән. 1841 йылда 9-сы кантондың 8-се Түңгәүер улусы Сатай түбәһе (Ситәй) Исҡужа ауылында 393 кеше йәшәгән. IХ ревизия (1850 йыл) буйынса ауыл 55 йорттан торған. Х ревизия (1859 йыл) буйынса, 46 йортта 131 ир-ат һәм 127 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ауыл башлығы булып Ҡыуандыҡ Хәйбуллин торған.

Исҡужина ауылы халҡы [[ислам дине]]| тотҡан, бында элек-электән ағас мәсет булған. 1816—1859 йылдарҙа ауылдың указлы муллаһы булып Абдрахман Ишкинин иҫәпләнә (1859 йылда Ишкәйнәев). (1803 йылғы). Һуңынан Ғәлиәхмәт Һөйөндөков та указлы мулла була (1832 йылғы). 1816—1859 йылдарҙа указлы мәзин булып Аблай Саҡулов (1788—1859) иҫәпләнә. 1917 йылдан алып Исҡужа ауылының һуңғы указлы муллаһы Шәһишәриф Шәһивәли улы Һөйөндөков була (1866—1934 йылдар). Совет заманында мулла бурысын Сабирйән Мөхәмәтсадиҡ улы Аҡтаев башҡарған.

1841 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Исҡужа а. [[башҡорттар]]ы [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән, йәйгеһен күсмә тормошҡа сыҡҡан. [ЦГИА РБ. Ф. И-138. Оп.2. Д. 431]. Игенселек менән аҙ шөғөлләнгәндәр, ужымдың дүрттән бер өлөшөн һәм яҙғы культураларҙың 72 сирек өлөшөн сәскәндәр. [ЦГИА РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 4873. Л.161 т.-162; Сөләймәнов, 2003. с.143].

1860 йылдар башында Исҡужа ауылы Ҡыуат ауыл йәмғиәте составына инә [ЦГИА РБ. Ф. И-2. Оп.2. Д. 13068. Л.36 т.; Тарих, 2003. с.374]. Һуңынан унда 45 йорт хужалығы һәм 131 ир-ат була. Халыҡ йәйләүгә сыҡҡан: «Ҡыуат, Исҡужа, Ишбирҙе, Алғазы һәм Әбделкәрим ауылдары башҡорттары күсеп йөрөгән ерҙәр хәҙерге һәм әлегә тиклем Бәләкәй һәм Оло Быҙаулыҡ һәм 4 саҡрым тирәһе алыҫлыҡта ятҡан Кәбән-Килгән йылғалары баштарында; алыҫҡа күсеп йөрөгән. Уларҙың күсеп йөрөү урыны, убалы һәм ташлы дала, йәйләүҙән башҡа, бер нигә лә уңайлы түгел».

1866 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 2-се станица Орск районының Исҡужа ауылында 42 ихатала 137 137 ир-ат һәм 121 ҡатын-ҡыҙ башҡорт йәшәгән. Мәсет булған. 1866 йыл мәғлүмәттәре буйынса тораҡ пункттар исемлеге. — Санкт-Петербург, 1871. — С.182]. 1901 йылда 32 ихатанан тора, унда ике енестәге 164 кеше йәшәй. Ағас мәсет булған[Тораҡ пункттар исемлеге, 1901. с.75].

[[1920 йыл]]да ауылда ике енескә ҡараған 312 кеше йәшәгән, 77 йорт хужалығы була. 1925 йылда унда 34 йорт хужалығы була[Тораҡ пункттар, 2002. с.239]. 1926 йыл материалдары буйынса 40 хужалыҡ була, унда ике енестән 178 кеше йәшәй[ЦГИА РБ. Ф. Р-472. Оп.2. Д. 556. Л.236]. Артабан ауылда халыҡ һанының түбәндәге динамикаһы күҙәтелә: 1939—175, 1959 йылда — 185 кеше, 1989 йылда — 174; 2000—203; 2002—204, 2009—191 кеше&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/library-portal/articles/292/1953/ Из истории села Искужино Зилаирского района]&lt;/ref&gt;. Тулыраҡ шул уҡ һылтанта буйынса:&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/library-portal/articles/292/1953/ Из истории села Искужино Зилаирского района]&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* Исҡужа — бар нәмәгә ул хужа&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-10-30/is-uzha-bar-n-m-g-ul-huzha-613816Исҡужа - бар нәмәгә ул хужа]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* 

== Видеояҙмалар ==
* Ялан Йылайыры йылғаһы ҡайҙа булған?&lt;ref&gt;[https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2021-08-25/yalan-yylayyry-yyl-a-y-ay-a-bul-an-2478230 Ялан Йылайыры йылғаһы ҡайҙа булған?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208231714/https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2021-08-25/yalan-yylayyry-yyl-a-y-ay-a-bul-an-2478230 |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt;

== Сайттарҙа ==
* «Бөйөк Ватан һуғышында Юлгилдиндар» темаһына эҙләнеү эше&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/issledovatelskaya-rabota-moya-semya-v-velikoy-otechestvennoy-voyne-yulgildini-2829531.html «БӨЙӨК ВАТАН ҺУҒЫШЫНДА ЮЛГИЛДИНДАР» темаһына эҙләнеү эше]&lt;/ref&gt;
* Тол ҡатындар иламай…&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/ctatya-posvyashennaya-zhenshinam-tylovikam-tol-ҡatyndar-ilamaj-4583980.html Тол ҡатындар иламай…]&lt;/ref&gt;


== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>t3e78k0dfhk9mikvfgpxz4qelwhu29b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матрай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11743</id>
    <revision>
      <id>1309644</id>
      <parentid>1308183</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14501" sha1="3naffczpzzsbdehe9ncg5n0tff83gb0" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Матрай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Матрай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 14 | lat_sec = 58
  |lon_deg = 58 | lon_min = 1 | lon_sec = 31
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 940
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453694
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227000001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Матрай''' (Мөхәммәтрәхим) ({{lang-ru|Матраево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 940 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453694, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227000001.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 95 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;2002F&quot; /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1900 йыл||279||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||512||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||411||208||203||50,6||49,4
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||736||343||393||46,6||53,4
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||1129||547||582||48,4||51,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1082||516||566||47,7||52,3
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||1106||543||563||49,1||50,9
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||967||441||526||45,6||54,4
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||940||452||488||48,1||51,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 58 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 105 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Үтәев Рәшит Зиннәт улы]] (10.01.1940—8.04.2022), [[журналистика|журналист]], йәмәғәтсе, [[шахмат]]сы һәм шашкасы. 1968—2005 йылдарҙа «Баймакский вестник» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1992) һәм [[Баймаҡ районы]]ның Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (1977) премиялары лауреаты.
* [[Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы]] (12.07.1942) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). 1968—1972 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Башҡорт АССР-ының 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Халыҡтар Дуҫлығы (198) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/2288-yarlykapov-abrar-badretdinovich Ярлыкапов Абрар Бадретдинович — Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407172637/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/2288-yarlykapov-abrar-badretdinovich |date=2016-04-07 }}{{ref-ru}}{{V|7|07|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Яҡшыгилдин Шәмсетдин Ғәләүетдин улы]] (1896—1973) — [[Беренсе донъя һуғышы]]нда (1915—1918), [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда (1918—1922), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Быҙаулыҡ урамы ({{lang-ru|Бузавлыкская (улица)}})
* Г.Насыров урамы ({{lang-ru|Г.Насырова (улица)}})
* З. Вәлиди урамы ({{lang-ru|З.Валиди (улица)}})
* З. Ҡаҙнабаев урамы ({{lang-ru|З.Казнабаева (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская (улица)}})
* 1 Май урамы ({{lang-ru|Первомайская (улица)}})
* С. Юлаев урам ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая (улица)}})
* Хоҙайбирҙин урамы ({{lang-ru|Худайбердина (улица)}})
* Ш. Бабич урамы ({{lang-ru|Ш.Бабича (улица)}})
* Шайморатов урамы ({{lang-ru|Шаймуратова (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/023/000045.html Улицы]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Ер-һыу атамалары ==
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 23 март 2017 йыл. 3-сө йыйынтыҡ. 14 — 18-се биттәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703105754/https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Боронғоларҙан яҙып алған легендаға ярашлы, ауылға 1755 йылда [[Ишбулды (Йылайыр районы)|Ишбулды]] ауылында тыуып үҫкән Мөхәмәтрәхим Алғышаев нигеҙ һалған. Әммә архив документтарын тикшереү [[легенда|легенданың]] теүәл булмауын күрһәтә: XVIII быуат документтарында һәм 1795—1834 йылдарҙағы ревизия материалдарында был ауылдар юҡ. [[Ырымбур өйәҙе]] Түңгәүер улусы [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай ауылы]] буйынса 1816 йылғы ревизия материалдарында бер йортта йәшәгән 47 йәшлек Игелек Алғышаев һәм уның ҡустыһы Мөхәмәтрәхим Алғышаев (уға 24 йәш) ҡатыны Дәүләтбикә (23 йәш) күрһәтелгән. Тимәк, Мөхәмәтрәхим ауылына нигеҙ һалыусы Юлдыбай ауылы кешеһе. Был башҡа документтар менән дә раҫлана. Туңгәүер улусы Мөхәмәтрәхим ауылы [[1859 йыл|1859 йылғы]] ревизия материалдарында теркәлгән. Был ваҡытта ул 4-се Башҡорт кантонының 1-се тирмәһенә ҡараған, һәм унда 21 йорт иҫәпләнгән. Ошо документтан күренеүенсә, тәүге тапҡыр Мөхәмәтрәхим ауылы [[1850 йыл|1850 йылғы]] IX ревизияла теркәлгән. Унда 20 ихата булған. Әммә 1850 йылғы материалдар беҙгә барып етмәгән. Ошо уҡ документта күрһәтелгәнсә, 1855 йылда 63 йәшлек Мөхәмәтрәхим Алғышаевтың улы Сәйетов вафат була, уның исеме ауылға бирелгән. 1858 йылда Мөхәмәтрәхим ауылы халҡы формалашыуы дауам итә: Юлдыбай аулынан «башлыҡ бойороғо буйынса» бында Әбделмән Балыҡбаевтың ғаиләһе күсерелә. 1859 йылда Мөхәмәтрәхим ауылында 21 йорт һәм 162 кеше иҫәпләнә (81 ир-ат һәм 81 ҡатын-ҡыҙ). Тулыһынса һылтанма буйынса рус телендә уҡығыҙ&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/library-portal/articles/292/1918/ Из истории села Матраево Зилаирского района]&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Түбәндәге һылтанма буйынса уҡығыҙ&lt;ref&gt;[https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_21 Йылайыр районы Матрай ауылының ер-һыу атамалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241208053539/https://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_21 |date=2024-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Матрай мәктәбе]]

== Матбуғатта ==
* Йылайырҙа балыҡ тоторға яратыусылар йыйылды&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-01-07/yylayyr-a-baly-totor-a-yaratyusylar-yyyyldy-1233491 Йылайырҙа балыҡ тоторға яратыусылар йыйылды]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Һаумыһығыҙ, ауылдаштар 2021 йыл&lt;ref&gt;[https://zilair.bashkortostan.ru/presscenter/news/374461/ Матрай встретил своих односельчан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Мөхәмәтрәхим булған исеме&lt;ref&gt;[https://bashkizi.ru/articles/auyl-ulyshy/2021-08-04/m-h-m-tr-him-bul-an-iseme-2450290 Мөхәмәтрәхим булған исеме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608110915/https://bashkizi.ru/articles/auyl-ulyshy/2021-08-04/m-h-m-tr-him-bul-an-iseme-2450290 |date=2026-06-08 }}&lt;/ref&gt;
* 

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=cpTAwt9C0k4 Йылайыр районы Матрай ауылы мәҙәниәт йорто «Илһам» халыҡ театры актрисаһы Нурия Мәҡсүтова]
* Алтын тирмә. 17 декабрь 2021 йыл.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mZsmu1k5wUE Алтын тирма. Народные театры Зилаирского р-на Илхам и Краснокамского р-на Замандаш]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|10|04|2022}}
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|10|04|2022}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|88833}}{{V|10|04|2022}}
 
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}


{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>3naffczpzzsbdehe9ncg5n0tff83gb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11753</id>
    <revision>
      <id>1309370</id>
      <parentid>1215835</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11122" sha1="8z1ghtqdhxc17a2fifg0i2ji85f8588" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Иҫке Яҡуп
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Иҫке Яҡуп
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min =  | lat_sec = 
  |lon_deg = 58 | lon_min =  | lon_sec = 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 50
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453694
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227825005
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Иҫке Яҡуп''' ({{lang-ru|Староякупово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453694, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227825005.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||146||72||74||49,3||50,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||203||93||110||45,8||54,2
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||211||100||111||47,4||52,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||152||74||78||48,7||51,3
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||110||49||61||44,5||55,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||80||36||44||45,0||55,0
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||50||23||27||46,0||54,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Яҡуп ауылы Һаҡмар йылғаһының һул ярында, райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тау-урман зонаһының матур урынында, Крепостная (Дала) Йылайыр йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан.

* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 70 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Матрай (Башҡортостан)|Матрай]]): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 112 км

== Урамдары ==
* И.Дилмөхәмәтов урамы ({{lang-ru|И.Дильмухаметова (улица)}})
* С.Халтурин урамы ({{lang-ru|С.Халтурина (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/053/000017.html Улицы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Башҡортостан|Башҡортостандың]] Йылайыр районында бөгөн Яҡуп исеме менән ике ауыл билдәле: Иҫке Яҡуп һәм [[Яңы Яҡуп (Йылайыр районы)|Яңы Яҡуп]]. Тәүҙә бер ауыл — Яҡуп була, икенсеһенә коллективлаштырыу йылдарында нигеҙ һалына.

Яҡуп ауылы тарихы тәүгә өйрәнелә. Район энциклопедияһында хаталы мәғлүмәт бар — ауыл Бөрйән улусы ауылы булараҡ күрһәтелгән һәм йәнәһе лә [[1795 йыл]]да Йылайыр районы теркәлгән.

Уның килеп сығыу ваҡыты һәм сәбәптәре тураһында мәғлүмәт юҡ. 1795—1834 йылдарҙағы ревизияларҙа билдәләнмәгән. X ревизия документтарында ғына ([[1859 йыл|1859]]) һаҡланған, унда [[Ырымбур губернаһы]] Яҡуп ауылы һәм 3-сө юрттың 4-се башҡорт кантоны (Түңгәүер улусы) өйәҙе билдәләнгән[ЦРУ РБ. Ф.-138. Оп.2. Д.646. Л.2-19]. Әммә уның [[1850 йыл|1850 йылдағы]] IX ревизияһында иҫәпкә алыныуы тураһында күрһәтмә лә бар, шулай итеп, Яҡуп ауылы 1834—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән.

Шуны билдәләп үтергә кәрәк: XIX быуат картаһында ауыл [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһының уң ярында, уға Йылайыр (Степной) йылғаһы ҡойған урында күрһәтелгән һәм ауылды ике өлөшкә бүлгән кеүек тойола [Европа Рәсәйенең махсус картаһы].

[[1859 йыл]]да Яҡуп ауылы административ үҙәккә әйләнә. 1-се Ырымбур кантоны Түңгәүер Йорт ойошмаһының унынсы халыҡ иҫәбен алыуға ингән башҡорттарҙың йән башына бәйле исемлек түбәндәгеләрҙе теркәгән: &quot;Яҡуп ауыл йәмғиәте: Яҡуп, Ғәҙел (һуңыраҡ Вәлит ауыл йәмғиәтенә ҡараған), Ишембәт, Мәҡсүт. 1863—1864 йылдарҙа Яҡуп ауыл йәмғиәте 3 ауылды берләштергән: «Яҡуп, Ишембәт, Мәҡсүт ауылдары»[ЦРУ РБ. Ф. И-2. Оп.1. Д. 15158. Л.37; Административ-территориаль бүленеш тарихы, 2003. с.374].

Көньяҡ түңгәүерҙәре ауылы Яҡупҡа 1834—1850 йылдарҙа Ейәнғолов нигеҙ һалған. X ревизияла (1859 йыл) Яҡуп Мәҡсүтов үҙенең ауылында йәшәгән, уға 82 йәш булған.

1860 йылдар башында Яҡуп ауылында 55 йорт хужалығы һәм 180 ир-ат була. Был ауыл халҡы [[малсылыҡ]] һәм [[ауыл хужалығы]] менән шөғөлләнгән, Йәйләүгә сыҡҡан. '''Тулыһынса һылтанма буйынса уҡығыҙ'''&lt;ref&gt;http://urgaza.ru/library-portal/articles/210/1976/&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы]] ([[15 сентябрь]] [[1928 йыл]] — [[19 октябрь]] [[1984 йыл]]) — [[башҡорт]] актёры, атаҡлы [[ҡурай]]сы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1973) артисы.
* [[Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы]] ({{lang-ru|Дильмухаметов Ишкали Шамсутдинович}}) ([[1 июнь]] [[1901 йыл]] — [[7 ноябрь]] [[1974 йыл]]) — ҡурайсы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Ленинград блокадаһы]]н өҙөүҙә ҡатнашыусы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;Ғәйнетдинов Ю.И.&quot;&gt;{{китап |автор= Ғәйнетдинов Ю.И.  |заглавие=«Ҡурай һәм ҡурайсылар» |место=Өфө |издательство=«АльфаРеклама» |год=2014 й |страницы=424-се б. }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* Түңгәүер&lt;ref&gt;[https://amanat.su/articles/bash-ort-yryu-ary/2019-08-15/t-g-er-38676 Аманат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119114624/https://amanat.su/articles/bash-ort-yryu-ary/2019-08-15/t-g-er-38676 |date=2022-01-19 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* Ишҡәле Дилмөхәмәтов улдары менән. 1971 йыл&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=y0nX2sCb1vY 1971г. Курай. Ишгали Дильмухаметов с сыновьями. с. Староякупово. Башкортостан&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]
[[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>8z1ghtqdhxc17a2fifg0i2ji85f8588</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йомағужа (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11758</id>
    <revision>
      <id>1309382</id>
      <parentid>1233151</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11405" sha1="aerp6heecwguu2dox97tgr4ukfhk4oe" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Йомағужа
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Йомағужа
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 12 | lat_sec = 46
  |lon_deg = 57 | lon_min = 45 | lon_sec = 48
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 380
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453693
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227822001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Йомағужа''' ({{lang-ru|Юмагужино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 380 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453693, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227822001.
 

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||371||184||187||45,6||50,4
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||400||162||238||40,5||59,5
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||541||240||301||44,4||55,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||500||226||274||45,2||54,8
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||413||203||210||49,2||50,8
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||455||231||224||50,8||49,2
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||380||196||184||51,6||48,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 95 км

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Киндер күл урамы ({{lang-ru|Киндер-Куль (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Р. Ғарипов урамы ({{lang-ru|Р.Гарипова (улица)}})
* С. Юлаев урамы ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}})
* Ш. Бабич урамы ({{lang-ru|Ш.Бабича (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/023/000052.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тарихы ==
Риүәйәт буйынса, ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Һарыш-Ҡыпсаҡ улусы [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] ауылынан (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан Республиканың]] [[Күгәрсен районы]]) күсеп килгән башҡорт нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр [[1754 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]]нда теркәлгән (Йылайыр районы энциклопедияһы Н. И. «Башкирская энциклопедия» Өфө-2000 с.130).

[[1850 йыл]]да Йомағужала 49 йорт иҫәпләнә, ә 10 ревизияға (иҫәп алыу) ихаталарҙың һаны 67-гә тиклем арта, уларҙа бөтәһе 236 ир-ат һәм 234 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән; 4 башҡорт кантонының 3 йорт составына ингән.(ЦГИА РБ. Фонд I-138, Инвентаризация 2, Файл 707. Лист 145-165о6.)

1866 йылда Йомағужа ауылы административ яҡтан Ырымбур губернаһы [[Орск өйәҙе]] 2-се полиция станына буйһона, Һаҡмар-тиле шишмәһе буйында урынлаша. Өйәҙ ҡалаһынан 145 километр алыҫлыҡта, стан фатирынан 98 саҡрымда урынлашҡан. 70 йортта 269 ир-ат һәм 225 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1891 йылға ихаталарҙың һаны үҙгәрмәгән тиерлек — 71, уларҙа ир-ат — 346, ҡатын-ҡыҙ — 235. Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 4 — се Үҫәргән улусы составына ингән, Һаҡмар һәм Тиле эргәһендә булған.

Йомағужа ауылында мәсет 1820 йылда төҙөлгән. Орск губернаһы 4-се Үҫәргән улусы Йомағужа ауылында 1917 йылда 171 шәхси хужалыҡ булған, уларҙа ике енестәге 774 йән була. 1920 йылда 176 йортта 371 ир-ат һәм 390 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән; бөтәһе 761 йән. 1925 йылға хужалыҡтар һаны ике тапҡырҙан ашыуға кәмегән — уларҙың 79-ы ҡалған. 1917 йылдың декабрендә [[Башҡортостан автономияһы]] иғлан ителә һәм уның территорияһы 13 кантонға бүленә. Йомағужа [[Бәләкәй Башҡортостан|Бәләкәй Башҡортостандың]] Үҫәргән кантоны составына ингән. РСФСР Бөтә Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһының 1922 йылғы декреты буйынса [[Өфө губернаһы]] Бәләкәй Башҡортостан составына индерелә. Улустар һәм кантондар эреләтелә. Йомағужа ауылын БАССР-ҙың [[Йылайыр кантоны]] яңынан ойошторолған Һабыр улусы составына индергәндәр.

Бөтә Рәсәй ҮБК-ның 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары менән [[Башҡорт АССР-ы]] составында 6 яңы район булдырыла. [[Ҡәнзәфәр ауыл Советы (Йылайыр районы)]] (үҙәге Йомағужа ауылы) яңы ойошторолған [[Матрай районы]] составына ингән. 1939 йылдың 17 ғинуарына ҡарата Йомағужа ауылында кешеләрҙең һаны: ир-ат — 184, ҡатын-ҡыҙ — 187 булған. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1956 йылдың 4 июлендәге указы менән Матрай районы бөтөрөлә, Ҡәнзәфәр ауыл советы Йылайыр районы составына тапшырыла. Шул ваҡыттан алып беҙҙең көндәргә тиклем Йомағужа ауылы Йылайыр районының Ҡәнзәфәр ауыл советына ҡарай&lt;ref&gt;[https://kanzafar.nethouse.ru/page/192623#:~:text=Деревня%20Юмагужино%20(Урман%20Кипчак)%2C%20центр,НИ%20«Башкирская%20энциклопедия»%20Уфа-2000%20стр.130) Администрация СП Канзафаровский сельсовет МР Зилаирский район]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктура ==
[[Йомағужа мәктәбе (Йылайыр районы)|Урта мәктәп]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар&lt;ref&gt;http://bashenc.online/ba/articles/75296/&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* Яугирҙың батырлығы онотолмай…&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/75296/ Муниципальный район Зилаирский район Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;.
* Йылайыр районы Йомағужа ауылынан йәйге фото килде&lt;ref&gt;[https://amanat.su/articles/k-men-n-ash-ara-y/2019-10-17/yylayyr-rayony-yoma-uzha-auylynan-y-yge-foto-kilde-39950 Аманат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331185714/https://amanat.su/articles/k-men-n-ash-ara-y/2019-10-17/yylayyr-rayony-yoma-uzha-auylynan-y-yge-foto-kilde-39950 |date=2022-03-31 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=VYd6fAt5T8c Праздник в Юмагужино]

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>aerp6heecwguu2dox97tgr4ukfhk4oe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫәнғол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11835</id>
    <revision>
      <id>1309376</id>
      <parentid>1183524</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22162" sha1="6w2d3aij61gnx4wxfcggpdhkiz1n6l3" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Иҫәнғол
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Исянгулово}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 52 |lat_min = 11 |lat_sec = 33
 | lon_deg                  = 56 |lon_min = 34 |lon_sec = 49
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = Муниципаль район
 | район                    = Ейәнсура районы
 | район в таблице          = Ейәнсура районы{{!}}Ейәнсура
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Иҫәнғол ауыл Советы
 | поселение в таблице      = Иҫәнғол ауыл Советы (Ейәнсура районы){{!}}Иҫәнғол ауыл Советы
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | дата основания           =  1802 йылға тиклем
 | глава                    = Сабиров Тимур Вадимович 
| первое упоминание        = 
 | прежние имена            =Үрге Иҫәнғол, Түбәнге Иҫәнғол
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Исянгулово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Исянгулово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар, рустар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453380
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 34785
 | цифровой идентификатор   = 80226816001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Иҫәнғол''' ({{lang-ru|Исянгулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл.   
Почта индексы — 453380, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80226816001.

== Тарихы ==
[[Ырымбур губернаһы]]ның [[1802 йыл]]ғы картаһында һәм В. П. Пядышевтың [[1820 йыл]]ғы [[Рәсәй империяһы]]ның Географик атласында Иҫәнғол ауылы тураһында беренсе тапҡыр телгә алынған. Стрельбицкийҙың [[1871 йыл]]ғы [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙең Көнсығыш өлөшө картаһында Иҫәнғол ауылы үрге һәм түбәнге булараҡ билдәләнгән.  

Һаҡланған мәғлүмәттәр буйынса, [[XVIII быуат]] аҙағында генерал-губернатор [[Перовский Василий Алексеевич|Василий Алексеевич Перовский]] бойороғо буйынса Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы хәҙерге Ейәнсура районы территорияһында хәрби гарнизон ойоштора һәм уның начальнигы итеп тәғәйенләнә. Әлеге гарнизон урынында Иҫәнғол ауылы булған да инде. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] башланыр алдынан частар көнбайышҡа юллана. Улар француздарға ҡаршы һуғыша. Торамала сәләмәтлектәре арҡаһында алыҫ походтарға сыға алмаған һалдаттар һәм хәрби етәкселектең ғаилә ағзалары ғына ҡалған. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында яҡын-тирәләге ауылдарҙан кешеләр күсеп килә башлай, һәм шул арҡала ауыл үҫә.

Куйбышев исемендәге колхоздың умарталығы урынлашҡан ерҙә — Куйбышев ауылы, [[Үрген]] йылғаһы тамағында — Туҡтар, зыярат урынында — Ҡарын, «Заветы Ильича» колхозының һөтсөлөк фермаһы урынында Биләй ауылы булған. Р361 төбәк трассаһының 105-106х288-287-се саҡрымында (Ира-Магнитогорск трассаһы, 12 саҡрым) [[Күгәрсен районы]] менән сиктә [[Бикбау (Ейәнсура районы)|Бикбау]], [[Туйөмбәт]] ауылдары урынлаша.

[[1849 йыл]]ғы архив мәғлүмәттәре буйынса, Иҫәнғол 2-се башҡорт кантонының үҙәге булған, 14-се йортҡа ҡараған. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында 432 ир-егет һәм 397 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

Ауылға 6500 дисәтинә ер беркетелә. [[1939 йыл]]да бында 2166 кеше йәшәй. [[XXI быуат]] башында ауылда 2761 ихата була, ә халыҡ һаны 8300 кеше тәшкил итә.

[[1935 йыл]]дың мартынан Иҫәнғол [[Ейәнсура районы]]ның үҙәге булып тора, СССР Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарары нигеҙендә территориаль межалау үткәрелә — райондың бер өлөшө [[Ырымбур өлкәһе]] составына индерелә. Үҙәге Иҫәнғол ауылында урынлашҡан [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]] хәҙерге сиктәрендә ҡала.

[[1946 йыл]]да [[Ейәнсура районы]] нигеҙендә ике район ойошторола: үҙәге Абҙан ауылында урынлашҡан Абҙан районы һәм үҙәге Иҫәнғол ауылы булған — Ейәнсура районы. [[1956 йыл]]да Абҙан һәм Ейәнсура райондары ҡабаттан бер Ейәнсура районына берләшә, һәм Иҫәнғол ауылы район үҙәге булып ҡала.

== Географик урыны ==
[[Өфө]]нән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 337 км һәм [[Төйлөгән (ҡасаба)|Төйлөгән]] тимер юл станцияһынан ([[Ырымбур өлкәһе]]) көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 км алыҫлыҡта [[Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы)|Оло Эйек]] йылғаһы ([[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы ҡушылдығы) буйында, Магнитогорск—Ира, Иҫәнғол—Мораҡ автомобиль юлдарында урынлашҡан.

== Энергетика ==
Ауылда Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=32510892|автор=Гамилова Д. А., Алексеева Э. Р.|заглавие=Альтернативные источники энергии и перспективы их развития в республике Башкортостан|год=2017|язык=|издание=Экономика региона: вопросы и ответы|страницы=103—108|issn=}}&lt;/ref&gt;.  [[2017 йыл]]дың [[29 ноябрь|29 ноябр]]ендә файҙаланыуға тапшырыла. [[2019 йыл]]дың [[5 декабрь|5 декабр]]ендә Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы дистанцион идара итеүгә күсерелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.energy-fresh.ru/news/?id=15324|title=Исянгуловская СЭС переведена на дистанционное управление|website=energy-fresh.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
[[1900 йыл]]да — 700 кеше, [[1920 йыл]]да 500 кеше иҫәпләнгән. [[2009 йыл]]да 7964 кеше теркәлгән&lt;ref&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Башҡорттар, урыҫтар йәшәй.

{{Wikidata/Population}}
;Милли составы
[[2002 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - [[башҡорттар]] (53 %), [[урыҫтар]] (26 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Ревизия материалдары==
1816&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/56470/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, 
1850&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/57164/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
1859 йылдарҙа&lt;ref&gt;[https://basharchive.ru/census/reviz/52100/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Иҫәнғол ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы]] (27.03.1943) — яҙыусы, журналист, мәғрифәтсе, йәмәғәт эшмәкәре һәм эшҡыуар.
* [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] (1951—2011) — ғалим-этнолог, антрополог, тарих фәндәре кандидаты.
* Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы (15.03.1937) — [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу объектарын [[Төҙөлөш|төҙөү]] тармағы ветераны. 1963—1991 йылдарҙа «Главтюменнефтегазстрой» тресының баш технологы, махсус һәм субподряд эштәре идаралығының начальник урынбаҫары һәм начальнигы, трест начальнигының производство буйынса урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Ниғмәтуллин Ришат Вәхит улы]] (11.01.1959) — ғалим-юрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (2008), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2009), Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2009)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9705-ni-m-tullin-rishat-v-khit-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ниғмәтуллин Ришат Вәхит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073312/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9705-ni-m-tullin-rishat-v-khit-uly |date=2016-04-21 }}{{V|5|01|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Рутчин Алексей Иванович]] (1911—1943) — Советтар Союзы Геройы.
* [[Үтәшев Марат Мөхәр улы]] (1.11.1938) — ғалим-сәйәсәтсе, сәйәси фәндәре докторы, профессор.
* [[Әбдрәхимов Марат Сулпан улы]] (29.03.1970) — Рәсәй постановкалары «Кошки», «Mamma Mia!», «Красавица и Чудовище» мюзиклдарында төп актёр.

== Урамдары==
{{Колонки|4}}
* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы — ({{lang-ru|улица 40 лет Победы}})
* Еңеүҙең 50 йыллығы урамы   ({{lang-ru|улица 50 лет Октября}})
* Октябрҙең 60 йыллығы урамы  ({{lang-ru|улица 60 лет Октября}})
* СССР-ҙың 60 йыллығы урамы  ({{lang-ru|улица 60 лет СССР}})
* А.Ахматова урамы  ({{lang-ru|улица А.Ахматовой}})
* Аҡмулла урамы  ({{lang-ru|улица Акмуллы}})
* Аҡмулла тыҡрығы  ({{lang-ru|переулок Акмуллы}})
* Әхмәтшин урамы  ({{lang-ru|улица Ахметшина}})
* Әхмәтшин тыҡрығы  ({{lang-ru|переулок Ахметшина}})
* Аэропорт урамы  ({{lang-ru|улица Аэропорта}})
* Бедренко урамы  ({{lang-ru|улица Бедренко}})
* Бикбау урамы  ({{lang-ru|улица Бикбауская}})
* Ҡайын урамы  ({{lang-ru|Березовая улица}})
* Блюхер урамы  ({{lang-ru|улица Блюхера}}) 
* Блюхер тыҡрығы  ({{lang-ru|переулок Блюхера}})
* Дауахана урамы  ({{lang-ru|Больничная улица}})
* Яҙғы урам  ({{lang-ru|Весенняя улица}})
* Көнсығыш урам  ({{lang-ru|Восточная улица}})
* Гагарин урамы  ({{lang-ru|улица Гагарина}})
* Геолог урамы  ({{lang-ru|Геологическая улица}}) 
* Дача урамы  ({{lang-ru|Дачная улица}}) 
* Зәки Вәлиди урамы  ({{lang-ru|улица Заки Валиди}})
* Йәшел урам  ({{lang-ru|Зеленая улица}})
* Ибраһимов урамы  ({{lang-ru|улица Ибрагимова}})
* Ильясов урамы  ({{lang-ru|улица Ильясова}})
* Интернациональ урам  ({{lang-ru|улица Интернациональная}})
* К. Маркс урамы ({{lang-ru|улица К.Маркса}})
* К. Маркс тыҡрығы ({{lang-ru|переулок К.Маркса}})
* Төп урам ({{lang-ru|Ключевая улица}}) 
* Коммунистик урам  ({{lang-ru|улица Коммунистическая}}) 
* Комсомол урамы  ({{lang-ru|улица Комсомольская}})
* Корнеев урамы  ({{lang-ru|улица Корнеева}}) 
* Ҡыҙыл Армия урамы  {{lang-ru|Красноармейская улица}})
* Крупская урамы  ({{lang-ru|улица Крупская}})
* Ҡыуатов урамы  ({{lang-ru|улица Куватова}}) 
* Күсәков урамы  ({{lang-ru|улица Кусакова}}) 
* Урман урамы  {{lang-ru|улица Лесная}})
* Болон урамы  ({{lang-ru|улица}} Луговая}})
* М. Ғафури урамы ({{lang-ru|улица М. Гафури}})
* Магистраль урамы {{lang-ru|улица Интернациональная}})
* Матросов урамы ({{lang-ru|улица Матросова}})
* Мәхмүтов урамы ({{lang-ru|улица Махмудова}})
* Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}})
* Күпер урамы {{lang-ru|Мостовая улица}})
* Мортазин урамы ({{lang-ru|улица Муртазина}})
* Яр уйы урамы ({{lang-ru|Набережная улица}})
* Нефтселәр урамы ({{lang-ru|улица Нефтяников}})
* Октябрь Революцияһы урамы ({{lang-ru|улица Октябрьской Революции}})
* Парк урамы ({{lang-ru|Парковая улица}})
* Пионер урамы ({{lang-ru|Пионерская улица}})
* Почта тыҡрығы ({{lang-ru|Почтовый переулок}})
* Сәнәғәт урамы ({{lang-ru|Промышленная улица}})
* Пушкин урамы ({{lang-ru|улица Пушкина}})
* Р.Ғәрипов урамы ({{lang-ru|улица Р.Гарипова}})
* Йылға урамы {{lang-ru|Речная улица}})
* Шишмә урамы ({{lang-ru|Родниковая улица}})
* Рәсәй урамы {{lang-ru|Российская улица}})
* Рутчин урамы ({{lang-ru|улица Рутчина}})
* Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая улица}})
* Салауат урамы ({{lang-ru|улица Салавата}})
* Яҡты урам {{lang-ru|Светлая улица}})
* Төньяҡ урам ({{lang-ru|Северная улица}})
* Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}})
* Ҡояш урамы ({{lang-ru|олнечная улица}})
* Спорт урамы ({{lang-ru|Спортивная улица}})
* Дала урамы ({{lang-ru|Степная улица}})
* Төҙөлөш урамы ({{lang-ru|Строительная улица}})
* Үҫәргән урамы ({{lang-ru|Усергенская улица}})
* Усмантау урамы ({{lang-ru|Усмантауская улица}})
* Ф.Солтанов урамы ({{lang-ru|улица Ф.Солтанова}})
* Филатов урамы ({{lang-ru|улица Филатова}})
* Һ.Дәүләтшина урамы ({{lang-ru|улица Х. Давлетшиной}})
* Хәйбуллин урамы ({{lang-ru|улица Хайбуллина}})
* Сәскә урамы ({{lang-ru|Цветочная улица}})
* Чапаев урамы ({{lang-ru|улица Чапаева}})
* Чекмарев урамы ({{lang-ru|улица Чекмарева}})
* Шайморатов урамы ({{lang-ru|улица Шаймуратова}})
* Энергетиктар урамы ({{lang-ru|улица Энергетиков}})
* Энтузиастар урамы ({{lang-ru|улица Энтузиастов}})
* Юбилей урамы ({{lang-ru|Юбилейная улица}})
* Көньяҡ урам ({{lang-ru|Южная улица}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/022/000001.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
* Усмантау
* Суҡмуйылтау&lt;ref&gt;[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&amp;dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]&lt;/ref&gt;

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* [https://web.archive.org/web/20220330050837/https://zianzori.ru/news/tvoi-lyudi-selo/2022-03-24/v-bashkirii-zavershilsya-konkurs-uchitel-goda-bashkirskogo-yazyka-i-literatury-2022-i-uchitel-goda-bashkortostana-2022-2741031 Зианчуринские учителя-победители]
* [https://web.archive.org/web/20220330051249/https://zianzori.ru/news/sport/2022-03-24/v-zianchurinskom-rayone-proshli-sorevnovaniya-po-hokkeyu-2741061 Зианчуринцы «Zа Мир!»]

== Видеояҙмаларҙа ==
[https://vk.com/video-1177817_141993430 Исянгулово]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* {{ИСДБ}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|87663}}{{V|15|04|2022}}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/56470/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/57164/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/52100/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ейәнсура районы ауылдары}}

[[Категория:Ейәнсура районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>6w2d3aij61gnx4wxfcggpdhkiz1n6l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йөйәк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11856</id>
    <revision>
      <id>1309424</id>
      <parentid>1299406</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41421" sha1="iqvkvhcsoez1fyce5mkqilyjsmcyfb5" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Йөйәк
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Йөйәк
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
 | lat_deg              = 54 |lat_min =24 |lat_sec = 19
 | lon_deg              = 57 |lon_min =22 |lon_sec =20 
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Белорет районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 849
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453564 
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34792 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80211817001 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Йөйәк''' ({{lang-ru|Зуяково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 849 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 453564, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211817001.
[[Файл:Выпускники Зуякской школы с учителями. Белорецкий район.jpg|thumb|Йөйәк мәктәбен тамамлаусылар уҡытыусылары менән]]

[[Файл:Встреча поэтессы Г. Ситдыковой с юными односельчанами в Зуяковской школе.jpg|thumb|Шағирә Гүзәл Ситдиҡова тыуған мәктәбе уҡыусылары менән]]

== Тарихы ==
[[File:Белорецкий район Башкортостана. Зуяково.jpg|thumb|слева|Ауыл күренеше]]
Риүәйәт буйынса ауылға Ҡолман тархандың улдарының береһе нигеҙ һала. Ҡолман тархан 1718 йылда батша [[Пётр I]] Указы буйынса [[Ҡатай]] улусы ерҙәренең сиктәрен аныҡлаған грамота ала («владенная выпись»). Әммә ауыл был ваҡиғанан күпкә алда булыуы мөмкинлеген [[ҡатайҙар]] менән [[ҡумрыҡ]]тар араһындағы бәхәс делолары асыҡлай. Ҡатай яғынан Ҡолман был ерҙәрҙә улар бик борондан йәшәүҙәрен, ә ҡумырыҡтар яғынан Һәүәләй Аҡҡужин бәхәсле ерҙе ике йөҙ йылдан артыҡ биләүҙәрен әйтә. Йөйәк күршеһе [[Ғәбдөк]] ауылы боронғо бер картала ''Кулманово'' тип теркәлгән. Ошоларҙан сығып ауылдар күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән, тип фаразларға була. Рәсми сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр 1759 йылда иҫкә алына. Был йылда ауылдың ике кешеһе — Аяз Тоғумаев һәм Сәфәр Ҡасҡаев башҡа ҡатай ауылдары халҡының 159 кешеһе иҫәбендә сауҙагәр Матвееевҡа [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] буйындағы аҫаба ерҙәрен 8 йылға ҡуртымға (аренда) биреү купчийына ҡул ҡуя.

=== Аралар ===
Инйәр ҡатайҙарының иң ҙур араларынан ''Туғанаш араһы'' XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем ауылда берҙән-бер ара була. Туғанаш атамаһы районда ныҡ таралған — Туғанаш ятыуы, тауы, Сәфәрғол ауылының икенсе исеме, Арышпар ауылы янындағы бер утар исеме, Собханғол ауылы янында бер йылға исеме, Үрге, Урта, Түбәнге Туғанаш утарҙары&lt;ref&gt;Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках).(По материалам УНЦ РАН, ф.3, д.298, л.13-14; РГАДА, ф.1324, оп.1д.3765, л.112;МИБ, т.3, с.353-254) Белорецк, 2012.&lt;/ref&gt;.

XIX быуаттың беренсе яртыһында Туғанаш араһынан ''Һибәтис, Һәйетбай, Мәнтәй, Күскенсе'' аралары айырылып сыға, ҡайһы берҙәре ҡушамат булараҡ та йәбешкән. Мәҫәлән, Исмәғилов Ибраһим раҫлауынса, ''буғашай'' тигән атама был нәҫелдең үҙ-һүҙле, ныҡыш булыуҙарына ҡарата бирелгән(«б…ғын ашаһа ашар, әммә үҙ һүҙен бирмәй улар», тиҙәр уларға ҡарата). Ә уға тиклемге араны Ибраһим бабай «Ниңә, шул элекке атама -Туғанаш булған, әлбиттә!»-тип яуаплай. Атауллин Хөснөтдин, Солтанов Әхмәҙғәле, Йәһүҙин Бәйтулла, Фәтиха Ғәрифуллиналар ауылда борон Туғанаш араһы булыуын яҙҙырҙылар.

=== Атамалар ===
Ауыл Йөйәк йылғаһы буйында дүрт урында булып, әлеге урында Һибәтулла Ҡолбаев [[1833 йыл]]да күсеп ултырғас барлыҡка килгән. Элекке урындарҙа Үрғышлау (Үрге ҡышлау), Арғышлау (Араҡышлау), Иҫке ауыл, Түбәнге ауыл атамалары тороп ҡалған. Һибәтулла Ҡолбаев турһында сығарылған йыр ҙа бар ине. Олоялан тигән урында Изгеләр зыяраты (Яҡшылар зыяраты тип тә йөрөтәләр) бар. Унда бөтә Ҡатай еренән күренекле кешеләрҙе килтереп ҡуйғандар. Тик унда ҡәбер таштары ла, башҡа билдәләр ҙә беленеп бармай, серлелеге менән айырыла был урын. Риүәйәт буйынса, бында ҡасандыр бик күренекле кешене ҡуйғандар, аҙаҡтан уның янына Ҡатай иленән кемде «яҡшылар» иҫәбенә индергәндәр — шуларҙы килтереп ҡуйғандар&lt;ref&gt;Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.&lt;/ref&gt;.

=== Рәүиз мәғлүмәттәренән ===
 
[[1795 йыл]]да ауылда 179 кеше 42 хужалыҡта йәшәй, 1834 йылғы рәүиз 162 ир кеше, 118 ҡатын кешене теркәй.1859 йылғы рәүиз 135 ир кешене, 134 ҡатын кешене теркәй. 1924 йылғы [[Уҫманғәле]] улусы буйынса төҙөлгән ведомостә ауылда 205 ир кеше, 219 ҡатын ҡыҙ теркәлә, 1961 йылда ауылда 839 кеше йәшәй, ә 2006 йылдың 1 ғинуарында — 914 кеше (257 хужалыҡ). Ауылдың халҡы башҡорттар, егерменсе быуат башында ауылға бер нисә татар һәм урыҫ ғаиләһе килеп нигеҙләнә. Әлеге көндә лә уларҙың нәҫелдәре, Белорет — Шишмә тимер юлы төҙөлөшө осоронда килгән ғаиләләрҙең бер нисәһе ауылда йәшәйҙәр. Балалары башҡорт мәктәбендә уҡый, башҡорт телендә иркен аралаша&lt;ref&gt;Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.&lt;/ref&gt;.(И.138, оп.2, д.556, д.695,763а).

Ауылда этнографик тикшеренеүҙәр менән [[Руденко Сергей Иванович|С.Руденко]], Л.Берхгольц, Д.Никольский, егерменсе быуаттың егерменсе йылдарында Дмитриев етәкселегендәге этнографик экспедиция подотряды була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Н. В. Бикбулатов]], М. Муллағолов,Р.Б. Әхмәҙиев, [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Ә. Сөләймәнов]], [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы|Р. Солтангәрәева]] һ.б. ауылда тикшеренеү эштәре менән булып китәләр.

=== Музей ===
{{төп мәҡәлә|Йөйәк мәктәбе музейы}}
Ауылдың тарихы краевед Р. Шәйбәков материалдарында киң яҡтыртыла. Ауыл мәктәбендә уның тарафынан бик бай [[Йөйәк мәктәбе музейы|музей]] булдырылған. Музей Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы музейҙары иҫәбенә кергән&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82_%22%D0%9B%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%22.png Сертификат «Лучший школьный музей Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt;..

== Этимологияһы ==
Ауыл исеме шул исемдәге йылғанан алынған. Ауыл ун туғыҙынсы быуаттың утыҙынсы йылдарына тиклем [[Йөйәк (йылға)|Йөйәк йылғаһы]] буйлап дүрт урында теркәлә, әлеге урында ауыл Генерал-губернатор Перовскийҙың утарҙарҙа йәшәүҙе тыйған указынан һуң ойошҡан.&lt;ref&gt;Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап,2002. — 256 с. — 72-я с. ISBN 5-295-03192-б&lt;/ref&gt;

Йылға исеме «Йөй» һүҙенән барлыҡҡа килгән, тигән вариантты Атауллин Хөснөтдин бабай яҙҙырҙы. [[Башҡорттар|Башҡорт халҡы]] йылғаларға исемде йыш ҡына уның сифаты буйынса ҡушҡан. Бабай раҫлауынса Йөйәк йылғаһы яҙ көнө ярҙарынан сығып ярҙы ашап икенсе ерҙән аға, ә элекке йырҙа үлән баҫып бөтөп ерҙә «йөй»ҙәр ҡалдыра. Ауыл янындағы Аҡтау башынан йылға тамағына табан ҡараһаң яландар шундай «йөйҙәр» менән сыбарланған.

Йөйәк һөйәктән барлыҡҡа килгән, йылғаға ҡорбан итеп салған малдың һөйәген ташлағандар тигән вариант бар(Исмәғилов Сафа).

Тағы бер фаразды [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл Ситдиҡова]] бирә. Монгол телендә «зөөг» һүҙе — «һыуыҡ» тигәнде аңлата, ә «з» менән «й» телдә бер-береһен алмаштырып килеүсән, шуға күрә был вариант та урынлы булыуы ихтимал, ти ул.

Ауыл халҡы башлыса тәүге вариантты иң дөрөҫө тип иҫәпләй. Тик атамалар тамыры төптәрәк яталыр. Йөйәк-Йайыҡ-Эйек исемдәре оҡшашлығынан сығып уның исеме төрки телдәрҙә ҡулланылған «йәйек» йылға тигән мәғәнәлә ҡарарға ла булыр ине, тик Йөйәк йылғаһы бик киң түгел. Боронғо төрки телдәрҙә ыдук//ыйык «изге» йылға тигәнде аңлатыуын иҫәпкә алып ошо вариант та иғтибарға лайыҡ, тиергә була лыр. Эҙләнеүҙәрҙе ошо йүнәлештә лә алып барырға кәрәктер&lt;ref&gt;Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.&lt;/ref&gt;.

Ә нисек «Йөйәк» &quot;Зөйәк&quot;кә әүерелгән һуң? Был урыҫсаға тәржемәнең кире башҡортсаға калькаланыуынан килеп сыҡҡандыр. Ун һигеҙенсе- ун туғыҙынсы быуат урыҫ документтарында ауыл Зюяково тип яҙыла, төркисәнән урыҫсаға бер тәржемәлә Юяково варианты бар. Тимәк, ауыл исеме урыҫсаға Юяково-Зюяково тип ауҙарылған, һуңғараҡ урыҫ теленә тағы ла яраҡлаштырылып Зуяковоға әйләнгән. Йылға исеменән алынғас ауыл исеме уға «-ово» ҡойроғо тағылырға тейеш түгел, ул Зуяк ҡына булырға тейеш. Билдәле крайҙы өйрәнеүсе М. Ф. Чурко (утыҙынсы йылдарҙа репрессиялана) яҙмаларында ауыл тик Зуяк формаһында яҙыла. Ауылдың ике төрлө атап йөрөтөлөүе [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] власы урынлашҡас барлыҡҡа килгән (өлкән быуын тик Йөйәк формаһын ҡулланды)&lt;ref&gt;1.Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;ЦГА РБ, ф.2, оп.65, д.4655; И.138, оп.2, д.556, д.695,763а&lt;/ref&gt;

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{{ Население | Зуяково }}

; Милли состав
95 % халҡы — [[башҡорттар]]

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 150 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Зуяково): 1 км

== Тирә-яҡ мөхит ==
{{Hider|title = ''Тирә-яҡ мөхит''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =Ауыл [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһының ике яҡ ярына урынлашҡан. Ауылдан өҫтә [[Инйәр]]гә [[Бирйән йылғаһы]] (алты саҡрымда), [[Манажы]] (өс саҡрымда) Инйәрҙең уң яғына, [[Һилеғорғо йылғаһы]] (бер саҡрымда) йылғаһы һул яғына ҡоя.

Инйәрҙең һул яҡ ярындағы  Асыу һырты, [[Берештамаҡ]] яғына Асыу йылғаһы аға. Асыу һырты [[Береш]] башына тоташа. Асыу һыртына тоташмай ғына пирамидаға оҡшаған Ҡаратау айырылып тора. Атамаһы ҡарайып күренгән ылыҫлы ағастар арҡаһында бирелгән. [[Көртмәле]] күп була, халыҡ  мүген ала. Ҡаратау төбөндә Инйәргә [[Һилеғорғо йылғаһы]] ҡоя. Атама &quot;һил-тыныс, һиле(урын) һәм ғорғо(ҡурғы, йә үҙән) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгәндер.  Йылға үҙәне, ысынлап та, тыныс, керер урыны тар, ҡыҫыҡ булһа ла, эстәрәк тотош бер ғәскәр кереп йәшенерлек ерҙәре бар. Йылға башынан тиҙ генә төрлө яҡтарға барып етерлек юлдар саты - Береш башы, Елмерҙәк һырты,һәм башҡалар.  Бынан элгәре Инйәргә туранан йоморо юл булған.Йылға тамағында бәләкәй генә шарлауыҡ бар,халыҡ уны яратып Гөрләүек тип йөрөтә. Был урын һәм  бейек, ҡыҙыл мәтеле, ҡыҙғылт ташлы Ҡыҙылъяр  туристарҙы иң йәлеп иткән урын.

Сутый тигән тау бар. Лесничествоға ҡараған йөҙөнсө кварталда ятҡан өсөн ҡушылған. Бынан [[Елмерҙәк]] һырты башлана. Яңауылда( алтмышынсы йылдарҙа барлыҡҡа килгән ауыл урамы, хәҙер Бабич урамы) Ташлыйылға шишмәһе ҡоя. Ташлыйылға Мәсе төбөнән (Сутыйҙың ҡараңғы ҡояш төшмәгән урыны) ағып сыға. Ҡыҫҡа үҙәк Ҡаршы тауҙы икегә бүлә (үҙәк тип тә әйтерлеге юҡ, тауҙың уйпатыраҡ урыны). Арыраҡ Оҙонуй (уй-үҙәк тигәнде аңлата) үҙәге, тауы. Арыраҡ Ҡолоҡай үҙәге, унан Аҡтау (Аҡтау иртәнге сәғәттә ап-аҡ булып күренеп ята, ә Ҡаратау киске эңерҙә бигерәк ҡарайып күренә). Аҡтау, Оҙонуй, Ташлыйылға тауҙары Оҙонуй йылғаһы башында Мәсе(мәс-ҡороған һыу) төбөндә тоташып Елмерҙәк Һыртының биләнен башлайҙар. Ары Йөйәк йылғаһына ҡойған йылғалар китә (Ағуй, Ҡаршылма(ҡар шылмалы тау), Ҡайынтүш, Һыуыҡйылға, Машай, Тирҫүңер(тауҙың төньяҡ битендәге -тирҫтәге үңере), Көҙгөйорт һ.б. былары ошондай йылғалар ағып төшкән үҙәндәр, шул исемдәге тауҙар.

[[Бирйән йылғаһы]] Бирйән һыртынан ағып сыға. 
Манажы йылғаһы Инйәргә уң яҡтан ҡоя, ауылға өс саҡрым.

Ырыҫҡол тауы(Ырыҫҡол бейеге). Салауат Юлаев көрәштәше Ырыҫҡолдо дошмандар ҡамап тотам тигәндә ҡаянан аты менән Туғанаш ятыуына һикереп(ул ҡая Ғәбдөк ауылынан аҫтараҡ, уны тимер юл тоннеле тишеп үтә) ҡаса, Инйәр буйлап килеп Манажы(тау йылғаһы мәғәнәһендә) тамағынан әле Ырыҫҡол бейеге тип йөрөтөлгән тауға менеп Бирйән һыртынан юл яҙҙырған.  Манажы тамағынан аҫтараҡ Салауат тобаһында(тоба -ятыуҙың ярға инеп торған ере, ҡултығы) Салауат атын йөҙҙөргән, ти риүәйәт.

Ауылға тиклем шаршылар, ятыуҙар. Бирйән шаршыһы иң ҡаты, иң ҡурҡынысы(йәнеңде ус төбөндә тотоп ҡычна килерлек ҡурҡыныс). Яҙ көндәре туристар батҡылай. Аҫтараҡ Ҡара шаршы, оҙон ғына. Шунан Манажы тобаһы. Манажы шаршыһы,уға тоташып тиерлек Ҡотһоҙ шаршы(бик хәүефле, һалсылар өсөн ҡурҡыныс таштары күп).Аҫтараҡ Салауат тобаһы. Ҡобәғәт ятыуы, Ҡөбәғәт аралы, Ҡөбәғәт шаршыһы, шунан иң тәрән ятыуҙарҙың береһе- Һилеғорғо ятыуы. Ятыуҙан аҫта Көҫәш шаршыһы, ул шаршы башланған ерҙә Татар тобаһы(бер татар бабайы мурҙа һалған).Көҫәш шаршыһынан ағын һыу ауыл шаршыһына тоташа. Шунан Таш төбө тигән ҡая. Башҡортостандың ҡыҫҡаса энциклопедияһында был ҡаяларҙы кембрий ултырмалары тиелгән.Уң яҡта ауыл тапҡырындағы тау Ҡымыҙлыҡ һырты, ул Инйәр буйлап өҫтә Манажы һыртына тоташа.Ҡымыҙлыҡ һырты ауыл осондағы Өкө тауына көнбайышта тоташа. Был тауҙа оҙаҡ бер ҡарт өкө йәшәгән тигән аңлатма ышандырып етмәй, Тау үҙе өкө башына оҡшап торғаны өсөн шулай ҡушылғандыр. Йөйәк йылғаһы буйынан тауға ҡараһаң өкө башы төҫмөрләнә. Был бигерәк көҙ, ҡыш айҙарында ҡар яуғас асыҡ күренә. Ауыл ятыуы оҙон ғына, Ауыл аралы бик матур, шыршылар үҫә, матур ғына яланы бар, элегерәк уға тоташа биреп Ҡарағат аралы була торған ине, тимер юл һалған саҡта ташын алдылар, хәҙер юҡ. Өс арал -ауыл аралы, Ҡарағат аралы, Зыярат аралы була торған ине, хәҙер тәбиғәт яңынан үҙенекен итә - аралдар барлыҡҡа килә башланы.

Артабан Инйәргә ҡойған Ҡун йылғаһы буйы атамалары китә. Өкө тауы Боланатҡан һырты менән тоташа, ары Боҫтапал(томан-боҫ ятҡан), Сатлыҡ башы -унан Һынташҡа Бирйәндең көнбайыш битенән барып етергә күп ҡалмай(Ҡойоло яланды үткәс һыртҡа етәһең, унда боронғо топографик маяҡ,унан күп тә бармайһың Һынташ күренә.

Ҡун йылғаһы буйлап өҫкә барһаң Аллаһыяр(тауы ла бар), Шәкрембәт(был яландан Ғәбдөктәрҙең йәйләүе Ташлуйға юл китә-шул исемдәге кешенән исеме),Әсәт, Ишәт, Бейембәт(өсөһө лә антропоним, каеше эшмәкәрлегенә бәйле был микротопонимик атамалар), Оло ялан, Сатлыҡ һәм башҡа яландар (Күрән ялан, Ҡужалы). Ҡун башына тиклем халыҡтың сабынлыҡтары. Күбеһенә кем сапҡан борон — шуның исеме ҡушылғаны аңлашылып тора. Рәүиз материалдарында был исемле кешеләр осрай(уларҙың нәҫелдәре һаман да саба ҡайһы бер сабынды, мәҫәлән, Әсәт сабыны).

Ҡун тамағына әйләнеп ҡайтайыҡ. Унан аҫҡа уң яҡлап Оҙонташ тауы(яҫы таштар нигеҙгә шул тауҙан алына),Яҙлау,Кәзәташ(уныһы инде Ғәбдөк ауылы осонда).

Инде Инйәрҙең һул яғынан ауылға урап ҡайтайыҡ.Сәтәй аралы, ятыуы аша сығып Һуҡаяш тамағына бараһың. Һуҡаяш тамағынан был йылға буйлап Аҡбеләк һыртына(унан Ырау башына юл китә) етәһең, Аҡбеләктән йөйәктәрҙең йәйләүе Арҡайортҡа барып етеп була.Унан Байларҡунған һырты. Һуҡаяш тамағынан һуң Атүлгән кисеүен үтеп Инйәр буйлап Энекәй яланына(шаршы ла бар,элек Энекәй аралы ла була торғайны, хәҙер аралдың уң яғы күл булып ҡалды, сөнки тимер юлы аралдан үтте)етәбеҙ, унан Ҡарағай яры(Түбәнкаул һырты Инйәргә терәлгән ере)аҫты, ары Ҡолбай ҡылыһы(старица), тағы уң яҡ ярҙағы Пристань тапҡыры, был ерҙе лә Пристань тиҙәр(был урында Француз заводы, рәсми исеме Ләмәз заводы өсөн суйын ағыҙыуға тәғәйенләнгән баркалар яһағандар). Ауылға яҡын ауыл зыяраты. Йөйәк йылғаһын аша сыҡһаң Зарник тигән ер(Француз заводы контораһы туғын бөгә торған мастерской төҙөткән - халыҡ парникты-туғынды ҡаҙанда парлап бешерә торған урынды зарник тип үҙгәрткән. Ауыл уртаһында ла борон Колотов исемле урман промышленнигының туғын бөгөү мастерскойы булған, туғын бешерә торған ҡаҙаны яр буйында ятты, тик кемдер бер-нисә йыл элек төндә металға оҙатты ул ҡомартҡыны).

Йөйәктең һул ярынан Соңҡоруй яланы, үҙәге, Мерәҫ үҙәге, Ҡоҙашман яланы, Ары — Түбәнкаул яланы(бында Иҫкауылдан Һибәтулла Ҡолбаев туған-тумасаһы менән күсеп ултырған. Аҙаҡ тағы ла икенсе ергә, Инйәр буйына Таш төбөнә күсенгән. Ауылға яңы урында нигеҙҙе ул һалған). Йөйәк йылғаһына яҡын Балыҡҡаҡлаған яланы, ары Тиҙәктүккән яланы, йылғаһы, ары Бәҙоҡ йылғаһы(йылға буйында Бәҙеғөтдинде граждандар һуғышынан һуң кәзә урлаған, тип атып киткәндәр, шунда күмелгән). Ары Иҫкауыл. Борон төп, мәсетле ауыл ошонда булған. Унан тауға Арҡайорт йәйләүенә барып булған Күс юлы китә (ул юл башланған үрҙе  Түш, тип йөрөтәләр). Ары Йөйәк буйлап Суҡҡарағай, Күперле, Ҡаршылма(ҡар шылмалы текә генә битле үҙән) тигән йылға, шишмәләр, яландар. Ары Әлибай, Ҡыҙылбай яландары,Ҡаршылма яҡлап Ҡайынтүш, Һыуыҡйылға яландары, йылғалары, шунан Изгеләр(Яҡшылар)зыяратын үтеп Оло яланға етәһең(уның уртаһында Йөйәктең уң яҡ ярында тағы элекке ауыл урыны - Араҡышлау-халыҡ Арғышлау, ти ҙә ҡуя. Оло яландан һуң Көҙгөйорт, Моронсаҡ, Үргеҡышлау,Икеара,Килдеғол, Бисәләр өмә иткән, Бикбау,Ҡоҙғоноя, Ҡаранйылға, Аҙнабай утары, Шәмей(Шәмиғол утары булған), Әҙелтүбә, Олоюл (борон был юл әбей батша заманында уҡ һалынған, тиҙәр, Өфө-Белорет юлы башлыса шул юлды ҡабатлай, тик Байларҡунған тауын һәм Елмерҙәкте артылғанда ғына бераҙ үҙгәрә — «Ҡәйнә теле» тигән «экзотика» урынына Әбей батша юлында «объезд» тип аталған урын бар), Мәтрәй кордоны (Оло юлда ылау сапҡанда аттарҙы алмаштырыу урыны), Иҫәргиҙә, Бейәуралған, Сәкәшле,Башэлгән(граждандар һуғышы тамамланғас ошо урында булған алыштан һуң һәләк булғандарҙы ерләйҙәр, әммә  күпмелер ваҡыттан берәү ул урында бер баш һөйәге табып алып ағасҡа элеп китә), Ҡарағас тауы(унда үҙ атамалары байтаҡ — Лаптев яландары — урман промышленнигы Лаптевты билдәле яҙыусы Ремезов «Урман ҡырыусы» тип атаған һәм шул исемдәге мәҡәләһен уға бағышлаған — яландар урман ҡырыуҙан барлыҡҡа килгән, ары Милицейский, Конторский — былары Инйәр леспромхозы бесән сапҡанда бүленгән яландар; Селекле, Ҡунаҡбай — быныһы Йөйәк кешеһе исеме), Сәлим(Йөйәк кешеһенән) утары, Маяҡ, Соҡорло ялан(Маяҡ артеле силос соҡоронан ҡалған), Таллы ялан, Туҙҡыуыш, Ҡолоносҡан, Ғүмәр шишмәһе, Татыр йылға, Йөйәк башы былары-Йөйәк йылғаһы бассейнындағы шишмәләр,йылғалар, яландар. Күбеһе кеше эшмәкәрлегенә бәйле атамалар, йәғни микротопонимик атамалар(Мерәҫ, Ҡоҙашман, Әлибай, Килдеғол, Бикбау, Аҙнабай, Шәмей-Шәмиғолдан үҙгәртелгән, Сәлим утары шул кешеләрҙең бесән сапҡан, яҙлаған, көҙләгән, ағас киҫкән, эшкәрткән урындары). Шәйбәков Р.Г.  }}

=== Тергеҙелгән шишмә ===
Ауылдың уртаһынан аҡҡан Инйәр йылғаһына ярайһы ҙур ғына тау йылғалары — ауыл башында Һилеғорғо, түбән яғында Йөйәк йылғалары ағып төшә. Ә уң яҡ ярының уртаһындағы үҙәктән кескәйерәк Оҙонуй килеп ҡушыла. Был йылғаның үҙ шишмәһе лә бар. Уны уралтаҡан еректәр мал йөрөү арҡаһында юҡҡа сыҡҡас, шишмә лә юғалыу сигенә етә. Мәгәр шағирә [[Гүзәл Ситдиҡова]] һәм уның тормош иптәше [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы|Ғилман Ситдиҡов]] үҙ ғаилә ағзалары, ауылдың бер нисә кешеһе ярҙамы менән уны тергеҙеп, тирә-яғын төҙөкләндереп ҡуйҙы. Был эшкә өлөш индереүселәр араһында уҡытыусы-ветеран [[Шәйбәков Ринат Гәрәй улы|Ринат Шәйбәков]] та була&lt;ref&gt;[https://agideljurn.ru/articles/common_material/2020-02-25/tau-yyl-a-y-yar-yu-a-a-23820 Тау йылғаһы ярһыу аға…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221126092944/https://agideljurn.ru/articles/common_material/2020-02-25/tau-yyl-a-y-yar-yu-a-a-23820 |date=2022-11-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б.&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО &quot;Уфаэнергоучет&quot;, восстановление родника.jpg|Шишмәне тергеҙеүгә әҙерлек уның тирә-яғын сүп-сарҙан таҙартыу менән башлана
File:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы Шәйбәков Ринат Гәрәй улы.jpg|Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы Шәйбәков Ринат Гәрәй улы үҙ тракторы менән таш килтерә
File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО &quot;Уфаэнергоучет&quot;, восстановление родника в Зуяково.jpg|Һәр эште теүәл башҡарыу зарур. Нигеҙ һалыуға шишмә эргәһендәге тәбиғи таштар ҡулланыла 
File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО &quot;Уфаэнергоучет&quot;, восстанавление родника в Зуяково.jpg|Нигеҙе һалынғас, шишмә янына төшөү өсөн баҫҡыс һалырға тура килә
File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО &quot;Уфаэнергоучет&quot;, восстанавление родника. 2013.jpg|Шишмәнең ҡоймаһы ла, металл иретеүсе оҫтаһын ла Өфөнән килтерелә 
File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО &quot;Уфаэнергоучет&quot;, восстанавление родника в Зуяково. Завершение.jpg|Төҙөкөләндерелгән шишмәнең күренеше
Рәсем:Зуяк5.jpg|Оҙонуй үҙәге. Атама ике һүҙҙән - ''оҙон'' һәм ''уй'' (уйһыу, уяҙ)- тора 
Рәсем:Зуяк,_шишма.jpg|Оҙонуй йылғаһы тау йылғаларына хас ташлы, ярҙарында ла таш күп. 
File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО &quot;Уфаэнергоучет&quot;, восстанавление родника в Зуяково. Работа завершена.jpg|Шишмәне төҙөкләндереү тамам. Ә һыуы ниндәй тәмле һәм йомшаҡ!
&lt;/gallery&gt;

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] (Ғәйнетдинова)— Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,
* [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты
* Ғәзизов Искәндәр — йырсы
* [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры.
* [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты.
* [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] — техник фәндәр докторы, ӨДАТУ доценты
* [[Мөлөков Харис Яҡуп улы ]]— физик, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, техник фәндәр докторы, БДУ доценты булып эшләне.
* [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—2018), металлург, канатсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы
* [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова (Ғәйнетдинова) Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар берлеге ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре
* [[Шәйбәков Ринат Гәрәй улы]] — тарихсы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһы, «Башҡортостан Республикаһының барлыҡҡа килеүенә 100 йыл» юбилей миҙалы(2018) менән бүләкләнгән. Белорет ҡалаһының Григорий Белорецкий премияһы лауреаты (2004), Белорет районының Яңыбай Хамматов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты(1922), Йөйәк ауылы старостаһы (2011 йылдан). I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (1995) , Башҡортостан Республикаһы уҡытыусыларының Х съезы делегаты (2010).Йөйәк ауылы мәктәбе янында тыуған яҡты өйрәнеү музейы булдырып, уны республика кимәлендә танытҡан шәхес.

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Zuyak.jpg|
Рәсем:Zuyak.1jpg.jpg| 
|1964, 19 май
Рәсем:Зуяк2.jpg|
Рәсем:Зуяк3.jpg|
Рәсем:Зуяк.jpg|
Рәсем:Зуяк4.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡатай]]

== Сығанаҡтар ==
* Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.
* Таулы төйәк Белорет, 2012

== Ауыл — видеола ==
* Зуяково {{YouTube|v=W386Hx8q4hU|logo=1}}
* Искәндәр Ғәзизов. Йөйәгем. {{YouTube|v=rUFDasvkKBk|logo=1}}
* История села Зуяково {{YouTube|v=KWWglYkvMPo|logo=1}}
* История села Зуяково — продолжение {{YouTube|v=0sSdyLFYB48|logo=1}}
* Мастера деревни Зуяково {{YouTube|v=qpU8mKZuCVY|logo=1}}
* Гүзәлиә Шаһисолтанова. Ел ҡапҡа. {{YouTube|Q3hTgfovSuw|logo=1}}
* Салауат Әйүпов. Инйәрҙең яҙғы тауыштары.&lt;ref&gt;https://vk.com/im?sel=6024990&amp;z=video228746439_166725321%2Ff4000cbe38664b7d28%2Fpl_post_228746439_1807&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
 {{Тышҡы һылтанмалар}} 
{{Белорет районы ауылдары}}
{{викилаштыр}}

[[Категория:Белорет районы ауылдары]]</text>
      <sha1>iqvkvhcsoez1fyce5mkqilyjsmcyfb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Келәш (Иглин районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11942</id>
    <revision>
      <id>1309471</id>
      <parentid>1304702</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6051" sha1="n6ehjyurveomy7bstq1jyk5g09sy1ql" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 |статус                   = ауыл
 |русское название         = Келәш
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Кляшево}}
 |герб                     =
 |флаг                     =
 |lat_deg = 54 |lat_min = 54 |lat_sec = 43
 |lon_deg = 56 |lon_min = 23 |lon_sec = 34
 |CoordAddon =
 |CoordScale =
 |размер карты региона     =
 |размер карты района      =
 |регион                   = Башҡортостан
 |регион в таблице         = Башҡортостан
 |вид района               =
 |район                    = Иглин районы{{!}}Иглин
 |район в таблице          =
 |вид поселения            = Ауыл советы
 |поселение                = Үктәй ауыл Советы (Иглин районы){{!}}Үктәй
 |поселение в таблице      =
 |внутреннее деление       =
 |глава                    =
 |дата основания           =
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 =
 |площадь                  =
 |высота центра НП         =
 |население               = {{ Население | Кляшево (Уктеевский сельсовет) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Кляшево (Уктеевский сельсовет) | г }}
 |плотность               =
 |агломерация             =
 |национальный состав     = башҡорттар
 |конфессиональный состав =
 |этнохороним             =
 |почтовый индекс          = 452410
 |почтовые индексы         =
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   = 80228870002
 |категория в Commons      =
 |сайт                     =
}}
'''Келәш''' ({{lang-ru|Кляшево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 168 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452410, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80228870002.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||499||243||256||48,7||51,3
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||402||196||206||48,8||51,2
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||282||135||147||47,9||52,1
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||172||77||95||44,8||55,2
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||192||91||101||47,4||52,6
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||168||85||83||50,6||49,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Иглин]]): 11 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Меңйетәр]]): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Иглино): 11 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шакиров Рәмил Мөнир улы]] (7.12.1954), цирк артисы, 1973—1983 (өҙөклөк менән) һәм 1991—1999 йылдарҙа ат өҫтөндә оҫта йөрөүсе‑һыбайлылар, ағалы-энеле бер туған Шакировтарҙың «Башҡортостан егеттәре» атлы цирк труппаһы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1984)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16722-shakirovtar Башҡорт энциклопедияһы — Шакировтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825180930/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/16722-shakirovtar |date=2019-08-25 }}{{V|30|11|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6297-kel-sh-iglin-r-nynda-y-auyl}}{{V|30|11|2019}}   
* [http://ufagen.ru/places/iglinskiy/klyashevo.html Кляшево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|30|11|2019}}  


{{Иглин районы ауылдары}}

[[Категория:Иглин районы ауылдары]]
[[Категория:Ҡариҙел буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>n6ehjyurveomy7bstq1jyk5g09sy1ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишҡар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12061</id>
    <revision>
      <id>1309356</id>
      <parentid>1304665</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8506" sha1="eo8wy1xfx5xguuwo77a4ztyn4yuo5fm" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Ишҡар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ишҡар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 28 | lat_sec = 37
  |lon_deg = 54 | lon_min = 31 | lon_sec = 35
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Илеш районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 576
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452281
 |почта индекстары       = 
 | коды           = 34762 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80230840001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}


'''Ишҡар''' ({{lang-ru|Ишкарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Илеш районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 576 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452281, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230840001.

== Тарихы ==
[[Сарьяз йылғаһы]] үҙәнендә ятҡан Ишҡар ауылы [[Йылан ырыуы]] биләмәләре аша үткән почта  юлында урынлашҡан була. Шуға ла уның халҡы [[Рәсәй империяһы]]нда барған һәр ваҡиғала әүҙем ҡатнашыусы булып китә. [[1773 - 1774 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ла ауылдың ир-егеттәре әүҙем ҡатнаша. Тархан һәм старшина булған Ишҡар Арыҫлановтың яуҙағы эшмәкәрлеге тураһында крәҫтиәндәр һуғышы буйынса тултырылған күп кенә сығанаҡтарҙа бәйән ителә. Ул Емельян Пугачевтың полковнигы була.

Аҫаба башҡорттар йәшәгән был ауылға [[1755 йыл]]дан башлап сит милләт кешеләре индерелә башлай. [[1795 йы]]лда ауылдағы 8 ихатала 65 башҡорт, 5 ихатала ерһеҙ башҡорттар (припущенниктар), 2 ихатала типтәрҙәр йәшәй. 1870 йылда 55 ихатала 366 башҡорттоң йәшәүе теркәлә. [[1920 йыл]]да ауылда йәшәүселәрҙең бөтәһе лә үҙҙәрен башҡорт тип таный (178 ихатала 849 башҡорт).

[[1843 йыл]]да 194 башҡортҡа 480 бот ужым һәм 928 бот яҙғы иген сәселә.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1006||466||540||46,3||53,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||786||340||446||43,3||56,7
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||876||379||488||43,7||56,3
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||723||326||397||45,1||54,9
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||637||286||351||44,9||55,1
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||658||301||357||45,7||54,3
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||576||273||303||47,4||52,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 122 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ишҡар Арыҫланов]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы. Тархан.
* [[Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы]] (27.07.1939—2.07.2012), партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1984 йылдан Башҡорт АССР-ының яғыулыҡ, 1988—1990 йылдарҙа финанс министры, БАССР Министрҙар Советының Президиум ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1975), райондың почётлы гражданы (2005)&lt;ref&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Калимуллин_Лябип_Сахиуллинович Калимуллин Лябип Сахиуллинович. Проект «Годы и люди» Уфимского авиационного государственного технического университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114162007/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%9B%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BF_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-14 }}{{ref-ru}}{{V|25|07|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәнүнә Сиражетдинова]] (15.02.1949), йырсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)

== Һылтанмалар ==
*  Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.{{ref-ru}} ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Илеш районы ауылдары}}

[[Категория:Илеш районы ауылдары]]</text>
      <sha1>eo8wy1xfx5xguuwo77a4ztyn4yuo5fm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәкәй (Ишембай районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12153</id>
    <revision>
      <id>1309486</id>
      <parentid>1281626</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12735" sha1="qcu66uehfp5mo3b9q6b5h92fphdmr4o" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Кинзекеево
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Кинйәкәй}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53 |lat_min = 17 |lat_sec = 32
 | lon_deg                  = 56 |lon_min = 3 |lon_sec = 8
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | вид района               = 
 | район                    = Ишембай районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 | поселение                = Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы)
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Кинзекеево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кинзекеево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453227
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80231870003
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Кинйәкәй''' ({{lang-ru|Кинзекеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 261 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453227, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 231 870 003.

== Географик урыны ==
Ауыл территорияһында ике [[Ямамбуййылға]] һәм [[Әсейылға]] йылғалары ҡушыла.

Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 22 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Скворчиха (Башҡортостан)|Скворчиха]]): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем ([[Салауат (ҡала)|Салауат]]): 40 км

== Тарихы ==
Ауыл [[Нуғай даруғаһы]]ның [[Юрматы]] олоҫо башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған. Кинйәкәй ауылы 1761 йылдан билдәле. Ауылға нигеҙ һалған Кинйәкәй Һөйөндөков исемен йөрөтә&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=130}}&lt;/ref&gt;.

[[1761 йыл]]да завод хужаларына юрматы башҡорттары ерҙәрен һатыу тураһында документта ауылдар һәм аҫаба башҡорттар исемләп атала, улар араһында Кинйәкәй ауылы һәм уға нигеҙ һалған Кинйәкәй Һөйөндөков та иҫкә алына. 1742—1823 йылдарҙа бында уның улы Туйыш йәшәгән.

XVIII быуатта Кинйәкәү тигән башҡорт ауылы яндырыла һәм уның урынында казактар Петровский ауылына нигеҙ һала. Тик был Кинйәкәй түгел, ә Кинйәкәү тигән ауыл булған, урыҫтар ул атамалар араһындағы айырманы белмәй. Шуға ҡайһы ваҡыт тыуған яҡты өйәрәнеүселәр хата һығымталар яһай. Петровскийҙы башҡорттар ҡайһы ваҡыт әүәлгесә «Кинйәкәү» тип атай (мәҫәлән, Н.Мусин «Мәңгелек урман» романында).&lt;ref name=&quot;Вестник Башкирского государственного университета, №4 2017 с.1091 &quot;&gt;[http://bulletin-bsu.com/arch/files/2017/4/33_5417_Bukharova_v2_1088-1094.pdf Вестник Башкирского государственного университета, № 4 2017 с.1091] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210623183230/https://bulletin-bsu.com/arch/files/2017/4/33_5417_Bukharova_v2_1088-1094.pdf |date=2021-06-23 }}&lt;/ref&gt; 
 
[[XVIII быуат]]та кинйәкәйҙәр Ербашты (Юргашка) йылғаһы буйындағы ерҙәрен алпауыт ҡатыны А. О. Скворцоваға һатҡан, был урынға ул крепостной крәҫтиәндәр күсереп килтергән. Шулай итеп, Скворчиха (Ҡолан) ауылы барлыҡҡа килгән.

Кинйәкәйҙәр малсылыҡ, умартасылыҡ (163 умарта һәм 14 солоҡ) менән шөғөлләнгән, бер аҙ ер эшкәрткән, ылауға йөрөгән, сана һәм арба яһаған. 1839 йылда бында 45 йортта 325 кеше йәшәгән, ауылда 560 ат, 400 һыйыр, 145 һарыҡ, 66 кәзә аҫыралған. 3 йылдан һуң бында 344 бот ужым һәм 1390 бот ярауай иген сәелгәне билдәле. Кинйәкәйҙә ике һыу тирмәне, мәсет, мәктәп булған. 1906 йылда мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, 8 һыу тирмәне, мануфактура кибете, икмәк һаҡлай торған мөгәзей була&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=130}}&lt;/ref&gt;.

Кинйәкәйҙәр Көҫәпҡол Әзәтов командаһында Польша конфедераттарына ҡаршы һуғышта (1771-1773) ҡатнаша.&lt;ref name=&quot;Башкирское войско в польском походе, с.96&quot;&gt;[[ http://kitaptest.bashkort.org/storage/files/bashkirskoe_vojsko_v_polskom_pohode_(17711773).pdf Башкирское войско в польском походе,с.96]]&lt;/ref&gt;

1795 йылда 22 йортта 222 кеше, 1865 йылда 85 йортта — 457 кеше, 1850 йылда — 428, 1920 йылда — 672 кеше йәшәгән, йорттар һаны — 22, 42, 130&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nailtimler.com/bashkortostan/ishimbayskiy_rayon/ishimbayskiy_rayon_kinzekeevo.html|title=История Кинзекеево|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан Кинйәғол Алдаҡаев «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән.

1930 йылда иҫке мәсет бинаһында клуб асыла. 2002 йылда ауыл мәҙәниәт йорто итеп үҙгәртелә, әлеге ваҡытта реконструкцияланған бинала эшләй. 2002 йылдан мәҙәниәт йорто мөдире булып В. И. Йомағолова эшләй.

Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана, «Межрегионбизнес-Агро» ЯСЙ-һы бар.

== Кинйәкәй мәктәбе тарихынан ==
1933 йылда Кинйәкәйҙә башланғыс мәктәп асыла, 1940 йылда ул ете йыллыҡ мәктәп, 1965 йылда һигеҙ йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә. 2012 йылдан Кинйәбулат урта мәктәбе филиалы, 2013 йылдан — башланғыс мәктәп. 2004—2013 йылдарҙа Алаҡай башланғыс мәктәбе уның филалы булараҡ эшләй.

Мәктәп директорҙары: Ю. Г. Дауытов (1933—1941), Х. М. Таһиров, З. З. Исмәғилев, С. Х. Макарский (1965), Ғ.М.Моғаттаров (1969—1971), В. А. Хисаметдинова, А. С. Зулькарнаев, С. А. Камалова (1988 йылдан), З. Г. Кинйәбаева (1997), С. Ф. Ишкинина (2011—2013).

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||672||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||515||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||429||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||315||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||307||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||261||130||131||49,8||50,2
|-
|}
Башҡорттар йәшәй (2002).
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Файл:Динамика численности населения Кинзекеево.png|без|мини|749x749пкс]]

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/026/000038.html «Налог Белешмәһе» системаһында Кинйәкәй ауылы]&lt;/ref&gt;:

* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодожная}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* 1-се Май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}})

== Билдәле кешеләр ==
* [[Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы]] (28.04.1958)- актриса, Салауат дәүләт драма театры актрисаһы, йырсы.[[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2008).
* [[Һөйәрғолова Әнисә Сынбулат ҡыҙы]] - башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, БР-ҙың мәғариф отличнигы, « Башҡорт теле һәм әҙәиәте йыл уҡытыусыһы — 2006» республика конкурсы еңеүсеһе.
* [[Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы]] ([[14 февраль]] [[1992 йыл]]) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе [[Рәсәй]] спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).


== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=|заглавие=Ишимбайская энциклопедия|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы=298|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6489-kinj-k-j-ishembaj-r-nynda-y-auyl|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]], Яҡупов Г. И.}}
*  {{БЭ2013|86000}}{{Ишембай районы ауылдары}}
* {{ИСДБ|страница=130}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы (Ишембай районы)]]</text>
      <sha1>qcu66uehfp5mo3b9q6b5h92fphdmr4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маҡар (Ишембай районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12161</id>
    <revision>
      <id>1309648</id>
      <parentid>1284250</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33449" sha1="47sab4pmvjaomqnkvkrk25jqg54aoh3" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         = Макарово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Маҡар}} 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53.644236|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = 56.61303|lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан Республикаһы
 | вид района               = 
 | район                    = Ишембай районы{{!}}Ишембай
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Маҡар ауыл советы (Башҡортостан){{!}}Маҡар
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Макарово (Ишимбайский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Макарово (Ишимбайский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[Башҡорттар|башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = мосолмандар
 | этнохороним              = маҡарҙар
 | почтовый индекс          = 453232
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80231850001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = http://vk.com/makarovorb
}}

'''Маҡар''' ({{lang-ru|Макарово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1019 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453232, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231850001.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 53 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 51 км

Маҡар ауылы аша Стәрлетамаҡ — Белорет юлы үтә. XVIII быуаттың һуңғы сирегендә һалынған юл буйлап [[Әүжән-Петровка заводтары|Әүжән-Петровск]] һәм [[Белорет металлургия комбинаты|Белорет]] заводтарынан металл сеймалын ат арбаларында Стәрлетамаҡ пристаненә тиклем ташығандар. XIX быуаттың тәүге яртыһында [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]дең һайығыуы сәбәпле, металл сеймалын Табын пристаненә ташыр булғандар. XIX быуат аҙағында [[Һамар-Златоуст тимер юлы]] һалына, шул мәлдән алып аттарҙа ташыу туҡтатыла&lt;ref name=&quot;Маҡар (Ишембай районы)&quot;&gt;//Зуфар Карамышев/ «Село Макарово»/ ТИЦ — филиал ГУП РБ ИД «Республика Башкортостан»/ 1995—2002/ стр. 207&lt;/ref&gt;.

[[Биктәр]] һыртының көнбайыш битләүендә, [[Суйыратҡантал]] аҡланынан өҫтәрәк, Ҡарамышевтарҙың тирмән таштарын сығарыу урыны була. Тирмән таштары тейәлгән йөклө аттар, [[Күксә]] болоно аша Һарғай ауылы янынан аҡҡан [[Рәүҙәк]] йылғаһын кисеп сығып, артабан йылға буйлап барып, [[Әрмет-Рәхим|Әрмет]] ауылы аша йөктәрен Табын пристаненә алып барып бушата. XVIII—XIX быуаттарҙа был төбәктә йәшәгән халыҡ Белоретҡа [[Күкбүре]], [[Баҡый]], [[Егәҙе]] һәм [[Туҡан]] аша йөрөр булған&lt;ref name=&quot;Маҡар (Ишембай районы)&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Маҡар ауылы [[XVII быуат]] аҙағынан — [[XVIII быуат]] башынан билдәле. Ауылдың исеме Маҡар антропонимынан килеп сыҡҡан тип раҫлаусылар бар&lt;ref&gt;Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге Өфө: Китап, 2002. 256 б. — Б. 145.&lt;/ref&gt;. Билдәле ғалим [[Бохарова Гөлнур Һарун ҡыҙы|Ғ. Бохарова]] был атаманы фин-уғыр телдәрендә, ҡайһы бер төрки телдәрҙәге «бөкөрө», «таулы», «ҡабарып торған ер» мәғәнәһендәге һүҙҙәргә бәйләй, сөнки ауыл тауҙар араһында урынлашҡан. Мәҫәлән, макар (сыуаш т.)- «бугорок»&lt;ref name=&quot; Финно-угорский субстрат в башкирской топонимии. Г.Бухарова&quot;&gt;[ https://cyberleninka.ru/article/n/finno-ugorskiy-substrat-v-bashkirskoy-toponimii  Финно-угорский субстрат в башкирской топонимии. Г.Бухарова]&lt;/ref&gt;. Сағыштырыу өсөн- Мағаш тауы («бейек»).

1735 йылда «Өфө өйәҙе башҡорттарын улустар буйынса бүлеү исемлегендә» [[Юрматы]] улусының түбәләре һанап кителә, улар араһында Маҡар түбәһе лә була. Ауылдың исеме этнонимға әүерелә, Юрматы улусы түбәһенең ата-бабалар подразделениеһы атамаһы, Ҡармыш түбәһе Маҡар тип атала&lt;ref&gt;[Әсфандияров, Әнүәр Зәкир улы|Асфандияров А. З.]] ' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.— С.124.&lt;/ref&gt;

XVIII быуат аҙағында Маҡарҙа 141 ир-ат һәм 128 ҡатын-ҡыҙ, 5 типтәр, 1836 йылдағы VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса 91 йортта 274 ир-ат һәм 247 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 992 кеше һәм 215 йорт хужалығы иҫәпләнә.

Халыҡ араһында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветерандары, [[Париж]]ды алыуҙа ҡатнашҡан 12-се башҡорт полкының элекке һалдаттары — Ураҙай Юҙлыбаев, Бикмөхәмәт Иҙелбеков була. XVIII быуат аҙағында Һикәҙе йылғаһы эргәһендәге Маҡар ауылында 35 йортта 141 ир-ат һәм 128 ҡатын-ҡыҙ, бер ихатала 5 типтәр йәшәгән. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 91 йортта 274 ир-ат һәм 247 ҡатын-ҡыҙ була. Ауыл халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән. 1834 йылда ауыл халҡында 379 ат, 486 һыйыр, 290 һарыҡ, 260 кәзә һаналған. Уларҙың 500 умартаһы һәм 5 солоғо булған 1843 йылда 576 бот көҙгө ашлыҡ һәм 496 бот яҙғы ашлыҡ сәселә&lt;ref&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.124] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}&lt;/ref&gt;. Ул ваҡытта ауылда бер һыу тирмәне һәм тимерлек була, 1920 йылда инде ике тирмән була. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу 992 кеше һәм 215 йорт хужалығы күрһәткән. Был осорҙа Маҡар шул уҡ исемле улустың үҙәге булып торған. Маҡар районының (Ишембай районы тип үҙгәртелә) элекке район үҙәге.

== Мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендәге уңыштар ==
Батша [[Рәсәй]]е шарттарында башҡорттарҙың мәҙәни һәм интеллектуаль үҫешен идеаллаштырып булмаһа ла, [[XIX]] быуатта Рәсәй интеллигенцияһының алдынғы вәкилдәренең аң-белемгә, мәҙәнилеккә тартылыуын инҡар итергә ярамай. [[Брокгауз һәм Ефрон]]дың [[XIX]] быуатта донъя күргән «[[Энциклопедический словарь]]» китабында түбәндәге юлдар бар: «Башҡорттарҙа белем алыу киң таралған, мәсеттәр эргәһендәге һәм айырым эшләгән мәктәптәр бихисап. Дин әһелдәре балаларға ғына түгел, ә өлкән быуын вәкилдәренә лә белем бирергә тырыша». ХХ быуат башында Маҡар улусында ғына Әрмет, Үтәк һәм Көҙән ауылдарында халыҡ араһында киң танылған [[мәҙрәсә]]ләр эшләй&lt;ref name=&quot;Маҡар (Ишембай районы)&quot; /&gt;.

{{начало цитаты}}
''[[XIX]] быуатта Ибраһим Ҡарамышев улдарының береһе Әбүбәкер суфый, үҙенең ҡатыны менән бергә, балаларҙы [[мәсет]]тә уҡыта. XIX быуатта имам-мөҙәрис Мөхәмәтшәриф Ибраһим улы Ҡарамышев донъяуи белем биргән айырым [[мәҙрәсә]] тота. Урындағы мәғрифәтселәр Һиҙиәт суфый Ибраһимов, имам-хатиб Заһиҙулла Һатлыҡов, Наҙарғәле Йомағужин, буласаҡ шағир Ғәзиз Һатлыҡов һәм башҡалар ошо мәҙрәсәнән белемгә юл ала. [[Ырымбур кадет корпусы]]н тамамлаусы офицерҙар [[Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы|Йософ]], Ғүмәр һәм Солтангәрәй Ҡарамышевтар ҙа башланғыс белемде урындағы мәҙрәсәлә ала.

XIX быуаттың икенсе яртыһында һәм ХХ быуатта революцияға тиклем ауылда бер нисә мәҙрәсә эшләй, уларҙа Әбүбәкер суфый, Мөхәмәтшәриф Ҡарамышев, Заһиҙулла Һатлыҡов, Наҙарғәле Йомағужин, Мөхәмәҙулла Дауытовтар ауыл балаларына белем бирә. Шулай уҡ революцияға тиклем Ғатуф Ҡарамышев ҡатыны менн бергә үҙ йортонда мәҙрәсә тота, был уҡыу йортонда дини белемдән тыш [[Йәдитселек|йәдит]] йүнәлешендәге идеялар менән һуғарылған әҫәрҙәрҙе өйрәнеү ҙә уҡытыу планына индерелә. Әлеге көнгә тиклем диуарҙары Маҡар ауылының тарихын һаҡлаған таш йорттағы мәҙрәсәлә Мөхәмәҙулла Дауытов, түбәнге мәсет имамы Зәйнәп Ҡарамышева балалар уҡыта. Мәҙрәсә Арыҫлан Ҡарамышев иҫәбенә тотола. [[1915]] йылда Ғәзизә Ҡарамышева ҡыҙ балалар өсөн мәҙрәсә аса.

[[1918]] йылда ауылда Ғатуф Ҡарамышевтың шәхси мәктәбе, Ғәзизә Ҡарамышеваның Таш мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт башланғыс училищеһы эшләй. Ошо уҡыу йорттарында белем алған йәштәр артабан уҡыуҙарын Ырымбур, Троицк, Ҡаҙан һәм башҡа урындарҙағы уҡыу йорттарында дауам итә''.
                                                                        
(Зуфара Карамышев. «Село Макарово». Историко-этногрфические очерки)
{{конец цитаты}}

Өфө губернаторы канцелярияһының архив фонды документтары буйынса 1872 йылдың 5 мартында [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең Маҡар улусында урыҫ мәктәбе асыла. Документта училище йортоноң ауыл халҡы иҫәбенә тотолоуы билдәләнә. Уҡытыу эше Әбделхаҡ Сәғитовҡа (йылына 120 һум жалованье менән) йөкмәтелә. Ә Байслан мулла малайҙарға мосолман дине буйынса белем бирергә тейеш була&lt;ref name=&quot;Маҡар (Ишембай районы)&quot; /&gt;.

== Ауылдың бөгөнгөһө ==
[[Маҡар ауыл советы (Башҡортостан)|Маҡар ауыл Советының]] үҙәге. Ауылда меңгә яҡын кеше йәшәй, 465 йорт бар. Маҡар урман эсендә, төпкөлдә ултырһа ла, бик заманса ауыл. Электр, һыу, газ кеүек заман уңайлыҡтары әүәлдән тормошҡа ашырылған. Ауылда урта мәктәп бар. [[Маҡар урта мәктәбе]] 1872 йылда Ишембай районында урыҫ-башҡорт халыҡ училищеһы булараҡ асыла. 1936 йылдан хәҙерге исемен һәм статусын ала. Мәктәп базаһында Ишембай ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбе филиалы эшләй (1998 йылдан алып). Мәктәп территорияһында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусыларға — обелиск (1985), бинаһына уны тамамлаған [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]] һәм [[Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы|З. Т. Үтәғолов]] хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ (1997) ҡуйылған&lt;ref&gt;{{БЭ2013|88823}}&lt;/ref&gt;. Ауылда А. Б. Мөхәмәтҡолов музейы бар. Ҙур мәҙәниәт йорто, дауалау амбулаторияһы, балалар баҡсаһы, моделле китапхана, спорт залы, почта, балалар майҙансығы, магазиндар, кафелар бар&lt;ref name=&quot;«Мин – Маҡарҙан!» – тип ғорурланып йәшәй улар&quot;&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-13/min-ma-ar-an-tip-orurlanyp-y-sh-y-ular-629275 «Мин — Маҡарҙан!» — тип ғорурланып йәшәй улар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319131756/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-13/min-ma-ar-an-tip-orurlanyp-y-sh-y-ular-629275 |date=2022-03-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/026/000049.html «Налог Белешмәһе» системаһында Маҡар ауылы]&lt;/ref&gt;:
{{Колонки|3}}
* Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}})
* Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}})
* Баҙар урамы ({{lang-ru|улица Базарная}})
* Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Береговая}})
* Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}})
* Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}})
* Ташкент урамы ({{lang-ru|улица Ташкентская}})
* Төньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Северная}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Дауахана урамы ({{lang-ru|улица Больничная}})
* Төньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Северная}})
* Урал урамы ({{lang-ru|улица Уральская}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}})
{{Колонки|конец}}

== Ауыл эргәһендәге ер-һыу ==
[[Һикәҙе (Егән ҡушылдығы)|Һикәҙе]] йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан ауылды [[Йәнәле]], [[Селтербей]] тауҙары, [[Кәлимосҡан]] ҡаяһы уратып алған. Маҡар янында Ҡаран-Йылға, Кургунтуй, [[Ҡуҡрауыҡ шарлауығы|Ҡуҡрауыҡ]] шарлауыҡтары урынлашҡан. Аллағыуат шишмәһе тотош ауылды тап-таҙа эсәр һыу менән тәьмин итә. Йәнә Шишмә соҡоро, Ҡолоҡ шишмәләре бар. Улар бик тәрәндән урғылып сыға, һыуы таҙа һәм һалҡын, унда ҡондоҙҙар йәшәй, ҡыр өйрәктәре төйәк иткән. Әсебашы ҡойоһонда иһә фтор бик күп. Урындағыларҙың ышанысына ярашлы, ауылдың ошо ҡойоһо яғында йәшәгән кешеләр ғаиләһендә башлыса малайҙар тыуа икән. Был әлеге һыуҙың мөғжизәһе. Ҡойо янында ҡышын да йәшел үлән үҫә, тоҙло һыуы йыл әйләнәһенә туңмай. Ул ашҡаҙан ташынан да дауалай, тиҙәр&lt;ref name=&quot;«Мин – Маҡарҙан!» – тип ғорурланып йәшәй улар&quot; /&gt;.
* [[Кәлимосҡан ҡаяһы]] — ауыл янындағы ҡая.
[[Рәсем:Kalim-Uskan.jpg|left|thumb|Кәлимосҡан ҡаяһында Салауат Юлаев мәмерйәһе.]]
Был ҡая Салауат Юлаев мәмерйәһе менән берлектә 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡаһы тип иғлан ителә. Был мәмерйәлә Салауат Юлаев бер ҡасан да булмаған, был урында [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев»]] фильмы төшөрөлгән.
* [[Селтербей]] һәм [[Уртаташ]] — [[Һикәҙе (Егән ҡушылдығы)|Һикәҙе]] йылғаһының ([[Егән]] йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында, ауылдың көнсығышында, «[[Ишембай ҡурсыулығы|Ишембай]]» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан.
* [[Ҡыҙылташ (ҡаятау, Ишембай районы)|Ҡыҙылташ]] — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ҡаяташ. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Һикәҙе йылғаһының уң яҡ ярында ауылдан көньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡыҙылташ Ишембай заказнигы биләмәһенә инә.
* [[Һикәҙе (Егән ҡушылдығы)|Һикәҙе]] — Маҡар ауылы янынан көнбайышҡа табан Ишембай районы буйлап ағып, Егән йылғаһына уның тамағынан 60 км ҡалған ерҙә уң яҡтан барып ҡушыла.
* [[Һәүәҙе]] (''урыҫ. Хауазе'') — ауылы эргәһендә, Маҡар — Ҡолғона юлында урынлашҡан тау. Туристар өсөн иҫтәлекле урын.
* [[Ҡолоҡ (шишмә)|Ҡолоҡ]] — [[Маҡар ауыл советы (Башҡортостан)|Маҡар ауыл советы]] биләмәһендәге шишмә, Һикәҙе йылғаһының уң ҡушылдығы. Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 4,5 км алыҫлыҡта Көньяҡ Уралдың көнбайыш макробитләүендә текә ҡая аҫтынан баш алған тау шишмәһе.
* [[Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)|Ҡуҡрауыҡ]] — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Маҡар ауыл советы биләмәһенә ҡарай. Һикәҙенең һул яҡ ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 12 км.
* [[Шемәк (тау)|Шемәк]]— ауылдан 6 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Һикәҙе йылғаһының һул яҡ ярындағы тау.
* [[Божор (тау)|Божор]] — ауыл янындағы тау.
* [[Ҡыстырлаҡарҡа (тау)|Ҡыстырлаҡарҡа]]— ауыл янындағы тау. [Ереклейылға менән Сауҡайорт (Һикәҙе ҡушылдығы) йылғалары араһында ята.
* [[Ватҡанташ (тау)]] — тәбиғәт мөғжизәһе ул, өс һикәлтәле мәғрүр ҡаяның таштарында ҡарағай ағастары һылашып үҫеп ултыра. СССР-ҙың 50 йыллығына арнап сығарылған күп томлыҡ йыйынтыҡҡа индерелгән &quot;Урал&quot; томында [[Ватҡанташ]] һәм [[Кәлимосҡан]] ҡаяларының фотоһүрәттәре урынлаштырылған&lt;ref name=&quot;Маҡар (Ишембай районы)&quot; /&gt;

== Топонимдар тураһында риүәйәт ==
Маҡар ауылы янындағы топонимдар айырым-айырым рәүештә тикшереүҙе талап итә. Ҡасҡын, Ҡарауылтау, Ҡыҙҙар ташы, Уҡлыҡая, Ҡыҙҙар яланы, Сатрайорт, Балтайорт, Баттал ыҙмаһы тигән топонимдар [[XVII — XVIII]] быуаттарҙағы [[башҡорт ихтилалдары]]на барып тоташа. Ихтилалдарҙан һуң ауылдың ир-егеттәре Уҡлыҡая тауында карателдәргә ҡаршы торған. Ҡасҡын йылғаһы тарлауығы буйлап балаларҙы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡасырып алып киткәндәр. [[Ҡыҙҙар ташы]] мәмерйәһендә ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар йәшеренгән. Оҙаҡ ҡына ваҡыт ихтилалдар ҡатнашыусылар [[Алатау]]ҙа йәшеренеп йәшәгән. [[Ҡарауылтау]] башына менеп хәүеф барлығын-юҡлығын билдәләгәндәр. Тауҙарҙағы [[Баттал ыҙмаһы]], [[Сатрайорт]], [[Балтайорт]] ҡышын йәшеренеп йәшәү урыны ла булған&lt;ref name=&quot;Маҡар (Ишембай районы)&quot; /&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Абдуллина Гөлфирә Риф ҡыҙы]] (1975), ғалим-тел белгесе, 2019 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультеты деканы. Профессор (2016), филология фәндәре докторы (2010).
* Вәлиев Камил Абдрахман улы (23.02.1934—26.03.2000), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* [[Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы]] (8.07.1888—09.1922), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. 1919—1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы Советы рәйесе. [[Ҡарамышевтар]] нәҫеленән.
* [[Ҡарамышев Ғәлимйән Харис улы]] (4.12.1903—20.01.1977), [[башҡорт]] театр актёры. [[РСФСР]]‑ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1940) халыҡ артисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы]], Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев (1825—?), кантон башлығы, ғәскәри старшина (1859). [[Ҡарамышевтар]] нәҫеленән.
* [[Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы]] (1895—194..), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре.
* [[Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы]] (7.04.1893—7.08.1918), [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре.
* [[Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы]] (17.10.1895—14.11.1938), дәүләт эшмәкәре. 1925—1930 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесе, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ағзаһы (1935—1938). [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
* [[Шәмсиә Нагаева]] (14.04.1940—17.04.2022), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1974—1983 йылдарҙа [[Ишембай]] ҡалаһы балалар музыка мәктәбе директоры, 1990—2008 йылдарҙа [[Салауат музыка училищеһы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).
* [[Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы]] (10.04.1938), педагог, мәҙәниәт хеҙмәткәре һәм үҙешмәкәр композитор. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013), [[Рәсәй]]ҙең (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). [[Ишембай  районы]]ның почётлы гражданы (2008).
* [[Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы]] (31.07.1942), журналист һәм дәүләт эшмәкәре.
* [[Сәсәниә]] ([[Сәсәнбаева Эльмира Йыһанбай ҡыҙы]]; 27.08.1950), шағир, [[Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премия лауреаты (1999).
* [[Әнисә Таһирова]] (15.12.1941), шағир, тәржемәсе, журналист, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2011).
* Маҡар Һөйәрғолов — [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы.
* [[Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы]] (10.08.1918—3.08.1976), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар дивизияһының инструктор-снайперы, өлкән сержант.

== Транспорт ==
Ауыл аша [[Р316 (автомобиль юлы)|Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы]] үтә.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||992||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1019||523||496||51,3||48,7
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Видеофильмдарҙа ==
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9C%D0%B0%D2%A1%D0%B0%D1%80%20%28%D0%98%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B%29&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647685881730215-11337503963152290226-sas3-0929-8f2-sas-l7-balancer-8080-BAL-1576&amp;from_type=vast&amp;filmId=1075534018078085155 Ишембай районы Маҡар ауылында легендар снайпер Әхәт Әхмәтйәновҡа һәйкәл асылды]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D0%9C%D0%B0%D2%A1%D0%B0%D1%80%20%28%D0%98%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B%29&amp;path=yandex_search&amp;parent-reqid=1647685836005926-1326243939055773569-vla1-3235-vla-l7-balancer-8080-BAL-7322&amp;from_type=vast&amp;filmId=2889694626252711587 Шәрифә Хаммат ҡыҙы Юлғотлина, Ишембай районы Маҡар ауылы]


== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|30|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|30|09|2019}}
* Зуфар Карамышев «Село Макарово», ТИЦ — филиал ГУП  РБ ИД &quot;Республика Башкортостан&quot;, 1995 — 2002. стр. 207.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/9315-ma-ar-ishembaj-r-nynda-y-auyl}}{{V|30|09|2019}}
* МойДокс.ру.[https://mydocx.ru/2-87896.html Ишембай районы ауылдары]
* {{ВКонтакте|makarsdk|Маҡар ауылы мәҙәниәт йорто}}
* {{БЭ2013|88823}}
* {{БГ}} 13 декабрь 2019 : [https://web.archive.org/web/20220319131756/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-13/min-ma-ar-an-tip-orurlanyp-y-sh-y-ular-629275 «Мин — Маҡарҙан!» — тип ғорурланып йәшәй улар]
* [https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.124] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]</text>
      <sha1>47sab4pmvjaomqnkvkrk25jqg54aoh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәшелтау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12195</id>
    <revision>
      <id>1309415</id>
      <parentid>1240132</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7513" sha1="8ds8ba2960hpu3ewnebe9raileqzp27" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Йәшелтау
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Йәшелтау
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 20 | lat_sec = 20
  |lon_deg = 55 | lon_min = 57 | lon_sec = 43
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ишембай районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл Советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 9
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453227 
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34794 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80231870011 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}


'''Йәшелтау''' ({{lang-ru|Яшельтау}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. [[Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы)|Скворчиха ауыл Советы]] составына инә.
Почта индексы — 453227, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231870011.

== Тарихы ==
Биләмәгә 1992 йылда [[Салауат (ҡала)|Салауат]] 5-се Механизация идаралығы предприятиеһының баҡсасылыҡ ширҡәте булараҡ нигеҙ һалына.
1997 йылдың 18 декабрендәге «Географик объекттарҙың исемдәре тураһында» 152-ФЗ федераль законына ярашлы [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] ҡарар итә&lt;ref&gt;[http://www.volganews.info/oblast5/terrafr/ip-kwgiww7.htm О присвоении наименования географическому объекту в Ишимбайском районе Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216145253/http://www.volganews.info/oblast5/terrafr/ip-kwgiww7.htm |date=2016-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Постановление Государственного Собрания — Курултая РБ от 27.09.2007 N ГС-2155&lt;/ref&gt;:[[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]] [[Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы)|Скворчиха ауыл Советы]]нда барлыҡҡа килгән географик объектҡа — ауылға Йәшелтау исеме бирергә.

2007 йылда муниципаль район Ишембай район Советы ҡарары менән «Йәшелтау» коммерцияға ҡарамаған дача ширҡәтенән ауыл барлыҡҡа килә.

 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9||5||4||55,6||44,4
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
Ауыл [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] (Кама ҡушылдығы) йылғаһының уң яҡ ярында, [[Ергәнтау]] тауына яҡын, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы янында урынлашҡан.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/026/000089.html «Налог Белешмәһе» системаһында Йәшелтау ауылы]&lt;/ref&gt;:
* Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}})
* Спорт урамы ({{lang-ru|улица Спортивная}})

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.snos.ru/files/file/324_383.pdf Татьяна Худякова. Массив садовый стал деревней новой//«Салаватский Нефтехимик» 27.01.2007, № 3 (4734)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.agidel.ru/img/2006/december/14vilage.jpg Центральная улица Яшел-Тау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110050/http://www.agidel.ru/img/2006/december/14vilage.jpg |date=2016-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20250223101033/https://agidel.ru/?param1=7977&amp;tab=5 Раиса Зыкина. Новая деревня близ горы Зирган //«Республика Башкортостан» 2007-№ 241]
* [https://www.gosspravka.ru/02/026/000089.html «Налог Белешмәһе» системаһында Йәшелтау ауылы]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8ds8ba2960hpu3ewnebe9raileqzp27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Бәпес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12478</id>
    <revision>
      <id>1309359</id>
      <parentid>1300943</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11387" sha1="8sxh302945m3ldeylc7mlafa2al3b1y" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Иҫке Бәпес
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Иҫке Бәпес
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 11 | lat_sec = 20
  |lon_deg = 56 | lon_min = 8 | lon_sec = 19
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ҡырмыҫҡалы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 520
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453001
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34765 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80235865001
 |Commons-тағы категория = Вики-поездка в Старобабичево
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
'''Иҫке Бәпес''' ({{lang-ru|Старобабичево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 520 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453001, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235865001.
[[Файл:Ufa Wiki-Conference 2014 (photos by HalanTul; 2015-04) 231.JPG|thumb|right|Иҫке Бәпес]]

== Халыҡ һаны ==
; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] буйынса өҫтөнлөк иткән милләт — [[башҡорттар]] (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл||546||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||458||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||286||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||498||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||506||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||607||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||520||265||255||51,0||49,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Төкөн): 14 км

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]тың икенсе яртыһында [[Нуғай даруғаһы]] Бишаул-Табын улусы башҡорттары тарафынан Мансур тип аталған ерҙә нигеҙ һалынған. Шулай уҡ Патис-Мансур, Сыуаш тип яҙыла. [[XIX быуа]]ттың беренсе яртыһынан Бәпес тип иҫәпләнә (унда йәшәүселәрҙең береһе, улдары Норош, Ҡалмаш Бәпесевтар исеме менән билдәле). 

[[1795 йыл]]да 31 ихатала 175 кеше йәшәй, ә 1865 йылда 77 ихатала 410 кеше йәшәй. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, мәктәп, һыу тирмәне булған. XIX быуаттың икенсе яртыһында Яңы Бәпес ауылы барлыҡҡа килеү менән хәҙерге исемен ала. 1906 йылда мәсет, мәктәп, аҙыҡ-түлек магазины, икмәк магазины теркәлә&lt;ref&gt;{{БЭ|77544}}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
* Урман(урамы) ({{lang-ru| Лесная(улица)}})
* Болон(урамы) ({{lang-ru| Луговая(улица)}})
* Беренсе Май(урамы) ({{lang-ru|Первомайская(улица)}})
* Еңеү(урамы) ({{lang-ru|Победы(улица)}})
* Баҡса(урамы) ({{lang-ru|Садовая(улица)}})
* Социалистик(урамы) ({{lang-ru|Социалистическая(улица)}})
* Мәктәп(урамы) ({{lang-ru|Школьная(улица)}})

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Барый Ноғоманов]] (8.04.1936—19.02.2022), [[Журналистика|журналист]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 1967—1997 йылдарҙа [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]], [[«Ағиҙел» журналы]], [[Башҡортостан китап нәшриәте]] һәм хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]] хеҙмәткәре. 1979 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), И. Мырҙаҡаев-Балапанов (2004) һәм [[Фәтих Кәрим]] (2013) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Әбүталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы]] (30.03.1954), педагог, яҙыусы, ғалим. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
== Һылтанмалар ==
=== Матбуғатта ===
* {{БГ}}[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-02-20/olo-he-m-tt-shebe-vafat-2700142 Оло хеҙмәттәшебеҙ вафат…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327082043/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-02-20/olo-he-m-tt-shebe-vafat-2700142 |date=2022-03-27 }}
* [https://dairagazite.ru/articles/ar-a-ly-ya-tashtaryby/2021-04-13/ya-arymda-aytam-y-shlekk-2377013 «Яҙҙарымда ҡайтам йәшлеккә»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221173409/https://dairagazite.ru/articles/ar-a-ly-ya-tashtaryby/2021-04-13/ya-arymda-aytam-y-shlekk-2377013 |date=2025-02-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20220327081902/https://bashkizi.ru/articles/uly-dan-y-n/2021-10-20/u-an-kilen-ashtary-2554075 Уңған килен аштары]

=== Видеояҙмалар ===
* [https://web.archive.org/web/20250221173034/https://gtrk.tv/heberzer/93152-kyrmyskaly-rayonynyn-iske-bpes-auyl-bilmhend-uram-bayramy-oyoshtorola Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауыл биләмәһендә урам байрамы ойошторола]
* [https://www.youtube.com/watch?v=dVA5ib9Uj7s В деревне Старобабичево прошёл фестиваль «Мэргэн уксы»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=EchHMNCEDj4 Почтили память Героя Советского Союза Алексея Нестеровича Калганова. В парке Победы деревни Старобабичево состоялся торжественный митинг, посвященный 100-летию героя]
* [https://www.youtube.com/watch?v=EmuPYWbmP9k «Битва хоров» выступление коллектива ветеранов образования «Фатиха» СОШ д. Старобабичево.]

== Тағы ҡарағыҙ ==
* [https://starobab-club.ru/category/novosti/ Иҫке Бәпес мәҙәниәт йорто]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Иҫке Бәпес ауылы тарихы БЮТ каналында [https://vk.com/video-108520876_456240150]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8sxh302945m3ldeylc7mlafa2al3b1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҙрис (Ҡыйғы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12511</id>
    <revision>
      <id>1309358</id>
      <parentid>1306675</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18565" sha1="ipbpbo3oxxk0eq98cm5nwyk5kxnexad" xml:space="preserve">{{БМ|Иҙрис}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Идрисово
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Иҙрис}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 22 |lat_sec = 23
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 52 |lon_sec = 6
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы районы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Арыҫлан ауыл Советы
 | поселение в таблице      = 
 | C в регион               = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Идрисово (Кигинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Идрисово (Кигинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452511
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236810008
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}} 

'''Иҙрис''' ({{lang-ru|Идрисово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452511, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236810008.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Арыҫлан]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]]): 31 км

Иҙрис ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Обуховка йылғаһы буйында, район үҙәге [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 километр һәм [[Һилейә |Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 31 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85112}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Иҙрис ауылына [[Троицк өйәҙе]] [[Әйле]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙҙәренең [[аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һала. Рәсми ҡағыҙҙарҙа ауыл [[1786 йыл]]дан алып билдәле.

Иҙристе халыҡ телендә Ҡыйғы башы ла тиҙәр. [[Әйле]] ырыуына ҡарай. Аймаҡтары: бурҙай, биксәнтәй, ҡыҙылбай, ҡарабай, ҡомой, моңҡай, сүмәй, әкембәт. Тамғаһы — ай. Әйле улусына ингән. Ҡыйғы йылғаһы баш алған ергә иң тәүҙә кем килеп ултырғаны әлегә билдәһеҙ. Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров буйынса, 1795 йылдағы V рәүиз материалдарында Иҙрис Әйле ауылдары араһында күрһәтелмәгән.

[[1920 йыл]]да 89 йортта 483 кеше иҫәпкә алынған. Ошо уҡ йылда йәнәштәге Ҡурғашйылға ауылынан 7, Шүләменән — 1 ир-егет күскәне теркәлгән, [[Ишәле (Мәсетле районы)|Ишәле]] ауылына — 1, Әбдрәзәҡ ауылына — 3, Туғыҙлыға 4 ир заты күсеп киткән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Әйле улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||Иҫке Балаҡатай улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] || биләмәһе || Дыуан-Ҡошсо өйәҙе || Автономлы Башҡорт ССР-ы (Бәләкәй Башҡортостан) ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] ||Дыуан улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Туғыҙлы ауыл Советы|| Ҡыйғы районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Туғыҙлы ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-
|[[2008]] || Арыҫлан ауыл Советы || Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
Иҙрис ауылында [[1816 йыл]]да 20 йорт иҫәпләнгән, уларҙа 100 кеше йәшәгән. [[1834 йыл]]да 30 йортта 160 башҡорт иҫәпкә алынған, [[1859 йыл]]да 200 кеше һәм 26 йорт иҫәптә торған.

[[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1835 йыл]]да төҙөлгән [[мәсет]] була.

[[1842 йыл]]да 200 кешегә 53 сирек көҙгө һәм яҙғы ашлыҡ сәселгән, 32 ихатала 182 ат, 54 һыйыр, 55 һарыҡ, 25 кәзә булған.

[[XIX быуат]] аҙағында Иҙрис шулай тасуирлана: Ауыл Ҡыйғы йылғаһы ярындағы битләүҙә урынлашҡан… Йылға тирмән ҡороу өсөн яраҡһыҙ. 43 йорт-ихата бар. Ер биләмәһе (надел) рәүиз иҫәбендәге 107 кешегә 2 урындан алынған. Ауыл янында 10,5 дисәтинә ерҙе биләгән. 1861 йылдан ерҙе ҡабаттан бүлгәндәр. Ауылда бер ихата бөтөнләй мал аҫырамаған. Сабынлыҡтар — 1000 дисәтинә хәтле һыуһыҙ үҙән, 75 дисәтинә тикле — һаҙамыҡлы. Урман 2 урында: 1-сеһендә — йәш ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар (140 дисәтинә), 2-сеһендә — төҙөлөшкә һәм утынға яраҡлы ағас (3400 дисәтинәнән ашыуыраҡ). Халыҡ хужалыҡ мәнфәғәте өсөн лапы, ауған ағасты ҡуллана. Урман буйындағы 1-се участкала мал көтөлә. Бөтә йорт-ихата (42-нең 40-ы) сабынлыҡтарын (120 дисәтинә) дисәтинәһен 45 тингә һәм һөрөнтө ерен (100 дисәтинә) дисәтинәһен 50 тингә ҡуртымға бирә&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ЦГИА: Ф. 172. Оп. 1. Д. 25. Л. 59.&lt;/ref&gt;

Өйҙәр Ҡыйғы йылғаһының ике яғында ла урынлашҡан булған. Ҡыйғы йылғаһы менән Ҡараңғы йылға араһындағы уйһыу урында ҡырау иртә һәм йыш төшкәнлектән, аръяҡтағылар уң битләүгә күскән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше ==
[[1865 йыл]]да Иҙрис Рауил тигән икенсе исем менән теркәлгән. 34 йортта 185 кеше йәшәгән.

[[1906 йыл]]да шулай уҡ [[мәктәп]] теркәлгән.

Бәләкәйерәк Йәмйылға, Шоңҡар һәм тиҫтәләгән-тиҫтәләгән шишмә Ҡыйғыбашҡа килеп ҡушыла. Рәсми мәғлүмәттә «йылға тирмән ҡороу өсөн яраҡһыҙ» тиелһә лә, йылға быуылып, тирмән ҡоролған. Күмәк хужалыҡ мәлендә оҙаҡ йылдар ҙур ғына умарталыҡ тотолған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=536—537}}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Иҙрис ауылында Арыҫлан урта мәктәбе филиалы — башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85112}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Иҙрис ауылында [[башҡорттар]] йәшәй (2002)

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1906 йыл ||290||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||483||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||363||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||382||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||263||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||205||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||197||||||||
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Минһажев Ғималетдин Минһаж улы]] (1889 йылдың 21 майы — 1955 йылдың 19 сентябре) — актёр, драматург, театр теоретигы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1935), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1949)&lt;ref&gt;[http://www.gasrb.ru/shegere865.html МИНГАЖЕВ Гималетдин Мингажевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113162022/http://www.gasrb.ru/shegere865.html |date=2017-01-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Mingazhev/t/10668 Энциклопедия Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612192321/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Mingazhev/t/10668 |date=2019-06-12 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы]] (3.05.1950) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2010). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Башҡортостан Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1996) һәм Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялар лауреаты.
* [[Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы]] (19.02.1953) — педагог, журналист, тәржемәсе, сәйәсмән, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (1999—2003)&lt;ref&gt;http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38094/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322100721/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38094/ |date=2022-03-22 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Латипов Ғәлим Хатип улы]] (1904—?) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* [[Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы]] (12.08.1927—16.09.1995) — 1969—1992 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ндағы «Гидравлика» заводы токаре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның VII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971) [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Яруллин Ғималетдин Минһаж улы]] (19.09.1957) — [[башҡорт]] матбуғаты эшмәкәре, [[журналистика|журналист]]. 2003—2017 йылдарҙа «Сельские узоры» республика аграр журналының директоры (баш мөхәррире). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014)&lt;ref&gt;* [https://infourok.ru/vneklassnoe-meropriyatie-stranici-istorii-mesyagutovskogo-pedagogicheskogo-kolledzha-2103669.html Внеклассное мероприятие &quot; Страницы истории Месягутовского педагогического колледжа&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==

== Урамдары ==
{{Колонки|1}}
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Ғималетдин Минһажев урамы ({{lang-ru|}} Гималетдина Мингажева (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-idrisovo/ Карта д. Идрисово. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''
* '''Өсҡайын, Бөрҙөгәнтау, Мәңрәүтау, Остотау'''

''Урмандар:''
'''Шыбаҡ, Бәләкәйшар, Олошар, Йүкәлешар, Балаһар, Ҡара Ҡыуаҡ, Умарталыҡ, Баланлы Ҡыуаҡ, Ялтыр'''

''Йылғалар:''
'''Ҡыйғыбаш'''

''Шишмәләр:''
'''Йәмйылға, Шоңҡар''' 

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Дыуан]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85112}}
* {{ИСДБ|страницы=536—537}}
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-idrisovo/ Карта д. Идрисово. Улицы]
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Ҡыйғы районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>ipbpbo3oxxk0eq98cm5nwyk5kxnexad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишморат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13180</id>
    <revision>
      <id>1309352</id>
      <parentid>1283253</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8645" sha1="8zx0w2cq22bsjz8ehewdvjz0m440ndq" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{бм|Ишморат (мәғәнәләр)}}
'''Ишморат''' ({{lang-ru|Ишмуратово}}), Йәләндебаш — [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]]ндағы ауыл. [[Иҫке Исай ауыл Советы (Нуриман районы)|Иҫке Исай ауыл советына]] инә.
Почта индексы — 452435, [[ОКАТО]] коды — 80245855003.

== Халыҡ һаны ==
1896 йылда Ишморатта 60 йорт була, уларҙа 340 кеше йәшәй. 1920 йылда йорттар һаны 107-гә етә, барлығы 585 кеше көн итә.
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||528||255||273||48,3||51,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||479||235||244||49,1||50,9
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||223||118||105||52,9||47,1
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
Ауылда башҡорттар йәшәй.

== Географик урыны ==
Ишморат ауылы [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]дең һул ҡушылдығы булған Йәләнде (Йәнәлде) йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә ([[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]]) тиклем көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай: 30 км
* Ауыл Советы үҙәгенә ([[Иҫке Күл]]) тиклем: 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһына ([[Иглин]]) тиклем төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай: 55 км.

== Тарихы ==
Ауылға [[XIX быуат]]тың 70-се йылдарында [[Өфө өйәҙе]] Бүләкәй Көҙәй улусының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттары нигеҙ һала. Йәнәлде (Йәләнде) йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡанлыҡтан уны Йәләндебаш тип тә йөрөтәләр.

1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары «буш ятҡан» башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. [[Иҫке Исай|Исай]], [[Иҫке Күл]], [[Яңы Күл]], Ишморат, [[Баш-Шиҙе]] ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә тип урыҫ ирҙәре килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра&lt;ref&gt;[https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-22/rus-m-bash-ort-yulda-r-sa-yuldash-m-hm-t-huzhin-24318] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816080210/https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-22/rus-m-bash-ort-yulda-r-sa-yuldash-m-hm-t-huzhin-24318 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;. 1906 йылда ауылда мәсет, ике бакалея кибете эшләй&lt;ref&gt;https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii37/а.-3.-асфандияров.-история-сёл-и-деревень-башкортостана-и-сопредельных-территорий.html&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем Ишморатта «Октябрь» [[колхоз]]ы ойошторола. Хужалыҡ [[малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/ufimskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii37/а.-3.-асфандияров.-история-сёл-и-деревень-башкортостана-и-сопредельных-территорий.html&lt;/ref&gt;.

1940 йылда «Октябрь» колхозында ҡарабойҙайҙан 15,2 центнер уңыш алына. 1941 йыл башына крәҫтиән хужалыҡтарын коллективлаштырыу тамамлана. «Октябрь» колхозында йылҡы фермаһы асыла. Һуғыш йылдарында бөтә ил халҡы кеүек үк ишмораттар ҙа таңдан төнгә тиклем ауыл хужалығы эштәрендә була. Ҡатын-ҡыҙҙар техникаға ултыра. Ишморат тарихына механизатор Нәжибә Кәлимуллинаның исеме инеп ҡалған&lt;ref name=&quot;Нуриман районы колхоздары&quot;&gt;[http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318091533/http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf |date=2022-03-18 }}&lt;/ref&gt;.

1955—1960 йылдарҙа колхоздар эреләтелә, Нуриман районындағы 60 колхоз урынына 26 колхоз ҡала. Мәҫәлән, өс ауыл советы биләмәһендәге колхоздар Баһау исемендәге колхозға берләшә, һуңынан унан «Урал» колхозы бүленеп сыға. «Урал»ға Иҫке Исай, Иҫке Күл, Ишморат ауылдары инә&lt;ref name=&quot;Нуриман районы колхоздары&quot; /&gt;.

Ишморатта [[умартасылыҡ]] үҫә. 1969 йылда «Урал» колхозы умартасылары [[Будапешт]]та умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша. Ишмортаттан билдәле умартасы Мөхәмәтнур Нурмөхәмәт улы Гәрәев 1969, 1971 йылдарҙа Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] колхозсыларының III съезы делегаты була. Колхоздың продукцияһы был күргәҙмәләрҙә миҙалдар менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;Нуриман районы колхоздары&quot; /&gt;.

«Урал» колхозы 2006 йылда конкурс производствоһын тамамлау тураһында Арбитраж суды билдәләмәһе менән бөтөрөлә&lt;ref&gt;[https://www.rusprofile.ru/id/9929814]&lt;/ref&gt;.

== Хәҙергеһе ==
Ишморатта төп мәктәп (Иҫке Күл урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана эшләй{{БЭ|85292|Ишморат, Нуриман р-нындағы ауыл}}. Ауылда ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют бар (2003 йылда төҙөлгән). Клуб та ошо приют бинаһында урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://www.culture.ru/institutes/44368/ishmuratovskii-selskii-klub] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220913213738/https://www.culture.ru/institutes/44368/ishmuratovskii-selskii-klub |date=2022-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4207-ishmorat-nuriman-r-nynda-y-auyl}} {{V|7|01|2019}}

{{Нуриман районы ауылдары}}

[[Категория:Нуриман районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8zx0w2cq22bsjz8ehewdvjz0m440ndq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Исай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13206</id>
    <revision>
      <id>1309361</id>
      <parentid>1272781</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12282" sha1="dj09c17zd3sxc6wc4wls4kedvjkj2g5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иҫке Исай''' ({{lang-ru|Староисаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 537 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452435, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80245855002.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1022||503||519||49,2||50,8
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||944||426||518||45,1||54,9
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||956||438||518||45,8||54,2
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||861||399||462||46,3||53,7
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||679||316||363||46,5||53,5
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||502||233||269||46,4||53,6
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||537||260||277||48,4||51,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]]): 12 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күл]]): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Иглин]]): 42 км

== Тарихы ==
Ауылға [[XVIII быуат]] уртаһында нигеҙ һалына. Уға ошонда иң тәүләп килеп төпләнгән Исай тигән кешенең исеме бирелгән, тип фараз ителә. Ауылды хасил итеүселәр [[Себер даруғаһы]] Бүләкәй-Көҙәй улусының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] башҡорттары була. Исай ауылын улар үҙ ерендә, йәғни Бүләкәй-Көҙәй улусы ерҙәрендә һала. Рәүиз документтарынан Исайҙың улдары Әбдрәшит (1751—1814), Ибраһим (1769—1814), Мөҡмин (1772—1840) Исаевтар билдәле. Мөҡминдең Ҡунаҡҡол менән Мөхәмәтдин тигән улдары була. 1782—1850 йылдарҙа йәшәгән Әбделмәннән Исаевтың Әбделнафиҡ (1806 йылғы) һәм Әбделғәлим (1811 йылғы) исемле улдары була. Рәхимҡол Исаевтың (1785—1846) улдары Мөхәмәтша менән Мөхәмәтшәриф исемле була&lt;ref name=&quot;История сёл и деревень&quot;&gt;Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4&lt;/ref&gt;.

Исай ауылында [[1795 йыл]]да 60 кеше теркәлгән, [[1816 йыл]]да — 125, [[1834 йыл]]да — 186, [[1859 йыл]]да — 324, [[1895 йыл]]да — 616, [[1920 йыл]]да 937 башҡорт иҫәпкә алынған&lt;ref name=&quot;История сёл и деревень&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1795 йылда Исайҙа 12 йортта бөтәһе 61 кеше йәшәй, 1865 йылда йорттар һаны 62-гә етә, халыҡ һаны 385 була. Ауыл халҡы [[малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнә. Үҙҙәренең мәсете, училищеһы була. 1906 йылда йәнә тирмән, 1 мануфактура һәм 3 бакалея кибете булғаны билдәле. [[ХХ быуат]] башында Исайҙан [[Яңы Исай]] ауылы бүленеп сыға. Тороп ҡалған ауылға Иҫке Исай тигән атама бирелә&lt;ref&gt;{{БЭ|77580|Иҫке Исай}}&lt;/ref&gt;.

1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары «буш ятҡан» башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Исай, Иҫке Күл, Яңы Күл, Ишморат, Баш-Шиҙе ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә тип урыҫ ирҙәре килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра&lt;ref&gt;[https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-22/rus-m-bash-ort-yulda-r-sa-yuldash-m-hm-t-huzhin-24318] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816080210/https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-22/rus-m-bash-ort-yulda-r-sa-yuldash-m-hm-t-huzhin-24318 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;.

[[1929 йыл]]да ауылда «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы ойошторола. Коллективлаштырыу 1930 йылда тамамлана. Күмәк хужалыҡты ойоштороуға коммунистар Хәйҙәр Мәрҙәнов, Кәшфулла Зәйнуллин, Ғәбделхәй Әхмәҙуллин, Зәки Ғәббәсов, комсомолдар Әхәт Вәлиев, Мөсәғит Минһажев, Нәжметдин Ғиләжев, Асия Салауатова, Фәтихә Вәлиева, Зәйнулла Рафиҡов, Шәйхәбулла Зәйнуллин күп көс һала&lt;ref name=&quot;О колхозах Нуримановского района&quot;&gt;http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318091533/http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf |date=2022-03-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[1933 йыл]] йомғаҡтарынан күренеүенсә, «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозына 211 йорт хужалығы ҡарай, колхоздың 623 гектар сәсеүлеге, 114 эш аты, 9 һыйыры була. Колхозсыларға бер хеҙмәт көнөнә — натуралата 5 кг иген, 0,17 һум аҡса, ә һәр йорт хужалығына 11,5-әр центнер ашлыҡ менән 2,44 һум аҡса түләнә&lt;ref name=&quot;О колхозах Нуримановского района&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Колхозсылар юғары хеҙмәт уңыштары күрһәтә, Совет хөкүмәтенең дәртләндереү сараларына лайыҡ була. Мәҫәлән, 1939 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы умартасылыҡтағы ҡаҙаныштары өсөн премия менән билдәләнә: уға II дәрәжә диплом, мотоцикл һәм 5000 һум аҡса тапшырыла.
Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа колхоз орлоҡсолоҡ хужалығы булараҡ махсуслаша һәм башҡа хужалыҡтарҙы орлоҡ менән тәьмин итә. Ә орлоҡ алған хужалыҡтар «Ҡыҙыл Йондоҙ» иҫәбенә лә дәүләткә ашлыҡ тапшыра. Колхозда йылҡы фермаһы ойошторола&lt;ref name=&quot;О колхозах Нуримановского района&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа «Ҡыҙыл Йондоҙ» [[умартасылыҡ]] менән етди шөғөлләнә. Иҫке Исай умартасылары ҡорт күстәре үрсетеп һатыуға ла тотона. Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнашалар, миҙалдар менән бүләкләнәләр. 1969 йылда (был ваҡытҡа колхозсылар [[Иҫке Күл]], Иҫке Исай, [[Ишморат]] ауылдарынан төҙөлгән «Урал» колхозы составында була) «Урал» колхозы [[Будапешт]]та умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;О колхозах Нуримановского района&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1988 йылда Иҫке Исай ауылынан колхозсы Хәсәнов Ғәйнулла Шәмсимөхәмәт улы 23-25 мартта үткән IV Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты була&lt;ref name=&quot;О колхозах Нуримановского района&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Топонимияһы ==
Ауылдың уртаһынан Йәнәлде (варианты Йәләнде) йылғаһы аға.
Ауылдың көнсығышында Кәрәкә тауы, көньяғында Бейектау тауы урынлашҡан. Ауыл тирәһендә Айыуатҡан яланы, Аҫыл яланы, Ағын, Тоҡон, Әлибай, Ғәйни шишмәләре, Зәйет йылғаһы, Ҡарт йылға, Тирмән күле бар&lt;ref name=&quot;«Ҡыҙыл шишмә» гәзите, 1991 йыл, 12 март һаны, «Топонимика» рубрикаһында Гөлнара Мирхәйҙәрова мәҡәләһе&quot;&gt;https://infourok.ru/npk-toponimika-rodnogo-kraya-5791456.html&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы|Фәтхелислам Ғәләүетдинов]] (1.1.1920-23.4.1995), актёр, режиссёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* [[Сәүиә Сираева]] (5.01.1934), театр актёры. 1987 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2007), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2001) халыҡ артисы. Райондың почётлы гражданы.
* [[Типеев Шамсун Ислам улы]] (исеменең варианты Шәмсүн) (1.4.1900-1983, июнь), тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштары ҡатнашыусыһы. СССР ФА БФ-ның Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры (1952—1954).
* [[Ямаева Маһира Сәйҙел ҡыҙы]] (1918—2003) — балет артисы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4037-i-ke-isaj-nuriman-r-nynda-y-auyl}}{{V|20|03|2019}}

{{Нуриман районы ауылдары}}

[[Категория:Нуриман районы ауылдары]]</text>
      <sha1>dj09c17zd3sxc6wc4wls4kedvjkj2g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Күл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13207</id>
    <revision>
      <id>1309362</id>
      <parentid>1248075</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18191" sha1="d375lz8ij9b1p66sbch1nce15e6m97l" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Иҫке Күл
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Старокулево}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 7 |lat_sec = 35
 | lon_deg                  = 56 |lon_min = 38 |lon_sec = 35
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Нуриман районы{{!}}Нуриман
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Иҫке Исай ауыл Советы (Нуриман районы){{!}}Иҫке Исай
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Старокулево | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Старокулево | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452435
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80245855001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Иҫке Күл''' (боронғо исемдәре '''Иҫкауыл''', '''Иҫке Мәсетле'''; {{lang-ru|Старокулево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 721 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452435, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80245855001.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||1775||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1697||819||878||48,3||51,7
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||1456||645||811||44,3||55,7
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||1402||661||741||47,1||52,9
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||1183||545||638||46,1||53,9
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||873||398||475||45,6||54,4
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||735||344||391||46,8||53,2
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||721||333||388||46,2||53,8
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

Башҡорттар йәшәй (2002).

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡыҙылъяр (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр]]): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Иглин): 40 км.

== Тарихы ==
Ауылға Себер даруғаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1712 йылда ауыл Күл тип атала. Күлауыл, Мәсетле тигән атамалар менән дә билдәле була.
XIX быуат башында Яңы Күл ауылы бүленеп сыға. Әле был ике ауыл араһында алыҫлыҡ — 5 км. XIX быуаттың беренсе яртыһында Иҫке Күл ауылы Иҫке Мәсетле ауылы менән ҡушыла. Иҫке Мәсетле 1777 йылдан билдәле. 1920 йылда Иҫке Мәсетле атамаһы ҡулланылыштан сыға.
Был ауылдарҙа аҫаба башҡорттарҙан тыш керҙәш башҡорттар ҙа булған. 1795 йылда 119 йортта 489 кеше йәшәгән, улар араһында Һалйот һәм Урман Көҙәй улустарынан күсеп килгән керҙәш башҡорттар ҙа булған. Һалйот улусынан килешеүһеҙ генә күсеп килгәндәр. 10 йорт хужалығында 27 керҙәш башҡорт теркәлгән. 1834 йылда уларҙың һаны 60-ҡа еткән&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;https://kitaptar.bashkort.org/book/istoriya_sel_i_dereven_bashkortostana_i_sopredelnyh_territorij {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317113050/https://kitaptar.bashkort.org/book/istoriya_sel_i_dereven_bashkortostana_i_sopredelnyh_territorij |date=2022-03-17 }}, 447-се бит.&lt;/ref&gt;.

1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары “буш ятҡан” башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Исай, Иҫке Күл, Яңы Күл, Ишморат, Баш-Шиҙе ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә  тип урыҫ ирҙәре  килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра&lt;ref&gt;[https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-22/rus-m-bash-ort-yulda-r-sa-yuldash-m-hm-t-huzhin-24318] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816080210/https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-09-22/rus-m-bash-ort-yulda-r-sa-yuldash-m-hm-t-huzhin-24318 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;. 

Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ике мәсет, училище булған. 1906 йылда Иҫке Мәсетлелә (Иҫке Күл, Иҫкауыл) 2 мәсет, мануфактура магазины, 8 аҙыҡ-түлек магазины, мөгәзәй теркәлгән.

[[Граждандар һуғышы]] осоронда, 1918 йылдың август аҙағы — сентябрь башында [[Блюхер Василий Константинович|В. К. Блюхер]] етәкселегендәге Йыйылма Урал отрядының шанлы походы Нуриман районы аша үтә. Походта ҡатнашыусылар бер нисә ауылда, шул иҫәптән Иҫке Күлдә лә туҡтала. Ауыл янында хәрби бәрелештәр ҙә була. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|Коммунистар]] һәм партизандар халыҡ араһында өгөт-нәсихәт алып барғанлыҡтан ҡыҙылдарҙың килеүенә ыңғай ҡараған кешеләр байтаҡ була. Иҫке Күлдә ошо ваҡиғаға арналған митинг үтә. Халыҡ араһында Совет власына ышаныс арта&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt;. 

Иҫке Күлдә [[колхоз]]дар тарихы [[1929 йыл]]да «Белем» ауыл хужалығы кооперативы ойоштороуҙан башлана. Уға 16 ярлы крәҫтиән инә. Рәйесе итеп С. Әхмәҙишин һайлана. Тәүге күмхуждың 11 [[Йорт аты|ат]]ы, биш рәтле сәскесе, башҡа ауыл хужалығы ҡорамалдары була. 30 гектарҙа [[Иген культуралары|иген]] сәсәләр. Һәр ағза үҙ биләмәһендә лә сәсә. Һәйбәт уңыш алына. Шәхси биләмәлә үҫтерелгәнде дәүләткә тапшыралар, уртаҡ баҫыу уңышын һәр кешенең хеҙмәт көнөнә 28-әр килограмдан бүлешеп алалар. Күмәк эшкә аяҡ салыусылар ҙа була. Иҫке Күлдән Ямай менән Хөсәйен исемле бандиттар кешеләрҙең мөлкәтен урлай, колхоз милкенә  һөжүм итә. 1932 йылдың көҙөндә тракторсы Исмәғил Ҡотоевты обрездан атып яралайҙар, тракторын күлгә батыралар. Ошо уҡ көҙҙө [[Нимесләр]] ауылы паромсыһын ҡурҡытып, өйөнә ҡышлауға керәләр. Бер нисә айҙан милицияның район бүлеге начальнигы Г. Әлмөхәмәтов етәкселегендә милиционерҙар бандиттарҙың эҙенә төшә һәм аулай башлай. Шул саҡта Әлмөхәмәтов үлемесле яра ала. Бандиттар юҡ ителә&lt;ref&gt;http://biblioteka-nuriman.ru/istoricheskaya-spravka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317114854/http://biblioteka-nuriman.ru/istoricheskaya-spravka/ |date=2022-03-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] барғанда «Белем» колхозы фронтҡа 27 ат оҙата. Механизаторҙар Сафура Яҡупова, Т. Зинурова, Мөслимә Сәйфиева, Нурисафа Ғәйнетдинова баҫыуҙа фиҙакәр хеҙмәт өлгөләре күрһәтә. Дәүләт келәттәренә игенде ташыуҙа колхозсылар М. Хисаева, Сәғиева, С. Бәҙретдинов тырышып эшләй.
1941 йылда тракторсы Тәғзимә Сәғиева райондың ҡатын-ҡыҙ тракторсыларынан беренсе булып Мәскәүҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша, миҙал менән бүләкләнә&lt;ref&gt;http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318091533/http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf |date=2022-03-18 }}&lt;/ref&gt;.

1958-1960 йылдарҙа колхоздарҙы эреләтеү барышында «Белем» колхозы идараһы [[Яңы Күл]] ауылында урынлашҡан Баһау исемендәге колхоз составына ҡушыла.
Һуңынан иҫкекүлдәр Иҫке Күл, [[Иҫке Исай]], [[Ишморат]] ауылдарын биләгән «Урал» колхозына инә&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt;.

== Хәҙерге осоро ==
Иҫке Күл ауылы Иҫке Исай ауыл биләмәһе үҙәге булып тора, унда ауыл биләмәһе хакимиәте урынлашҡан, урта дөйөм белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.

2017 йылда ауылдың 40 йыл элек һалынған клубы 11 майҙа төҙөлгән тикшереү акты менән авария хәлендә тип табыла. Иҫке клуб урынына 2018 йылда яңы мәҙәниәт үҙәге төҙөлә. Ул 96 урынлыҡ тамаша залынан, китапхананан һәм сменаһына 15 кешене ҡабул итерлек фельдшер-акушерлыҡ пунктынан тора. Үҙәк «Башҡортостандың 100 йыллығына 100 объект» дәүләт программаһы сиктәрендә төҙөлә һәм 46,1 миллион һумға төшә, шул иҫәптән төҙөлөш-монтаж эштәре 27,2 миллион һумлыҡ була&lt;ref&gt;https://mgazeta.com/articles/vazhno/2018-08-17/segodnya-v-sele-starokulevo-nurimanovskogo-rayona-bolshoy-prazdnik-1053554 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327013055/https://mgazeta.com/articles/vazhno/2018-08-17/segodnya-v-sele-starokulevo-nurimanovskogo-rayona-bolshoy-prazdnik-1053554 |date=2022-03-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Топонимияһы ==
Иҫке Күл ауылының атамаһы Иҫке һәм Күл (этноним) һүҙҙәренән яһалған.  Ауылдан төньяҡта 5 км алыҫлыҡта Ҡариҙел йылғаһы аға. Ауыл уртаһынан Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы булған Йәнәлде (атаманың варианты  – Йәләнде) йылғаһы аға. Ауылдан көнсығышта Кәрәкә тауы һуҙыла. Кәрәкә битләүенән Ағын шишмәһе сыға. Ауылдың төньяғында Күтерле күле, Шыланны яланы бар.

Викидәреслектә: Иҫке Күл&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt;.

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
Ауылда ете урам бар:
*Совет урамы – ауылдың үҙәк урамы, ул Өфө – Павловка автомобиль трассаһы өҫтөндә урынлашҡан.
*Йәштәр урамы 
*Ғайнан Хәйри урамы (Айыу ос) 
*Мәктәп урамы (Күскән ос) 
*Колхоз урамы (Түбәнге Ос)
*Шишмә урамы
*Склад урамы.
{{Колонки|конец}}

== Әҙәбиәттә ==
Билдәле башҡорт яҙыусыһы Имай Насыриҙың &quot;Күҙәй&quot; романында Нуриман районы, шул иҫәптән Иҫке Күл ауылында барған ваҡиғалар һүрәтләнә.

Иҫке Күл ауылынан сыҡҡан башҡорт яҙыусыһы, беренсе башҡорт романы &quot;Боролош&quot; авторы Ғайнан Хәриҙең ошо романында ваҡиғаларҙың күп өлөшө Иҫке Күлдә бара&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әлфиә Аҡбутина]] (9.10.1955), журналист, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан [[Башҡорт Википедияһы]]ның әүҙем мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2005).
* [[Әбделсәлих Ишмөхәмәтов]] (1787—?), хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы.
* [[Роза Кәримова]] (7.11.1935—10.08.2020), [[театр]] актёры. 1959—1989 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]], 1989—1995 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.
* [[Ғайнан Хәйри]] (Ғайнан Хәйретдин улы Хәйриев, 15.06.1903—16.10.1938), башҡорт совет яҙыусыһы, шағир һәм журналист.
* [[Мөхәмәтрәхим Һәйбәтов]] (1792—?), хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
* Вәкил Шириев (12.04.1962), биология фәндәре докторы, профессор.
* [[Абдулманнаф Ырыҫҡолов]] (1795—?), хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|http://bashenc.online/ba/articles/76003/}}{{V|11|02|2019}} 

{{Нуриман районы ауылдары}}

[[Категория:Нуриман районы ауылдары]]</text>
      <sha1>d375lz8ij9b1p66sbch1nce15e6m97l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йылгилде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13229</id>
    <revision>
      <id>1309394</id>
      <parentid>1290643</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12716" sha1="4s89s2rryg78fsqfpg1e4stmu1h3a59" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ельгильдино
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Йылгилде}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 19 |lat_sec = 15
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 19 |lon_sec = 41
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Салаватский район{{!}}Салауат
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Торналы ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Торналы ауыл Советы 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Ельгильдино | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ельгильдино | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452486
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80247865003
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Йылгилде''', '''Әнйәк''' ({{lang-ru|Ельгильдино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы ауыл, [[Торналы ауыл Советы (Салауат районы)|Торналы ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452486, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247865003.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 20 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Торналы]]): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Мөрсәлим]]): 48 км

Йылгилде ауылы [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Малаяҙ]] ауылынан көнсығышҡа 20 километр һәм тимер юл станцияһы [[Мөрсәлим]]дән көньяҡҡа 48 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=525}}&lt;/ref&gt;.
 
== Тарихы ==
Йылгилде ауылына («Зигильдеево — Теплого тож», «Зегыдеево») [[Себер даруғаһы]] [[Тырнаҡлы]] улусы башҡорттары үҙҙәренең [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә нигеҙ һалған. 

[[1795 йыл|1795 йыл]]да Йылгилде ауылындағы 13 йортта 106 кеше һәм 21 йортта 149 кеше урыҫ дәүләт (ҡаҙна) крәҫтиәндәре йәшәгән. 

[[1816 йыл]]да 22 йортта 102 кеше, 18 йылдан һуң, [[1834 йыл]]да — 31 йортта 150 башҡорт иҫәпкә алынған.

[[1842 йыл]]да 150 кешегә 6 сирек ужым һәм 72 сирк яҙғы ашлыҡ сәселгән. Йылгилде халҡының хужалығында 109 ат, 88 һыйыр, 30 һарыҡ, 6 кәзә аҫыралған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=525}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ufagen.ru/places/salavatskiy/evgildino.html Генеалогия и архивы. Ельгильдино]&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||Мырҙалар улусы || [[Троицк өйәҙе]] || [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || [[Ырымбур губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||  улусы || [[Златоуст өйәҙе]] || [[Өфө губернаһы]] || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  улусы || [[Мәсәғүт кантоны]] || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Мырҙалар улусы || [[Мәсәғүт кантоны]] || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || [[Торналы ауыл Советы (Салауат районы)|Торналы ауыл Советы]] || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || [[Торналы ауыл Советы (Салауат районы)|Торналы ауыл Советы]]|| [[Салауат районы]]|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || [[Торналы ауыл Советы (Салауат районы)|Торналы ауыл Советы]] || [[Салауат районы]] ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[1859 йыл]]да Йылгилделә — 30 йортта 150 кеше донъя көткән.

Өйәҙ земство материалы ауылды түбәндәгесә ҡылыҡһырлай. «Йылгилде ауылы - Әй йылғаһының тигеҙ, һул ярында, өйәҙ ҡалаһынан көнсығыш өлөшөндә, өйәҙ ҡалаһынан 110 саҡрым, ауыл хужалығы продукттарын төп һатыу урыны — Үрге Ҡыйғы ауылынан 17 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Тау итәктәре буйлап төньяҡта һөрөнтө ерҙәр: өҫтөндә ике ҙур булмаған йырыны бар; был ерҙәр 50 йылға яҡын һөрөлә. Сәсеү әйләнеше өс баҫыулы; арыш, һоло, арпа, бойҙай сәселә; һабандар менән һөрөлә. Йәшелсә баҡсалары бар. Малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. Мал бер өйөрҙә көтә. Көтөүлектәр ауыл янында, Әй йылғаһының һул яры буйлап урынлашҡан»&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=525}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ufagen.ru/places/salavatskiy/evgildino.html Генеалогия и архивы. Ельгильдино]&lt;/ref&gt;.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[XIX быуат]] башында уҡ, Ҡолсобай, Һатлы («Азнабаево, Азналы тож»), икенсе Ахун ауылдары, халҡы күсеп китеү сәбәпле, Тырнаҡлы улусы картаһынан юйыла. 

[[1920 йыл]]да Йылгилде ауылындағы 57 йортта 248 кеше йәшәгән булһа, 5 йылдан 25 хужалыҡ ҡына ҡалған. Урыҫ крәҫтиәндәре был ауылдан башҡа урынға күсеп киткән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=525}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Йылгилде ауылында күпселеге башҡорттар йәшәй (86 %).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||24||16||8||66,7||33,3
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==

== Урамдары ==
{{Колонки|1}}
* Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-elgildino/ Карта д. Ельгильдино. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары:

''Тауҙар:''

''Йылғалар:''

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Ҡушаматтар ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Тырнаҡлы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 153—154 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{ИСДБ|страницы=525}}
* [https://ufagen.ru/places/salavatskiy/evgildino.html Генеалогия и архивы. Ельгильдино]
* [https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-elgildino/ Карта д. Ельгильдино. Улицы]
* [https://web.archive.org/web/20221111205842/https://dereksiz.org/jiat-soltanov-salauat-yulaev-shejereen-tergee-bash.html  С. Юлаев нәҫеле тураһында Й. Солтанов фаразы]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Салауат районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Салауат районы ауылдары]]
[[Категория:Әй буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]</text>
      <sha1>4s89s2rryg78fsqfpg1e4stmu1h3a59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йосопов Тимербай Йосоп улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14353</id>
    <revision>
      <id>1309389</id>
      <parentid>1130326</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9447" sha1="q8awuo7f4d15njies4bbo8o2l6j55ys" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Тимер Йосопов
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = Юсууупов.jpg
 |Киңлек            = 180px
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = 
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 31.05.1938
 |Тыуған урыны      = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мәсетле районы]] Түбәнге Әбсәләм ауылы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан]]дың {{ТыуғанУрыны|Дыуан районы}} Әбсәләм ауылы.&lt;/ref&gt;
 |Вафат булыу датаһы = 16.03.2016
 |Вафат булған урыны = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ВафатБулыуУрыны|Өфө|Өфөлә}} ҡалаһы 
 |Гражданлығы       = {{USSR}} → {{RUS}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = 
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = 
 |Дебют             = «Икмәк еҫе» (1968)
 |Премиялары        = {{СЮП|1998}}
 |Наградалары       = {{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре|1999}}
[[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2003)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
}}
{{фамилиялаш|Йосопов}}
'''Йосопов Тимербай Йосоп улы, Тимер Йосопов''' ([[31 май]] [[1938 йыл]] — [[16 март]] [[2016 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2003). 1971 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[БАССР]]-ҙың (1988) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1998).

== Биографияһы ==
Тимербай Йосоп улы Йосопов [[1938 йыл]]дың 31 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] [[Түбәнге Әбсәләм]] ауылында&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt;) тыуған.

[[Өлкөндө]] урта мәктәбен тамамлағас, буласаҡ шағир [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]] район гәзитендә эшләй. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. Уны 1967 йылда тамамлағандан һуң, [[Бөрйән районы]] Аҫҡар 8 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта.

[[1968 йыл]]дан «[[Йәншишмә (гәзит)|Башҡортостан пионеры]]» гәзитендә хеҙмәткәр, [[1973 йыл|1973]]—[[1977 йыл|1977]] йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһы директоры, [[1983 йыл|1983]]—[[1988 йыл]]дарҙа ижади союздың идара рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1979 йылда Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙы (Мәскәү) тамамлай.

== Ижады ==
Тимер Йосопов шиғриәтендә быуындар күсәгилешлеге, заманалар берлеге сағыла.

Әүҙем ижад итеүе 20-се быуаттың 60-сы йылдарында башлана. 1968 йылда «Икмәк еҫе» исемле тәүге шиғри йыйынтығы баҫтырыла. Был китабындағы шиғыр юлдары аша һуғыш ауырлыҡтарын еңеп сыҡҡан быуын вәкилдәренең әсе яҙмышын һүрәтләй.

1998 йылда «Китап» нәшриәтендә баҫылған «Беште ер еләккәйҙәре» китабы өсөн шағирға [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] бирелә.

2003 йылда Тимер Йосоповҡа «[[Башҡортостан]]дың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Әҙип оҙаҡ ауырығандан һуң 2016 йылдың 16 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/827262/ Башҡортостандың халыҡ шағиры Тимербай Йосопов яҡты донъя менән хушлашты. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 16 март]{{V|16|03|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* 2019 йылдың сентябрендә Дыуан районының үҙәге [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт ауылындағы]] Республика лицей-интернатына Башҡортостандың халыҡ шағиры Тимер Йосопов исеме бирелде&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1358658/ Республика лицейына һәм гимназияға Тимербай Йосоповтың һәм Нияз Мәжитовтың исемдәре бирелде]{{V|26|09|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3536 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]нда [[Тимер Йосопов]]тоң [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTAwODI/0KLQuNC80LXRgCDQmdC-0YHQvtC_0L7QsiAtINCa0LjQu9C00LUg0LfQsNC80LDQvdCw0LvQsNGA0Ys «Килде заманалар» китабына һылтанма]
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6014-josopov-timer|Йосопов Тимер}}
* [https://web.archive.org/web/20220407165942/http://agidel.pressarb.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=162:2010-04-16-18-14-38&amp;catid=3:2008-11-12-09-41-06 Тимер Йосопов шиғырҙыры]
* [https://web.archive.org/web/20191114093228/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6014-josopov-timer Башҡорт Энциклопедияһында мәҡәлә]
* [http://yeshlek-gazeta.ru/2008/05/31/shair-hylanyuy.html Башҡортостандың халыҡ шағиры Тимер ЙОСОПОВҠА — 70 йәш. Лариса Абдуллина. «Йәшлек» гәзите. 31.05.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195659/http://yeshlek-gazeta.ru/2008/05/31/shair-hylanyuy.html |date=2016-03-04 }}

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреаттары]]
[[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Йәншишмә» гәзите журналистары]]</text>
      <sha1>q8awuo7f4d15njies4bbo8o2l6j55ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Сәсҡаб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14480</id>
    <revision>
      <id>1309366</id>
      <parentid>1287399</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10442" sha1="qhe98x6dbvxh9y49z2kacl5tdmtp2ge" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Иҫке Сәсҡаб''' ({{lang-tt|Иске Чәчкаб}}, {{lang-ru|Старые Чечкабы}}) — [[Татарстан]]дың [[Ҡайбыҫ районы]]ндағы татар ауылы. [[2010]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 450 кеше.

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Оло Ҡайбыҫ]]): 5 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Оло Ҡайбыҫ): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡоланғы): 25 км

== Халыҡ һаны ==

{| class='standard' style='text-align: center;' width=60%
| colspan=18 | '''Халыҡ һаны'''
|- class='shadow'
| '''Йылдар'''
|[[1646]]
|[[1721]]
|[[1744]]
|[[1762]]
|[[1795]]
|[[1834]]
|[[1858]]
|[[1900]]
|[[1913]]
|[[1920]]
|[[1923]]
|[[1926]]
|[[1928]]
|[[1941]]
|[[1957]]
|[[2000]]
|[[2010]]
|-
| '''Бөтәһе'''
|
|
|
|
|325
|309
|463
|999
|1120
|1009
|519
|726
|819
|984
|901
|461
|442
|-
| '''Ир-егеттәр'''
|5 
|59 
|62 
|74 
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| '''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
Ауылдың милли составы татарҙарҙан ғына тора. Ауылда 146 йортта 463 кеше йәшәй.&lt;ref&gt;[http://bkaybic-kaybici.tatarstan.ru/tat/info.php?id=408299 ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МУНИЦИПАЛЬ БЕРӘМЛЕКЛӘРЕ СОВЕТЫ.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 2010 йылда даими йәшәүселәр һаны 442 кеше.

Был яҡҡа килеп урынлашҡан беренсе &quot;сәскәлеләр&quot; Болгар дәүләте кешеләренән булалар, был хаҡта ҡәбер өҫтөндәге бер яҡ ситендә төҙөп сығылған таштар дәлилләй. Ләкин шул уҡ ваҡытта ауылда мишәр халҡы ла нигеҙ һалыуы билдәле. Элек ауылда шулай уҡ татарҙар менән бергә мордва (Агиш яғы), сыуаштар йәшәгән. Ауылда бөгөн дә мордваларға хас текст ҡулланыла, мәҫәлән: лапаҫ, тирмән, ырҙын табағы, аҡ бал, штат, эшләпә, миләш, баҡраҡ, аксай, каки һ.б. Ләкин был халыҡтар йә һуңыраҡ күсенеп киткәндәр, йәғни Ислам дине тәьҫирендә татарлашҡан.&lt;ref name=&quot;Эзле Чәчкаб&quot;&gt;Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2004.&lt;/ref&gt;

1593-1630 йылдарҙа ауылдың халҡы күп Быуа яҡтарына күсенә. Мәҫәлән, унда Яңы Сәсҡап тигән татар ауылынана нигеҙ һалалар. Шулай уҡ, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа  Сәсҡаб ауылынан сыуаштар хәҙерге Быуа районы Сураҡ ауылы ерҙәренә күсенгән тип тә уйланыла.&lt;ref name=&quot;Эзле Чәчкаб&quot;/&gt;

== Билдәле шәхстәре ==
Иҫке Сәсҡаб ауылынан өс кеше Татар энциклопедияһына лә индерелгән, улар – [[Ғабделлатиф Алкин]] дин көрәшсеһе булараҡ, [[Шәйхулла Алкин]] – милләт көрәшсеһе, яҙыусы булғанға. Һәм Рәйес Борһанов ғалим булараҡ.&lt;ref name=&quot;Эзле Чәчкаб&quot;/&gt;

* Шәйхулла Алкин — ижтимағи эшлекле ҡәләм ияһы.
* Ғабделлатиф Алкин — күренекле дин әһеле.
* Касим Ғиләжев — шағир.
* Ағзам Тимершин — шағир.
* [[Ғәлимов Ҡадир Ғәлимжан улы]]
* [[Борханов Рәйес Абрар улы]]

== Тел ==
Иҫке Иҫке Сәсҡаб ауылы халҡы [[Тау яғы]]нда таралған [[татар теле]]нең норлат һөйләшендә һөйләшә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡтың 100% - ы ла татарса, 80.5% - ы (387 кеше) урыҫса белә.

== Климат ==
Климат уртаса континенталь. [[Кёппен климаттар классификация|Кёппен-Гейгер климаттар классификацияһы]] буйынса климаттың коды: Dfb&lt;ref&gt;[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/present.htm#data World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna]&lt;/ref&gt;. Уртаса йыллык һауа температураһы 4.3&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;[http://www.retscreen.net NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International]&lt;/ref&gt;

== Иҡтисады ==
Ауыл халҡының күбеһе район үҙәгенә барып, Закиров ис. хужалыҡта эшләй, йорт яны хужалыгында ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Шулай уҡ шәхси магазин тотоусылар ла бар.

Ауылда бөгөнгәсә колхоз һаҡланып килә. Шулай уҡ фермер хужалыҡтары ла бар. Ауыл хужалыгында төп тармаҡтар: һөт-ит тереклеге, һарыҡсылыҡ, бал етештереү, иген игеү.&lt;ref name=&quot;ТЭ&quot;&gt;Татар энциклопедиясе. Беренче том – Казан, 2002, 111-112 битләр.&lt;/ref&gt;

== Социаль өлкә ==
* Иҫке Сәсҡаб ауылы мәҙәниәт йорто;
* Китапхана;
* Фельдшер - акушерлыҡ пункты;
* Аш бүлмәһе.
* Мәсет
* [[Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы]]

=== Ауыл мәсете ===
Иҫке Сәсҡаб мәсеттең Әбей батша заманына булыуын уҡ 1771 йылғы &quot;Май айы Приговоры&quot;нда әйтелә. Ул мәсет соҡорҙа була, сөнки был ваҡыт тау өҫтөнә мәсет төҙөү рөхсәт ителмәгән. Мулла вазифаһын Ғәбделвәли Габдрахманов үтә.&lt;ref name=&quot;Эзле Чәчкаб&quot;/&gt;

Рәсми рәүештә мәхәлләнең барлыҡҡа килеүе 1790 йылдың йәйе.&lt;ref name=&quot;Эзле Чәчкаб&quot;/&gt;

=== Сәсҡаб мәктәбе ===
Ауылда беренсе мәктәп 1890 йылда асыла. 

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң яңы урында 8 йыллыҡ мәктәп йорто төҙөлә.&lt;ref name=&quot;Чәчкаб мәктәбе&quot;&gt;[http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426042022/http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt;

1995 йылда беренсе тапҡыр мәктәп урта дөйөм белем биреү статусын ала һәм 1997 йылда беренсе уҡыуҙыҙар мәктәпте тамамлай. 1997 йылдан яңы урында &quot;Альфа&quot; төҙөлөш фирмаһы тарафынан 108 кешелек яңы ике ҡатлы бина һалына. Бында, был мәктәп, балалар баҡсаһы урынлашҡан.&lt;ref name=&quot;Чәчкаб мәктәбе1&quot;&gt;[http://sch-chechkab.edusite.ru/p7aa1.html Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220929/http://sch-chechkab.edusite.ru/p7aa1.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; 2011 йылдан 9 йыллыҡ мәктәп.&lt;ref&gt;[http://www.tatar-gazeta.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1123:2011-12-16-17-38-41&amp;catid=46:2011-01-20-16-16-05&amp;Itemid=102 Фәүзия Бәйрәмова. &quot;Чәчкаб мәктәбе ябылмаячак, авыл яшәячәк, иншаллаһ!&quot;]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Сәсҡаб балалар баҡсаһы ===
[[Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы|Сәсҡаб балалар баҡсаһы]] 1968 йылдың 29 ноябренән эшләй башлай.&lt;ref name=&quot;Эзле Чәчкаб&quot;/&gt; Балалар баҡсаһының төп маҡсаты: балалар сәләмәтлеген һаҡлау һәм һау-сәләмәт йәшәү рәуеше формалаштырыу. Бында бер генә идарасы һәм ике тәрбиәсе эшләй. Төрлө йәштәге бер балалар төркөмдә шөғөлләнәләр. Тәрбиә һәм уҡыу-уҡытыу эштәре татар телендә алып барыла.&lt;ref name=&quot;Чәчкаб мәктәбе&quot;/&gt;

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
File:Чәчкаб_авылы_күренеше.jpg|Иҫке Иҫке Сәсҡаб, быуа яры.
File:Чәчкаб урта мәктәбе.jpg|Иҫке Сәсҡаб урта мәктәбе.
File:чэчкаб_мэктэбе.jpg|Иҫке Сәсҡаб урта мәктәбе.
File:олан_тавы.jpg|Олан яғы.
File:Чэчкаб.карама.jpg|Ҡарама соҡоро.
File:Чэчкаб.мэктэб.jpg|Мәктәп баҡсаһы.
File:Чэчкаб.кулэвек.jpg|Күләүек ере.
File:Чэчкаб.буа.jpg|Ауыл быуаһы.
File:Ччка.зирекле.jpg|Ерекле урманы.
File:Иген кыры1.jpg|Иген баҫыуы.
file:Түгәрәк тау.jpg|Түңәрәк тау. 
File:Түгәрәк тау3.jpg|Ҡарама тауы. 
File:Иске купер1.jpg|Иҫке күпер.
file:Иген кыры2.jpg|Ауыл янындағы иген баҫыуы.
File:Тугэрэк_тау.jpg|Түңәрәк тау.
File:Иске_Чәчкаб_янында.jpg|Ауыл янынан үтүсе Ҡазан ҡаймаһы.
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2004.

[[Категория:Ҡайбыҫ районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>qhe98x6dbvxh9y49z2kacl5tdmtp2ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йыландар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14749</id>
    <revision>
      <id>1309393</id>
      <parentid>1285869</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15408" sha1="3ztjn5i6icebbmxjj2vr6e5mjp82ulu" xml:space="preserve">{{перенаправление|Йылан}}
{{Таксон
| image file =
&lt;center&gt;
&lt;imagemap&gt;
Файл:Snakes Diversity.jpg|250px

rect 0 0 325 225 [[Рогатый гремучник]]
rect 0 120 325 450 [[Южный крючконосый уж]]
rect 0 240 325 700 [[Bungarus candidus]]
rect 0 380 325 900 [[Собакоголовый удав]]
rect 0 500 325 1100 [[Цейлонская бойга]]
rect 0 760 325 1400 [[Точечная ошейниковая змея]]

rect 143 0 660 225 [[Boaedon lineatus]]
rect 143 100 660 460 [[Обыкновенная ремневидная змея]]
rect 143 200 660 700 [[Маисовый полоз]]
rect 143 300 660 920 [[Очковая змея]]
rect 143 400 660 1150 [[Обыкновенный уж]]
rect 143 500 660 1500 [[Береговая гоферовая змея]]

rect 286 0 1100 225 [[Блестящая остроголовая змея]]
rect 286 100 1100 470 [[Micrurus baliocoryphus]]
rect 286 200 1100 690 [[Зелёный питон]]
rect 286 300 1100 930 [[Колючая кустарниковая гадюка]]
rect 286 400 1100 1150 [[Oxyrhopus trigeminus]]
rect 286 500 1100 1500 [[Phrynonax poecilonotus]]
&lt;/imagemap&gt;
&lt;/center&gt;
| regnum = Хайуандар
| rang = Аҫҡы отряд
| latin = Serpentes
| author = [[Линней, Карл|Linnaeus]], [[Система природы|1758]]
| syn = 
| children = [[#Классификация|Тексты ҡарағыҙ]]
| typus = 
| range map = World distribution of snakes.svg
| range map caption = 
| Возник = 94
| wikispecies = Serpentes
}}

'''Йыландар''' {{l6e|la|Serpentes}} — тәңкәле һөйрәлеүселәр отрядына ҡараған төркөм. Йыландар Антарктиданан һәм бер нисә ҙур утрауҙан башҡа бөтә ҡитғаларҙа , Ирландия һәм Яңы Зеландия кеүек, һәм Атлантик океандың һәм Тымыҡ океандың үҙәк өлөшөндәге күп кенә ваҡ утрауҙарҙа йәшәй&lt;ref name=&quot;Bauchot2&quot;&gt;{{книга|автор=|часть=|заглавие=Snakes: A Natural History|ссылка=https://archive.org/details/snakesnaturalhis0000bauc|ответственный=Ed. by Roland Bauchot|издание=|место=New York City|издательство=NY, USA: Sterling Publishing Co., Inc.|год=1994|volume=|pages=|allpages=220|isbn=1-4027-3181-7|тираж=}}&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер йыландар ағыулы, әммә ағыуһыҙ йыландарҙың төрҙәре күберәк. Ағыулылары ағыуҙы тәү сиратта үҙ-үҙеңде яҡлау өсөн түгел, ә һунарҙа (ҡорбанды үлтереү өсөн) ҡуллана. Ҡайһы бер төрҙәрҙең ағыуы кешене үлтерерлек көскә эйә. Ағыуһыҙ йыландар йә йыртҡысты тере килеш йота (туҙбаш йылан), йәки уны үлтерәләр (быуалар) (быуар йылан). Ерҙә йәшәүсе иң ҙур билдәле йыландар — селтәр питон һәм һыу анакондаһы. Иң бәләкәй йыландарҙың оҙонлоғо 10 сантиметрҙан артмай&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01841p030.pdf|заглавие=At the lower size limit in snakes: two new species of threadsnakes (Squamata: Leptotyphlopidae: Leptotyphlops) from the Lesser Antilles|издание=[[Zootaxa]]|том=1841|страницы=1—30|accessdate=2008-08-04|язык=en|тип=journal|автор=S. Blair Hedges|число=4|месяц=8|год=2008}}&lt;/ref&gt;. Йыландарҙың күбеһенең ҙурлығы бер метрҙан артмай&lt;ref name=&quot;Boback3&quot;&gt;Boback, S. M.; Guyer, C. (2003). «Empirical Evidence for an Optimal Body Size in Snakes». Evolution 57 (2): 345. {{doi|10.1554/0014-3820(2003)057[0345:EEFAOB]2.0.CO;2}}. ISSN 0014-3820. PMID 12683530. (англ.)&lt;/ref&gt;.

Йыландарҙы өйрәнеү менән серпентология шөғөлләнә.

== Эволюция ==
Йыландар кеҫәрткеләрҙән сыҡҡан һәм монофилетик төркөм булып тора&lt;ref group=&quot;комм.&quot;&gt;Вследствие этого [[кладистика]] рассматривает змей как подгруппу ящериц.&lt;/ref&gt;. Молекуляр мәғлүмәттәр буйынса, хәҙерге кеҫәрткеләр араһында уларҙың иң яҡын туғандары игуана формаһындағы һәм спинл формаһындағы кеҫәрткеләр. Ҡайһы бер морфологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, уларға мосозаврҙар инә, һәм улар йыландарҙың туғандаш төркөмө.

Иң боронғо билдәле (2014 йылға) йыландарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары Англияның урта юра ятҡылыҡтарында табыла (яҡынса 167 миллион йыл элек). Үрге крит ҡалдыҡтары сағыштырмаса күп булып китә.

Йыландар эволюцияһы юғары консерватив көйләү өлкәһендә һиҙелерлек үҙгәрештәр менән оҙатыла, Sonic heghog генын сағылдырыу өсөн яуаплы. Көсәйткес эсендә алмаштырыу һәм юйыу һөҙөмтәһендә транскрипция факторын бәйләүсе сайттар «боҙолған» йәки юғалған, һәм SHH гены башҡа умыртҡалыларҙың барыһы ла булған яралғы райондарында ҡабыҙылыуҙан туҡтай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elementy.ru/novosti_nauki/432868/Zmei_poteryali_nogi_iz_za_vyklyucheniya_gena_Sonic_hedgehog|title=Змеи потеряли ноги из-за выключения гена Sonic hedgehog|author=Романовская Т.|publisher=Элементы|date=2016-11-03|accessdate=2016-12-30}}&lt;/ref&gt;.

== Төҙөлөш үҙенсәлектәре ==
[[Файл:Leptotyphlops_carlae.jpg|справа|мини|Leptotyphlops кәрләһе АҠШ-тың 25 центында (24,3 мм) ]]

=== Тышҡы күренеше ===
Кәүҙәһе оҙонса, ослоҡтар булмай. Кәүҙә оҙонлоғо 7 см-ҙан 10 метрға тиклем.

Аяҡһыҙ [[кеҫәрткеләр]]ҙән йыландар яңаҡтарҙың һул һәм уң өлөштәренең күсмә бәйләнеше, хәрәкәтсән ҡабаҡ, [[ҡолаҡ]] һәм ҡулбаш быуыны булмауы менән айырыла. (был табышты бөтәүләй йоторға мөмкинлек бирә). хәрәкәтсән ҡабаҡ, ҡолаҡ һәм ҡулбаш быуыны булмауы.

=== Тиреһе ===
Йыландың кәүҙәһе тәңкәле тире менән ҡапланған. Халыҡ ышаныуҙарына ҡаршы (йыландарҙың ҡорт менән буталыу ихтималлығы арҡаһында), йылан тиреһе ҡоро, дымлы һәм лайлалы түгел. Йыландарҙың күпселек төрҙәрендә ҡарынсыҡтың ҡабырғаһындағы тире айырым һәм өҫкә нығыраҡ йәбештереү өсөн яраҡлаштырыла, был хәрәкәтте еңеләйтә. Йыландың күҙ ҡабаҡтары үтә күренмәле тәңкәләрҙән ғибәрәт һәм даими ябыҡ булып ҡала. Йылан тиреһен алмаштырыуын таҙартыу йәки иретеү тип атайҙар. Йыландарҙа тире бер үк ваҡытта һәм бер ҡатламда үҙгәрә&lt;ref name = &quot;Smith1_30&quot;&gt;Smith, Malcolm A. ''The Fauna of British India, Including Ceylon and Burma''. Vol I, Loricata and Testudines. p. 30.&lt;/ref&gt;. Йылан тиреһе дискрет түгел, ә тиренең өҫкө ҡатламын — эпидермис — һалыу ойоҡто эстән әйләндереүҙе хәтерләтә&lt;ref name=&quot;RSSlimy&quot;&gt;[http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm Are snakes slimy?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060503162622/http://www.szgdocent.org/resource/rr/c-slimy.htm |date=2006-05-03 }} at [http://www.szgdocent.org/ Singapore Zoological Garden’s Docent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911123715/http://www.szgdocent.org/ |date=2012-09-11 }}. Accessed 14 August 2006.&lt;/ref&gt;.
Баш, арҡа һәм эсендәге тәңкәләрҙең формаһы һәм һаны йыш ҡына был төргә хас һәм таксономик маҡсаттарҙа идентификациялау процесында ҡулланыла. Тәңкәләр, нигеҙҙә, тәнендә урынлашыуына ҡарап атала. Үҫешеү кимәле юғары булған («алдынғы») йыландарҙа (Caenophidia) умыртҡа һөйәгенә бер нисә арҡа тәңкәләренең киң һыҙаттары тап килә, был йыландың умыртҡаһын асмайынса һанарға мөмкинлек бирә. Йыландың күҙҙәре махсус үтә тәңкә (Брилле) менән ҡаплана. Шулай итеп, йоҡо ваҡытында ла уларҙың күҙҙәре ысынлап та һәр ваҡыт асыҡ ҡала. Әммә уларҙы тән ҡулсалары ҡаплай ала.

==== Ҡауын һалыу ====
[[Файл:Nerodia sipedon shedding.JPG|thumb|right|[[Төньяҡ Америка]] [[туҙбаш йылан]]ы (''[[Nerodia sipedon]]'') тиреһен алмаштыра.]]
Йыландың ҡауын һалыуы (таҙартыу) процесы бер нисә мәсьәләне хәл итә. Беренсенән, йылан тиреһенең иҫке, туҙған күҙәнәктәрен алмаштыра. Икенсенән, күпмелер ваҡыт паразиттарҙан, мәҫәлән, талпандарҙан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Өсөнсөнән, ҡайһы бер хайуандарҙың (мәҫәлән, бөжәктәрҙең) формалашыуы уларҙың үҫеүенә мөмкинлек бирә. Әммә йыландар осрағында ҡауын һалыуҙың әһәмиәте бәхәсле&lt;ref name=&quot;RSSlimy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ZooPax3&quot;&gt;[http://whozoo.org/ZooPax/ZPScales_3.htm Part III: Scales of Lizards and Snakes] at [http://whozoo.org/ WhoZoo]. Accessed 4 December 2008.&lt;/ref&gt;.

Йыландың ҡауын һалыуы бөтә ғүмере буйына дауам итә. Ҡауын һалыр алдынан йылан ашауҙан туҡтай һәм йыш ҡына, тыныс ергә күсеп, йәшенә, тиреһе тышҡы күренеше буйынса йомшаҡ һәм ҡоро була, күҙҙәре тоноҡлоҡлана йәки зәңгәр төҫкә әйләнә. Иҫке тиренең өҫтө йоҡара. Был иҫке тиренең аҫта урынлашҡан яңы тиренән айырылыуына килтерә. Бер нисә көндән һуң күҙҙәре асыла, йылан иҫке тиреһенән «шыуып сыға». Был осраҡта иҫке тире ауыҙ яғынан ярыла, ә йылан, ышҡылыу көсөн ҡулланып борғолана башлай. Күп осраҡта иҫке тирене (таҙартыу) процесы, ойоҡбашты эстән әйләндергәндәге кеүек, тән буйлап (баштан ҡойроғона тиклем) ташлана. Яңы, ҙурыраҡ һәм сағыуыраҡ тире ҡатламы тышҡы яҡта ҡала&lt;ref name=&quot;RSSlimy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GenSnakeInfo&quot;&gt;[http://www.sdgfp.info/Wildlife/Snakes/SnakeInfo.htm General Snake Information] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071125210255/http://www.sdgfp.info/Wildlife/Snakes/SnakeInfo.htm |date=2007-11-25 }} at [http://www.sdgfp.info/ South Dakota Game, Fish and Parks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018043456/http://www.sdgfp.info/ |date=2014-10-18 }}. Accessed 4 December 2008.&lt;/ref&gt;.

Өлкән (олораҡ) йыландар йылына бер-ике тапҡыр ғына тиреһен алмаштыра ала. Әммә үҫеүен дауам иткән йәштәре йылына дүрт тапҡырға тиклем үҙгәрә ала&lt;ref name=GenSnakeInfo/&gt;. Ташланған тире — тышҡы япманың камил эҙе. Һаҡланып ҡалһа, ғәҙәттә йылан төрҙәрен асыҡлау өсөн ҡулланыла ала.[10] Ваҡыт-ваҡыт тиренең яңырыуы аша йылан дауалау һәм медицина символына әүерелә (Асклепий таяғындағы һүрәт)&lt;ref name=AIM&gt;{{статья |заглавие=The symbol of modern medicine: why one snake is more than two |страницы=673—677 |номер=8 |том=138 |ссылка=http://www.annals.org/cgi/content/full/138/8/673 |издание=Annals of Internal Medicine |accessdate=2007-11-26 |pmid=12693891 |язык=en |тип=journal |автор=Wilcox, Robert A; Whitham, Emma M. |число=15 |месяц=4 |год=2003}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Рәсәй йыландары исемлеге
* Украина йыландары исемлегенә 
* Ҡаҙағстан йыландары исемлеге
* Йылан (мифология)
* Вәғәз менән йылан

== Иҫкәрмә ==
{{иҫкәрмәләр}}
;Комментарии
{{примечания|group=комм.}}

== Һылтанмалар ==
** ''Вяч. Вс. Иванов''. [http://ec-dejavu.ru/s/Snake.html Змей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105220355/http://ec-dejavu.ru/s/Snake.html |date=2014-11-05 }} // Мифы народов мира
** [http://www.reptile-database.org/db-info/taxa.html#Ser Higher Taxa in Extant Reptiles] — База рептилий{{ref-en}}
** [http://izrus.co.il/article.php?article=932#rules Правила поведения со змеями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404073716/http://izrus.co.il/article.php?article=932#rules |date=2018-04-04 }}
** [https://web.archive.org/web/20090801095056/http://rutube.ru/tracks/357701.html?v=fc0f86b06f95d7610834da3133f38138 Видео: Половое поведение змей]
** [https://web.archive.org/web/20170601142458/http://www.symbolarium.ru/index.php/%D0%97%D0%BC%D0%B5%D0%B9 Змей и змея в символике]
** [https://web.archive.org/web/20141013065950/http://zoowka.com/article/80090767 Самые ядовитые змеи Африки]

[[Категория:Йыландар]]
[[Категория:Страницы, использующие повторяющиеся аргументы в вызовах шаблонов]]
[[Категория:Кеҫәрткеләр]]</text>
      <sha1>3ztjn5i6icebbmxjj2vr6e5mjp82ulu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәүәт (Кесе Инйәр ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16033</id>
    <revision>
      <id>1309481</id>
      <parentid>1157871</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>22303</id>
      </contributor>
      <comment>− 2 categories; ±[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]→[[Категория:Белорет районы йылғалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1309481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="85vwhsfcml556fgjru7ssuj1h9kel4s" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Рәүәт (Реветь) 
  |исеме                  = 
 |Изображение             = 
  |рәсем киңлеге          = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |карта киңлеге          = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 20 
 |Площадь бассейна        = 129 
 |Бассейн                 = [[Кесе Инйәр]]→[[Инйәр (йылға)|Инйәр]]→[[Эҫем (йылға)|Эҫем]] →[[Ағиҙел]] →[[Кама]] →[[Волга]] 
 |Бассейн рек             = Кама 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = [[Кесе Инйәр]] йылғаһы
  |Местоположение устья   = уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = Башҡортостан, Силәбе өлкәһе
 |Категория на Викискладе = 
}}
[[Файл:Необузданная сила - panoramio.jpg|thumb|280 пкс|Рәүәт — ярһыу тау йылғаһы]]
'''Рәүәт ''' ({{lang-ru|Реветь}}) — [[Рәсәй]] йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға [[Кесе Инйәр]] йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)|Эҫем йылғаһы]], йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182428|title=РФ һыу реестры: Рәүәт (Реват)}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019706
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101970
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

[[Категория:Белорет районы йылғалары]]</text>
      <sha1>85vwhsfcml556fgjru7ssuj1h9kel4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәкәй (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17880</id>
    <revision>
      <id>1309487</id>
      <parentid>1170594</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5344" sha1="puj8bokg57ejv1d7ocmrq0riuj2f68i" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Кинйәкәй}}
{{Река
 |Название        = Кинйәкәй
 |исеме         = 
 |Изображение       = 
 |рәсем киңлеге     = 
 |Подпись        = 
 |Карта          = 
 |карта киңлеге     = 
 |Подпись карты     = 
 |Длина          = 19 
 |Площадь бассейна    = 
 |Бассейн         = [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй йылғаһының]] инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә 
 |Бассейн рек       = Иртыш 
 |Расход воды       = 
 |Место измерения    = 
 |Исток          = 
 |Местоположение истока = 
 |Высота истока     = 
 |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
 |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье          = Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 438 км өҫтәрәк 
 |Местоположение устья  = 
 |Высота устья      = 
 |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
 |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки       = 
 |Страна         = {{Флагификация|Рәсәй}} 
 |Регион         = [[Башҡортостан Республикаһы]] 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Кинйәкәй''' ({{lang-ru|Кизникей}} - [[Рәсәй]] йылғаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға Учалы районы буйлап аға, хәҙер юҡҡа сыҡҡан ''Ҡансыра ауылы'' яғынан ағып килеп ''Бәләкәй Балбыҡ'' (ул да хәҙер юҡ) эргәһендә [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй йылғаһына]], уң ярында тамағынан 438 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһы, [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] йылғаһы инешенән тамағына тиклем, [[Уйылға]] йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] мәғлүмәте буйынса &lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195347|title=РФ һыу реестры: Кизникей}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000638
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200063
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Этимологияһы ==
{{төп мәҡәлә|Бәпәнәй Төрөпбирҙин}}
Йылға 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе, тархан, мулла [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]]дең кинйә ҡыҙының исеменән бирелгән булған. Бәпәнәйҙе язалап үлтергәс, Кинйәкәй ауылы нигеҙенә тиклем яндырыла, хәҙер уның урынында [[Вознесенка (Учалы районы)|Вознесенка ауылы]]. Йылғаның исеме иһә урыҫ телендә боҙолоп ''[[:ru:Кизнекей|Кизнекей]]'' булып киткән &lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Bepenya&amp;id=1388 Бепеня Трупбердин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129003140/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Bepenya&amp;id=1388 |date=2022-01-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Видеояҙмалар ==
* {{YouTube|RVKm1JjACp0|Восстание Бепени (Башкирское восстание 1737-1738 гг.)}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{Тубыл йылғаһы башынан алып Уй йылғаһы тамағына тиклем}}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Учалы районы йылғалары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>puj8bokg57ejv1d7ocmrq0riuj2f68i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көләмәс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25548</id>
    <revision>
      <id>1309563</id>
      <parentid>1184106</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8653" sha1="je58wp89ejivpdcsg2sdphba9qyvjv6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Көләмәс''' — башҡорт фольклоры жанры, көтөлмәгәнсә тамамланған шаян йөкмәткеле бәләкәй күләмле сәсмә әҫәр. Көләмәсте [[татарҙар]] — мәҙәк, [[әзербайжан]], [[үзбәктәр]] — латифа тип йөрөтә.

[[Файл:Nasrettin Hoca5.jpg|мини|Енишехирҙа (Төркиә)  Хужа  Насретдинға һәйкәл  ]]
== Тасуирлама ==
Көләмәс — милли үҙенсәлекле жанр. Айырым осраҡтарҙа теге йәки был көләмәстең мәғәнәһен шул халыҡтың тарихын, тормош-көнкүреш шарттарын, ғөрөф-ғәҙәт, йолаларын белгәндә генә аңларға мөмкин, шуға күрә лә бер халыҡтың көләмәсе икенсе бер халыҡ кешеһенә бөтөнләй аңлашылмаҫҡа мөмкин.

Башҡорт халыҡ ижадында күп кенә башҡа төрки халыҡтарында киң таралған Алдар, Ерәнсә-сәсән&lt;ref&gt;[http://bg-horse.narod.ru/page5c20.htm Башкирское народное творчество]&lt;/ref&gt;, Хужа Насретдин исемдәре менән бәйле көләмәстәр ҙә киң таралған, быуаттар һуҙымында милли характер алған. Көләмәстәрҙә комик, юмористик ситуация, ҡағиҙә булараҡ, ике кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙән сығып һүрәтләнә, шуға күрә был жанрҙа күбеһенсә ике персонаж ҡатнаша (бай һәм ярлы, зирәк һәм аңра, маҡтансыҡ һәм алдаҡсы кешеләр һ.б.). Көлөү һәм шелтәләү объекты итеп уйлап сығарылған һәм дөйөмләштерелгән персонаждар ҙа, ысынбарлыҡтағы кешеләр ҙә берҙәй алына. Көләмәстең төп үҙенсәлектәренә ҡыҫҡалыҡ һәм көтөлмәгәнлек инә, башы һәм сиселеше була. Форма, йөкмәтке һәм функциялары буйынса көләмәс анекдотҡа яҡын тора.

Башҡорт әҙәбиәтендә көләмәс жанрына [[Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы|М. А. Буранғолов]], [[С. Агиш]], [[Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы|Р. Ғ. Солтангәрәев]] һ.б. мөрәжәғәт итәләр&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/86302/ Башҡорт энциклопедияһы / Көләмәс]&lt;/ref&gt;.

== Тематик төркөмләнеше ==
[[Кирәй Мәргән]] ижтимағи әһәмиәтенә ҡарап, башҡорт көләмәстәрен шундай төркөмдәргә бүлә&lt;ref&gt;{{китап |автор= К. Мәргән |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1985 й |страницы=22, 131-131 }}&lt;/ref&gt;:

1. Ижтимағи-социаль йүнәлештәге көләмәстәр. Уларға социаль тигеҙлеккә, иҙеүгә, байҙарға, муллаларға ҡаршы йүнәлтелгән сюжеттар ҡарай;

2. Тормош-көнкүреш көләмәстәре. Көндәлек тормошта осрай торған кәмселектәрҙе һәм айырым шәхестәрҙә күренгән тиҫкәре яҡтарҙы (ялҡаулыҡ, аңралыҡ, һаранлаҡ, ҡурҡаҡлыҡ һ.б.) фашларға йүнәлтелгән сюжеттарҙы индерә;

3. Ғибрәтле көләмәстәр. Бәләкәс кенә тормош картинаһы (сюжет) аша ғибрәт алыу, фәһем биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған көләмәстәр инә.

[[Әхмәт Сөләймәнов]] милли репетуарҙың үҙенсәлегенән сығып, башҡа халыҡтарҙыҡынан (һәр хәлдә рус анекдоттары һәм татар мәҙәктәренән) айырмалы рәүештә, башҡорт көләмәстәрен, төп герой тибы принцибы буйынса түбәндәгесә төркөмләй&lt;ref name=&quot;Ә.&quot;&gt;[https://kitaptar.bashkort.org/files/Башҡорт%20халҡының%20ҡарһүҙе.pdf/ Әхмәт Сөләймәнов «Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» 5-40-сы б.б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331203027/https://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%A1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D2%A1%D0%B0%D1%80%D2%BB%D2%AF%D2%99%D0%B5.pdf |date=2022-03-31 }}&lt;/ref&gt;:
{{колонки|2}}
1) хакимдар байҙар, муллалар, дингә, хөрәфәткә ышаныусылар;

2) зирәктәр, хәйләкәрҙәр;

3) бер ҡатлы кешеләр;

4) ауылдар;

5) туған-тумаса, дуҫ-иштәр;

6) ир менән ҡатын;

7) маҡтансыҡтар, шапрыныусылар, алдаҡсылар;

8) ялҡауҙар, эшкә яуапһыҙ ҡараусылар;

9) уғрылар;

10) эскеселәр, тәмәкәселәр;

11) бюрократтар, ришүәтселәр, ялағайҙар;

12) һарандар;

13) зауыҡһыҙҙар, мәғлүмәтһеҙҙәр;

14) тәрбиәһеҙҙәр;

15) теленән табыусылар тураһындағы көләмәстәр.
{{конец|колонки}}

==  Жанр төрҙәре ==
Башҡорт халыҡ ижадында көләмәстәр составына ингән әҫәрҙәр тематика, герой тибы йәһәтенән генә түгел, жанр билдәләре йәһәтенән дә үҙенә күп төрлө әҫәрҙәрҙе берләштерә. Улар «көләмәстәрҙең жанр төрҙәре» (жанровые разновидности) тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;Ә.&quot; /&gt;:
{{колонки|2}}
* асылы менән көләмәстәр (собственные анекдоты);
* сәсмә нәсихәттәр
* йомаҡ-көләмәстәр,
* сәсмә мәҫәлдәр,
* лаҡаптар
* һүҙ уйнатҡыстар
* мәрәкә хикәйәләр
{{конец|колонки}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор= К. Мәргән |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1985 й |страницы=22, 131-131 }}
* Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр. Өфө, 1985;
* Башкирское народное творчество. Т.6. Шуточные сказки и кулямясы. Уфа, 1992.
* Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө том: Йола фольклоры. — Өфө, 1998. — 304-се б.
* [[Мөхәммәтша Буранғолов]]. Сәсән аманаты. —Өфө, 1995. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап); ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86302}}{{V|31|08|2022}}
* {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов |заглавие=«Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=2011 й |страницы=200 }}
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/Башҡорт%20халҡының%20ҡарһүҙе.pdf/ Әхмәт Сөләймәнов «Башҡорт халҡының ҡарһүҙе» 5-40-сы б.б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331203027/https://kitaptar.bashkort.org/files/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%A1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D2%A1%D0%B0%D1%80%D2%BB%D2%AF%D2%99%D0%B5.pdf |date=2022-03-31 }}
* {{китап |автор= К. Мәргән |заглавие=«Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр» |место=Өфө  |издательство= «Китап»|год=1985 й |страницы=22, 131-131 }}
[[Категория:Әҙәбиәт ғилеме]]
[[Категория:фольклор жанрҙары]]</text>
      <sha1>je58wp89ejivpdcsg2sdphba9qyvjv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кёрнер (Тюрингия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29179</id>
    <revision>
      <id>1309548</id>
      <parentid>1054487</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5291" sha1="1lqa9x3vduz4yqkq4ojliltjzl0rfnb" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Кёрнер (Тюрингия) 
 |төп исеме                                         = Korner (Thuringen) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Wappen Koerner.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Унструт-Хайних (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Унструт-Хайних (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 3 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Эберхард Кунде  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 30,64  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 208  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1781 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99998 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = UH 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 64 037 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.koerner-volkenroda.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Кёрнер (Тюрингия)''' ({{lang-de|Korner (Thuringen)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1781 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 30,64 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 208 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99998 һәм автомобиль коды — UH. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20161021085916/http://www.koerner-volkenroda.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>1lqa9x3vduz4yqkq4ojliltjzl0rfnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лайслинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30447</id>
    <revision>
      <id>1309574</id>
      <parentid>1288709</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4959" sha1="na9e8h3fnm976k66r3gqf820pwtwubp" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Лайслинг 
 |төп исеме                                         = Leißling 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = Wappen_Leißling.png 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 10|lat_sec     59 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 54|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           =   
 |теҙмәләге район                                   =   
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Бернд Рингмайер  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 7,47  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 155  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1568 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6667 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = BLK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 84 295 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.teucherner-land.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Лайслинг''' ({{lang-de|Leißling}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 1568 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 7,47 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>na9e8h3fnm976k66r3gqf820pwtwubp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краушвиц (Саксония-Анхальт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30772</id>
    <revision>
      <id>1309527</id>
      <parentid>1288698</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5046" sha1="tcct7udpw99qg040afek53fnnodw4um" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Краушвиц (Саксония-Анхальт) 
 |төп исеме                                         = Krauschwitz (Sachsen-Anhalt) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 58|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           =   
 |теҙмәләге район                                   =   
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 5 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Ханс Пюшель  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 12,39  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 219  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 607 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6682 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = BLK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 84 270 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.teucherner-land.de 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Краушвиц (Саксония-Анхальт)''' ({{lang-de|Krauschwitz (Sachsen-Anhalt)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 607 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 12,39 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 219 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — BLK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20170706212056/http://www.teucherner-land.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>tcct7udpw99qg040afek53fnnodw4um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәрәлек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44805</id>
    <revision>
      <id>1309558</id>
      <parentid>1286839</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4347" sha1="ofytd9xqm9xdljtu72uumqe86m7pupd" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Каралык 
  |Оригинальное название 	= Кәрәлек
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 84 
 |Площадь бассейна        = 810 
 |Бассейн                 = [[Оло Ырғыҙ]]→ [[Волга]]→ [[Каспий диңгеҙе]] 
 |Бассейн рек             = Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = Оло Ырғыҙ 
  |Местоположение устья   = уң ярына тамағынан 567 км өҫтәрәк 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Рәсәй 
  |Регион                 =  Һамар өлкәһе 
   |Район                 = 
 |Позиционная карта				= Рәсәй Һарытау өлкәһе 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Кәрәлек''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Һамар өлкәһе&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға  Оло Ырғыҙ йылғаһының уң ярына тамағынан 567 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Волга һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Оло Ырғыҙ]]   йылғаһы башынан [[Сулак һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=185513|title=РФ һыу реестры: Каралык}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100966
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* https://web.archive.org/web/20160304133734/http://yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/proekt/1659-sal-dala-k1199rke-k1241m1241lek.html
* http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/3437-itibar-gend-amar-lke.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025541/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/3437-itibar-gend-amar-lke.html |date=2019-07-05 }}
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тикшерелмәгән йылға}}

[[Категория:Һамар өлкәһе йылғалары]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>ofytd9xqm9xdljtu72uumqe86m7pupd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәлимуллин Барый Ғибәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46789</id>
    <revision>
      <id>1309554</id>
      <parentid>1122865</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10192" sha1="ksm3olh8tc7hl10zw9i567nkjjyu6mx" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Кәлимуллин Барый Ғибәт улы  
 |изображение          = Калимуллин Барый Гибатович.jpg
 |ширина               = 180px
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 10.04.1907
 |место рождения       = [[Өфө губернаһы]]ның [[Златоуст өйәҙе]] {{ТУ|Дыуан-Мәсетле|Дыуан-Мәсетле ауылында}} ауылы 
 |гражданство          = {{Российская империя}} → {{USSR}}
 |дата смерти          = 21.07.1989
 |место смерти         = [[Башҡорт АССР-ы]]ның&lt;br&gt; {{местоСмерти|Өфө}} ҡалаһы 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |награды и премии     = {{Орден Трудового Красного Знамени|1949}}
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{фамилиялаш|Кәлимуллин}}

'''Кәлимуллин Барый Ғибәт улы''' ([[10 апрель]] [[1907 йыл]] — [[21 июль]] [[1989 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[архитектура|архитекторы]], педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Сәнғәт фәндәре докторы (1976), профессор (1976), [[СССР]]-ҙың Төҙөлөш һәм архитектура академияһы ағза-корреспонденты (1957). БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947), РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1976). СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы (1935).

== Биографияһы ==
Барый Ғибәт улы Кәлимуллин 1907 йылдың 10 апрелендә [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]]) [[Дыуан-Мәсетле]] ауылында тыуған.

В. В. Куйбышев исемендәге Новосибирск инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған (1935).

1935—1951 йылдарҙа «Башпрогор» тресының (хәҙер «Башкиргражданпроект» институты) ҡалалар планлаштырыу секторын етәкләй.

1951—1963 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында]] өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1966 йылдан Ҡазан инженер-төҙөлөш институтында архитектура кафедраһы мөдире була.

1971—1987 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]]ның инженер-төҙөлөш факультетында эшләй, уның тырышлығы менән 1977 йылдан «Архитектура» һөнәре буйынса белгестәр әҙерләү башлана.

1989 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы [[Өфө]]лә вафат була.

== Ижады ==
Башҡортостанда архитектура, ҡала төҙөлөшө һәм халыҡ төҙөлөш сәнғәте һәм уның тарихы буйынса тәүге профессиональ тикшеренеүҙәргә нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Архитекторҙар союзын ойоштороусыларҙың береһе, 30 йылға яҡын ойошма етәксеһе.

Өфөләге 1930—1950 йылдарҙың тәүге яртыһындағы эре төҙөлөштәрҙең күбеһе Барый Кәлимуллин тарафынан йәки уның ҡатнашлығында проектланған.

Наркомлегпром (1936-37) — әлеге ваҡытта [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның 3-сө корпусы. К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институның төп корпусы — әлеге ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]]. Советтар Йорто (1950) — әлеге ваҡытта [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның төп корпусы. Уның етәкселегендә һуғышҡа тиклем һәм һуғыштан һуң тәүге йылдарҙа [[Ишембай]] (1939), [[Баймаҡ]] (1941), [[Белорет]] (1947), [[Стәрлетамаҡ]] (1948) ҡалаларының генераль пландары эшләнә. 

[[1952 йыл]]да «Башҡортостан ҡалалары үҙәк майҙандарының архитектура-планировкалау композицияһы» темаһына кандидатлыҡ, [[1976 йыл]]да «Башҡорт халыҡ төҙөлөш сәнғәте һәм уның прогрессив традициялары» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. «Башҡорт халыҡ төҙөлөш сәнғәте» (1978) һәм унлап монография авторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1976)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947) 
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1949)
* «За отличные успехи в работе в области высшего образования» билдәһе (1957)

== Китаптары ==
* Стерлетамак. — Уфа. 1954;
* Архитектурные памятники Башкирии. — Уфа. 1956;
* Планировка и застройка башкирских деревень. — Уфа, 1959;
* Салават. Планировка города. — Уфа, 1962;
* Караван-Сарай в Оренбурге. — М., 1966;
* Башкирское народное зодчество. — Уфа, 1978;
* Деревянная резьба в народной архитектуре Башкирии. — Уфа, 1984.

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. ''Калимуллин Б. Г. Ленина улица, 2''. Уфа:Китап, 1999, 136 с.
* Хажиев Р. Хыял тулҡындарын эйәрләп… : [беренсе башҡ. архит. Барый Кәлимуллиндың тыуыуына — 100 йыл] / Ризван Хажиев // Башҡортостан. — 2007. — 10—11 апр.
* Хажиев Р. Архитектор юлы : [архитектор Барый Кәлимуллин тур.] / Ризван Хажиев // Ватандаш. — 2007. — ¹ 6. — 84—119 б.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|85143}}{{V|7|04|2022}}  
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
* [http://dmshf.on.ufanet.ru/p45.htm Дыуан-Мәсетле мәктәбе улар менән ғорурлана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313221527/http://dmshf.on.ufanet.ru/p45.htm |date=2016-03-13 }}
* {{мәҡәлә |автор=Риф Амиров. |заглавие=Он обладал даром предвидения |ссылка=http://www.agidel.ru/?param1=9017&amp;tab=5 |язык=ru |издание=Республика Башкортостан |тип=гәзит |год=2007 |номер=67 |issn=}}
* [http://www.bashinform.ru/news/450649/ Башинформ хәбәр итә «Он был основателем архитектурного сообщества Башкортостана (К 105-летию со дня рождения архитектора Барыя Калимуллина)»]
* [http://www.bashculture.ru/archives/26 Каруан — һарай]
* [http://books.google.ru/books/about/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%B2_%D0%B3_%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BD.html?id=WBMLAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y Каруанһарай Ырымбурҙа]
* [https://web.archive.org/web/20241127173903/http://www.alib.ru/bs.php4?uid0=3588d4a52388a409221b60a6c9585371e57 Калимуллин Барый Гибатович: Биобиблиографический указатель. | Краеведение России: Поволжье, Урал (Цена: 190 руб.)]
* [http://repina19.com.ua/bash1.html Кәлимуллиндар ғәиләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023003350/http://repina19.com.ua/bash1.html |date=2012-10-23 }}

[[Категория:СССР архитекторҙары]]
[[Категория:Башҡортостан архитекторҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторҙары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Архитектура докторҙары]]</text>
      <sha1>ksm3olh8tc7hl10zw9i567nkjjyu6mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йорт аты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59242</id>
    <revision>
      <id>1309386</id>
      <parentid>1276897</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37768" sha1="pijsafwuw6se8psw9fl0vrxb1gq2j5f" xml:space="preserve">{{Таксон
| regnum = Хайуандар
| image file = Pernod Al Ariba 0046b.jpg
| image title =
| image descr = 
| parent = Equus ferus
| rang  = Ырыу
| latin = Equus ferus caballus
| author = ([[Linnaeus]], [[1758]])
| syn = 
| range map =
| range map caption = 
| range map width =
| range legend =
| wikispecies = Equus ferus caballus 
}}


'''Ат, Йорт аты''' ({{lang-la|Equus ferus caballus}}) — [[аттар]] ырыуынан булған берҙән-бер йомро тояҡлылар ғаиләһе; йомро тояҡлы, ялбыр ҡыл ҡойроҡло, яллы эре йорт хайуаны. Меңгегә, еккегә өйрәтелгән, кешегә хеҙмәт итеүсе эре мал&lt;ref name=&quot;Ураксин&quot;&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;; кешене, йөктө һ.б. йөрөтөү, ташыу өсөн файҙаланыла торған, йомро тояҡлы эре йорт малы, ат&lt;ref name=&quot;Ураксин&quot; /&gt;. 

'''Йылҡы''' — ирекле йөрөгән өйөр аты; ат&lt;ref&gt;Башҡорт теленең академик һүҙлеге:10 томда. Т.IV. (Й—К хәрефтәре) / Ф.Ғ.Хисаметдинова редакцияһында. — Өфө.:Китап. 2012. — 944 б. — 211-се бит.&lt;/ref&gt;. Меңгегә һәм еккегә өйрәтелмәгән, тоҡом, һуғым, [[ҡымыҙ]] өсөн үҫтерелгән ат тоҡомло эре мал. Артабан өйрәтелгәндән һуң '''АТ''' була ала.

Ат беҙҙең эраға тиклемге 4-се мең йыллыҡта уҡ ҡулға эйәләштерелгән. Кешелектең рухи тормошонда, хәрби эштә, хужалыҡ итеүҙә аттың әһәмиәте ҙур. Аттар ауыл хужалығында ер ешкәртеү, йөк ташыу, һыбай йөрөү өсөн файҙаланылған. Хәрби эштә атланып йөрөү, хәрби припастар ташыу, артиллерияны һөйрәп йөрөү өсөн файҙаланылған. Ат спорт уйындарында ҡатнаша. Аҙыҡ-түлек сығанағы булараҡ йылҡысылыҡ бик күп халыҡтарҙың төп шөғөлдәренең береһе. Ҡымыҙ етештереү, йылҡы ите етештереү табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә.

[[Файл:Kapova.png|thumb|right|260px|[[Шүлгәнташ мәмерйәһе]]ендәге һүрәттәр (йылҡы һүрәте уртала)]]
[[Файл:Macedonian Army Alexander.jpg|thumb|260px|[[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] [[Буцефал]]да ([[Сидон]] саркофагы)]]
[[Файл:Horse-Tram-1988.jpg|thumb|260px|[[Финляндия|Фин]] почта маркаһында йылкы]]
'''Был бүлек ҡайҙандыр күсермә, яңынан яҙырға кәрәк!'''
{{Начало скрытого блока
 |Заголовок = Ат донъя халыҡтары тарихында
 |Фон_заголовка = #cccң
}}
&lt;blockquote&gt;
Кешенең йылҡыға булған мөнәсәбәте бер генә хайуанға ҡарата ла ҡабатланмай. Йылҡы үрсеткән бөтә халыҡта ла ат кеше өсөн екке йәки менге мал ғына түгел, бәлки тоғро дуҫ, айырылмаҫ иптәш, ышаныслы юлдаш, баһалап бөткөһөҙ хазина рәүешендә йөрөгән. Хәтерегеҙҙәме, бөйөк Шекспир һүрәтләгән яуыз лорд Глостер — король Ричард III: «Ат, ат! Ат өсөн батшалығымдың яртыһын бирәм!» — тип яр һалған.
Борон-борондан бөйөк полководецтарҙың тоғро юлдашы ат булған. Дарий, Кир, Ганнибал, Александр Македонский, Александр Невский, Дмитрий Донской, Богдан Хмельницкий, Петр Беренсе, Семен Буденный, Василий Чапаев — уларҙы атһыҙ күҙ алдына ла килтереүе мөмкин түгел. Рәсәй һәм БДБ илдәренең бик күп ҡалаһында һыбайлы Юрий Долгорукийға, Григорий Котовскийға, Амангилде Имановҡа, Вахтанг Горгасалға, Давид Сасунскийға, Салауат Юлаевҡа мөһабәт һәйкәлдәр ҡуйылған. Һеҙ Украинала Каховка эргәһендәге яланда дүрт ат егелгән тачанка-һәйкәлде хәтерләйһегеҙҙер. Ә Мәскәүҙәге Ҙур театр фронтоны өҫтөндәге бронза квадрига һуң? Ярһыу арғымаҡтар бына-бына ҡанатланыр ҙа, осоп асманға ашыр, бөркөткә әүерелер төҫлө.

Ошо яҙмаларҙы әҙерләгәндә йылҡы малына ҡағылышлы байтаҡ әҙәбиәтте аҡтарырға тура килде. Шуныһы ҡыуаныслы: йылҡысылыҡ бер ваҡытта ла ғалим-белгестәрҙең, яҙыусыларҙың, журналистарҙың иғтибар үҙәгенән ҡалмаған икән. Йылҡысылыҡтың төрлө проблемаһына арналған байтаҡ ғилми хеҙмәт яҙылған. Башҡортостанда йылҡысылыҡты фәнни нигеҙләүгә, уның киләсәктәге йүнәлештәрен билдәләүгә ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор Иван Андреевич Сайгиндан да күберәк хеҙмәт һалған кеше булмағандыр. Унан тыш, ветеринар табип Һ. Юлдыбаев, ғалим һәм белгестәр В. Мөрсәлимов, Д. Рәхмәтуллин, Б. Сатыев, Ш. Рәхмәтуллин, күп кенә райондарҙағы һәм хужалыҡтарҙағы энтузиастар был изге эшкә баһалап бөткөһөҙ өлөш индерҙе һәм индерә. Йылҡысылыҡтың яҙмышында СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «Колхоздарҙа һәм совхоздарҙа йылҡы һанын арттырыу, уларҙы тәрбиәләү һәм ҡарауҙы яҡшыртыу саралары тураһында» 1942 йылғы ҡарары, СССР Министрҙар Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «1950—1951 йылдарҙа колхоздарҙа, совхоздарҙа һәм йылҡысылыҡ заводтарында йылҡысылыҡты үҫтереү тураһында» ҡарары ыңғай эҙ ҡалдырҙы.

Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер авторҙарҙың хеҙмәттәрендә йылҡысылыҡтың торошона һәм киләсәгенә ҡарата дөрөҫ булмаған фекер ҙә үткәрелә. Техниканың алға китеүе менән бәйле, йәнәһе, аттың тартыу көсө булараҡ әһәмиәте кәмей. Ошо ялған тезисҡа таянып, вайымһыҙыраҡ хужалыҡ етәкселәре һәм белгестәр йылҡысылыҡтың тәмле, калориялы ит, данлыҡлы ҡымыҙ биреү сығанағы икәнлеген дә оноторға тырышты. Һәм күп йылдар үткәрелгән бындай сәйәсәттең эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн дә байтаҡ ваҡыт кәрәк булды.

Беҙ йылҡы малының халыҡ хужалығында тотҡан урыны тураһында әле һөйләшербеҙ. Унан алда аттың хәрби эшмәкәрлеге тураһында бер нисә генә һүҙ.

Тарихтың алыҫ төпкөлдәренә төшмәй ҙә Ватаныбыҙҙы һаҡлауға ат һәм һыбайлылар индергән өлөштө күреүе ауыр түгел. Михаил Кутузов армияһындағы казак генералы Матвей Иванович Платонов һыбайлылары һәм шулар менән өҙәңгегә-өҙәңге тороп дошманды ҡырған башҡорт атлылары. Бөйөк Ватан һуғышы йылъяҙмаһына генералдар Лев Доватор, Павел Белов, Исса Плиев, Миңлеғәле Шайморатов һыбайлылары алтын юлдар яҙҙы. Дан һәм ҡаһарманлыҡ юлдары. Хәҙер, ракета һәм электроника заманында, армияла кавалерия тарихи иҫтәлек кенә булып ҡалһа ла, уҙған һуғыштарҙа аттың роле ғәйәт ҙур булған. Беренсе донъя һуғышында армияла уртаса 1 миллион 350 мең ат иҫәпләнһә, маршал С. Буденныйҙың әйтеүенсә, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында бер үк ваҡытта өс миллионға яҡын ат булған. Пулемет һәм артиллерия утынан, авиация һөжүменән һәләк булған аттарҙың иҫәбе лә иҫ китерлек. Уҙған һуғышта ғына 8 миллион самаһы ат ҡорбан булды.

Ғорурланыр урын да бар: Совет Армияһындағы кавалерия частарындағы 106 атлы яугир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды. Шул ҡаһармандарҙың 76-һы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһынан.

{{Конец скрытого блока}}

== Төҫтәре буйынса бүленеш ==
{{main|Йылҡы малы төҫтәре}}
Уларҙың төҫтәре һәм төҫсәләре бик күп. Ҡәҙимге аҡ, ҡара, һоро, ала төҫтәрҙән, ҡатнаштарынан тыш, төрлө урындағы таптары буйынса ла айырылалар. Йылҡысылыҡта аҡ төҫ хупланмай, сөнки альбинослыҡ кире күренеш тип иҫәпләнә. Төп төҫтәргә туҡталайыҡ.
* Ерән (рыжий) — ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары (ҡан ерән, ҡола ерән, сағыу ерән һ.б. төҫсәләре була).
* Саптар (игреневый) — ялы һәм ҡойроғо сал булған ерән ат.
* Туры (гнедой).
* Ҡоба туры (каурий) — ҡара- ҡыҙыл, ял-ҡойроғо ҡара төҫтәге ат (ҡара туры, ҡобау туры, ҡыҙыл туры һ.б.)
* Ҡола (саврасый), аҡ ҡола (буланый) — үҙе һары, ҡойроҡ, ялы ҡара ат.
* Буҙ (сивый), аҡ буҙ (светлосивый) — көлһыу күгелйем төҫ (аҡ буҙ, күк буҙ, ҡара буҙ).
* Күк, күксәй, күксәнәй — күк буҙ төҫтөң төрҙәре.
* Тимергүк — ҡараһыу буҙ, ҡорос төҫөндәге ат.
* Бурыл (чалый) — буҙ менән ҡара ҡатыш.
* Кир (мухортый) — һарғылт туры төҫ.
* Бүртә (караковый) — аҡ менән туры ҡатыш төҫ.
* Ала (пегий) — аҡ менән берәй төҫ таптары ҡатнашҡан.
* Алмасыбар (в яблоках) — буҙ төҫ өҫтөнән тимгел-тимгел ҡара таптар ятҡан төҫ.

== Йәштәре буйынса бүленеш ==
* Ҡолон — айғыр ҡолон, бейә ҡолон. Бер йәшкә тиклемге йәш ат. Бер йәшлек булғас, ҡолондоң ялын, ҡойроғон киҫәләр һәм ҡырҡмыш тигән атама бирәләр. Айғыр ҡырҡмыш, бейә ҡырҡмыш Йәки ябаға(ябаға тай).
* Тай — ике йәшкә тиклем.
* Ҡонан (иркәк малға), ҡонажын (орғасы малға). Ике йәштән өс йәшкә тиклемге йылҡы малы.
* Дүнән, дүнәжен. Өс йәштән дүрт йәшкәсә.
* Дүрт йәштән иркәк малға айғыр. Орғасы малға беренсе ҡолонға тиклем байтал, ҡолонлағас, бейә.
* Артабан ҡолонламаған бейә тыу(ҡыҫыр) бейә. Ҡолонһоҙ айғыр — һәүерек. Атҡа әйләндерелгән айғыр — алаша.

== Ҡайһы бер атамалар ==
* Ат көтөүе түгел, йылҡы өйөрө. Өйөрҙө бер айғыр йөрөтә. Көҙ һәм ҡыш айғырҙар йыуашайғас, бер нисә өйөр бергә ҡушыла, табын барлыҡҡа килә. Уны йылҡы табыны тиҙәр.
* Йылҡы ите тиҙәр, ә ат ите түгел. Шулай уҡ ат һөтө тип аталмай, ә бейә һөтө тип йөрөтөлә.
* Ҡырағай аттар — тарпан тип йөрөтөлгән. Хәҙер улар юҡ, сөнки ҡырып бөтөрөлгән.
* Юрға — етеҙ йөрөшлө, шәп сабыусы йылҡы малы. Ике уң һәм ике һул аяҡты бер юлы алдырып саба.
* Нәҫел дауам итеү өсөн һайлап ҡалдырылған йылҡы малы — ҡур мал тип йөрөтөлә.
* Аттар һәм һимертеп ҡуйыуға бүленгән башҡа төр йылҡы малы — ҡыҫырыҡ өйөр.

== Һаны ==
* Донъяла 1913 йылда — 102 миллион, 1937 йылда — 115 миллион, 1975 йылда 65 миллион, 2006 йылда 58 миллион 372 мең 106 ат була.
* [[Рәсәй]]ҙә 1916 йылда — 38,2 миллион, 1941 йылда СССР-ҙа — 21,1 миллион, 1956 йылда — 13 миллион, 1970 йылда — 7,5 миллион, 1980 йылда 5,6 миллион йылҡы малы иҫәпләнгән. 2006 йылда Рәсәйҙә 1 миллион 319 мең 358 ат була.
* 1845 йылда Ырымбур губернаһында 1 миллион 852 мең йылҡы булған. 1850 йылда ошо губернала йәшәүсе башҡорттарҙа ғына ла 569 979 баш йылҡы иҫәпләнгән.
* [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан [[Башҡортостан]]да 524 мең ат иҫәпләнә. 1987 йылда 160,7 мең баш йылҡы аҫралған.
* Ат һаны буйынса Башҡортостан [[Яҡут-Саха]]нан ҡала икенсе урында. Рәсәйҙекенең ундан бер өлөшө беҙҙең республикаға тура килә.
* 1990—2011 йылдар арауығында беҙҙә аттар 70 мең башҡа кәмеп, 2012 йылға 123 мең баш иҫәпләнгән. Ошо йылдарҙа кәмеү күмәк хужалыҡтарға, ойошмаларға тура килә — 40 мең 400 башҡа тиклем. Шәхси хужалыҡтарҙа, киреһенсә, күбәйгән. Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында 2000—2011 йылдарҙа 11 тапҡырға артып, 2012 йыл башына 17 мең 700 башҡа ишәйгән.

== Ат — башҡорт мәҙәниәтендә ==
[[Файл:Башкирский всадник.jpg|thumb|260px|Башҡорт һыбайлы]]

=== Яу толпарҙары ===
Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар, санаға, арбаға егергә екке аттар һәм айырым яу аттары — яу сабырға әҙерләнгән аттар булған. Яу толпарҙары хәрби походтарҙа хужаларына тоғро иптәш һаналған. Башҡорт яугирҙарының дошмандарға ҡаршы алыштарҙа яулаған еңеүҙәрендә башҡорт аттарының көслө, ғәйәт сыҙамлы булыуы ла ҙур роль уйнай.

[[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылғы Ватан]] һуғышынан һуң башҡорт яугирҙары «Төньяҡ амурҙары» тигән исем менән тарихҡа инә. Аты булһа, башҡорт яугиры алдындағы бөтөн урман, тау-таш, тәрән кисеүҙәрҙе үтеү, боҙло-ямғырлы көндәрҙә лә дошман менән алышыу, башҡа ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу бер ни тормаған.

=== Башҡорт ҡымыҙы ===
{{main|Ҡымыҙ}}

Башҡорттарҙа ҡымыҙ бешеү серҙәре ныҡлы һаҡланып, быуындан быуынға тапшырыла килә. Башҡорт тоҡомло бейәләр һөтөнән эшләнгән ҡымыҙ айырыуса сихәтле сифаттарға эйә. Үҙенең иҫтәлектәрендә яҙыусы, яҡташыбыҙ [[Аксаков Сергей Тимофеевич|Сергей Аксаков]] былай тип яҙа:

''Яҙ етеп ер асылғас, туғай-болондар хуш еҫле йәшеллек менән ҡапланғас та ҡышҡыһын ябыҡҡан аттар тиҙ генә көрәйеп ала һәм башҡорттар ҡымыҙ әҙерләү эшенә тотона. Бер аҙҙан йәш балаларҙан алып ҡарыуы ҡайтҡан ҡарттарға тиклем был шифалы эсемлекте эсә башлай. Аҙ ғына ваҡыт эсендә оҙон һал-ҡын ҡышты аслы-туҡлы үткәреүҙән барлыҡҡа килгән ауырыуҙары һыпырып алдандай юҡҡа сыға. Кешеләрҙең ябығыуҙан һурыҡҡан йөҙҙәре тулыланып, йәшәреп китә. Хатта сабыйҙарҙың, йәштәрҙең генә түгел, ҡарттарҙың бит остарына алһыу төҫ ҡуна.''

=== Ат тиреһенән эшләнгән һаба ===
{{main|Күндән эшләнгән һауыттар}}

Шифалы эсемлекте һалып йөрөтөү һауыттарын да башҡорттар йылҡы тиреһенән яһап алған. Халҡыбыҙҙың тормош-көнкүрешен өйрәнгән этнограф ғалимдар, сәйәхәтселәр йылҡы тиреһенән — күндән эшләнгән һауыттарҙың күбеһе йөйһөҙ булыуына иғтибар иткән. Уларҙың төбө генә ҡоршап тегеп ҡуйылған. Mуйын, баш, бот тиреләре тотош һыҙырып алып эшкәртелгән. Баш тиреһенән яһалған башкүнәккә бейәләрҙе һауғандар. Ҡымыҙ һауыттары — турһыҡ та, һаба ла күндән булған.

=== Йылҡы ите — дауа ===
Йылҡы ите — башҡорттарҙың иң яратҡан ризығы. Уның сәләмәтлеккә лә шифаһы ҙур.

Ул ғына ла түгел: аттар дарыуҙар яһауҙа туранан-тура ҡатнаша. Бактериология институттарында донор аттарҙың ҡанынан гангрена — тәндең үлекләүе, столбняк — һеңерҙәр тартышыу, дифтерия — балаларҙың тамаҡ сире, ботулизм — аҙыҡтан ағыуланыу кеүек ҡур-ҡыныс сирҙәргә ҡаршы дарыуҙар эшләнә.

=== Башҡорт халҡында ат образы ===
Ат образы башҡорт фольклорында бик киң таралған. Борон халҡыбыҙ атты культҡа әйләндергән, изгелекле хайуан тип ҡараған. Был яҙма сығанаҡтар менән дә раҫлана. Мәҫәлән, 922 йылда Волга, Урал буйында булып киткән ғәрәп илсеһе ибн Фаҙлан, башҡорттар ун ике раббыға табына, шул раббыларҙың береһе — йылҡы, тип яҙып ҡалдырған. Ат башҡорт эпостарында батырҙың уң ҡанаты булараҡ һүрәтләнә.

=== Халыҡ ижады ===

==== Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә ====
* Тупһаға, һикәлтәгә даға ҡағыу йолаһы бар. Кешенең яман уйы, яман һүҙе шул дағаға эләгеп ҡала тип һанала. Даға ен-шайтандан да һаҡлай. Уны ҡаҡҡан саҡта:

{{цитата |
— Шайтан килмәһен өсөн,&lt;br /&gt; 
Хәрәм кермәһен өсөн,&lt;br /&gt;
Тел-теш баҫмаһын өсөн,&lt;br /&gt; 
Бәрәкәт ҡасмаһын өсөн, —
}}

тип һамаҡлайҙар. Ул даға яңы түгел, ә ат тояғынан төшөп ҡалған булырға тейеш. Сөнки ат тояғы ҡатынан да ҡаты иҫәпләнгән, ундағы даға ла ҡаты тип һаналған.

* Йорт тирәһенә тел-теш ҡағылмаһын өсөн кәртә-ҡура бағанаһына йылҡының башын, салыу һөйәген кейҙереп ҡуйыу ырымы бар.
* Яҙ еткәс, арба юлы төшмәҫ элек, йәш ҡолон күрергә кәрәк. Шул саҡта йыл буйы ҡолон шикелле еңел йөрөрһөң, һау-сәләмәт булырһың.
* Тирләгән атҡа ҡапыл һыу эсерергә ярамай, юғиһә ул «эҫеләй булып яна». «Эҫеләй булған» атҡа андыҙ үләненең төнәтмәһен эсерәләр. Андыҙ эсе киткән атҡа ла килешә. Шуға «андыҙ барҙа ат үлмәҫ» тигән әйтем бар.
* Ат һатҡанда хужа һатып алыусыға уны йүгәне менән тоттора. Ҡото китмәһен тип малды аҙбарҙан арты менән сығаралар. Һатҡан кеше лә, алғаны ла бер-береһенә таҫтамал бирешә.
* Малды йомарт кешенән алһаң, уңа. Кешенең ҡулы ауыр булһа, уға һатҡан мал киңгәй (һулый): ялы-ҡойроғо бөтә, күҙҙәре ыуҙыға.
* Һатҡан саҡта малдың ҡотон алып ҡалалар. Ҡурала ҡалған мал өҙөлмәһен өсөн өс тапҡыр «Ҡотомдо алам» тип ҡабатлайҙар. Һырт буйынан, ҡолаҡ төбөнән өс мәртәбә берәр семтем йөн йолҡоп, ҡура егенә ҡыҫтыралар. Кеше ҡулынан мал алғас, артҡа ҡарарға ярамай, юғиһә алған малың үрсемһеҙ була.
* Шүлгәндән ала-ҡола, сысҡан һыртлы (арҡа буйына ҡара һыҙат) мал сыҡҡан. Шундай йылҡы малы үрсемле, ҡотло була.
Айғырҙарҙа тыуған өйөр, тыуған төбәк тойғоһо көслө була. Шуға ла борон юлға сыҡҡан кеше мотлаҡ айғыр эйәрләгән. Бер-бер хәл булһа йәки, барып еткәс, атты кире ҡайтарырға кәрәкһә, үҙен сығарып ебәргәндәр, ул әйләнеп ҡайтҡан. Йәйәүле ҡунаҡты ла айғыр мендереп оҙатҡандар. Малҡай шулай уҡ боролоп ҡайтҡан.

==== Мәҡәлдәр ====
* Арғымаҡ менгән арымаҫ
* Аты барҙың ҡанаты бар
* Йылҡы — малдың батшаһы
* Тай атҡа еткерер, ат моратҡа еткерер

==== Эпостарҙан өлгөләр ====
«Алтын ҡойроҡ, көмөш ял» тигән әкиәттәге тылсымлы толпарҙан көн дә күрә йөрөгән екке, менге, һуғым, һауын йылҡылары һис тә кәм түгел.

{{цитата |
Ер өҫтөндә, ер аҫтында —&lt;/br&gt;
Иптәш булыр һәр урында:&lt;/br&gt;
Туңғаныңда йылыһын бирер,&lt;/br&gt;
Янғаныңда һалҡын өрөр:&lt;/br&gt;
Асыҡҡанда — туйындырыр,&lt;/br&gt;
Сарсағанда — һыу эсерер.
}}

=== Геральдика ===
&lt;gallery&gt;
Coat of Arms of Baimak rayon (Bashkortostan).png|[[Баймаҡ районы]]
Coat of Arms of Belebei rayon (Bashkortostan).png|[[Бәләбәй районы]]
Coat of Arms of Davlekanovo rayon (Bashkortostan).png|[[Дәүләкән районы]]
Coat of Arms of Duvan rayon (Bashkortostan).png|[[Дыуан районы]]
Coat of Arms of Ilishevo rayon (Bashkortostan).png|[[Илеш районы]]
Coat of Arms of Ermekeevo rayon (Bashkortostan).png|[[Йәрмәкәй районы]]
Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png|[[Ҡыйғы районы]]
Coat_of_Arms_of_Ufimskiy_rayon_(Bashkortostan).png|[[Өфө районы]]
Coat_of_Arms_of_Salavatskiy_rayon_(Bashkortostan).png|[[Салауат районы]]
Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png|[[Учалы районы]]
Coat of Arms of Abzelil rayon (Bashkortostan).png|[[Әбйәлил районы]]
Coat of Arms of Yanaul rayon (Bashkortostan).png|[[Яңауыл районы]]
Coat of Arms of Bashkortostan.svg|[[Башҡортостан гербы]]
Gerb salavat.png|[[Салауат (ҡала)|Салауат]] гербы
&lt;/gallery&gt;

== Атаҡлы ун ат ==
Әҙәбиәттә һәм ысынбарлыҡтамы, тарихта төрлө сифаттары буйынса танылған аттар бар.

* Иң мөғжизәле ат — башҡорт [[эпос]]тарындағы [[Аҡбуҙат эпосы|Аҡбуҙат]]. Ул — ҡолағын беҙҙәй ҡаҙаған, ялын ҡыҙҙай тараған, ҡарсыға түшле, муйыны бер ҡоласлы, йүгереклеге һыналған, ҡуш йөрәкле яралған, елһә, ҡоштай елпенеп, тояғы ергә теймәгән, ел дә ҡыуып етмәгән, өҫтөндәге батырын яуҙа ташлап китмәгән толпар.
* Иң ҡыйыу ат — боронғо иң ҙур донъя империяһы батшаһы [[Александр Македонский]]ҙын ''Буцефал'' ҡушаматлы аты. Ул бер нәмәнән дә ҡурҡмаған. Үҙ күләгәһенән генә өркөр булған.
* Иң вазифалы, түрә ат — Рим императоры Гай [[Калигула]]ның аты. Был атҡа, хужаһының бойороғо буйынса, сенатор дәрәжәһе бирелә.
* Иң ғәжәп ат — күренекле яҙыусы [[Чуковский Корней Иванович|Корней Чуковскийҙың]] геройы — Айболит табиптың дуҫы Тянитолкай — Тарттаэт. Ул — ике башлы.
* Иң сағыу ат — француз яҙыусыһы [[Александр Дюма]] геройы — мушкетер Д' Артаньян аты. Ул көҙгө ҡайын япрағы кеүек, һап-һары төҫтә була.
* Иң ябыҡ ат — испан әҙибе [[Сервантес, Мигель де|Сааведра Сервантестың]] &quot;Дон Кихот&quot;ындағы Росинант. Ул тире тарттырылған һөйәктәрҙән генә тора, дүрт аяғына ла аҡһай.
* Иң мәкерле ат —— [[Троя аты]]. Риүәйәт буйынса, ахейҙар Трояға ҡаршы һуғышҡанда, уның ҡапҡалары ҡаршыһына ағас ат килтереп ҡуя. Атты ҡала халҡы үҙе ҡапҡанан алып инә. Ағас аттың эсенә яугирҙар ултыртылған була. Улар төндә, ҡапҡаларҙы асып, ҡалаға ғәскәр индерә. Шунан был аттың яманаты тарихта ҡала.
* Иң үлемесле ат — [[Кенәз Олег]] аты. Кенәз үлгән атының баш һөйәге эсендә ятҡан йылан сағыуынан вафат була.
* Иң бәләкәй ат — урыҫ [[әкиәт]]тәрендәге Горбунок — Көмрөкәй. Ул өс ҡарыш бейеклектә, дөйәнеке кеүек, ике үркәсле.
* Иң ҡырағай ат — Пржевальский аты. Тарпанға оҡшаш ат элек Джунгария сүллектәрендә йәшәй, хәҙер зоопарктарҙа ғына бар

== Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр ==
* Башҡа йорт малына ҡарағанда, аттың йөрәге ҙурыраҡ була. Уртаса ауырлығы — 3,5-4,5 килограмм.
* Тик торғанда аттың йөрәге минутына 28-44 тапҡыр тибә, ауыр йөк тартҡанда ул 130-ға барып етә.
* Аттар алыҫтан күрмәй, 500 метрға тиклем генә асыҡ төҫмөрләй. Шуның өсөн дә «ҡурҡаҡтар». Әммә улар башын бормайынса ла 360 градусҡа етә яҙғансы күрә. Әйтергә кәрәк, төндә бәләкәй генә нәмәнең дә төҫөн, һынын айыралар. Был инде төнөн юлды, ашар аҙыҡты табырға ярҙам итә.
* Аттың иң һиҙгер ере — ирендәре, айырыуса өҫкөләре. Унда нервы системаһы менән туранан-тура тиерлек тоташҡан ҡылдар бар.
* Аттарҙың тойоу көсө ифрат ҙур. Тояғы менән дә юлды күрәләр.
* Ишетеүе лә кешенекенән көслөрәк. Улар алыҫтағы ультратауыштарҙы, өйөр килеүен, тау-таш емерелеүен һәм башҡаларҙы ишетә.
* Аттар кеше тауышын ғына түгел, интонацияларҙы ла айыра. Әгәр ҡысҡырһаң, әрләһәң, пульсы йышая.
* Еҫ тойоу көсө лә ҙур: әллә ҡайҙан ҡолонон таба, үҙенең йүгәнен белә, аҙыҡ төрләй.
* [[Башҡорттар|Башҡорт]], [[ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]], [[ҡырғыҙҙар|ҡырғыҙ]] халыҡтарында хөрмәтле ҡунаҡты йылҡы ите менән һыйлау йолаһы борондан булған. Ә бына уны ашау [[Рәсәй]]ҙә рәсми рәүештә — 1867, [[Дания]]ла — 1830, [[Австрия]]ла — 1854, [[Франция]]ла — 1866, [[Германия]]ла — 1879, [[Англия]]ла 1883 йылда уҡ тыйылған. Хәйер, хәҙер ни ашаһаң да барыбер…
* Күк (ап-аҡ) төҫтәгеһе тыуғас та бер нисә ай эсендә салланған мал ул. Тыумыштан уҡ аҡ йөнлө ҡолондар — бик һирәк күренеш.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аттар]]
* [[Йылҡы малы төҫтәре]]
* [[Йылҡысылыҡ]]
* [[Башҡорт аты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡортостан. 26 декабрь 2013. Рәлис Ураҙғолов әҙерләгән материал.
* Ливанова Т. К., Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с.{{ref-ru}}
* [http://raduga.blagpanorama.ru/index.php?catid=119:-1-010114-150114&amp;id=887:2014-03-09-14-20-13&amp;Itemid=53&amp;option=com_content&amp;view=article Благовещен районының ижтимағи-сәйәси гәзите «Йәйғор». № 1 01.01.14 — 15.01.14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020324/http://raduga.blagpanorama.ru/index.php?catid=119:-1-010114-150114&amp;id=887:2014-03-09-14-20-13&amp;itemid=53&amp;option=com_content&amp;view=article |date=2016-03-05 }}

== Әҙәбиәт ==
* ''Матюшин Г. Н.'' Археологический словарь. — М.: Просвещение: АО «Учеб. лит.», 1996. — 304 с.: ил. ISBN 5-09-004958-0.
* ''Ливанова Т. К.'', Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с.
* ''Энтони Д., Телегин Д. Я., Браун Д.'', Зарождение верховой езды // В мире науки, 1992. № 2.
* ''Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В.'', Миграции племён — носителей индоевропейских диалектов — с первоначальной территории расселения на Ближнем Востоке в исторические места их обитания в Евразии // Вестник древней истории, 1981. № 2.
* ''Клягин Н. В.'', Происхождение цивилизации (социально-философский аспект), ЦОП Института философии РАН. — М., 1996.
* ''Mircea Eliade'', Histoire des croyances et des idees religieuses. Tome I. De l’age de la pierre aux mystere d’Eleusis. P.: Payot, 1976. — М.: Критерион, 2002.
* ''Галлямов С. А.'' «Великий Хау Бен (Исторические корни башкордско-английского языка и мифологии)». — Издательство «Башкортостан»: Уфа, 1997, ISBN 5-8258-0098-0.
* {{книга |автор=Deb Bennett |заглавие=Conquerors: The Roots of New World Horsemanship |место=Solvang, [[Калифорния|CA]] |издательство=Amigo Publications, Inc. |год=1998 |страниц=422 |isbn=9780965853309 |ref=Bennett}} {{ref-en}}
* {{книга |автор=В.В. Калашников, И.Ф. Драганов, В.Г. Мемедейкин |заглавие=Кормление лошадей: учебник. |место=М. |издательство=ГЭОТАР-Медиа |год=2011 |страниц=224 |isbn=978-5-9704-1977-9 |ссылка= http://books.google.co.il/books?id=QPUHVS_u5-EC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/лошадь/БСЭ/Лошади/|title=Лошади}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/2433 Лошадь домашняя] — статья из Энциклопедии Кольера
* [http://www.edudic.ru/ves/1739/ Лошадь домашняя] — статья из Ветеринарного энциклопедического словаря
* [http://www.edudic.ru/she/1927/ Лошадь домашняя] — статья из Большого энциклопедического словаря «Сельское хозяйство»
* [https://web.archive.org/web/20140413145840/http://interpretive.ru/dictionary/406/word/loshad Лошадь] — статья из Археологического словаря (1998)
* [http://lingvostranovedcheskiy.academic.ru/308/ЛОШАДЬ Лошадь] — статья из Большого лингвострановедческого словаря // М.: Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина. АСТ-Пресс. 2007.
* [http://human_ecology.academic.ru/1574/ЛОШАДЬ Лошадь] — статья из словаря «Экология человека» // Ростов-на-Дону. Б. Б. Прохоров. 2005.
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7927000/7927778.stm Новое открытие: лошадей приручили предки казахов] (bbc.co.uk)

{{викилаштыр}}

[[Категория:Йорт хайуандары]]
[[Категория:Ҡымыҙ]]</text>
      <sha1>pijsafwuw6se8psw9fl0vrxb1gq2j5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Криминон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59289</id>
    <revision>
      <id>1309528</id>
      <parentid>1295828</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1161" sha1="k027qli4acgnk32h429fyhjhr97j43i" xml:space="preserve">'''Кримино́н''' (''енәйәт юҡ'') - [[Л. Рон Хаббард]] технологияһында нигеҙләнгән тотҡондарҙы аяҡҡа баҫтырыу программаһы. [[Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы]] бындай эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Енәйәтселәр үҙ-үҙеңде хөрмәтләүҙе ҡайтаралар.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.criminon.org/ Criminon International] Рәсми сайт {{ref-en}}
* [http://www.criminon.ru/ Рәсми сайт]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}
* {{cite web
  | title = Scientology FAQs: What is the Criminon program?
  | work = Йыш биргән һорауҙарға яуап
  | publisher = [[Саентология Сиркәүе]]
  | url = http://faq.scientology.org/criminon.htm}} {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20241202124759/https://criminon-sng.livejournal.com/53966.html Криминон тере журналда] {{ref-ru}}

[[Категория:Йәмғиәт]]</text>
      <sha1>k027qli4acgnk32h429fyhjhr97j43i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Маркс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59863</id>
    <revision>
      <id>1309457</id>
      <parentid>1307828</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63197" sha1="mglsk5xartvnbiqqu6qn4modz1773ca" xml:space="preserve">{{redirect|Маркс}}
{{Учёный 
| Имя                  = Карл Маркс
| Оригинал имени       = ''Karl Heinrich Marx'' 
| Изображение          = Karl Marx 001 restored.jpg
| Ширина               = 225 px
| Описание изображения =
| Дата рождения        = 5.5.1818
| Место рождения       = Трир, [[Пруссия]]
| Дата смерти = 14.3.1883
| Место смерти = {{ВБУ|Лондон|Лондонда}}&lt;br /&gt;[[Бөйөк Британия]]
| Гражданство =
| Научная сфера = {{экономика|Германия|XIX быуат}}, [[социология]], [[атеизм]], [[философия]], [[журналистика]]
| Место работы =
| Альма-матер = [[Берлин университеты]]
| Научный руководитель = [[Бруно Бауэр]]
| Знаменитые ученики =
| Известен как = [[марксизм]]ға нигеҙ һалыусы, [[өҫтәмә хаҡ]] теорияһы авторы
| Награды и премии =
| Роспись = Karl Marx Signature.svg
}}

'''Карл Маркс''' ({{lang-de|Karl Heinrich Marx}}; [[5 май]] [[1818 йыл]] — [[14 март]] [[1883 йыл]]) — философ, социолог, иҡтисадсы, яҙыусы, сәйәси журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмә хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://bse.sci-lib.com/article061763.html «Классовая борьба» в Большой советской энциклопедии]&lt;/ref&gt; формалаша. Был йүнәлештәр коммунистик һәм социалистик хәрәкәттең иделогияһына әүерелә һәм «марксизм» атамаһы ала. «Коммунистар партияһы манифесы» (1848 йылда тәүге тапҡыр баҫылған), «Капитал» (1867 йылда тәүгегә баҫылған) әҫәрҙәре авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре фекерҙәше [[Фридрих Энгельс]] менән берлектә яҙылған.

== Биографияһы ==
[[Рәсем:Место рождения Маркса.jpg|thumb|left|200px|Маркс тыуған йорт]]

=== Үҫмер һәм йәшлек йылдары ===
Карл Маркс Трир адвокаты Һенрих Маркстың өсөнсө балаһы. Милләте — йәһүд.

Әсәһе — Һенриетта Маркс, ҡыҙ фамилияһы Прессбург (йәки ''Пресборк'' , {{lang-de|Henrietta Pressburg}}, {{lang-nl|Henrietta Presborck}}), Нимвеген (бөгөнгө Неймеген ҡалаһынан, [[Нидерланддар]]).

1817 йылда Карл Маркстың атаһы суд кәңәшсеһе вазифаһын юғалтмаҫ өсөн христианлыҡ (протестантизм) ҡабул итә. Ғаилә ағзалары, шул иҫәптән Карл да, 1825 һәм 1824 йылда&lt;ref&gt;Megill, Allan. Karl Marx: the burden of reason (why Marx rejected politics and the market) 2002, page 72&lt;/ref&gt; суҡына.

1830—1835 йылдарҙа Карл Фридрих-Вильһельм (Friedrich-Wilhelm-Gymnasium (FWG)) гимназияһында уҡый һәм уны 17 йәшендә тамамлай.

Гимназиянан һуң Маркс университетҡа инә, башта Боннда (ике семестр), шунан[[Берлин]]да уҡый. Юридик белем алыуҙан тыш тарих һәм философия менән мауыға башлай.

1836 йылда Женни фон Вестфаленға ({{lang-de|Jenny von Westphalen}}) (1814 йылда тыуған) тәҡдим яһай, аҙаҡтан өйләнешәләр.

=== 1849 йылға тиклем ===
1841 йылда Карл Маркс Берлин университетын экстерн менән тамамлай.

Ул саҡта Маркс [[Гегель]] ҡараштары менән мауыҡҡан идеалист була.

Профессор булыу ниәте менән Маркс Боннға күсә, әммә хөкүмәттең реакцион сәйәсәтен күреп, Маркс фән менән шөғөлләнмәҫкә ҡарар итә . Был ваҡытта Рейндың радикаль буржуаһы, һул гегельселәр йоғонтоһо аҫтында, Кёльндә «[[:de:Rheinische Zeitung|Rheinische Zeitung]]» оппозицион гәзит сығара.

1842—1843 йылдарҙа Карл Маркс ошо гәзиттә журналист һәм мөхәррир булып эшләй. Башта Маркс цензураны юҡҡа сығарыу тураһында әйтеп килә, шунан инде хөкүмәтте туранан-тура тәнҡитләй башлай. Уның күп мәҡәләләрен цензура үткәрмәй, йә бик ныҡ төҙәтеп бирәләр.

1843 йылдың башында Маркс прус монархияһын ҡолатырға саҡырып яҙа һәм уны демократия менән алыштырырға өндәй. Хөкүмәт сығырынан сыға һәм 1843 йылдың мартында, Маркс эштән китһә лә, гәзитте ябалар. Маркс гәзиттә эшләгәндә сәйәси иҡтисад, мәсьәләләрен яҡшы белергә кәрәклеге аңлай һәм журналист булып эшләһә лә, ошо фәнде ныҡлап өйрәнергә тотона[[Рәсем:KarlMarx3.jpg|thumb|left|Карл Маркс]]

1843 йылда аристократка Женни фон Вестфален менән өйләнешәләр.

Прус хөкүмәте Марксты үҙ яғына ауҙарыр өсөн хөкүмәттә эш тәҡдим иткәндән һуң йәш ғаилә [[Париж]]ға күсенә, унда Маркс Һенрих Һейне һәм Фридрих Энгельс менән дуҫлаша. Һуңғыһы менән ғүмере буйы дуҫ булып ҡала. Тап Энгельс Маркстың иғтибарын эшсе синыфтың хәленә йүнәлтә.[[Рәсем:Marx3.jpg|thumb|Карл Маркс]]

Парижда Маркс эшсе ойошмалар, радикаль даирәләр һәм шәхестәр менән бәйләнешкә инә.

1845 йылдың февралендә Маркс Париждан һөрөлә һәм Брюсселгә күсенә. Энгельс та унда урынлаша. Брюсселдә Маркс һәм Энгельс «Немец идеологияһы» тигән хеҙмәтен яҙа, бында Гегель идеяларына, гегельселәргә тәнҡит яңғырай. 1847 йылда Маркс менән Энгельс немец эмигранттарының йәшерен ойошмаһы — «Ғәҙелдәр берлеге» (аҙаҡ «Коммунистар берлеге» тип үҙгәртелә) — ағзаһы булып китә. Йәмғиәттең һорауы буйынса улар коммунистик ойошманың программаһын — данлыҡлы &quot;Коммунистар фирҡәһе манифесы&quot;н/0} яҙа, ул Лондонда баҫылып сыға ([[21 февраль]] [[1848]] йыл.)

[[Февраль революцияһы]]нан һуң (1848 й.) Марксты [[Бельгия]]нан ҡыуалар. [[Париж]]ға китә, ә март революцияһынан һуң Германияға, Кёльнға күсенә. Унда ҡыҫҡа ғына ваҡытта революцион «Neue Rheinische Zeitung» гәзитен аса. Тәүге һан 1848 йылдың 1 июнендә сыға. Мөхәрририәттә: Карл Маркс — баш мөхәррир, Һенрих Бюргерс, Эрнст Дронке, Фридрих Энгельс, Георг Веерт, Фердинанд Вольф, Вильгельм Вольф — мөхәррирҙәрр.

«Neue Rheinische Zeitung» Германиялағы һәм Европалағы революцион хәлдәргә тәрән баһа бирелә.

1849 йылдың 19 майында, Саксонияла, Рейн Пруссияһында, Көньяҡ-Көнбайыш Германияла баш күтәреүҙәр баҫтырылғандан һуң, гәзитте ябалар.

=== Лондонға эмиграция ===
Карл Маркс 1849 йылдың 16 майында Германиянан ҡыуыла, ғаиләһе менән Парижға күсенә, әммә бердемонстрациянан һуң унан да һөрөлә. Ахыр сиктә Маркс Лондонға күсенә һәм вафатына тиклем шунда йәшәй һәм тарихи «Капитал» хеҙмәтен, һәм иҡтисади әҫәрҙәрен яҙа.

Бик ауыр йәшәйҙәр, уға матди яҡтан Энгельс ҡына ярҙам итә, әҙләп гонорар килә [[Рәсем:Hw-marx.jpg|thumb|Карл Маркс]]

1864 йылда ул «Халыҡ-ара эшселәр ассоциацияһы» (International Workingmen’s Association, һуңғараҡ Беренсе Интернационал)) — беренсе халыҡ-ара эшселәр ойошмаһы төҙөй&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article055636.html Интернационал 1-й]&lt;/ref&gt;

Маркс менән анархистар лидеры Михаил Бакунин коммунистик хәрәкәт тураһында уртаҡ фекер тапмайҙар һәм Гаага конгресында (сентябрь,1872 йыл) анархистар ойошманан ҡыуыла.&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/science/philosophy/bakunin/history.html Люди. ][http://www.peoples.ru/science/philosophy/bakunin/history.html РУ Михаил Александрович Бакунин]&lt;/ref&gt;
1872 Беренсе Интернационал Нью-Йоркҡа күсенә, әммә 4 йылдан Филадельфия конференцияһында тарала.

1867 йылдың майында «Капитал»&quot;дың беренсе томы донъя күрә.

Карл Маркс Лондонда 1883 йылда 64 йәшендә вафат була. Һайгейт зыяратында ерләнгән.

== Төп фекерҙәре ==
{{main|Марксизм}}
[[Файл:Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg|thumb|Капитал. Сәйәси экономияны тәнҡитләү.]]

Маркстың төп фекерҙәре:
* Тарихты материалистик нигеҙҙә аңлау концепияһы Маркстың [[донъяға ҡараш]]ының нигеҙе булып тора һәм методологик әһәмиәткә эйә&lt;ref&gt;Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 36 {{начало цитаты}}Таким образом, это понимание истории заключается в том, чтобы, исходя именно из материального производства непосредственной жизни, рассмотреть действительный процесс производства и понять связанную с данным способом производства и порождённую им форму общения — то есть гражданское общество на его различных ступенях — как основу всей истории; затем необходимо изобразить деятельность гражданского общества в сфере государственной жизни, а также объяснить из него все различные теоретические порождения и формы сознания, религию, философию, мораль и т. д. и т. д., и проследить процесс их возникновения на этой основе, благодаря чему, конечно, можно изобразить весь процесс в целом (а потому также и взаимодействие между его различными сторонами). Это понимание история, в отличие от идеалистического, не разыскивает в каждой эпохе какую-нибудь категорию, а остаётся всё время на почве действительной истории, объясняет не практику из идей, а объясняет идейные образования из материальной практики и в силу этого приходит также к тому результату, что псе формы и продукты сознания могут быть уничтожены не духовной критикой, не растворением их в «самосознании» или превращением их в «привидения», «призраки», «причуды» и т. д., а лишь практическим ниспровержением реальных общественных отношений, из которых произошёл весь этот идеалистический вздор, — что не критика, а революция является движущей силой истории, а также религии, философии и всякой иной теории.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Уға таянып, Маркс үтә мөһим фәлсәфәүи һорауҙарға яуап бирә. Марксҡа тиклем кешелек йәмғиәтенең тыуыуына һәм үҫешенә идеалистик ҡараштар өҫтөнлөк иткән. Тарихи үҫештең төп этәргес көсө булып кешеләрҙең аҡылы (аң-зиһене) һаналған, ә төрлө тарихи дәүерҙәр уларҙа өҫтөнлөклө булған уй-фекерҙәр (идеялар) аша айырылып ҡаралған. Маркс материаль етештереүҙең әһәмиәтен һәм мөһимлеген аса. Ул йәмғиәтенең нигеҙе: кешелек йәмғиәте йәшәүенең кәрәкле шарты булыу менән бер рәттән материаль байлыҡтар етештереү ысулдары аша кешеләр торомошоноң бар яҡтарын да билдәләй.&lt;ref&gt;Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 19 {{начало цитаты}}Людей можно отличать от животных по сознанию, по религии — вообще по чему угодно. Сами они начинают отличать себя от животных, как только начинают производить необходимые им средства к жизни, — шаг, который обусловлен их телесной организацией. Производя необходимые им средства к жизни, люди косвенным образом производят и самоё свою материальную жизнь.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; Нәҡ етештереү өлкәһендә кешеләр төп эште башҡара: тышҡы донъяны һәм үҙҙәрен үҙгәртеү аша тарихты ижад итә.&lt;ref&gt;Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 6 {{начало цитаты}}Но сущность человека не есть абстракт, присущий отдельному индивиду. В своей действительности она есть совокупность всех общественных отношений.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; Етештереү көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ (конфликт) тарихтың төп этәргес көсө булып тора.&lt;ref&gt;Маркс К. К критике политической экономии. Предисловие. // // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 13, c. 6-7
{{начало цитаты}}Общий результат, к которому я пришел и который послужил затем руководящей нитью в моих дальнейших исследованиях, может быть кратко сформулирован следующим образом. В общественном производстве своей жизни люди вступают в определенные, необходимые, от их воли не зависящие отношения — производственные отношения, которые соответствуют определенной ступени развития их материальных производительных сил. Совокупность этих производственных отношений составляет экономическую структуру общества, реальный базис, на котором возвышается юридическая и политическая надстройка и которому соответствуют определенные формы общественного сознания. Способ производства материальной жизни обусловливает социальный, политический и духовный процессы жизни вообще. He сознание людей определяет их бытие, а, наоборот, их общественное бытие определяет их сознание. На известной ступени своего развития материальные производительные силы общества приходят в противоречие с существующими производственными отношениями, или — что является только юридическим выражением последних — с отношениями собственности, внутри которых они до сих пор развивались. Из форм развития производительных сил эти отношения превращаются в их оковы. Тогда наступает эпоха социальной революции. С изменением экономической основы более или менее быстро происходит переворот во всей громадной надстройке. При рассмотрении таких переворотов необходимо всегда отличать материальный, с естественно-научной точностью констатируемый переворот в экономических условиях производства — от юридических, политических, религиозных, художественных или философских, короче — от идеологических форм, в которых люди осознают этот конфликт и борются за его разрешение. Как об отдельном человеке нельзя судить на основании того, что сам он о себе думает, точно так же нельзя судить о подобной эпохе переворота по её сознанию. Наоборот, это сознание надо объяснить из противоречий материальной жизни, из существующего конфликта между общественными производительными силами и производственными отношениями. Ни одна общественная формация не погибает раньше, чем разовьются все производительные силы, для которых она дает достаточно простора, и новые более высокие производственные отношения никогда не появляются раньше, чем созреют материальные условия их существования в недрах самого старого общества. Поэтому человечество ставит себе всегда только такие задачи, которые оно может разрешить, так как при ближайшем рассмотрении всегда оказывается, что сама задача возникает лишь тогда, когда материальные условия её решения уже имеются налицо, или, по крайней мере, находятся в процессе становления.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;
* [[Материализм]] һәм [[диалектика]]ны берҙәмлектә һәм үҙ-ара бәйләнештә өйрәнеп (ғилми ситез яһап), Маркс Гегель методына ҡапма-ҡаршы булған материалистик диалектика ысулын (методын) булдыра&lt;ref&gt;Маркс К. Капитал. Послесловие ко второму изданию // Собр. соч., изд. 2, т. 23, c. 21 {{начало цитаты}}Мой диалектический метод по своей основе не только отличен от гегелевского, но является его прямой противоположностью. Для Гегеля процесс мышления, который он превращает даже под именем идеи в самостоятельный субъект, есть демиург действительного, которое составляет лишь его внешнее проявление. У меня же, наоборот, идеальное есть не что иное, как материальное, пересаженное в человеческую голову и преобразованное в ней.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; һәм уны үҙенең «Капитал» исемле хеҙмәтендә капиталистик йәмғиәт үҫешен анализлауҙа ҡуллана. Үҫеш барышын (процессын) күрһәткән философик категорияларҙы абстрактлыҡтан конкретлыҡҡа күтәрелеү ысулы менән берҙәм системаға берләштерә.&lt;ref&gt;Маркс К. Введение (из экономических рукописей 1857—1858 годов) // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 12, c. 727 {{начало цитаты}}Конкретное потому конкретно, что оно есть синтез многих определений, следовательно, единство многообразного. В мышлении оно поэтому выступает как процесс синтеза, как результат, а не как исходный пункт, хотя оно представляет собой действительный исходный пункт и, вследствие этого, также исходный пункт созерцания и представления. На первом пути полное представление испаряется до степени абстрактного определения, на втором пути абстрактные определения ведут к воспроизведению конкретного посредством мышления.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; Марксистик материалистик диалектикала ''үҫеш'' аңлатмаһы (материаль донъяның дөйөм һыҙаты) һәм дөйөм үҙ-ара бәйләнеш принцибы (бөтә предметтар һәм күренештәр ҙә үҙ-ара килешелгән) үҙәк урында тора.&lt;ref&gt;Энгельс Ф. Анти-Дюринг // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 22 {{начало цитаты}}Для диалектики же, для которой существенно то, что она берет вещи и их умственные отражения в их взаимной связи, в их сцеплении, в их движении, в их возникновении и исчезновении.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; Үҫеш дөйөм һыҙаттар менән билдәләнә: объекттың үҫеш сығанағы объекттың үҙендә (үҫеш ҡәтғи объектҡа эске яҡтан бирелгән процесс); үҫеш һәр саҡ кире ҡайтмаҫ, ҡотолғоһоҙ процесс  (үҫешкән материаль системаның элекке торошона кире ҡайтыуы мөмкин түгел)&lt;ref&gt;Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрину // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 66 {{начало цитаты}}При всей постепенности, переход от одной формы движения к другой
всегда остается скачком, решающим поворотом.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;; үҫеш күсәгилешлелек һыҙаттарына  эйә (үткәндәге ҡаҙаныш артабанғы үҫештә ҡулланыла); үҫеш аҫтан өҫкә, ябайҙан ҡатмарлыға күсеү йүнәлешендә ынтылышлы үргә барыу (үтелгән этаптарҙың ҡабаланыуы мөмкин түгел); үҫеш спираль буйынса бара (үҫеш процесындағы юғарғы стадияларҙа үтелгән стадияларҙың ҡайһы бер һыҙаттарының өлөшләтә ҡабатланыуы була)&lt;ref&gt;Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрингу // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 640{{начало цитаты}}Истинное — естественное, историческое и диалектическое — отрицание как раз и есть (рассматриваемое со стороны формы) движущее начало всякого развития: разделение на противоположности, их борьба и разрешение, причем (в истории отчасти, в мышлении вполне) на основе приобретенного опыта вновь достигается первоначальный исходный пункт, но на более высокой ступени.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;.
* Кешенең тарих субъекты булуыу хаҡындағы концепция марксизм философияһының иң мөһим донъяға ҡараш фекерҙәренең береһе. Кешенең асылы һәм уның көнитмешенең нигеҙе тәү сиратта аңлы практик йәшәү эшмәкәрлегендә һәм йәмәғәт етештереүендә сағыла. Уныһы үҙ сиратында йәшәү өсөн кәрәкле әйберҙәрҙе етештереү процесы ғына түгел, ә тарихи үҫеш барышында донъяны реаль үҙгәртеп ҡороуҙың берҙән-бер 
ҡоралы.&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566{{начало цитаты}}Практическое созидание предметного мира, переработка неорганической природы есть самоутверждение человека как сознательного родового существа, то есть такого существа, которое относится к роду как к своей собственной сущности, или к самому себе как к родовому существу.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566{{начало цитаты}}Предмет труда есть поэтому опредмечивание родовой жизни человека: человек удваивает себя уже не только интеллектуально, как это имеет место в сознании, но и реально, деятельно, и созерцает самого себя в созданном им мире{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 2 {{начало цитаты}}Материалистическое учение о том, что люди суть продукты обстоятельств и воспитания, что, следовательно, изменившиеся люди суть продукты иных обстоятельств и измененного воспитания,- это учение забывает, что обстоятельства изменяются именно людьми и что воспитатель сам должен быть воспитан. Оно неизбежно поэтому приходит к тому, что делит общество на две части, одна из которых возвышается над обществом (например, у Роберта Оуэна). Совпадение изменения обстоятельств и человеческой деятельности может
рассматриваться и быть рационально понято только как революционная практика.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; Кеше хеҙмәте, бер яҡтан, бары тик кешенеке генә, ижади, ирекле, кешене һәм кешелекте формалаштырыусы һәм үҫтереүсе көс. Икенсе яҡтан, кешеләрҙең етештереү сараларына хосуси милекселек тыуҙырған ижтимағи йәшәү шарттары хеҙмәттең ситкә бирелешен (һатылышын) тыуҙыра. Был иһә кешенең һәм кешелектең имгәнеп-боҙолоуына алып килә. Тартып алынған, ситлаштерелгән (отчуждённый) хеҙмәт түбәндәге үҙенсәлектәр менән билдәләнә: кеше эшмәкәрлегенең ситләшеүе, хеҙмәт барышында кешенең ярлыланыуы һәм өмөтө өҙөлөүе;&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 563 {{начало цитаты}}...в своем труде не утверждает себя, а отрицает, чувствует себя не счастливым, а несчастным, не развивает свободно свою физическую и духовную энергию, а изнуряет свою физическую природу и разрушает свой дух.{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; хеҙмәт шарттарының хеҙмәттең үҙенән айырылыуы: был форманы хеҙмәттең материаль шарттары ғына түгел, уның интеллектуаль шарттары ла бер үк үҙенә ала; хеҙмәт барышында эшсенең үҙ әшмәкәрлегенән айырылыуы һәм унан ситләшеүе;&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 564 {{начало цитаты}}...отношение рабочего к его собственной деятельности как к чему-то чуждому, ему не принадлежащему. Деятельность выступает здесь как страдание, сила — как бессилие, зачатие — как оскопление, собственная физическая и духовная энергия рабочего, его личная жизнь (ибо что такое жизнь, если она не есть деятельность?) — как повернутая против него самого, от него не зависящая, ему не принадлежащая деятельность{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; хеҙмәт һөҙөмтәләренең ситләшеүе һәм айырымланыуы, сөнки кеше етештергән әйберҙәр уның үҙенеке түгел;&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 561{{начало цитаты}}.Был факт бары тик бер нәмәне күрһәтә: хеҙмәт менә етештерелгән предмет, хеҙмәт продукты хеҙмәттең үҙенә ҡаршы ҡуйыла, ул етештереүсегә бөтөнләй бәйле булмаған көс кеүек. Хеҙмәт продукты ул ниндәйҙер әйберҙә нығынып урын алған хеҙмәттең үҙе, хеҙмәт был әйберҙә үҙе әйбергә әйләнә һәм был, дөйөм алғанда, хеҙмәттең әйберләнеүе. Хеҙмәт һалыу — уның әйбергә әйләнеүе була ла инде.  Сәйәси экономия ҡараған шарттарҙа хеҙмәт һалыу уның предметҡа әйләнеүенә алып килә һәм эшсене ысынбарлыҡтан ситкә этәрә {{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; эшләү хоҡуғы өсөн конкуренция һөҙөмтәһендә эшселәрҙең бере-береһенән ситләшеүе һәм барлыҡ кешеләрҙең тауарҙы һатыу өсөн конкуренция арҡаһында уҙ-ара йыраҡлашыуы;&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 526
{{начало цитаты}}...усиливается конкуренция среди рабочих, и следовательно снижается их цена{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 567 {{начало цитаты}} Непосредственным следствием того, что человек отчужден от продукта своего труда, от своей жизнедеятельности, от своей родовой сущности, является отчуждение человека от человека{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt; йәмғиәттең иҡтисади үҫеш кимәленә лә, кеше тәбиғәтенә лә тап килмәгән ихтыяж формалаштырыу юлы менән аңды тормоштан айырыу&lt;ref&gt;;&lt;ref&gt;Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 599 {{начало цитаты}}Каждый человек старается пробудить в другом какую-нибудь новую потребность, чтобы вынудить его принести новую жертву, поставить его в новую зависимость и толкнуть его к новому виду наслаждения, а тем самым и к экономическому разорению. Каждый стремится вызвать к жизни какую-нибудь чуждую сущностную силу, господствующую над другим человеком, чтобы найти в этом удовлетворение своей собственной своекорыстной потребности. Поэтому вместе с ростом массы предметов растет царство чуждых сущностей, под игом которых находится человек, и каждый новый продукт представляет собой новую возможность взаимного обмана и взаимного ограбления. Вместе с тем человек становится все беднее как человек, он все в большей мере нуждается в деньгах, чтобы овладеть этой враждебной сущностью, и сила его денег падает как раз в обратной пропорции к массе продукции, то есть его нуждаемость возрастает по мере возрастания власти денег.- Таким образом, потребность в деньгах есть подлинная потребность, порождаемая политической экономией, и единственная потребность, которую она порождает.- Количество денег становится все в большей и большей мере их единственным могущественным свойством; подобно тому как они сводят всякую сущность к её абстракции, так они сводят и самих себя в своем собственном движении к количественной сущности. Безмерность и неумеренность становятся их истинной мерой. Даже с субъективной стороны это выражается отчасти в том, что расширение круга продуктов и потребностей становится изобретательным и всегда расчетливым рабом нечеловечных, рафинированных, не естественных и надуманных вожделений. Частная собственность не умеет превращать грубую потребность в человеческую потребность. Её идеализм сводится к фантазиям, прихотям, причудам, и ни один евнух не льстит более низким образом своему повелителю и не старается возбудить более гнусными средствами его притупившуюся способность к наслаждениям, чтобы снискать себе его милость, чем это делает евнух промышленности, производитель, старающийся хитростью выудить для себя гроши, выманить золотую птицу из кармана своего христиански возлюбленного ближнего (каждый продукт является приманкой, при помощи которой хотят выманить у другого человека его сущность — его деньги; каждая действительная или возможная потребность оказывается слабостью, которая притянет муху к смазанной клеем палочке; всеобщая эксплуатация общественной человеческой сущности, подобно тому как каждое несовершенство человека есть некоторая связь с небом — тот пункт, откуда сердце его доступно священнику; каждая нужда есть повод подойти с любезнейшим видом к своему ближнему и сказать ему: милый друг, я дам тебе то, что тебе нужно, но ты знаешь conditio sine qua non, ты знаешь, какими чернилами тебе придется подписать со мной договор; я надуваю тебя, доставляя тебе наслаждение),- для этой цели промышленный евнух приспосабливается к извращеннейшим фантазиям потребителя, берет на себя роль сводника между ним и его потребностью, возбуждает в нем нездоровые вожделения, подстерегает каждую его слабость, чтобы затем потребовать себе мзду за эту любезность{{конец цитаты}}&lt;/ref&gt;. Айырылыу, ситләшеү барлыҡ ҡиммәттәрҙең боҙолоуына һәм үҙгәреүенә алып килә. Әгәр кеше иҡтисади ҡиммәттәрҙе юғары маҡсат итеп ҡуя икән, ул рухи (мораль) ҡиммәттәрҙе һанға һуҡмай. Маркс уйынса, [[социализм]] бындай айырымлыҡтар бөтөрөлгән йәмғиәт һәм уның төп маҡсаты — кешенең ирекле үҫеше. 
* Беренсе булып «эшсе көсө», «өҫтәмә хаҡ» кеүек айырым иҡтисад атамаларын тикшерә. Үҙе яҙғансы, уларҙы «аса».  
* ''«Килем» (прибыль), «рента» (табыш), «ялланма хеҙмәт» (наёмный труд), «иҡтисади иҙеү» (экономическая эксплуатация)'' төшөнсәләренә үҙе аңлатмаһын бирә.
* ''Иҡтисади яңырта етештереүҙе'' (экономическое воспроизводство) үҙенә тиклемге иҡтисадсылар кеүек аҡса әйләнеше формаһында ғына ҡарамай, уны ''материаль байлыҡтар етештереү, эшсе көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре'' берлегендә күрһәтә. 
* Тарихи планда бер нисә етештереү ысулын билдәләй&lt;ref group=&quot;уточ.&quot;&gt;В советском марксизме-ленинизме они превратились в «пятичленку» — пять [[Общественно-экономическая формация|общественно-экономических формаций]].&lt;/ref&gt;, рассмотрел закономерности их развития, причины и формы смены способов производства.
* [[Капитализм]]ға хас булған иҡтисади ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы ентекләп тикшерә, социализмға, унан һуң коммунизмға күсеүҙең ҡотолғоһоҙ булыуын нигеҙләй.

Карл Маркс хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмө хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

== Китаптары ==

=== Хеҙмәттәре ===
* Экономическо-философские рукописи (1844)
* Святое семейство, или Критика критической критики. Против Бруно Бауэра и компании. (1845)
* Тезисы о Фейербахе (1845)
* Немецкая идеология (1846)
* Нищета философии. Ответ на «Философию нищеты» г-на Прудона (1847)
* Заработная плата и капитал (1847)
* Манифест коммунистической партии (1848)
* Очерк критики политической экономии (Grundrisse) (1857—1858)
* К критике политической экономии (1859)
* Статьи о Гражданской войне в США (1861)
* Капитал, т. 1. (1867)
* Гражданская война во Франции (1871)
* Критика Готской программы (1875)
* Восемнадцатое брюмера Луи Бонапарта (1885)
* Капитал, т. 2. (1885)
* Капитал, т. 3. (1894)
* Капитал, т. 4. (1905—1910)
* [http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_16403_1968_11&amp;amp;collection-memberid=cm_newspaper_16403_1968_11_newspaper_16384 Математические работы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306015605/http://soran1957.ru/deepzoommarked.aspx?collection-memberid=cm_newspaper_16403_1968_11_newspaper_16384&amp;id=newspaper_16403_1968_11 |date=2016-03-06 }}

=== Баҫмалар ===
* Маркс К., Энгельс Ф. Соч.: 2-е изд. тт.1-50. — М., 1955—1981.
* Полное собрание сочинений на языке оригиналов: [[:de:Marx-Engels-Gesamtausgabe|MEGA]]). Это международное издание полного собрания сочинений ещё не закончено, на данный момент издано больше 100 томов.
* Архив Маркса и Энгельса.

== Маркстың роле ==
&lt;blockquote&gt;&quot; XX быуатта Карл Марксҡа тиклем донъяға йоғонто яһаған башҡа бер кем дә юҡ &quot; (Жак Аттали&lt;ref&gt;[http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/266307-1/ Неизвестный Карл Маркс в исполнении Жака Аттали — 2 — Личность в культуре — Правда. ][http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/266307-1/ Ру]&lt;/ref&gt;).&lt;/blockquote&gt;

1999 йылда BBC үткәргән фекер өйрәнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Маркс мең йылдың иң бөйөк фекер эйәһе тип танылған&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/461545.stm BBC news. ][http://news.bbc.co.uk/2/hi/461545.stm Marx the millennium’s 'greatest thinker']&lt;/ref&gt;. АҠШ Конгресы Китапханаһы каталогы буйынса, Марксҡа барыһынан да күберәк бағышлап китаптар яҙылған&lt;ref&gt;[http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Hu-iz-mister-Marks ''Громский А.'' Ху из мистер Маркс?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201025509/http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Hu-iz-mister-Marks/ |date=2016-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Ул тарихта иң ныҡ өйрәнелгән 100 кеше иҫәбендә.

== Балалары ==
Маркстарҙың 7 балаһы булған, дүртәүһе бала саҡта үлгән:
* Женни Каролина (1844—1883), Шарль Лонгеның ҡатыны;
* Женни Лаура (1845—1911), Поль Лафарг ҡатыны;
* Эдгар (1847—1855);
* Генри Эдвард Гай («Гвидо») (1849—1850);
* Женни Эвелин Фрэнсис («Франциска») (1851—1852);
* Женни Джулия Элеонор (1855—1898), Эдуард Эвелинг ҡатыны;
* 1857 йылда тыуған бала исем бирерҙән алда уҡ үлә.

Шулай 1852 йылда хеҙмәтсе Һелен Демут тапҡан баланы ла уныҡы тип һанаусылар бар («Ленхен»).&lt;ref&gt;[http://marxmyths.org/terrell-carver/article.htm Marx’s ‘Illegitimate Son’ …or Gresham’s Law in the World of Scholarship by Terrel Carver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701211623/http://marxmyths.org/terrell-carver/article.htm |date=2011-07-01 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫтәләген мәңгеләштереү ==
Карла Маркс тыуған ҡалаһы Трирҙа (Брюккергассе/Brückergasse, 664 — хәҙер Brückenstraße, 10), тыуған йортонда музей ойошторолған.

Рәсәйҙә 1917 йылдағы революциянан һуң күп үҙәк урамдар һәм географик объекттар уның исемен йөрөтә башлай. Мәскәүҙә «Охотный ряд» урамы Маркс проспекты тип яңы исем менән йөрөтөлә башлаған булған. Иҫке исем 1991 йылда кире ҡайтарыла. СССР-ҙың союздаш республикаларында ла был исем киң тарала.
Памирҙа Солохсо Батша сусағына Карл Маркс сусағы исеме бирелә.

1919 йылда элекке немец колонияһы Екатериненштадт Марксштадтҡа әйләнә (1942 йылдан — Маркс ҡалаһы, Саратов өлкәһе).

[[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нан һуң Маркс исеме социалистик илдәрҙә лә бирелә башлай — ГДР-ҙа [[Хемниц]] ҡалаһы 1953 йылдан 1990 йылға тиклем «Карл-Маркс-Штадт» булып йөрөй. Берлинда Карл-Маркс-Аллее һәм уның аҫтында шул исемле метро станцияһы бар.

1991 йылдан Маркс исеме бирелгән күп объекттарға элекке исемдәре ҡайтарыла әммә Рәсәйҙә һаман һаҡланған урындар ҙа күп, мәҫәлән, [[Башҡортостан]]да, шул иҫәптән, [[Өфө]]лә.

=== Һәйкәлдәр ===
Тәүге һәйкәл Пензала асылған (1 май, 1918)&lt;ref&gt;Документы и материалы по истории советско-чехословацких отношений. М., 1973. С.70.&lt;/ref&gt;.
Шуныһы ҡыҙык, совет осоронан һуң да һәйкәлдәр асылғылай. Мәҫәлән, 2003 йылда Карл Марксҡа һәйкәл Калугала ҡуйылған.

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Karl Marx Grave.jpg|Маркс ҡәберендә һәйкәл
|Санкт-Петербургта Смольный янында һәйкәл
File:Metropol Werbung Marx Kirche.jpg|Мәскәүҙә театр майҙанында һәйкәл
File:Lihaya_Marks-Memo.jpg|Лиховскийҙа һәйкәл (Каменск-Шахтинский ҡ.)
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Филателияла ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Stamp of USSR 0862.jpg|СССР почта маркаһы, 1943 йыл
File:Stamp of USSR 0863.jpg|СССР почта маркаһы, 1943 йыл
File:Stamp of USSR 1245.jpg|СССР почта маркаһы,, 1948 йыл
File:Stamp Soviet Union 1948 CPA 1246.jpg|СССР почта маркаһы, 1948 йыл
File:1958 CPA 2150.jpg|СССР почта маркаһы,, 1958 йыл
File:1958 CPA 2151.jpg|СССР почта маркаһы, 1958 йыл
File:1958_CPA_2152.jpg|СССР почта маркаһы, 1958 йыл
File:The Soviet Union 1976 CPA 4607 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 1st issue. International workers solidarity. Marx and Lenin, sculpture by Ye. Belostotsky and E. Fridman, 1961) 1200dpi.jpg|СССР почта маркаһы, 1976 йыл
File:The Soviet Union 1988 CPA 5940 stamp (170th birth anniversary of Karl Marx, philosopher and socialist revolutionary. Portrait based on an photography (1872, London)).jpg|СССР почта маркаһы, 1988 йыл
File:Stamps of Germany (BRD) 1968, MiNr 558.jpg|ФРГ почта маркаһы,, 1968 йыл
File:Stamps of Germany (DDR) 1971, MiNr 1706.jpg|ГДР почта маркаһы,, 1971 йыл
File:Stamps GDR, Fuenfjahrplan, 24 Pfennig, 1953-11-21.jpg|Карл Маркс портреты төшөрөлгән почта штемпеле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Кинола ===
* Игорь Кваша («Год как жизнь» СССР, 1965)
* Альфред Мюллер (Mohr und die Raben von London, ГДР, 1968)
* Вернер Крейндт («Фердинанд Лассаль», Ferdinand Lassalle, ФРГ, 1972)
* Леон Аскин («Meeting of Minds», телесериал, США, 1977)
* Ли Монтегю («Элеонора Маркс», телесериал, Англия, 1977)
* Юрген Рейтер («Маркс и Энгельс», «Marx und Engels — Stationen ihres Lebens», телесериал, ГДР, 1978-80)
* Венцеслав Кисев («Карл Маркс. Молодые годы», СССР-ГДР, 1979)
* Ив Рифо (Votre enfant m’intéresse, Франция,1981)
* Терри Джонс («Летающий цирк Монти Пайтона», «Monty Python’s Flying Circus», 1970; Monty Python Live at the Hollywood Bowl, 1982, США)
* Ульрих фон Бок («Генрих Гейне», Heinrich Heine — Die zweite Vertreibung aus dem Paradies ФРГ, 1983)
* Мед Хонда («1871», Англия-Франция, 1990)
* Карло Брандт («Женни Маркс», Jenny Marx, la femme du diable Франция, 1993)
* Мартин Хайдер («Лекции Марка Стила» «The Mark Steel Lectures», телесериал, Англия, 2003)
* Роберт Лор («Жизнь Генриха Гейне», Denk ich an Deutschland in der Nacht… Das Leben des Heinrich Heine ФРГ, 2006)
* Карел Затопек и Оливер Бойзен («Die Deutschen», телесериал, ФРГ, 2010).
* Андрес Матти («Coвременники», Франция-Швейцария, 2010)

== Китаптары ==
* [https://web.archive.org/web/20120820150017/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/702-marx-karl-engels-friedrich-sochineniya-2-e-izdanie.html Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения.][https://web.archive.org/web/20120820150017/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/702-marx-karl-engels-friedrich-sochineniya-2-e-izdanie.html Изд.] в pdf-формате
* [https://web.archive.org/web/20111221191209/http://www.politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/535-marx-engels-iz-rannih-proizvedeniy.html Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений].
* [https://web.archive.org/web/20130729085413/http://libelli.ru/marxinew/meng_nv.htm Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. ][https://web.archive.org/web/20130729085413/http://libelli.ru/marxinew/meng_nv.htm Изд. 2] в формате doc
* [http://libelli.ru/marxism/marx.htm Карл Маркс в электронной библиотеке ''Нестор'' ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.marxists.org/russkij/marx/index.htm Карл Маркс в русской секции Marxists Internet Archive]
* [http://www.reocities.com/CapitolHill/1041/literatura/efr/efr.html#_Toc521997462 Философско-экономические рукописи 1844 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612175316/http://www.reocities.com/CapitolHill/1041/literatura/efr/efr.html#_Toc521997462 |date=2011-06-12 }}
*{{IMDb name|0555631}} 
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация
|Портал =
|Тема         = Карл Маркс
|Викисловарь  =
|Викиучебник  =
|Викицитатник = Карл Маркс
|Викитека     = Карл Маркс
|Викивиды     =
|Викиновости  =
|Викисклад    = Category:Karl Marx
|Метавики     =
}}

* Марксизм
* Великие экономисты до Кейнса
* Закон народонаселения Маркса
* Кинофильм «Карл Маркс. Молодые годы»
* Каутский, Карл
* Ленин, Владимир Ильич
* Мао Цзэдун
* Марксизм-ленинизм
* Энгельс, Фридрих

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Cығанаҡтар ==
{{refbegin}}
* '''Рокмор Т.''' ''Маркс после марксизма: Философия Карла Маркса'' . — М.: «Канон+» РООИ «Реабилитация», 2011. — 400 с. — ISBN 978-5-88373-065-5
* [http://libelli.ru/z/13/rme.zip ''Воспоминания о К. Марксе и Ф. Энгельсе'' . ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://libelli.ru/z/13/rme.zip Ч. 2. ] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://libelli.ru/z/13/rme.zip Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — 3-е изд., доп. М.: Политиздат, 1988.
* К. Маркс. Биографияһы Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. 2-е изд. М., Политиздат, 1973.
* Н. Ленин (Ульянов), ''[http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm «Карл Маркс. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001739/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm |date=2013-01-19 }}'' ''[http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm Краткий биографический очерк с изложением марксизма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001739/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm |date=2013-01-19 }}''
* [http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html М. А. Бакунин. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922090231/http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html |date=2010-09-22 }}[http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html Личные отношения с Марксом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922090231/http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html |date=2010-09-22 }}
* Н. И. Ульянов, [http://www.angelfire.com/nt/oboguev/images/niumarx.htm Замолчанный Маркс]
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{refbegin}}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/54463/ Карл Маркс. ][http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/54463/ Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»]
* [http://oktober1917.narod.ru/ Марксистская теория экономического развития капитализма]
* [http://cs10666.userapi.com/u123499411/doc/47b6ad2eb817/kagarlitskiy_boris_marksizm_ne_rekomendovano_dlya_obucheniya.pdf Марксизм: не рекомендовано для обучения]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-pdf}} — книга Бориса Кагарлицкого.
* [http://www.karl-marx-biografie.de Биография Карла Маркса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921012718/http://www.karl-marx-biografie.de/ |date=2012-09-21 }}{{ref-de}}
*{{IMDb name|0555631}}
{{refend}}

[[Категория:Германияла тыуғандар]]
[[Категория:Германия сәйәсмәндәре]]
[[Категория:XIX быуат философтары]]
[[Категория:Материалистар]]
[[Категория:Германия философтары]]
[[Категория:Германия коммунистары]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Социалистар]]
[[Категория:Социологтар]]
[[Категория:Германия революционерҙары]]
[[Категория:Берлин университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Философия докторҙары]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]</text>
      <sha1>mglsk5xartvnbiqqu6qn4modz1773ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лихтенштейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64926</id>
    <revision>
      <id>1309595</id>
      <parentid>1297278</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45849" sha1="jejiivqrzfeywrbkpjetuz5iz1ypzv8" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Лихтенштейн Кенәзлеге
 |Оригиналь исеме   = Fürstentum Liechtenstein
 |Эйәлек килеш       = Лихтенштейн
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of arms of Liechtenstein.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Für Gott, Fürst und Vaterland»
Аллаһ, кенәз, Тыуған ил өсөн!
 |Гимн исеме          = Oben am jungen Rhein»
«Высоко на юном Рейне
 |Аудио                   = United States Navy Band - God Save the King.oga
 |Идара итеү төрө         = Нәҫелдән килгән [[конституцион монархия]]
 |Дәүләт дине = [[Католицизм]]
  |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 8|lat_sec = 5
  |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 31|lon_sec = 4
  |region                 = LI
  |CoordScale             = 250000
 |Картала                = Location Liechtenstein Europe.png
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2              = 
 |Рәсми тел             = [[Немец теле|Немец]]
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән  = [[1719]]
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы  = [[1866]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ     = [[Германия союзы]]нан
 |Баш ҡала                 = [[Вадуц]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Кенәз
Премьер-министр
 |Етәкселәр            = [[Ханс-Адам II]]
[[Клаус Чючер]]
 |Территория буйынса урыны     = 189
 |Территория              = 160,4
 |% һыу өҫтө            = незначителен
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны    = 217
  |Халыҡ              = {{үҫеш}}36 476&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-126&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500|title=Liechtenstein|publisher=World Gazetteer|accessdate=2011-05-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/616rIP55Q|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526062241/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-126&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500 |date=2013-05-26 }}{{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-fr}}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2011
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 217
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{steady}} 0,905
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2011
 |КПҮИ буйынса урыны           = 8
 |КПҮИ-ны кимәле            = бик юғары
 |Валюта                  = [[Швейцар франкы]] &lt;ref&gt;([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|CHF, код 756]])&lt;/ref&gt;
 |Домен            = [[.li]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 423
 |Сәғәт бүлкәте           = [[UTC+1|+1]],
в [[Йәйге ваҡыт]] [[UTC+2|+2]]
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Лихтенштейн Кенәзлеге''' ([[Немец теле|нем]]. ''Liechtenstein [ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]''), рәсми рәүештә Лихтенштейн кенәзлеге ([[Немец теле|нем]]. ''Fürstentum Liechtenstein [ˈfʏʁstn̩ˌtuːm ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]'') — [[Көнбайыш Европа]]ла кәрлә дәүләт (160 км²).

Кенәзлектең исеме хакимлыҡ итеүсе Лихтенштейнар династияһынан (фон und zu Liechtenstein) килеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта Лихтенштейн [[Иордания]]ның Хашимит короллеге (власта Хашимит династияһы) һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге]] (Сәғүд династияһы) менән бер рәттән идара итеүсе династия хөрмәтенә аталған өс дәүләттең береһе.

Лихтенштейн — киң этномәҙәни, дини, раса һәм милли төрлөлөккә эйә булған күп милләтле дәүләт{{Переход|#Население|1}}.

Дәүләттең [[баш ҡала]]һы — Вадуц. Көнсығышта [[Австрия]] һәм көнбайышта [[Швейцария]] менән сиктәш. Уның территорияһы тулыһынса ошо дәүләттәрҙең биләмәләре менән уратып алынған. Идара итеү формаһы — [[Парламентар монархия|дуалистик монархия]]. Конституцион күҙәтеү органы — Дәүләт суды (Staatsgerichtshof), юғары суд инстанцияһы — Юғары суд (Oberster Gerichtshof), апелляция судтары — 1 юғары суд (Obergericht), беренсе инстанция судтары — 1 өлкә суды (Landgericht), административ юстиция суды — административ судтар (Verwaltungsgerichtshof).

[[Европа берлеге|Европа берләшмәһене]]ң йәки [[НАТО]]-ның ағзаһы булмаһа ла, Лихтенштейн Европа иҡтисади киңлегенә инә; Шенген килешеүендә ҡатнашыусы.

== Тарихы ==
Төп мәҡәлә: История Лихтенштейна

Лихтенштейн территорияһы беҙҙең эраға тиклем 15 йылдан алып Римдың Реция провинцияһы составында. Франктар илгә 536 йылда баҫып инә. Һуңыраҡ, Бөйөк Карл ваҡытында, епископ губернатор вазифаһынан бушатыла, һәм был вазифаға донъяуи хакимдар тәғәйенләнә башлай. Был район менән Каролингтар 911 йылға тиклем идара итә, ул ваҡытта Көнсығыш Франк батшалығы ҙур һәм бәләкәй герцоглыҡтарға тарҡалған була.

Швабия герцоглығы сиктәрендә хәҙерге Лихтенштейн территорияһында Шелленберг һәм Вадуц феодаль биләмәләре урынлашҡан була. Шунан улар [[Изге Рим империяһы]] составына инә. 1507 йылда император [[Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)|Максимилиан]] Вадуцҡа айырым хоҡуҡтар һәм өҫтөнлөктәр, шул иҫәптән бойондороҡһоҙлоҡ һәм һалым йыйыуҙы бирә. Был хоҡуҡтар Австрияның Лихтенштейндар ғаиләһенә тапшырыла.

Лихтенштейндар нәҫеле Изге Рим империяһының Рейхстагында урын алыу теләге ҙур була. Бының өсөн улар сюзерены император үҙе булған ер биләргә тейеш була. Ошо маҡсатта Ганс-Адам I Швейцария сигендә бөлгөнлөккә төшкән Хоэнемс ҡалаһы хужаларынан — Шелленбергтан (1699 йылда) һәм Вадуцтан (1712 йылда) ике бәләкәй феод һатып ала. Был ерҙәрҙең тейешле хоҡуҡи статусы була.

[[1719 йыл]]да император ғаилә башлығы Антон Флорианды суверенлы кенәз тип таный. Бында Евгений Савойскийҙың (кенәз Лихтенштейндың ҡоҙаһы) ярҙамы була. Лихтенштейн кенәзлеге шулай барлыҡҡа килә.

[[1815 йыл]]дан 1866 йылға тиклем Лихтенштейн Германия союзы составына инә, өҫтәүенә 1860 йылда Лихтенштейндар Австрия парламентының юғары палатаһының нәҫелдән күсә килгән ағзалары булып китә, ә 1866 йылда Германия союзының тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, Иоганне II Лихтенштейн (1840—1929) ваҡытында кенәзлек тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1866 йылғы Австро-Пруссия һуғышында Лихтенштейн Австрияның союздашы булараҡ сығыш яһай, 1876 йылдан 1918 йылға тиклем [[Австро-Венгрия]] менән тығыҙ бәйләнештә була.

[[Беренсе донъя һуғышы]]нда кенәзлек нейтралитет һаҡлай. Һуғыштан һуң Лихтенштейн Австрия менән килешеүҙе өҙә һәм Швейцария менән яҡынлашыуға йүнәлеш ала: 1921 йылда сауҙа һәм почта хеҙмәте тураһында килешеү, ә 1924 йылда таможня берлеге төҙөлә. Шул ваҡыттан алып Швейцария франкы Лихтенштейн валютаһы булып тора. 1919 йылдан Швейцария сит илдә Лихтенштейндың дипломатик һәм консуллыҡ мәнфәғәттәрен яҡлай.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында кенәзлек нейтралитет һаҡлай, ул тамамланғас, кенәзлек территорияһында Ялта конференцияһының юридик көсө булмау сәбәпле, илгә һыйынған Рус Азатлыҡ армияһы (РОА) һалдаттарын һәм офицерҙарын [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ға бирмәгән берҙән-бер ил булып ҡала. Бөгөнгө көнгә тиклем Лихтенштейндан Көньяҡ Америкаға күпме власовсы эмиграцияға киткәне билдәһеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://cpp2010.livejournal.com/177234.html|title=Лихтенштейн оказался единственной страной не выдавшей русских СССР|author=Пишет Собрание разностейСобрание разностей cpp2010|website=cpp2010.livejournal.com|access-date=2022-04-01|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411215111/https://cpp2010.livejournal.com/177234.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Лихтенштейн 1975 йылда [[ЕИХО|ОБСЕ]]-ға, 1978 йылда [[Европа берлеге|Европа Советына]], 1990 йылда [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на, 1991 йылда Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына, 2011 йылдың 19 декабрендә Шенген зонаһына инә&lt;ref&gt;{{cite news|title=Лихтенштейн вошел в Шенген|url=http://top.rbc.ru/politics/19/12/2011/630689.shtml|publisher=[[РосБизнесКонсалтинг|РБК]]|date=2011-12-19|accessdate=2011-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219163127/http://top.rbc.ru/politics/19/12/2011/630689.shtml|archivedate=2011-12-19}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда Лихтенштейн властары рәсми рәүештә [[Чехия]]нан Валтиче ҡалаһы һәм Леднице ауылын, шулай уҡ элек хакимлыҡ итеүсе династияға ҡараған 2000 км² ерҙе (замоктар менән) ҡайтарыуҙы талап итә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://regnum.ru/news/polit/3043392.html |title = Власти Лихтенштейна потребовали от Чехии вернуть отторгнутые территории |lang = ru |website = regnum.ru |date =  |accessdate = 2020-08-22 |deadlink = no |archive-date = 2020-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200823221304/https://regnum.ru/news/polit/3043392.html }}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Төп мәҡәлә: География Лихтенштейна
[[Файл:Liechtenstein administrative map-ru.svg|thumb|right|200px|Лихтенштейндың картаһы]]
Кенәзлек [[Альп тауҙары]]нда урынлашҡан, иң юғары нөктәһе — Граушпиц тауы (2599 м). Илдең көнбайыш өлөшөндә Көнбайыш Европаның иң ҙур йылғаларының береһе — [[Рейн]] аға. [[Климат]]ы уртаса, яуым-төшөм — йылына 700—1200 мм. Биләмәнең яҡынса дүрттән бер өлөшө [[урман]] ([[шыршы]], [[бук]], [[имән]]) менән ҡапланған, тауҙарҙа — субальп һәм альп болондары.

== Климаты ==
Уртаса континенталь, альп климаты. Ғинуарҙың уртаса температураһы — яҡынса 0 °C, июлдә +19 °C.

== Сәйәси ҡоролошо ==
Төп мәҡәлә: Государственный строй Лихтенштейна

Лихтенштейн — [[Парламентар монархия|дуалистик монархиялы]] [[унитар дәүләт]]. Ғәмәлдәге конституция 1921 йылдың 5 октябрендә көсөнә инә. Дәүләт башлығы — Ханс-Адам II, кенәз фон унд зу Лихтенштейн, герцог Троппау һәм Егерндорф, граф Ритберг. Ил менән 1984 йылдан идара итә, тәхеткә 1989 йылдың 13 ноябрендә ултыра. Кенәз дәүләт менән идара итә, Ландтаг (Парламент) ҡабул иткән [[ҡануниәт]]те раҫлай, башҡа дәүләттәр менән мөнәсәбәттәрҙә Лихтенштейн исеменән сығыш яһай, дәүләт хеҙмәткәрҙәрен тәғәйенләй, ярлыҡау хоҡуғына эйә. 2003 йылдағы конституцион референдум һөҙөмтәһендә кенәзгә бик киң вәкәләттәр бирелә, шул иҫәптән теләһә ниндәй закон проекттарына һәм референдум ҡарарҙарына [[тыйыу|вето]] һалыу, хөкүмәтте таратыу, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләү һәм вазифаһынан бушатыу, айырыуса мөһим закондарҙы бер үҙе ҡабул итеү һәм судьялар тәғәйенләү хоҡуғы бирелә. Шулай итеп, кенәз власы абсолют хакимлыҡҡа яҡынлаша&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2003/03/17/last80076.shtml |title=Газета. Ru — В Лихтенштейне восстановлена абсолютная монархия |access-date=2013-05-13 |archive-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101221920/http://www.gazeta.ru/2003/03/17/last80076.shtml |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101221920/http://www.gazeta.ru/2003/03/17/last80076.shtml |date=2013-11-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://slon.ru/world/likhtenshteyn_na_grani_antimonarkhicheskoy_revolyutsii-749943.xhtml |title=Лихтенштейн на грани антимонархической революции |access-date=2013-05-13 |archive-date=2013-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528090518/http://slon.ru/world/likhtenshteyn_na_grani_antimonarkhicheskoy_revolyutsii-749943.xhtml |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/01/100128_in_depth_liechtenstein_monaco_san_marino_vatican.shtml |title=BBC Russian — В мире — Лихтенштейн, Ватикан, Монако, Сан-Марино |access-date=2013-05-13 |archive-date=2012-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717215614/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/01/100128_in_depth_liechtenstein_monaco_san_marino_vatican.shtml |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 2012 йылғы конституцион референдумда кенәздең вәкәләттәрен сикләргә һәм референдум ҡарарҙары өҫтөнән уның вето власын бөтөрөргә тырышыу хупланмай. Закондар сығарыу органы — ландтаг, ул пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса туранан-тура йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана (Оберландтан 15 депутат һәм Унтерландтан 10 депутат).

Башҡарма орган — хөкүмәт (Regierung) башлығы (Regierungschef) һәм хөкүмәт кәңәшселәренән (Regierungsrat) торған хөкүмәт.

Илдә биш партия бар, шуларҙың ике төп либераль партия — консерватив прогрессив граждандар партияһы (Fortschrittliche Bürgerpartei FBP) һәм Патриотик союз (Vaterländische Union VU), ә өс бәләкәй партия — Ирекле исемлек (Freie Liste FL) — һул социаль-экологик партия. Шулай уҡ 2018 йылда улар ике өлөшкә бүленгән үҙәк уң Бойондороҡһоҙҙар (die Unabhängigen DU)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=«du – die Unabhängigen»: Spaltung war ein Schock!|url=https://www.lie-zeit.li/2018/09/du-die-unabhaengigen-spaltung-war-ein-schock/|work=lie:zeit|date=2018-09-14|accessdate=2018-10-06|language=de|archivedate=2018-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007040312/https://www.lie-zeit.li/2018/09/du-die-unabhaengigen-spaltung-war-ein-schock/}}&lt;/ref&gt;.

== Хоҡуҡ һаҡлау һәм юстиция органдары ==
Төп мәҡәлә: Вооружённые силы Лихтенштейна
Лихтенштейн полиция көстәренең (нем. Landespolizei) суд, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге һәм контроль бүлексәһендә һәм координация хеҙмәтендә 120 офицер хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://www.landespolizei.li/Dassindwir/tabid/885/Default.aspx Официальный сайт полиции Лихтенштейна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014201805/http://www.landespolizei.li/Dassindwir/tabid/885/Default.aspx |date=2008-10-14 }}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, коммуналь полиция (нем. Gemeindepolozei) бар.

Кенәзлек 1868 йылда Ҡораллы Көстәрҙән баш тарта. Әммә Конституцияла хәрби бурыс тураһындағы положение беркетелгән.

== Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр ==
2004 йылда Лихтенштейн [[Европа берлеге]] менән Европа иҡтисади зонаһын киңәйтеү тураһында килешеү төҙөй. 2004 йылда [[Чехия]] һәм [[Словакия]] республикаларының Европа союзына инеүе һөҙөмтәһендә килешеүгә ҡул ҡуйыу оҙаҡ ваҡытҡа кисектерелә. Чехия һәм Словакия, хакимлыҡ иткән кенәз йорто мөлкәте мәсьәләләре хәл ителмәгәнлектән, Лихтенштейнды дәүләт тип таныуҙан баш тарта. Бенеш указдары буйынса чехословакия территорияһында немец (шул иҫәптән Австрия һәм Лихтенштейн) шәхси һәм юридик шәхестәрҙең мөлкәте был дәүләт тарафынан тартып алына. 2009 йылдың 8 сентябрендә Чехия менән Лихтенштейн араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-med-infos-medien/fl-med-pressemeldungen-skoe.htm|title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations|date=2009-09-08|publisher=Министерство государственных дел княжества Лихтенштейн|lang=en|accessdate=2011-01-20|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090723050916/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-med-infos-medien/fl-med-pressemeldungen-skoe.htm|archivedate=2009-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vesti.kz/europe/24594/|title=Чехия и Лихтенштейн восстановили дипломатические отношения|date=2009-09-09|publisher=Vesti.kz со ссылкой на [[РИА Новости]]|accessdate=2011-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/616rJ0HWy?url=http://vesti.kz/europe/24594/|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, был килешеү Чехияның Лихтенштейнды дипломатик таныуын билдәләй. Шул уҡ йылдың декабрендә Словакия менән дә ошондай уҡ килешеү төҙөлә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-med-infos-medien/fl-med-pressemeldungen-skoe.htm|title=Liechtenstein und die Slowakische Republik unterzeichnen Kooperationsmemorandum|date=2009-12-21|publisher=Министерство государственных дел княжества Лихтенштейн|lang=de|accessdate=2011-01-20|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090723050916/http://www.liechtenstein.li/en/eliechtenstein_main_sites/portal_fuerstentum_liechtenstein/fl-med-infos-medien/fl-med-pressemeldungen-skoe.htm|archivedate=2009-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foreign.gov.sk/servlet/content?MT=/App/WCM/main.nsf/vw_ByID/ID_C0B1D004B5A332B2C1257627003301E7_EN&amp;AL=&amp;OpenDocument=Y&amp;LANG=EN&amp;PAGE_NEWSVIEWMAINJDRK-7X8F93=33&amp;TG=BlankMaster&amp;URL=/App/WCM/Aktualit.nsf/%28vw_ByID%29/ID_BF0B03202F307E79C1257693005B22FD|title=Slovakia and Liechtenstein have established diplomatic relations|date=2009-12-21|publisher=МИД Словакии|lang=en|accessdate=2011-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/616rQypQm?url=http://www.foreign.gov.sk/servlet/content?MT=%2FApp%2FWCM%2Fmain.nsf%2Fvw_ByID%2FID_C0B1D004B5A332B2C1257627003301E7_EN|archivedate=2011-08-21|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Кенәзлектең [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда, [[Германия]]ла, [[Бельгия]]ла (бер үк ваҡытта Ватиканда Лихтенштейнды күрһәтә һәм Европа Союзы ҡарамағында миссия булып тора), Швейцарияла һәм Австрияла илселектәре бар. Башҡа дәүләттәрҙә Швейцария Конфедерацияһы илселектәре Лихтенштейндың мәнфәғәттәрен яҡлай.

== Административ бүленеше ==
Төп мәҡәлә: Административное деление Лихтенштейна

Лихтенштейн тарихи формалашҡан ике административ өлөштән тора: үҙәге Вадуц ҡалаһында булған Оберланд
(Үрге Лихтенштейн) һәм үҙәге Шелленберг ҡалаһында булған Унтерланд (Түбәнге Лихтенштейн).

Лихтенштейн кенәзлеге 11 муниципаль районға (коммуна) бүленә. Райондар ике йәки бер [[ауыл]]дан тора. Илдә ҡалалар юҡ. Лихтенштейн һайлау округы сиктәрендә биш коммуна бар, ҡалған алтыһы Үрге Лихтенштейнға ҡарай.

== Халҡы ==
Төп мәҡәлә: Население Лихтенштейна

{{Graph:Chart
| width = 700
| height = 250
| type = line
| x = 1901,
1902,
1903,
1904,
1905,
1906,
1907,
1908,
1909,
1910,
1911,
1912,
1913,
1914,
1915,
1916,
1917,
1918,
1919,
1920,
1921,
1922,
1923,
1924,
1925,
1926,
1927,
1928,
1929,
1930,
1931,
1932,
1933,
1934,
1935,
1936,
1937,
1938,
1939,
1940,
1941,
1942,
1943,
1944,
1945,
1946,
1947,
1948,
1949,
1950,
1951,
1952,
1953,
1954,
1955,
1956,
1957,
1958,
1959,
1960,
1961,
1962,
1963,
1964,
1965,
1966,
1967,
1968,
1969,
1970,
1971,
1972,
1973,
1974,
1975,
1976,
1977,
1978,
1979,
1980,
1981,
1982,
1983,
1984,
1985,
1986,
1987,
1988,
1989,
1990,
1991,
1992,
1993,
1994,
1995,
1996,
1997,
1998,
1999,
2000,
2001,
2002,
2003,
2004,
2005,
2006,
2007,
2008,
2009,
2010,
2011,
2012,
2013,
2014,
2015,
2016,
2017,
2018,
2019,
2020
| y = 7.5,
7.6,
7.7,
7.8,
7.9,
8.1,
8.2,
8.3,
8.4,
8.5,
8.6,
8.7,
8.7,
8.7,
8.7,
8.8,
8.8,
8.8,
8.8,
8.8,
8.8,
8.9,
9.0,
9.1,
9.3,
9.4,
9.5,
9.6,
9.8,
9.9,
10.0,
10.1,
10.2,
10.3,
10.4,
10.5,
10.6,
10.7,
10.8,
10.9,
11.0,
11.2,
11.5,
11.7,
12.0,
12.3,
12.6,
12.9,
13.3,
13.6,
13.9,
14.1,
14.3,
14.5,
14.8,
15.0,
15.2,
15.6,
16.0,
16.5,
16.9,
17.4,
18.1,
18.8,
19.2,
19.6,
20.2,
20.8,
21.1,
21.1,
21.6,
22.1,
22.8,
23.5,
23.8,
24.1,
24.4,
25.0,
25.6,
25.5,
25.7,
26.3,
26.4,
26.6,
26.9,
27.2,
27.6,
27.9,
28.3,
28.7,
29.2,
29.6,
30.1,
30.5,
30.8,
31.0,
31.2,
31.7,
32.2,
32.7,
33.1,
33.7,
34.0,
34.5,
34.7,
35.0,
35.3,
35.4,
35.8,
36.0,
36.3,
36.6,
36.9,
37.2,
37.5,
37.7,
37.9,
38.1,
38.4,
39.1,
| xAxisTitle = год
| yAxisTitle = тыс. чел
| y1Title = Население (тыс. чел.)
}}

{{ВыводДанных|Столбцов=8|Заголовок=Халыҡ һаны, кеше (31 декабрь)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.llv.li/files/as/fliz-bevolkerung-und-wohnen-2017.pdf|title=Лихтенштейн в цифрах 2017|access-date=2017-08-15|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815095849/http://www.llv.li/files/as/fliz-bevolkerung-und-wohnen-2017.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-vorlaufige-ergebnisse-31-dezember-2016.pdf|title=Статистика естественного движения населения Предварительные результаты 31 декабря 2016|access-date=2017-08-15|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815064009/http://www.llv.li/files/as/bevolkerungsstatistik-vorlaufige-ergebnisse-31-dezember-2016.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение
|1901|7531
|1911|8693
|1921|8841
|1930|9948
|1941|11094
|1950|13757
|1960|16628
|1970|21350
|1980|25215
|1990|29032
|2000|32863
|2010|36149
|2014|37366
|2015|37815
|2016|37622
|2017|37810
|2018|38114
|2019|38378|10.12.2020|38590
}}

2020 йылдың 10 декабренә халыҡ һаны — 38 590&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.llv.li/medienmitteilungen/detail/4273/liechtenstein-zahlt-50-prozent-marke-uberschritten|title=LLV|website=www.llv.li|accessdate=2021-03-02}}{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, халыҡтың уртаса тығыҙлығы км²-ға яҡынса 235,64 кеше тәшкил итә.

Тыуым 1000 кешегә 9,75 яңы тыуған сабый тәшкил итә (2009). Үлем осраҡтары — 1000 кешегә 7,39 (сабыйҙар үлеме — 1000 яңы тыуған сабыйға 4,25).

Иммиграция 1000 кешегә 4,66 тәшкил итә.

Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,7 % (2009).

Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,894 % (2011).

Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,985 % (2012).

Уртаса ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр — 79,8 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 84,8 йәш (2018).

Халҡының күбеһе — [[Швейцария]], Бургенланд, көньяҡ-көнбайыш Германия һәм Эльзас халыҡтарына яҡын немец сығышлы (алеман халҡы). Төп халыҡ 66 процент, сит ил граждандары — 34 процент йәки 13 мең кеше тәшкил итә. Сит ил граждандарының күбеһе — күрше дәүләттәрҙән (швейцарҙар, австрийҙар һәм [[немецтар]]) — 20 процент (7,4 мең), шулай уҡ итальяндар (1,2 мең), португалдар, [[төрөктәр]] (0,7-шәр мең), [[албандар]] һәм башҡалар. Урта быуаттарҙың күпселек өлөшөндә романш теле өҫтөнлөк итә, XII—XV быуаттар уны алеман һөйләше менән ҡыҫырыҡлай. Күптән түгел килгән халыҡ (Төркиәнән, элекке Югославиянан, Албаниянан һ.б. милләт вәкилдәре) яҡынса 10 процент тәшкил итә. 2019 йылға ҡарата, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баһалауынса, Лихтенштейнда 25 467 иммигрант йәшәә, йәғни ил халҡының 67%-ы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |title=United Nations Maintenance Page&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-11-25 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308231109/https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Рәсми тел — [[немец теле]], көнкүрештә — немец теленең алеманн диалекты.

Диндарҙарҙың күпселеге (76 %) [[Католицизм|католик]], [[Протестантизм|протестант]] һәм [[Православие дине|православие]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.orthodoxie.li|title=Aktuell :: Orthodoxie|publisher=www.orthodoxie.li|lang=de|accessdate=2018-10-06|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007111607/https://www.orthodoxie.li/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; динен тота — халыҡтың яҡынса 10 %. [[Мосолмандар]] һаны арта (5,4 %), башлыса төрөк, албан һәм босния сығышлы.

5 ҙур торама пункт (2013):

* Шан — 5933;
* Вадуц — 5229;
* Тризен — 4933;
* Бальцерс — 4539;
* Эшен — 4284.

== Иҡтисады ==
Төп мәҡәлә: Экономика Лихтенштейна

Лихтенштейн — финанс хеҙмәттәр секторы үҫешкән һәм тормош кимәле юғары булған сәскә атыусы индустриаль ил (донъяла [[кеше потенциалы үҫеше индексы]] буйынса ун туғыҙынсы урын).

Лихтенштейндың [[эске тулайым продукт]]ы 2014 йылда 4,978 миллиард доллар тәшкил итә. 2009 йылда йән башына ЭТП — 139 мең [[АҠШ доллары]] (донъяла 1-се урын){{ciawfb|ls}}.

Иҡтисадтың төп тармағы — эшкәртеү сәнәғәте: металл эшкәртеү, аныҡ приборҙар эшләү, оптика, вакуум техникаһы, электрон системалар, микропроцессорҙар етештереү. Сәнәғәт нигеҙен аныҡ машина һәм приборҙар эшләү тәшкил итә. Эре компаниялар — «Hilti AG» (автономлы электр менән тәьмин ителгән беркетеү, ҙур булмаған төҙөлөш ҡорамалдары) һәм «Oerlikon Balzers Coating AG» (машиналар эшләү өсөн ПВД ысулы (вакуумлы өрҙөрөү) менән туҙыуға сыҙамлы йоҡа пленкалы япмаларҙы ҡулланыу буйынса хеҙмәттәр һәм ҡорамалдар). [[Сәнәғәт]] тулыһынса тиерлек [[экспорт]]ҡа йүнәлтелгән. Аҙыҡ-түлек сәнәғәте (атап әйткәндә, консервалар һәм шарап етештереү), туҡыу, керамика һәм фармацевтика сәнәғәте мөһим урын биләй.

Эшкәртеү сәнәғәте үҫеше һәм эшҡыуарлыҡ әүҙемлеге артыу менән Лихтенштейндың үҙенең хеҙмәт ресурстары эшсе көстәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй башлай. Иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында яҡынса 32,4 мең кеше эшләй, шул уҡ ваҡытта уларҙың өстән бер өлөшөнән ашыуы (12,9 мең кеше) көн һайын Австрия, Швейцария һәм Германиянан эшкә килә. Сәнәғәт өлкәһендә эшләүселәрҙең 43 проценты мәшғүл, хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 55 %, [[ауыл хужалығы]]нда — 2 проценттан кәмерәк.

Сит ил туризмы, шулай уҡ почта маркалары сығарыу халыҡтың һәм ҡаҙнаның төп килем сығанағы булып тора.

=== Ауыл хужалығы ===
Ауыл хужалығы башлыса ит-һөт йүнәлешендәге малсылыҡҡа махсуслашҡан (ауыл хужалығы продукцияһының 75 проценты). Иген культуралары, [[Бәрәңге|картуф]] һәм [[йәшелсә]] үҫтерелә.
[[Файл:Schlossvaduzvineyards.jpg|thumb|left|175px|Вадуц ситендә виноград биләмәләре]]

Ғәҙәттәгесә [[шарап]] эшләү үҫешкән. Тау итәктәрен һәм тауҙың түбәнге битләүҙәрен баҡсалар һәм виноград баҡсалары биләй. Виноградтың урындағы сорттары сифатлы шараптар етештереү өсөн ҡулланыла.

=== Банк системаһы ===
Илдең банк системаһына һөҙөмтәле эшләй (дөйөм баланс суммаһы яҡынса 32,5 миллиард швейцар франкы). Иң эре банктар — Милли банк, «Лихтенштайнер Глобал Траст», «Фервальтунгс-унд Приватбанк» (2005 йылдан алып [[Мәскәү]]ҙә вәкиллеге бар). Урынлаштырылған [[капитал]]ға һәм [[килем]]гә түбән [[һалым]]дар, шулай уҡ етди һаҡланған банк сере арҡаһында Лихтенштейн эре финанс үҙәге статусын һаҡлап ҡала.

2008 йылдың февралендә Германия прокуратураһы ҡарамағына Лихтенштейндағы төрлө фондтар иҫәбенә аҡса күсереп, һалым түләүҙән ҡасыуҙа ғәйепләнгән бер нисә йөҙ немец гражданы мәғлүмәттәре менән диск алғандан һуң, Лихтенштейн банктары тәнҡит аҫтына алына.

[[Монако]] һәм [[Андорра]] менән бер рәттән Лихтенштейн кенәзлеге «һалымдан һыйыныу урыны» (офшор зонаһы) исемлегенә индерелгән. Лихтенштейнда башҡа илдәрҙең резиденттары һалым һалыуҙан ситләшә.

=== Тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәр ===
73,7 меңдән ашыу халыҡ-ара концерн һәм сит ил компаниялары Лихтенштейн биләмәһендә һалым һалыуҙың түбән кимәле, ябай ғына теркәү ҡағиҙәләре арҡаһында һәм [[финанс]] серен һаҡлау маҡсатында теркәлгән. Дәүләт бюджеты башлыса һалымдарҙан, шул иҫәптән ошо компанияларҙан (яҡынса 30 %), почта маркалары сығарыуҙан (10 %) һәм сит ил [[туризм]]ынан килгән [[килем]]дәрҙән тора.

=== Тышҡы сауҙа ===
2008 йылда [[экспорт]] — 2,47 миллиард доллар. Экспорт структураһында аныҡ приборҙар, [[электроника]], почта маркалары, керамика өҫтөнлөк итә. Экспорт күбеһенсә Европа союзы илдәренә һәм Швейцарияға оҙатыла.

2008 йылда импорт — 0,92 млрд доллар. Импорт структураһына машиналар, металл изделиелар, туҡымалар, [[Аҙыҡ|аҙыҡ-түлек]], [[Автомобиль|автомобилд]]әр инә. Төп импорт партнерҙары — [[Европа берлеге|Европа берлеге илдәре]] һәм Швейцария.

== Лихтенштейндың мәҙәниәте ==
Үҙенең бәләкәй булыуы арҡаһында Лихтенштейнға тышҡы мәҙәниәт һәм бигерәк тә Европаның көньяҡ немец телле төбәктәрендә, шул иҫәптән Австрияла, [[Бавария]]ла, Швейцарияла, Тироль һәм Ворарльбергта киң таралған мәҙәниәт йоғонто яһай.

«Лихтенштейн кенәзлегенең тарихи йәмғиәте» илдең мәҙәниәтен һәм тарихын һаҡлауҙа мөһим роль уйнай.
[[Файл:Liechtenstein asv2022-10 img33 Schaan Pfarrkirche StLaurentius.jpg|thumb|left|175px|Шан, Изге Лаврентий сиркәүе]]
[[Файл:Kunstmuseum Liechtenstein (Bühler).jpg|thumb|right|200px|Сәнғәт музейы]]
[[Файл:Liechtenstein asv2022-10 img22 Vaduz Schloss.jpg|thumb|right|200px|Лихтенштейндың баш ҡалаһындағы Вадуц замогы]]
[[Файл:Wien Palais Liechtenstein.jpg|thumb|right|200px|Лихтенштейн һарайы]]

Лихтенштейн сәнғәт музейы — ҡиммәтле әҫәрҙәр коллекцияһы тупланған хәҙерге заман сәнғәтенең иң ҙур халыҡ-ара музейы. Швейцария архитекторҙары Моргер, Дегело һәм Керездың биналары Вадуцтың үҫешендә мөһим этап булып тора. Уны төҙөү 2000 йылдың ноябрендә тамамлана, [[архитектура]]һы ҡара [[базальт]]тан «ҡара йәшник» формаһында эшләнә. [[Музей]]ҙа шулай уҡ Лихтенштейндың милли сәнғәт коллекциялары урынлашҡан.

Икенсе әһәмиәтле музей — Лихтенштейндың Милли музейы (Landesmuseum Liechtenstinisches), унда Лихтенштейндың мәҙәниәте һәм тәбиғәте тарихы буйынса даими экспозициялар, шулай уҡ махсус күргәҙмәләр тәҡдим ителә. Шулай уҡ Матбуғат музейы һәм Саңғылар музейы бар.

Иң билдәле тарихи иҫтәлекле урындар — Вадуц замогы, Гутенберг замогы, Ҡыҙыл йорт һәм Шелленберг емереклектәре.

[[Музыка]] һәм [[театр]] мәҙәниәттең мөһим өлөшө булып тора. Унда бик күп музыкаль ойошмалар тәҡдим ителә, мәҫәлән: Лихтенштейн Музыка компанияһы, йыл һайын үткәрелеүсе гитара көнө һәм ике төп театрҙа урынлашҡан Йозеф Габриэль Райнбергерҙың Халыҡ-ара йәмғиәте.

Лихтенштейн принцының шәхси сәнғәт коллекцияһы Веналағы Лихтенштейн һарайында ҡуйылған. Ул донъялағы иң алдынғы шәхси сәнғәт коллекцияларының береһе булып тора.

Һәүәҫкәр радио — ҡайһы бер граждандарҙың һәм килеүселәрҙең мауығыуы. Әммә, башҡа дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, Лихтенштейндың Халыҡ-ара электр союзы номеры юҡ. Унда нулдән һуң швейцар шылтыратыу билдәһе (ғәҙәттә «HB») ҡулланыла.

== Рәсми байрамдар ==
* [[1 ғинуар]] — [[Яңы йыл]];
* [[6 ғинуар]] — Богоявление;
* [[19 март]] — Изге Йософ көнө;
* [[1 май]] — Хеҙмәт көнө;
* [[15 август]] — Милли көн, суверенитет алыуҙың йыллығы;
* [[8 сентябрь]] — Изге Мария Раштыуаһы;
* [[1 ноябрь]] — Бөтә Изгеләр көнө;
* [[25 декабрь]] — [[Раштыуа]];
* [[26 декабрь]] — Изге Стефан көнө.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* ''1FLTV'' — Лихтенштейндың берҙән-бер телеканалы.
* ''Гампринер-Зеле'' — Лихтенштейндағы күл.
* ''Лихтенштейнский автобус'' — илдең төп транспорт төрө.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Лихтенштейн, княжество в Европе|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}}
* {{книга
 |автор        = [[Матвеев, Геннадий Петрович|Матвеев Г. П.]]
 |заглавие     = [[Андорра]], Лихтенштейн, [[Монако]], [[Сан-Марино]]
 |место        = М.
 |издательство = Географгиз
 |год          = 1959
 |страниц      = 88
 |серия        = [[У карты мира]]
}} (обл.)

== Топографик карталар ==
{{Навигация
|Тема        = Лихтенштейн
|Викисловарь = Лихтенштейн
|Викитека    = Лихтенштейн
}}
* {{Карта|L-32-Б}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.liechtenstein.li/ Официальный портал Княжества Лихтенштейн]{{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-fr}} &lt;small&gt;{{v|25|4|2009}}&lt;/small&gt;
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Лихтенштейн/}} &lt;small&gt;{{v|25|4|2009}}&lt;/small&gt;
* [https://web.archive.org/web/20210710014351/https://www.fuerstenhaus.li/de/ Официальный сайт Княжеского Дома Лихтенштейн]{{ref-en}}{{ref-de}} &lt;small&gt;{{v|25|4|2009}}&lt;/small&gt;

{{Библиоинформация}}

{{Европа илдәре}}

[[Категория:Лихтенштейн]]
[[Категория:Дуалистик монархиялар]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]]


{{Countries-stub}}</text>
      <sha1>jejiivqrzfeywrbkpjetuz5iz1ypzv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кения</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64979</id>
    <revision>
      <id>1309472</id>
      <parentid>1306694</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23052" sha1="qnbfavn3y2tt07lwhh6rm8pywnn4nq2" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Кения Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = Jamhuri ya Kenya 
Republic of Kenya
 |Эйәлек килеш       = Кения
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Alternate Coat of arms of Kenya.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Harambee (''Бергә эшләргә'')
 |Гимн исеме          = Ee Mungu Nguvu Yetu
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Президент республикаһы]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 0|lat_min = 24|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 51|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картала                = Kenya (orthographic projection).svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = 
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[12 декабрь]] [[1963]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Бөйөк Британия]]нан
 |Баш ҡала                 = [[Найроби]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Президент]]
[[Вице-президент]]
[[Премьер-министр]]
 |Етәкселәр            = [[Кибаки, Мваи|Мваи Кибаки]]
[[Калонзо Мусьока]]
[[Одинга, Раила|Раила Одинга]]
 |Территория буйынса урыны     = 46
 |Территория              = 582 650
 |% һыу өҫтө            = 2,3
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 29
  |Халыҡ              = {{рост}}47564296&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |access-date=2020-03-14 |archive-date=2019-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105155611/https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 2019
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2019
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 81.63
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 177.954 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=44&amp;pr1.y=12&amp;c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 – Report for Selected Countries and Subjects|date=2019-10-11|publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF)|accessdate=2020-03-13|lang=en|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528151328/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=44&amp;pr1.y=12&amp;c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2019
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 75
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 3705&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 150
 |ЭТП (номинал)             = 87.928 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2019
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 64
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 1831&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 146
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,601
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |accessdate=14 September 2018 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515153229/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2020
 |КПҮИ буйынса урыны           = 142
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''средний&lt;/span&gt;
 |Валюта                  = [[Кения шиллингы]]
 |Домен            = [[.ke]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 254 (+005  [[Танзания]] и [[Уганда]] ваҡытына)
 |Сәғәт бүлкәте            = 3
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
&lt;!--|Примечания=--&gt;}}

'''Ке́ния''' ({{lang2|sw|en|Kenya}} [[Международный фонетический алфавит|[ˈkɛnjə]]]), рәсми атамаһы — '''Ке́ния Респу́бликаһы''' ({{lang-sw|Jamhuri ya Kenya}}, {{lang-en|Republic of Kenya}}) — [[Көнсығыш Африка]]лағы дәүләт. [[Бөйөк Британия]]ның элекке [[колония]]һы, 1963 йылдың 12 декабрендә бойондороҡһоҙлоҡ ала. [[Милләттәр Берләшмәһе]] составына инә.

Бөгөнгө көндә ил Көнсығыш Африка илдәре араһында иң йылдам үҫешеүсе илдәрҙең береһе булып тора.

[[Баш ҡала]]һы — [[Найроби]]. Аҡса берәмеге — Кения шиллингы.

== Этимологияһы ==
Ил Кениялағы тау хөрмәтенә аталған, уны кикуйю телендә Кере-Ньяга («тау» йәки «аҡ тау») тип атайҙар{{sfn|Поспелов|2002|с=426}}.

== Тарихы ==

=== Боронғо осор ===
Кения, күп ғалимдар фекеренсә, кешелектең боронғо ата-бабалары төйәге булып тора. Унда, [[Рудольф (күл)|Рудольф]] күленең көнсығыш яры буйында, яҡынса 3 миллион йыл элек Ломеквиҙа йәшәгән ата-бабаларҙың эш ҡоралдары һәм һөйәктәре табылған&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://news.sciencemag.org/africa/2015/04/world-s-oldest-stone-tools-discovered-kenya |title = World’s oldest stone tools discovered in Kenya |lang =  |website = news.sciencemag.org |date =  |accessdate = 2019-01-12 |deadlink = no |archive-date = 2016-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160101110956/http://news.sciencemag.org/africa/2015/04/world-s-oldest-stone-tools-discovered-kenya }}, 2015&lt;/ref&gt;.

Күпкә һуңыраҡ Кения территорияһында хәҙерге эфиоп расаһына яҡын кешеләр йәшәгән. Унда шулай уҡ койсан (хәҙерге [[Көньяҡ Африка]]) раса тибындағы ҡәбиләләр була. Һуңыраҡ көнбайыштан хәҙерге покомо, суахили һәм миджикендаларҙың ата-бабалары булған негроид банту телле ҡәбиләләр килә.

VIII—VIII быуаттарҙа Кения ярҙарында буйында суахили сауҙа үҙәктәре барлыҡҡа килә башлай. Улар Африканың эске райондары менән Һиндостан һәм Ғәрәбстан араһында аралашсы булараҡ сауҙа менән шөғөлләнә. Африканан [[тимер]], [[алтын]], фил һөйәге, [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]] мөгөҙө, [[Ҡоллоҡ|ҡол]]дар сығаралар, үҙенә металл әйберҙәр, кәсеп әйберҙәре, туҡымалар индерелә.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==

=== Географик урынлашыуы ===
[[Файл:Ke-map-RU South Sudan.png|right|250px|мини|Кении картаһы]]
Дәүләт төньяҡта [[Эфиопия]], көнсығышта [[Сомали]], көньяҡ-көнбайышта [[Танзания]], көнбайышта [[Уганда]], төньяҡ-көнбайышта [[Көньяҡ Судан]] менән сиктәш. Дәүләт сигенең дөйөм оҙонлоғо — 3477 км: Эфиопия менән — 861 км, Сомали менән — 682 км, Көньяҡ Судан — 232 км, Танзания менән — 769 км, Уганда менән — 933 км&lt;ref name=cia-factbook&gt;{{cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html | title=CIA. The World Factbook. Kenya | accessdate=2011-07-15 | archive-date=2020-08-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html | deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Ярҙарын көньяҡ-көнсығыштан [[Һинд океаны]] һыуҙары, көнбайышта [[Виктория күле]] менән йыуа, яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 536 км&lt;ref name=cia-factbook/&gt;. Кенияның майҙаны — 582 650 км², шуларҙың 11 230 км² — һыу өҫтө&lt;ref name=nations-location&gt;{{cite web | url = http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html | title = Kenya - Location, size, and extent | publisher = Encyclopedia of the Nations | accessdate = 2011-07-16 | archive-date = 2011-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111022005754/http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html | deadlink = no }}&lt;/ref&gt;. Максималь оҙонлоғо — көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1131 км һәм төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1025 км&lt;ref name=nations-location/&gt;. Илдең үҙәгенә яҡын ерҙә [[экватор]] үтә.

== Административ бүленеше ==
2013 йылға тиклем Кения территорияһы 8 провинцияға һәм 71 өйәҙгә бүленгән. 2013 йылдың мартынан 47 округ иҫәпләнә.
[[Файл:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|300px|thumb|Кения округтары]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! |№
! |Провинция
! |Административ үҙәгер
! |Майҙаны,&lt;br&gt;км²
! |Халҡы,&lt;ref name=&quot;2009 Kenya Census Results Overview&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf|deadlink=yes|title=Kenya Census 2009|publisher=Kenya Bureau of Statistics|date=2009-08-28|accessdate=May 22, 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFmOE4Vv?url=http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf|archivedate=2013-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;чел. (2009)
! |Тығыҙлыҡ,&lt;br&gt;кеше/км²
|-----
| 1
| [[Үҙәк провинция (Кения)|Үҙәк]]
| [[Ньери]]
| align=&quot;right&quot;|13 164
| align=&quot;right&quot;|4 383 743
| align=&quot;right&quot;|333,01
|-----
| 2
| [[Яр буйы провинцияһы (Кения)|Яр буйы]]
| [[Момбаса]]
| align=&quot;right&quot;|82 893
| align=&quot;right&quot;|3 325 307
| align=&quot;right&quot;|40,12
|-----
| 3
| [[Көнсығыш провинция (Кения)|Көнсығыш]]
| [[Эмбу (Кения)|Эмбу]]
| align=&quot;right&quot;|153 404
| align=&quot;right&quot;|5 668 123
| align=&quot;right&quot;|36,95
|-----
| 4
| [[Найроби (Кения провинцияһы)|Найроби]]
| [[Найроби]]
| align=&quot;right&quot;|695
| align=&quot;right&quot;|3 138 369
| align=&quot;right&quot;|4515,64
|-----
| 5
| [[Төньяҡ-көнсығыш провинция (Кения)|Төньяҡ-көнсығыш]]
| [[Гарисса]]
| align=&quot;right&quot;|126 852
| align=&quot;right&quot;|2 310 757
| align=&quot;right&quot;|18,22
|-----
| 6
| [[Ньянза]]
| [[Кисуму]]
| align=&quot;right&quot;|12 613
| align=&quot;right&quot;|5 442 711
| align=&quot;right&quot;|431,52
|-----
| 7
| [[Рифт-Валли]]
| [[Накуру]]
| align=&quot;right&quot;|183 383
| align=&quot;right&quot;|10 006 805
| align=&quot;right&quot;|54,57
|-----
| 8
| [[Көнбайыш провинция (Кения)|Көнбайыш]]
| [[Какамега (ҡала)|Какамега]]
| align=&quot;right&quot;|8 309
| align=&quot;right&quot;|4 334 282
| align=&quot;right&quot;|521,64
|- style=&quot;background: #EEE;&quot;
|  ||Бөтәһе||   || align=&quot;right&quot;|581 313|| align=&quot;right&quot;|38 610 097|| align=&quot;right&quot;|66,42
|+
|}

== Халҡы ==

=== Иҫәбе, урынлашыуы ===
{{ВыводДанных|1948|5400000|1962|8600000|1969|10944664|1979|15329040 |1989|21450763|1999|28688599|2009|38610097|2019|47564296|Столбцов=10|Заголовок=Халыҡ һаны&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Том I переписи населения и жилищного фонда Кении 2019 года: население по округам и округам |ссылка=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |язык=ru |archivedate=2019-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county }}&lt;/ref&gt;|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение}}
Халыҡ һаны — 47 564 296 жителей&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county/|title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County|website=Kenya National Bureau of Statistics|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223105356/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; (2019 йылғы халыҡ һанын иҫәпкә алыу).

[[Файл:Kenya_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Кения халҡының йәш-енес пирамидаһы]]

Йыллыҡ үҫеш — 2,2 % (2009—2019);

[[Тыуым]] — 1000 кешегә 35 (бала табыу — 1 ҡатын-ҡыҙға 4,4 бала, сабыйҙар үлеме — 1000-гә 53);

[[Үлем]] — 1000 кешегә 9;

Ғүмер оҙонлоғо — 58,8 йәш (ирҙәргә — 58 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарға — 59 йәш);

Иммунодефицит вирусы ([[ВИЧ-инфекция|ВИЧ]]) менән ауырыу — 6,7 % (2003 йыл баһаһы).

=== Милли составы ===
[[Файл:Population_density_of_Kenya_counties.png|thumb|300px|Кения округтары буйынса 2019 йылда халыҡ тығыҙлығы]]
ЦРУ-ның факттар китабына ярашлы, Кенияла түбәндәге этник төркөмдәр бар: кикуйю — 22 %, лухья — 14 %, луо — 13 %, календжин — 12 %, камба — 11 %, кисии — 6 %, меру 6 %, башҡа африкандар — 15 %, африкан булмағандар ([[индеецтар]], инглиздәр, [[ғәрәптәр]]) — 1 %.

=== Телдәре ===
Рәсми телдәр — инглиз һәм суахили, урындағы телдәр таралған. Мәктәптәрҙә инглиз телендә уҡыталар һәм бөтә хөкүмәт документтары алып барыла. Халыҡтың күпселеге суахили телен белә. Ул ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр күп булған бантуй телдәре нигеҙендә милләт-ара аралашыу теле булып тора. Ethnologue мәғлүмәттәре буйынса, Кенияла 69 тел таралған&lt;ref name=&quot;Ethnlken&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ke |title=Languages of Kenya |access-date=2012-08-15 |archive-date=2012-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123235120/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Ир-аттың — 90 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 80 % [[Уҡый-яҙа белеү|грамоталы]] (2003 йыл).

=== Туризм ===
[[Файл:Сафари.jpg|thumb|right|Сафари]]
Дәүләт [[килем]]дәренең төп сығанаҡтарының береһе — [[туризм]].

Кенияның ҡырағай тәбиғәте бөтә донъянан туристарҙы йәлеп итә. Бында арыҫландың антилопаға һунар итеүен, бегемоттар ғаиләһенең һыу инеүен һәм алһыу фламингоның донъялағы иң ҙур колонияһын күрергә мөмкин. Кения биләмәһе бына инде 15 йылдан ашыу милли парк булып тора, шуға күрә бында [[һунар]] итеү ҡәтғи тыйылған.

Экстремаль ял итергә яратыусылар һүнгән Кения янартауына күтәрелә ала.

=== Интернет ===
Халыҡтың 20 проценттан саҡ ҡына ашыуы, башлыса ҙур ҡалаларҙа, [[интернет]]ҡа инә ала. Интернет цензураға дусар ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=[[Кулик, Сергей Фёдорович|Кулик С. Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Современная Кения: Справочник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Отв. ред. [[Исмагилова, Роза Нургалеевна|Р. Н. Исмагилова]]; Фото автора |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год=1972(1973) |том= |страницы= |столбцы= |страниц=448 |серия= |isbn= |тираж=8700 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Матвеева, Наталия Фёдоровна|Матвеева Н. Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кения: Справочник |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01002557715 |викитека= |ответственный=Отв. ред. д.и.н. [[Пегушев, Андрей Михайлович|А. М. Пегушев]]; [[Институт Африки РАН]] |издание=3-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]] |год=2004 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=160 |серия= |isbn=5-02-18374-1 |тираж=300 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Африка
}}

* {{cite web |title = Официальный сайт правительства Кении |url = http://www.kenya.go.ke/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081113033437/http://www.kenya.go.ke/ |archivedate = 2008-11-13 |deadlink = yes }}
* [http://www.freeworldmaps.net/africa/kenya/map.html Карта Кении]
* [http://univertv.ru/video/geografiya/geograficheskaya_kartina_mira_i_geograficheskaya_kultura/keniya_bolshoe_safari_ot_ozera_turkana_do_indijskogo_okeana/ Путешествие по Кении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321143333/http://univertv.ru/video/geografiya/geograficheskaya_kartina_mira_i_geograficheskaya_kultura/keniya_bolshoe_safari_ot_ozera_turkana_do_indijskogo_okeana/ |date=2023-03-21 }}
* {{cite web |title = Экономический анализ стран |url = http://www.profishops.ru/rus/ekoan/afrika/5189/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130927175053/http://www.profishops.ru/rus/ekoan/afrika/5189/ |archivedate = 2013-09-27 |deadlink = yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120128013521/http://www.shirkunov.org/kenya.html Институт минеральных ресурсов Африки]
* [https://web.archive.org/web/20111005171437/http://www.mineral.ru/Facts/world/116/142/index.html Информационно-аналитический центр «Минерал»]
* [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/KENIYA.html?page=0,4 Онлайн-энциклопедия «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114030246/http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/KENIYA.html?page=0,4 |date=2012-11-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20160304200734/http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#kenya Материалы по новейшей истории Кении]

{{ВС}}
{{Африка}}
{{Территории Британской империи}}
{{Содружество Наций}}
		
{{Африка илдәре}}

[[Категория:Кения|*]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]]
[[Категория:Көнсығыш Африка]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>qnbfavn3y2tt07lwhh6rm8pywnn4nq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мавритания</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64985</id>
    <revision>
      <id>1309616</id>
      <parentid>1252848</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36355" sha1="4bysivjgdfqr0tsj835zvw92xofb5fj" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Мавритания Ислам Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = {{lang-ar2|الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}{{ref-ar}}
(әл-Джумхурия әл-Исламия әл-Мауритания) 
République Islamique de Mauritanie{{ref-fr}} 
Ndenndaani lislameeri Moritani{{ref-ff}} 
Republik bu Lislaamu bu Gànnaar{{ref-wo}}
 |Эйәлек килеш       = Мавритания
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Seal of Mauritania.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Honneur, Fraternité, Justice
(Намыҫ, Туғанлыҡ, Ғәҙеллек)
 |Гимн исеме          =  نشيد وطني موريتاني
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Президент республикаһы]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=60|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}&lt;/ref&gt;
 |Дәүләт дине = [[ислам]] ([[сөнниҙәр]])
  |lat_dir = N|lat_deg = 20|lat_min = 40|lat_sec = 0
  |lon_dir = W|lon_deg = 10|lon_min = 41|lon_sec = 0
  |region                 = MR
  |CoordScale             = 8000000
 |Картала                = Mauritania (orthographic projection).svg
  |картаға яҙыу        = Мавритания донъя картаһында
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = 
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[28 ноябрь]] [[1960]]
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Франция]]нан
 |Баш ҡала                 = [[Нуакшот]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Президент]]
[[Премьер-министр]]
 |Етәкселәр            =  
 |Территория буйынса урыны     = 30
 |Территория              = 1 030 700&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/|заглавие=Mauritania|язык=en|издание=The World Factbook|издательство=Central Intelligence Agency|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107034713/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/}}&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө            = 0,03
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 142
  |Халыҡ              = 4244878&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
  |Баһа йылы             = 2023
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2008
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 3,4
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 22,736 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,612,911,912,419,611,469,915,429,433,439,916,443,917,446,672,682,686,449,564,453,456,726,732,463,923,744,925,466,927,487,474,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|accessdate=2020-11-26|archive-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116125632/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,612,911,912,419,611,469,915,429,433,439,916,443,917,446,672,682,686,449,564,453,456,726,732,463,923,744,925,466,927,487,474,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2018&amp;ey=2025&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=,&amp;br=1|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2018
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 143
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = {{s|5727}}&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 130
 |ЭТП (номинал)             = 7,048 млрд&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2018
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 147
 |Йән башына ЭТП (номинал) = {{s|1775}}&lt;ref name=&quot;dataimf&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 160
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,556&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |year=2018 |accessdate=2018-09-14 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515153229/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2021
 |КПҮИ буйынса урыны           = 158
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color: #fc0&quot;&gt;уртаса&lt;/span&gt;
 |Валюта                  = [[угия]] ([[Дөйөм Рәсәй валюта классификаторы|MRO, код 478]])
 |Домен          = [[.mr]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 222
 |Сәғәт бүлкәте            = 0
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Маврита́ния''' ({{lang-ar|موريتانيا}}), тулы исеме — '''Мавритания Ислам Республикаһы''' ({{lang-ar|الجمهورية الإسلامية الموريتانية}}) — [[Көнбайыш Африка]]лағы дәүләт, көнбайыштан [[Атлантик океан]] һыуҙары йыуа. Төньяҡ-көнбайышта [[Көнбайыш Сахара]], көньяҡ-көнбайышта [[Сенегал]], төньяҡ-көнсығышта [[Алжир]], көньяҡта һәм көнсығышта [[Мали]] менән сиктәш.

== Этимологияһы ==
«Мавритания» топонимының барлыҡҡа килеүе беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡҡа барып тоташа. Был осорҙа [[Финикия]] диңгеҙ сәйәхәтселәре [[Африка]]ның иң көнбайышында ятҡан территорияға Mauharim — «Көнбайыш төбәк» тигән исем бирә. Колониаль осорҙа «Мавритания» исемен Француз Көнбайыш Африкаһы территорияһының береһе йөрөтә, ул 1960 йылда шул исем аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә{{sfn|Поспелов|2002|с=251}}.

== Тарихы ==

=== Боронғо тарих ===
Беҙҙең эраға тиклем бер нисә мең йыл элек хәҙерге Мавританияның көньяҡ өлөшөндә негроид расаһы халыҡтары йәшәй, улар һунарсылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.

Б. э. т. I мең йыллыҡта [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән күсмә [[Берберҙар|бербер]] ҡәбиләләре әкренләп негрҙарҙы көньяҡҡа табан ҡыҫырыҡлай һәм күсенә башлай. Берберҙар Санхаджи ҡәбиләләре конфедерацияһын барлыҡҡа килтерә.

IX—XVI быуаттарҙа Мавританияның бер өлөшө нигер-конго халыҡтары ойошторған Гана, Мали һәм Гао империяларына инә. Был дәүләттәр юғары мәҙәниәткә эйә була, уларҙың иҡтисады [[ауыл хужалығы]]на, [[сауҙа]]ға һәм [[алтын]] сығарыуға нигеҙләнгән була. Әммә ғәрәп һәм бербер ҡәбиләләре һөжүме аҫтында яйлап бөлгөнлөккә төшәләр&lt;ref&gt;Анна Ковальска-Левицка. Мавритания. М:Наука, 1981, с.83&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуаттар ===
XI быуаттан алып халыҡты ғәрәпләштереү һәм исламлаштырыу башлана. Берберҙар һәм негрҙар (тукулер, сонинке, волоф халыҡтары) өҫтөнән хакимлыҡ урынлаштыра, илдә [[ғәрәптәр]] өҫтөнлөклө урын биләй башлай. Берберҙар һәм ҡара тәнлеләр ғәрәптәрҙең телен һәм ғаиләлә йәшәү рәүешен ҡабул итә. Шингетти оазисы илдең төп үҙәгенә әүерелә, ил Тарб-эль-Бидан («аҡтар иле») тип атала башлай. XI быуатта Мавритания территорияһында теократик характерҙағы сәйәси берләшмә барлыҡҡа килә, уны берберҙарҙың лемтун ҡәбиләһе башлығы Абу Бекр ибн Омар етәкләй. 20 йыл [[Йыһат (ғазауат)]]тан һуң Әбү Бәкер империяһы Сенегалдан [[Урта диңгеҙ]] ярына тиклем һуҙыла. Илдә хакимлыҡ итеүсе династия Алморавидтар тип атала. Әбү Бәкер урынына Йософ ибн Ташфин килә, ул Пирерния ярымутрауына баҫып ала. Ун беренсе быуат аҙағына Алморавидтар империяһы көньяҡта Сенегал йылғаһынан төньяҡта Эбро йылғаһына тиклем ([[Испания]]ла) тиклем һуҙылған. Алморавидтар шулай уҡ Канар утрауҙары хужаһы булған. XIV быуатта бербер ҡәбиләләре араһында бани хәсән ғәрәп ҡәбиләһе өҫтөнлөк итә. Һуғыштарҙа бани хәсәндәргә ярҙам иткән ҡәбиләләр тиң тиң хоҡуҡ алған; ҡаршылыҡ күрһәтмәгәндәр марабут ҡәбиләләренә (йәғни ҡорал йөрөтөү хоҡуғына эйә булмаған тыныс ҡәбиләләргә) әйләнгәндәр; ә ҡаршы тороусылар иһә «зенага» статусы бирелгән. Һөҙөмтәлә Мавританияла ырыуҙарҙың ҡатмарлы иерархияһы барлыҡҡа килә: хәсән ғәрәптәре иң юғары баҫҡыста тора, унан һуң бербер-яугирҙар, һуңынан — тыныс бербер-марабуттар, бербер-[[яһаҡ]] (һалым) түләүселәр, һәм, ниһайәт, берберҙарға буйһонған негрҙар (ҡолдар һәм ирекле харатиндар). Бынан тыш, Мавританияның социаль структураһында профессиональ билдә буйынса айырым касталар барлыҡҡа килә. Улар — йырсылар һәм музыканттар (гриоттар), һөнәрселәр, һунарсылар (немади), балыҡсылар (имраген).

[[Файл:Chinguetti-Guide.JPG|thumb|Шингетти]]
XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Трарза, Бракна, Тагант, Адрар әмирлектәре барлыҡҡа килә.

=== Колониаль осор ===
XIX быуат уртаһынан француздар Сенегал (хәҙерге Мавританияның көньяҡ сиге) үҙәнен үҙләштерә башлай. 1904 йылда Сенегал йылғаһынан төньяҡтараҡ француз биләмәләре — Мавританияның граждандар территорияһы тип иғлан ителә. Мавританияны яулау колониалистар өсөн оҙайлы һәм ҡатмарлы процесс була. Тик 1920 йылда ғына Франция Мавританияны Францияның Көнбайыш Африкаһы сиктәрендә үҙенең колонияһы тип рәсми рәүештә иғлан итә. 1934—1936 йылдарҙағы операциялар барышында ғына француздар Мавритания аша үҙҙәренең көньяҡ һәм төньяҡ биләмәләре араһында туранан-тура ҡоро ер бәйләнеше урынлаштыра, йәғни илдең бөтә территорияһын контролгә ала.

1946 йылда Мавритания Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе, ә 1958 йылда — Франция берләшмәһенең автономиялы республикаһы статусы ала.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ осоро ===
1960 йылдың 28 ноябрендә ил Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ ала. Мавритания Ислам Республикаһы иғлан ителә. 1961 йылдың авгусынан ил менән Моктар ульд Дадда идара итә. Дәүләтте һәм хөкүмәтте [[президент]] етәкләй. Бер палаталы Милли йыйылыш ойошторола, 1965 йылда ҡабул ителгән [[конституция]] бер партиялы система булдыра. Берҙән-бер һәм идара итеүсе партия — 1961 йылда ойошторолған мавритан халҡы партияһы (ПМН) тора. Баштан уҡ яңы барлыҡҡа килгән дәүләт [[Марокко]] менән мөнәсәбәте насар була, улар Көнбайыш Сахара территорияһы өсөн дәғүә алып баралар. Мавританияны 1961 йылда [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] ағзаһы итеп ҡабул итеү дипломатик килешеү ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ға ярҙам иткән [[Монголия]] урынына) һөҙөмтәһендә мөмкин була.

1964 йылда СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.

==== Башланғыс осор ====

==== Көнбайыш Сахаралағы конфликт һәм түңкәрелеш ====

==== 1978 йылғы түңкәрелештән һуң ====

==== 1979 йылғы түңкәрелеш ====

==== 1980 йылдарҙағы үҙгәртеп ҡороуҙар ====

==== 1984 йылғы түңкәрелеш ====

== Сәйәси ҡоролошо ==

== Административ бүленеше ==
Мавритания 12 өлкәгә һәм баш ҡаланың Нуакшот автономиялы округына бүленгән. Өлкәләр 44 департаментҡа бүленә.

[[Файл:Mauritania regions numbered.png|thumb|right|300px|Мавританияның административ бүленеше]]
{| class=&quot;sortable standard&quot; align=&quot;center&quot;
! №
! Өлкә
!Ғәрәпсә
! Административ
үҙәк
! Майҙан,&lt;br&gt;км²
! Халҡы,&lt;br&gt;кеше
(25.03.2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/Mauritania-Cities.html|title=Население регионов Мавритании по результатам переписи и последние официальные прогнозы.|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2017-09-01|archive-date=2017-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102083026/http://www.citypopulation.de/Mauritania-Cities.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
! Тығыҙлыҡ,&lt;br&gt;кеше/км²
|-
| align=&quot;right&quot; | 1
| [[Адрар (область)|Адрар]]
| align=&quot;right&quot; |ادرار
| [[Атар]]
|align=&quot;right&quot; | 215 300
|align=&quot;right&quot; | 62 658
|align=&quot;right&quot; | 0,29
|-
| align=&quot;right&quot; | 2
| [[Ассаба]]
| align=&quot;right&quot; |العصابة
| [[Киффа]]
|align=&quot;right&quot; | 36 600
|align=&quot;right&quot; | 325 897
|align=&quot;right&quot; | 8,90
|-
| align=&quot;right&quot; | 3
| [[Бракна (Мавритания)|Бракна]]
| align=&quot;right&quot; |براكنة
| [[Алег]]
|align=&quot;right&quot; | 33 800
|align=&quot;right&quot; | 312 277
|align=&quot;right&quot; | 9,24
|-
| align=&quot;right&quot; | 4
| [[Дахлет-Нуадибу]]
| align=&quot;right&quot; |داخلت انواديبو
| [[Нуадибу]]
|align=&quot;right&quot; | 22 300
|align=&quot;right&quot; | 123 779
|align=&quot;right&quot; | 5,55
|-
| align=&quot;right&quot; | 5
| [[Горголь]]
| align=&quot;right&quot; |غورغول
| [[Каэди]]
|align=&quot;right&quot; | 13 600
|align=&quot;right&quot; | 335 917
|align=&quot;right&quot; | 24,70
|-
| align=&quot;right&quot; | 6
| [[Кудимага]]
| align=&quot;right&quot; |غيديماغا
| [[Селибаби]]
|align=&quot;right&quot; | 10 300
|align=&quot;right&quot; | 267 029
|align=&quot;right&quot; | 25,93
|-
| align=&quot;right&quot; | 7
| [[Ход-эш-Шарки]]
| align=&quot;right&quot; |الحوض الغربى
| [[Нема (Мавритания)|Нема]]
|align=&quot;right&quot; | 182 700
|align=&quot;right&quot; | 430 668
|align=&quot;right&quot; | 2,36
|-
| align=&quot;right&quot; | 8
| [[Ход-эль-Гарби]]
| align=&quot;right&quot; |الحوض الشرقى
| [[Аюн-эль-Атрус]]
|align=&quot;right&quot; | 53 400
|align=&quot;right&quot; | 294 109
|align=&quot;right&quot; | 5,51
|-
| align=&quot;right&quot; | 9
| [[Иншири]]
| align=&quot;right&quot; |انشيرى
| [[Акжужт]]
|align=&quot;right&quot; | 46 800
|align=&quot;right&quot; | 19 639
|align=&quot;right&quot; | 0,42
|-
| align=&quot;right&quot; | 10
| [[Нуакшот]]
| align=&quot;right&quot; |انواكشوط
| Нуакшот
|align=&quot;right&quot; | 1000
|align=&quot;right&quot; | 958 399
|align=&quot;right&quot; | 958,40
|-
| align=&quot;right&quot; | 11
| [[Тагант]]
| align=&quot;right&quot; |تكانت
| [[Тиджикжа]]
|align=&quot;right&quot; | 95 200
|align=&quot;right&quot; | 80 962
|align=&quot;right&quot; | 0,85
|-
| align=&quot;right&quot; | 12
| [[Тирис-Земмур]]
| align=&quot;right&quot; |تيرس زمور
| [[Зуэрат]]
|align=&quot;right&quot; | 252 900
|align=&quot;right&quot; | 53 261
|align=&quot;right&quot; | 0,21
|-
| align=&quot;right&quot; | 13
| [[Трарза]]
| align=&quot;right&quot; |اترارزه
| [[Росо]]
|align=&quot;right&quot; | 67 800
|align=&quot;right&quot; | 272 773
|align=&quot;right&quot; | 4,02
|- style=&quot;background: #EEE;&quot;
|
|'''Бөтәһе'''
|
|
|align=&quot;right&quot; |'''1 030 700'''&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
|align=&quot;right&quot; |'''3 537 368'''
|align=&quot;right&quot; |'''3,43'''
|}
Мавритан оккупацияһы ваҡытында (1975—1979) Көнбайыш Сахараның мавритания ғәскәрҙәре баҫып алған өлөшө Тирис-эль-Гарбия (Tiris al-Gharbiyya) тип атала.

== Географияһы ==
[[Файл:Tiris al-Gharbiyya Location.png|thumb|Мавритания картаһы]]
[[Файл:Mauritania relief location map.jpg|left|thumb|Мавританияның физик картаһы]]
[[Файл:Central mosque in Nouakchott.jpg|thumb|Нуакшот — Мавританияның башҡалаһы]]
Мавританияның майҙаны 1030 700 км²&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;, был күрһәткес буйынса донъяла 30-сы урында тора ([[Боливия]]нан һуң).

Көнбайыштан Мавританияны [[Атлантик океан]] йыуа (яр буйы һыҙаты яҡынса 700 км). Ил территорияһының 60 проценттан ашыуын [[Көнбайыш Сахара]]ның ташлы һәм ҡомло сүлдәре биләй.

Климаты — тропик, сүллек.

Илдең көньяҡ сиге буйлап аҡҡан [[Сенегал (йылға)|Сенегал йылғаһы]]нан башҡа даими йылғалары юҡ.

Үҫемлек япмаһы бик һирәк, һирәк яуған [[ямғыр]]ҙарҙан һуң барлыҡҡа килгән [[үҫемлектәр]] өҫтөнлөк итә. Илдең көньяғында — [[ҡыуаҡ]]лыҡтар һәм акация үҫкән ярым сүллектәр.

Фауна — күп һанлы [[һөйрәлеүселәр]] һәм [[кимереүселәр]], йыртҡыстарҙан — шакал, фенек, ҡайһы бер райондарҙа тояҡлылар һәм страустар һаҡланған.

== Тышҡы сәйәйсәте ==

== Иҡтисады ==
Мавритания — иҡтисади яҡтан донъяның иң ярлы илдәренең береһе. 2018 йылда йән башына ЭТП 4190 доллар тәшкил итә. (донъяла 131-се урын)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nonews.co/directory/lists/countries/gdp-per-capita-ppp |title=Рейтинг стран по ВВП на душу населения (ППС) в 2018 г. |access-date=2019-12-19 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219111637/https://nonews.co/directory/lists/countries/gdp-per-capita-ppp |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Халыҡтың 40 проценты фәҡирлек сигенән түбән кимәлдә тора. Эшһеҙлек кимәле — 10,30 % (2018 йыл)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nonews.co/directory/lists/countries/unemployement |title=Список стран мира по уровню безработицы составлен на основе подтвержденных данных Всемирного банка в 2018 г. |access-date=2019-12-19 |archive-date=2019-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607071230/https://nonews.co/directory/lists/countries/unemployement |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

[[Ауыл хужалығы]]нда халыҡтың 50 % эшләй ([[Эске тулайым продукт|ЭТП]]-ның 12,5 % -ы). [[Малсылыҡ]] ([[һарыҡ]], [[кәзә]], [[һыйыр]], [[дөйә]]); үҫемселек ([[Финиктар|финик]], [[тары]], [[сорго]], [[дөгө]], [[Кукуруз (ырыу)|кукуруз]]); [[балыҡсылыҡ]] менән шөғөлләнәләр.

[[Сәнәғәт]]тә эшселәрҙең 10 проценты (ЭТП-ның 47 %) тупланған. Тимер мәғдәне, баҡыр мәғдәне, алтын табыла, балыҡ эшкәртелә.

Хеҙмәткәрҙәрҙең 40 проценты хеҙмәтләндереү өлкәһенә тура килә, был ЭТП-ның 40,5 процентын тәшкил итә.

[[Файл:Nouakchott camel market2.jpg|thumb|Дөйә баҙары]]

=== Эске сауҙа ===
2016 йылға ҡарата&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/mrt/ |title=Внешняя торговля Мавритании на https://atlas.media.mit.edu |accessdate=2018-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402185047/https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/mrt/ |archivedate=2019-04-02 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;:

[[Экспорт]] — 2,76 миллиард [[доллар]]: тимер мәғдәне — 36 % (982 миллион доллар), алтын — 17 % (471 миллион доллар), баҡыр мәғдәне — 8,3 % (227 миллион доллар), туңдырылған балыҡ, моллюскылар һ.б. диңгеҙ продукттары — 28 % -ҡа тиклем.

Төп һатып алыусылар: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] — 37 % (1,02 миллиард доллар), [[Швейцария]] — 16 % (451 миллион доллар), [[Испания]] — 9,1 % (249 миллион доллар), [[Италия]] — 5,6 % (155 миллион доллар) һәм [[Япония]] — 5,3 % ($144.

Импорт — 3,51 млрд доллар: машина эшләү продукцияһы, нефть продукттары, [[Аҙыҡ|аҙыҡ-түлек]] (башлыса [[шәкәр]] (170 миллион доллар), [[бойҙай]] (103 миллион доллар) һәм пальма майы (83,2 млн доллар), халыҡ ҡулланыуы тауарҙары.

Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай — 24 % (848 миллион доллар), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] — 8,4 % (295 миллион доллар), [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] — 6,1 % (213 миллион доллар), [[Марокко]] (198 миллион доллар) — 5,7 % һәм [[Франция]] — 5,1 % (178 миллион доллар).

Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһы ағзаһы булып тора.

=== Транспорт ===
Мавританияның иң төп йөгөн — [[мәғдән]]де табыу урындарынан диңгеҙ порттарына ташыуҙы 1963 йылда файҙаланыуға тапшырылған Зуэрат — Нуадхибу тимер юлы башҡара&lt;ref name=&quot;bse15&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 15. Ломбард — Мезитол. 1974. 632 стр., илл.; 29 л. илл. и карт. 1 карта-вкл.&lt;/ref&gt;.

Илдең төп диңгеҙ порттары — Нуадибу һәм Нуакшот, уларҙың өлөшөнә бөтә диңгеҙҙәге йөк әйләнеше тиерлек тура килә&lt;ref name=&quot;bse15&quot; /&gt;.

Милли авиакомпанияһы — Mauritania Airlines авиакомпанияһы.

== Ҡораллы көстәр ==

== Халҡы ==
[[Файл:Mauritania-demography.png|thumb|300px|ФАО мәғлүмәттәре буйынса Мавритания халҡы һаны мең кешелә күрһәтелгән]]
[[Файл:Mauritania_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылда Мавритания халҡының йәш-енес пирамидаһы]]
Халыҡтың һаны — 3,2 миллион (2010 йылдың июленә ҡарата).

1977—2013 йылдарҙа иҫәп алыу мәғлүмәттәре бирелгән, 2017 йыл өсөн мәғлүмәттәр фараз буйынса&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.citypopulation.de/Mauritania-Cities.html|title=Исламская Республика Мавритания|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2017-09-01|archive-date=2017-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102083026/http://www.citypopulation.de/Mauritania-Cities.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

{{ВыводДанных|Столбцов=5|Заголовок=1 ғинуарға халыҡ һаны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Mauritania-Cities.html|title=Население регионов Мавритании по результатам переписи и последние официальные прогнозы.|access-date=2017-09-01|archive-date=2017-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102083026/http://www.citypopulation.de/Mauritania-Cities.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение|1977|1030700|1988|1338830|2000|1864236|2013|2508159|2017|3893800}}

Йыллыҡ үҫеш күрһәткесе — 2,4 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 4,4 бала).

Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ирҙәр өсөн — 58 йыл, ҡатын-ҡыҙҙарға — 63 йәш.

Иммунодефицит вирусы ([[ВИЧ-инфекция|ВИЧ]]) менән ауырыу — 0,8 % (2007 йыл баһаһы).

Этно-раса составы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/interactive/2012/03/world/mauritania.slaverys.last.stronghold/index.html|title=Slavery's last stronghold|accessdate=2013-03-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8xSxE9R?url=http://www.cnn.com/interactive/2012/03/world/mauritania.slaverys.last.stronghold/index.html|archivedate=2013-03-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;:

* 30 % — аҡ берберҙар (хәҙерге берберҙарҙың күбеһе насар йәшәһә лә, тарихи яҡтан — ҡол биләүселәр; ғәҙәттә, ирҙәр үҙенсәлекле зәңгәр кейем кейәләр)
* 40 % — «ҡара берберҙар» (тарихи яҡтан — ҡолдар; хәҙер уларҙың яҡынса өстән бер өлөшө йәки яртыһы — ҡоллоҡта, ҡалғандары — иреккә сығыусыларҙың вариҫтары)
* 30 % — негрҙар; ғәрәплашҡән «ҡара берберҙәр»ҙән айырмалы рәүештә, Африка телдәрендә һөйләшәләр һәм ҡол булмағандар; Сенегал йылғаһы үҙәнендә йәшәйҙәр һәм күрше Сенегал дәүләтендә йәшәүсе халыҡтарҙы тәшкил итәләр(тукулёр, сараколе, фульбе, пёль, волоф, бамбара)

Телдәре — [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] ([[Рәсми тел|рәсми]]), хәсәниә диалекты, негр ҡәбиләләре тукулер, сонинке, волоф, фула, баманаларҙың телдәре.

Дине — [[ислам]] (халыҡтың 100 проценты тиерлек), ҙур булмаған [[Христианлыҡ|христиан]] общинаһы бар.

[[Уҡый-яҙа белеү|Грамоталылыҡ]] — 59 % ир-ат, 43 % ҡатын-ҡыҙ (2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу). 

=== Мавританияла ҡол биләүселек ===
Мавритания донъяла ҡол хужаларын властар эҙәрлекләмәгән һуңғы дәүләт булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ttolk.ru/?p=5080 |title=Мавритания: последнее рабовладельческое государство в мире |website=Толкователь |accessdate=2014-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702083343/http://ttolk.ru/?p=5080 |archivedate=2014-07-02 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1458_abolition/page4.shtml |title=BBC World Service {{!}} The Abolition season on BBC World Service |access-date=2011-07-11 |archive-date=2011-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603140443/http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1458_abolition/page4.shtml |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Тәүҙә 1980 йылдың июлендә һәм тағы ла 2007 йылда [[ҡоллоҡ]] рәсми рәүештә бөтөрөлөүгә ҡарамаҫтан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.saiia.org.za/governance-and-aprm-opinion/mauritania-made-slavery-illegal-last-month.html |title=Mauritania made slavery illegal last month — South African Institute of International Affairs |accessdate=2011-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121020916/http://www.saiia.org.za/governance-and-aprm-opinion/mauritania-made-slavery-illegal-last-month.html |archivedate=2010-11-21 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, ысынында Мавритания халҡының яҡынса 20 проценты (2011 йылда 600 000) — ҡолдар. Ҡолдарҙың төп өлөшөн хакимлыҡ итеүсе берберҙарға буйһонған ҡара тәнлеләр тәшкил итә. Ҡолдарҙың шәхси, иҡтисади һәм сәйәси хоҡуҡтары юҡ, шул уҡ ваҡытта тыуған балалар ҡол бидәүселәрҙең милкенә әүерелә.

== Киң мәғлүмәт саралары ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[:ru:Языки Мавритании|Языки Мавритании]]
{{Дерево статей|Мавритания}}
{{Ислам дәүләттәре}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin}}
* {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}}
* {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}
* {{книга |заглавие=Mauritania: The Struggle for Democracy |издательство={{Нп3|Lynne Rienner Publishers}} |год=2010 |isbn=978-1935049302 |язык=und |автор=Foster, Noel}}
* {{книга |заглавие=Travels in Mauritania |издательство=Flamingo |год=1991 |isbn=978-0006543589 |язык=und |автор=Hudson, Peter}}
* {{книга |заглавие=Mauritania in Photographs |издательство=Crossgar Press |год=1998 |isbn=978-1892277046 |язык=und |автор=Murphy, Joseph E.}}
* {{cite web|title=Slavery’s last stronghold|url=http://edition.cnn.com/interactive/2012/03/world/mauritania.slaverys.last.stronghold/|publisher=CNN|accessdate=2014-02-03}}
* {{книга |заглавие=Historical Dictionary of Mauritania |издательство=[[Rowman &amp; Littlefield|Scarecrow Press]] |год=2008 |isbn=978-0810855960 |язык=und |автор=Pazzanita, Anthony G.}}
* {{книга |заглавие=Ending Slavery: Hierarchy, Dependency and Gender in Central Mauritania |издательство=Transcript Verlag |год=2001 |isbn=978-3933127495 |язык=en |автор=Ruf, Urs}}
* {{книга |заглавие=The Ignored Cries of Pain and Injustice from Mauritania |издательство={{Нп3|Trafford Publishing}} |год=2011 |isbn=978-1426971617 |язык=en |автор=Sene, Sidi}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Мавритания
|Викисловарь = Мавритания
}}
* [https://web.archive.org/web/20140104012102/http://mavritania.com/ Официальный сайт Мавритании]
* [https://web.archive.org/web/20100310235242/http://www.maghrebarabe.org/en/converter.cfm Конвертор валют]
* Густерин П. [http://www.islam-info.ru/raznoe/1645-rossijsko-mavritanskie-otnosheniya-istoriya-i.html Российско-Мавританские отношения: история и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201102351/http://islam-info.ru/raznoe/1645-rossijsko-mavritanskie-otnosheniya-istoriya-i.html |date=2021-12-01 }}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13881985 Mauritania profile] from the [[BBC News]]{{ref-en}}
* {{Wikiatlas|Mauritania}}
{{Библиоинформация}}
{{Лига арабских государств}}
{{Союз для Средиземноморья}}
{{Африка}}
{{Ғәрәп илдәре лигаһы}}
{{Африка илдәре}}
{{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}}
[[Категория:Африка илдәре]]
[[Категория:Мавритания]]
[[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>4bysivjgdfqr0tsj835zvw92xofb5fj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяҡ Судан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65103</id>
    <revision>
      <id>1309568</id>
      <parentid>1277173</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32898" sha1="hayg71xo1sfsagkre7nehkhv2mcaqth" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Көньяҡ Судан Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
 |Эйәлек килеш       = Көньяҡ Судан
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Coat of arms of South Sudan.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = 
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Республика]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0
  |region                 = KE
  |CoordScale             = 
 |Картала                = South Sudan hd (orthographic projection).svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = [[Инглиз теле|Инглиз]]
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[9 июль]] [[2011]] й.
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Судан]]дан
 |Баш ҡала                 = [[Джуба]]
 |Эре ҡалалар       = 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент
[[Вице-президент]]
 |Етәкселәр            = [[Киир, Салва|Салва Киир]]
[[Рик Махар]]
 |Территория буйынса урыны     = 43
 |Территория              = 619 745
 |% һыу өҫтө            = 
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 94
  |Халыҡ              = 8 260 490
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2008
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 13,33
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = [[судан фунты]], [[южносуданский фунт]]{{cite web | datepublished = 19.07.2011 | url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=513378 | title = В Южном Судане ввели в обращение собственную денежную единицу — фунт | publisher = ''vesti.ru'' | accessdate = 2011-7-20 | lang = ru | archiveurl = http://www.webcitation.org/65sQNK5AH | archivedate = 2012-03-03}}
 |Домен/Домендар            = [[.ss]]{{cite news|title=Самое молодое государство мира получило собственный домен|url=http://tert.am/ru/news/2011/08/13/sudandomain/|accessdate=13 августа 2011|newspaper=|date=13 августа 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250124133515/https://tert.am/ru/news/2011/08/13/sudandomain/|archivedate=2025-01-24}}
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 211{{cite news|title=New country, new number - Country code 211 officially assigned to South Sudan|url=http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Country+New+Number+Country+Code+211+Officially+Assigned+To+South+Sudan.aspx|accessdate=14 июля 2011|newspaper=|date=14 июля 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011044252/http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Country+New+Number+Country+Code+211+Officially+Assigned+To+South+Sudan.aspx |date=2016-10-11 }}
 |Сәғәт бүлкәте            = 3
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Көньяҡ Судан''' ([[Инглиз теле|ингл]]. South Sudan; [[Динка (тел)|динка]] телендә Paguot Thudän), рәсми исеме — '''Көньяҡ Судан Республикаһы''' ([[Инглиз теле|ингл]]. Republic of South Sudan [rɪˈpʌblɪk ɒv saʊθ suːˈdɑːn]) — [[Африка]]лағы [[дәүләт]], баш ҡалаһы — [[Джуба]] (баш ҡаланы илдең үҙәк өлөшөнә — баш ҡаланың [[Рамсель]] ҡалаһына күсереү күҙ уңында тотола&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=559414|title=Самая молодая страна мира сменила столицу|date=2011-09-04|publisher=[[Россия-24&amp;#124;Вести.ру]]|accessdate=2016-04-24|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831035343/http://www.vesti.ru/doc.html?id=559414|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;).
[[Файл:Южный Судан.png|280px|thumb|Көньяҡ Судандың картаһы]]

Көнсығышта [[Эфиопия]], көньяҡта [[Кения]], [[Уганда]] һәм [[Конго Демократик Республикаһы]], көнбайышта [[Үҙәк Африка Республикаһы]] һәм төньяҡта [[Судан]] менән сиктәш; Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 6018 км. Майҙаны — 644 329 км². Судандан айырылып сыҡҡандан алып диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Көньяҡ Судандың суверенлы статусы 2011 йылдың 9 июлендә, бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итеү тураһында декларацияға ҡул ҡуйылғандан һуң, көсөнә инә&lt;ref&gt;«РосБизнесКонсалтинг»: {{cite web |url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110709013022.shtml |title = Южный Судан официально стал независимым государством  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924120935/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110709013022.shtml |archivedate = 2015-09-24 }}, 9 июля 2011 года&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың 14 июленән [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?NewsID=15925 |title=Республика Южный Судан стала 193-м государством — членом ООН // Веб-сайт ООН |access-date=2019-11-29 |archive-date=2011-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111216133612/http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=15925 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, донъяла халыҡ-ара танылған иң йәш дәүләт.

== Тарихы ==

=== Бойондороҡһоҙлоҡҡа тиклем ===
Көньяҡ Суданда Европа илдәре Африканы колонизациялаған мәлдә хәҙерге мәғәнәлә дәүләт берәмектәре булмай. Быуаттар дауамындағы ғәрәптәр ҙә был төбәкте берләштерә алмай. [[Ғосман империяһы|Ғосман хакимлығы]] аҫтында бер ни тиклем алға китеш була, 1820—1821 йылдарҙа Мөхәммәт Алиҙың Мысыр режимы, [[Порта]]нан бойондороҡло булып, төбәкте колонизациялай башлай.

Инглиз-Мысыр Суданы осоронда (1898—1955) [[Бөйөк Британия]] Көньяҡ Суданға ислам һәм ғәрәп йоғонтоһон сикләргә тырыша, Судандың Төньяғы һәм Көньяғы өсөн айырым хакимиәт индерә, ә 1922 йылда хатта Судан халҡына ике төбәк араһында хәрәкәт итеү өсөн виза индереү тураһында закон сығара. Бер үк ваҡытта Көньяҡ Сунанды христианлаштырыу сәйәсәте үткәрелә. 1956 йылда берҙәм Судан дәүләте (баш ҡалаһы — Хартум) иғлан ителә. Ил менән идара итеүҙә Төньяҡ сәйәсмәндәре өҫтөнлөк итә, улар Көньяҡты ғәрәпләштереүҙе һәм исламлаштырыуҙы тормошҡа ашырырға тырыша.

1972 йылда Аддис-Абеба килешеүенә ҡул ҡуйыу Ғәрәп Төньяғы менән Негр Көньяғы араһындағы 17 йыллыҡ Беренсе Граждандар һуғышының (1955—1972) тамамланыуына һәм Көньяҡҡа билдәле бер эске үҙидара биреүгә килтерә.

Ун йыллыҡ тынлыҡтан һуң 1969 йылғы хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власты баҫып алған Джафар Нимейри исламлаштырыу сәйәсәтен яңынан башлай. Илдең енәйәт ҡануниәтенә ислам хоҡуғы буйынса яза төрҙәре индерелә, шунан һуң Судан халыҡ-азатлыҡ армияһы ҡораллы низағты яңынан башлай.

Америка иҫәпләүҙәре буйынса, Судандың көньяғында ҡораллы низағ тергеҙелгәндән һуң ике тиҫтә йыл эсендә хөкүмәт ғәскәрҙәре 2 миллионға яҡын тыныс халыҡты үлтерә. Ҡабатланып торған [[ҡоролоҡ]], аслыҡ, [[яғыулыҡ]] етешмәүе, ҡораллы ҡаршы тороуҙың киңәйеүе, [[кеше хоҡуҡтары]]н боҙоу һөҙөмтәһендә 4 миллиондан ашыу көньяҡ кешеһе үҙ йорттарын ҡалдырып ҡалаларға йәки күрше илдәргә — Эфиопияға, Кенияға, Угандаға һәм Үҙәк Африка Республикаһына, шулай уҡ [[Мысыр]] һәм [[Израиль|Израилг]]ә ҡасырға мәжбүр була. Көньяҡ Судан ҡасаҡтары ер эшкәртә алмай йәки башҡа юл менән аҡса эшләй алмай, етерлек туҡланмауҙан яфалана, белем алыу һәм һаулыҡ һаҡлау мөмкинлегенә эйә булмай. Күп йыллыҡ һуғыш гуманитар һәләкәткә килтерә.

Баш күтәреүселәр менән хөкүмәт араһындағы 2003—2004 йылдарҙағы һөйләшеүҙәр формаль рәүештә 22 йыллыҡ икенсе граждандар һуғышты туҡтата. 2005 йылдың 9 ғинуарында Кенияла төбәккә [[автономия]] биргән Найваша килешеүе төҙөлә, ә Көньяҡ лидеры Джон Гаранг Судандың вице-президенты итеп һайлана. Көньяҡ Судан, 6 йыллыҡ автономиянан һуң, үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум үткәреү хоҡуғын ала. Был осорҙа [[нефть]] сығарыуҙан килгән килем үҙәк власть менән көньяҡ автономия етәкселеге араһында тигеҙ бүленергә тейеш була. Был көсөргәнешле хәлде бер аҙ йомшарта. Әммә 2005 йылдың 30 июлендә Гаранг вертолет ҡолауы арҡаһында һәләк була, һәм хәл яңынан киҫкенләшә башлай. Низағты көйләү өсөн 2007 йылдың сентябрендә Көньяҡ Суданға Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары [[Пан Ги Мун]] килә&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 05.09.2007
 |url         = http://www.unic.ru/bill/?ndate=2007-09-5
 |deadlink    = yes
 |title       = Генеральный секретарь ООН прибыл в Южный Судан
 |publisher   = unic.ru
 |accessdate  = 2010-12-23
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120627044353/http://www.unic.ru/bill/?ndate=2007-09-5
 |archivedate = 2012-06-27
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627044353/http://www.unic.ru/bill/?ndate=2007-09-5 |date=2012-06-27 }}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара берләшмә низағ зонаһына тыныслыҡ урынлаштырыу һәм гуманитар көстәр индерә. 6 йыл дауамында көньяҡ властары үҙ территорияһын ярайһы уҡ тулы һәм һөҙөмтәле контролдә тотоуҙы ойоштора. Бөтә баһалар буйынса, ғәрәп булмаған төбәктең үҙ аллы йәшәү һәләте һәм теләге шик тыуҙырмай. 2010 йылдың июнендә Америка Ҡушма Штаттары референдум ыңғай тамамланған осраҡта яңы дәүләт барлыҡҡа килеүен хуплаясағын иғлан итә. Референдум алдынан, 2011 йылдың 4 ғинуарында, Судан [[президент]]ы Ғүмәр әл-Башир Көньяҡ Судандың баш ҡалаһы Джубаға сәфәре барышында плебисциттың барлыҡ йомғаҡтарын танырға һүҙ бирә. Хатта, әгәр референдумда көньяҡтар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирһә, яңы дәүләт барлыҡҡа килеү уңайынан рәсми тантаналарҙа ҡатнашырға әҙер булыуын белдерә. Бынан тыш, ул ике ил араһында хәрәкәт итеү азатлығы вәғәҙә итә, көньяҡтарға хәүефһеҙ һәм тотороҡло дәүләт төҙөргә ярҙам итергә, шулай уҡ, әгәр Көньяҡ бойондороҡһоҙлоҡ алһа, [[Европа берлеге]] кеүек ике дәүләттең тиң хоҡуҡлы берлеген ойошторорға тәҡдим итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 04.01.2011
 |url         = http://www.rian.ru/world/20110104/317623590.html
 |title       = Президент Судана пообещал югу помощь в создании государства
 |author      = Юлия Троицкая.
 |publisher   = «РИА Новости»
 |accessdate  = 2011-1-6
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110115160656/http://www.rian.ru/world/20110104/317623590.html
 |archivedate = 2011-01-15
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;. Референдумдың ыңғай һөҙөмтәһе һөҙөмтәһендә 2011 йылдың 9 июлендә яңы дәүләт иғлан ителә.

=== 2011 йылғы референдум ===
[[Файл:Political Regions of Sudan - July 2006.svg|thumb|Судандың бәхәсле региондары и территориялары :{{legend|#00adef|Көньяҡ Судан (2011 йылғы референдумда ҡатнаша).}}
{{legend|yellow|Район [[Абьей (район)|Абьей]] (2011 йылғы референдумда ҡатнашырға уйлай).}}
{{legend|#fb6282|[[Көньяҡ Кордофан]] и [[Зәңгәр Нил (провинция)|Зәңгәр Нил]] («Бөтә халыҡтан һорау алыу»ҙа ҡатнашыусылар).}}]]
2011 йылдың 9 ғинуарынан 15 ғинуарына тиклем Көньяҡ Суданда Судандан бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум үткәрелә&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 07.01.2011
 |url         = https://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?NewsID=14851
 |title       = Накануне референдума в Судане Пан Ги Мун призвал обеспечить справедливое и свободное волеизъявление
 |publisher   = Центр новостей ООН
 |accessdate  = 2011-1-8
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65sQUjrnc?url=https://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?NewsID=14851
 |archivedate = 2012-03-03
 |deadlink    = no
}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Абьей ҡалаһы янындағы райондарҙа Көньяҡ Судан составына инеү мәсьәләһе буйынса референдум үткәрелергә тейеш була, әммә ул кисектерелә&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 08.01.2011
 |url         = http://www.rian.ru/world/20110108/318795727.html
 |title       = Президент Судана предложил в случае отделения Юга создать объединение
 |author      = Юлия Троицкая.
 |publisher   = «РИА Новости»
 |accessdate  = 2011-1-8
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110116090702/http://www.rian.ru/world/20110108/318795727.html
 |archivedate = 2011-01-16
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;.

[[2009 йыл]]дың 22 декабрендә Судан парламенты 2011 йылда референдум үткәреү ҡағиҙәләрен билдәләгән законды раҫлай. 2010 йылдың 27 майында Судан Президенты Ғүмәр әл-Башир билдәләнгән ваҡытҡа, 2011 йылдың ғинуарында, Көньяҡ Судандың үҙбилдәләнеше буйынса референдум үткәрергә һүҙ бирә&lt;ref&gt;{{cite web|date=27 мая 2010|url=http://rian.ru/world/20100527/239286030.html|title=Президент Судана обязался в срок провести референдум по отделению юга|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121024542/http://rian.ru/world/20100527/239286030.html|archivedate=2010-11-21|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. БМО-ның үҫеш программаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар хеҙмәткәрҙәре референдумға әҙерлектә әүҙем ҡатнаша, шул иҫәптән финанс ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 29.12.2010
 |url         = https://korrespondent.net/world/1154251-v-sudan-dostavili-byulleteni-dlya-referenduma-po-itogam-kotorogo-v-afrike-mozhet-poyavitsya-novoe-gosud
 |title       = В Судан доставили бюллетени для референдума, по итогам которого в Африке может появиться новое государство
 |publisher   = korrespondent.net (со ссылкой на ''[[CNN]]'')
 |accessdate  = 2010-12-29
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110101044705/http://korrespondent.net/world/1154251-v-sudan-dostavili-byulleteni-dlya-referenduma-po-itogam-kotorogo-v-afrike-mozhet-poyavitsya-novoe-gosud
 |archivedate = 2011-01-01
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;. Референдумдың рәсми һөҙөмтәләре 7 февралдә иғлан ителә, уға ярашлы, Көньяҡ Суданды айырыу өсөн 98,83 процент ыңғай тауыш бирелә. Яңы дәүләттең рәсми иғлан ителеүе 2011 йылдың 9 июлендә була, ошо датаға тиклем Судан берҙәм дәүләт булараҡ йәшәүен дауам итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 17.01.2011
 |url         = http://www.rian.ru/world/20110117/322759337.html
 |title       = Судан останется единым до июля, независимо от итогов референдума
 |author      = Юлия Троицкая.
 |publisher   = «РИА Новости»
 |accessdate  = 2011-1-18
 |lang        = ru
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110127204326/http://rian.ru/world/20110117/322759337.html
 |archivedate = 2011-01-27
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ осоро ===
Халыҡ-ара танылыу алғанға тиклем, 2011 йылдың майында, Көньяҡ Судан менән Судан араһында Көньяҡ Кордофандың бәхәсле зонаһында ҡораллы низағ башлана һәм авгусҡа тиклем дауам итә.

2011 йылдың йәйендә [[милли валюта]] — Көньяҡ Судан фунты индерелә.

2012 йылдың март-апрель айҙарында Хеглигта Көньяҡ Судан менән Судан араһында ҡораллы низағ була.

2012 йылдың 18 апрелендә Көньяҡ Судан [[Халыҡ-ара валюта фонды]] һәм [[Бөтә донъя банкы]] ағзаһы була.

Яңы баш ҡала Рамселде, шулай уҡ тағы бер нисә яңы [[ҡала]]ны төҙөү һәм булғандарының ҡайһы берҙәрен тамырынан реконструкциялау күҙаллана.

Илдә низағтар һәм ихтилалдар дауам итә.

2013 йылдың декабрендә Көньяҡ Суданда яңы күләмле ҡораллы низағ башлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/world/20131225/986351794.html|title=Маргелов: стороны конфликта в Южном Судане должны договориться|date=25 декабря 2012|publisher=РИА Новости|accessdate=2014-01-13|archive-date=2013-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226090734/http://ria.ru/world/20131225/986351794.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, ул граждандар һуғышына әүерелә.

2014 йылдың апрелендә Көнсығыш Африка берләшмәһенең саммиты Көньяҡ Судандың интеграция блогына ингән алтынсы ил булараҡ рәсми рәүештә инеүе тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article49061|title=EAC to decide on S. Sudan admission by April 2014|date=5 December 2013|publisher={{нп3|Sudan Tribune|||}}|accessdate=2014-03-08|archive-date=2014-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308164445/http://www.sudantribune.com/spip.php?article49061|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308164445/http://www.sudantribune.com/spip.php?article49061 |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;, әммә Көньяҡ Судан үҙе был мәсьәләне эске сәбәптәр буйынса кисектереүҙе һорай (илдә граждандар һуғышы бара). 2016 йылдың мартында Көньяҡ Судан тулыһынса саммитҡа ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nation.co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/-/996/3100314/-/6t0bfiz/-/index.html |title=«South Sudan admitted into EAC», ''Daily Nation'', 2 March 2016, reprinted at ''nation.co.ke'', accessed 4 March 2016 |access-date=2019-11-29 |archive-date=2017-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518100255/http://www.nation.co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/-/996/3100314/-/6t0bfiz/-/index.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 3 мартында [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Именлек советы 2206 (2015) резолюция ҡабул итә һәм аяуһыҙ граждандар һуғышы дауам итеүе арҡаһында Көньяҡ Суданға ҡаршы санкциялар индерә.

2017 йылда илдә ҙур аслыҡ була.

2020 йылда тамамланған һуғыш йомғаҡтары буйынса ике төп халыҡ вәкилдәренән коалицион хөкүмәт ойошторола. Илдең административ ҡоролошо үҙгәрҙе: өс административ районды өҫтәп, 10 [[штат]] кире ҡайтарыла.

== Географияһы ==

=== Климаты ===
Төбәктә [[ҡоролоҡ]] осоро оҙаҡҡа һуҙылмай һәм ҡышҡы айҙарҙа ғына дауам итә (төньяҡта ул оҙағыраҡ дауам итә, шулай ҙа йылдың кәмерәк өлөшө дауам итә). Йыллыҡ яуым-төшөм төньяҡта 700 мм-ҙан алып көньяҡ-көнбайышта яҡынса 1400 мм-ға тиклем тәшкил итә. Бөтә Көньяҡ Судан ике өлөшкә бүленгән [[урман]]дар менән ҡапланған. Был көньяҡта муссонлы (тропик) урмандар, ә көньяҡта экваториаль урмандар, йәғни муссонлы (95 %) һәм экваториаль (5 %).

== Административ бүленеше ==
2020 йылда Көньяҡ Судан 12 провинциянан торған 79 округҡа бүленә — 10 штат һәм 2 административ округ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://paanluelwel.com/2020/02/15/press-release-president-kiir-reinstates-10-states-and-announces-3-administrative-areas-in-south-sudan/|title=President Kiir Reinstates 10 States, 79 Counties and Fires all 32 State Governors in South Sudan|author=PaanLuel Wël|website=PaanLuel Wël Media Ltd - South Sudan|date=2020-02-15|access-date=2022-04-10}}&lt;/ref&gt;. Штаттарҙы ([[Инглиз теле|ингл]]. state — «штат») губернаторҙар, ә административ райондарға баш администраторҙар етәкселек итә. Округтар паямдарға һәм бомдарға бүленә.

Илдә 3 тарихи өлкә бар: Бахр әл-Ғәзал (төньяҡ-көнбайыш провинциялар), Оло Үрге Нил (төньяҡ-көнсығыш провинциялар), Экватория (көньяҡ провинциялар).

=== Бәхәсле статуслы территориялар ===

== Халҡы ==
[[Файл:South_Sudan_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|Көньяҡ Судан халҡының 2020 йылға йәше-енес пирамидаһы]]
Көньяҡ Судан халҡы төрлө сығанаҡтар буйынса 7,5&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 
 |url         = http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 |title       = UNFPA Southern SUDAN
 |publisher   = sudan.unfpa.org
 |accessdate  = 2011-1-1
 |lang        = en
 |deadlink    = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070910211550/http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm
 |archivedate = 2007-09-10
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103175900/http://sudan.unfpa.org/souther_Sudan/index.htm |date=2011-01-03 }}&lt;/ref&gt; 13 млн кешегә тиклем тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 27.04.2009
 |url         = http://www.sudantribune.com/spip.php?article31005
 |title       = Sudan census committee say population is at 39
 |publisher   = sudantribune.com
 |accessdate  = 2011-1-1
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20121123114814/http://www.sudantribune.com/spip.php?article31005
 |archivedate = 2012-11-23
 |deadlink    = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123114814/http://www.sudantribune.com/spip.php?article31005 |date=2012-11-23 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда судан [[халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса Көньяҡ халҡы 8 260 490 кеше тәшкил итә.&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 21.05.2009
 |url         = https://www.news24.com/Content/World/News/1073/b52cc36803164f39be83598566f1eb70/21-05-2009-07-23/Discontent_over_Sudan_census
 |deadlink    = yes
 |title       = Discontent over Sudan census
 |publisher   = news24.com
 |accessdate  = 2011-1-1
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65sQcjAWx?url=http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521
 |archivedate = 2012-03-03
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307172407/http://www.news24.com/World/News/Discontent-over-Sudan-census-20090521 |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;, әммә Көньяҡ Сунан властары был һөҙөмтәләрҙе танымай, сөнки [[Хартум]]дағы үҙәк [[статистика]] бюроһы уларға үҙҙәренең эшкәртеүе һәм баһаһы өсөн төбәк буйынса тәүге мәғлүмәттәрҙе биреүҙән баш тарта&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 08.07.2009
 |url         = http://www.sudantribune.com/South-Sudan-parliament-throw-outs,31746
 |title       = South Sudan parliament throw outs census results
 |author      = Isaac Vuni.
 |publisher   = sudantribune.com
 |accessdate  = 2011-1-1
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110215003656/http://www.sudantribune.com/South-Sudan-parliament-throw-outs,31746
 |archivedate = 2011-02-15
 |deadlink    = yes
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215003656/http://www.sudantribune.com/South-Sudan-parliament-throw-outs,31746 |date=2011-02-15 }}&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Судан халҡының күбеһе негроид расаһына ҡарай. Халыҡтың төп төркөмөн ''нилот'' халҡы вәкилдәре тәшкил итә, уларҙың күбеһе — ''динка'', ''нуэр'', ''азанде'', ''бари'' һәм ''шиллук''тар.&lt;ref&gt;{{cite web
 |date        = 04.01.2011
 |url         = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12115013
 |title       = Sudan: One country or two?
 |publisher   = ''bbc.co.uk''
 |accessdate  = 2011-1-16
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20110117082716/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12115013
 |archivedate = 2011-01-17
 |deadlink    = yes
}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web |title = Сайт посольства Южного Судана в США |url = www.gossmission.org/goss/ |archiveurl = https://archive.is/20120529192511/www.gossmission.org/goss/ |archivedate = 2012-05-29 |deadlink = yes  |lang = en }}
* [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=168&amp;page=2 Южный Судан — Чёрная Африка, решившая отделиться от арабского мира]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111226201731/http://www.portalostranah.ru/view.php?id=168&amp;page=2 |date=2011-12-26 }}{{ref-ru}}
* {{cite web |url = http://south-sudan.ru |title = Русскоязычный ресурс по Южному Судану |deadlink = yes |accessdate = 2016-04-30 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304195636/http://south-sudan.ru/ |archivedate = 2016-03-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195636/http://south-sudan.ru/ |date=2016-03-04 }}
* [http://www.tema.ru/travel/south-sudan/ Фоторепортаж из Южного Судана (2013)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322041525/http://www.tema.ru/travel/south-sudan/ |date=2013-03-22 }}
* [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] {{cite web |title = Межсуданский конфликт и интересы зарубежных стран |url = http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170721175426/http://arabinform.com/publ/mezhsudanskij_konflikt_i_interesy_zarubezhnykh_stran/113-1-0-1185 |archivedate = 2017-07-21 |deadlink = yes }}

{{Африка илдәре}}
[[Категория:Африка илдәре]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>hayg71xo1sfsagkre7nehkhv2mcaqth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логарифм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66347</id>
    <revision>
      <id>1309597</id>
      <parentid>1151083</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105451" sha1="9ivuj912l57q07w4qjguswkxdema3v8" xml:space="preserve">[[Файл:Binary logarithm plot with ticks.svg|thumb|250px|&lt;center&gt;[[Икеле логарифм|Икеле логарифмдың]] графигы&lt;/center&gt;]]

'''&lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һанының &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; нигеҙе буйынса логарифмы''' ({{lang-grc|[[wikt:λόγος#Древнегреческий|λόγος]]}} «һүҙенән; сағыштырма» + {{lang-grc2|[[wikt:ἀριθμός#Древнегреческий|ἀριθμός]]}} «һан»&lt;ref&gt;''Краткий словарь иностранных слов.'' М.: Русский язык, 1984.&lt;/ref&gt;) &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һанын табыу өсөн &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; [[дәрәжәнең нигеҙе|нигеҙен]] күтәрергә кәрәк булған [[дәрәжәгә күтәреү|дәрәжә күрһәткесе]] булараҡ билдәләнә{{sfn |Выгодский М. Я. Справочник по элементарной математике|1978|с=186}}. Тамғалау: &lt;math&gt;\log_a b&lt;/math&gt;, «''&lt;math&gt;a&lt;/math&gt; нигеҙе буйынса &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; һанының логарифмы''» тип уҡыла.

Билдәләмәнән күренеүенсә, &lt;math&gt;x=\log_a b&lt;/math&gt;-ты табыу &lt;math&gt;a^x=b&lt;/math&gt; тигеҙләмәһен сығарыуға тиң көслө. Мәҫәлән, &lt;math&gt;\log_2 8 = 3&lt;/math&gt;, сөнки &lt;math&gt;2^3 = 8&lt;/math&gt;.

Логарифмды иҫәпләү '''логарифмлау''' тип атала. &lt;math&gt;a, b&lt;/math&gt; һандары йышыраҡ [[ысын һан]]дар, ләкин шулай уҡ комплекслы логарифмдар теорияһы ла бар {{переход|#Комплексный логарифм|1}}.

Логарифмдар, күп хеҙмәт талап иткән иҫәпләүҙәрҙе һиҙелерлек ябайлаштырыу өсөн киң ҡулланылышын тәьмин иткән, уникаль үҙсәнлектәргә эйә{{sfn |Выгодский М. Я. Справочник по элементарной математике|1978|с=184—186}}. «Логарифмдар донъяһына» күскәндә, ҡабатлау күпкә ябайыраҡ булған ҡушыу менән алмаштырыла, бүлеү — алыуға, ә [[дәрәжәгә күтәреү]] һәм [[тамыр алыу]] ярашлы рәүештә дәрәжә күрһәткесенә ҡабатлау һәм бүлеүгә әйләнә. [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]], логарифмдарҙы уйлап табыу, «астрономдың хеҙмәтен ҡыҫҡартып, уның ғүмерен ике тапҡыр оҙайтты» тип әйткән&lt;ref&gt;Швецов К. И., Бевз Г. П. Справочник по элементарной математике. Арифметика, алгебра. Киев: Наукова Думка, 1966. § 40. Исторические сведения о логарифмах и логарифмической линейке.&lt;/ref&gt;.

Логарифмдың билдәләмәһен һәм уларҙың ҡиммәттәре таблицаһын ([[тригонометрик функциялар]] өсөн) беренсе тапҡыр [[1614 йыл]]да шотланд математигы [[Непер, Джон|Джон Непер]] баҫтырып сығара. Башҡа математиктар тарафынан киңәйтелгән һәм аныҡлыҡ индерелгән логарифмик таблицалар, электрон калькуляторҙар һәм компьютерҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем, өс быуаттан артыҡ ваҡыт бөтә урында фәнни һәм инженер иҫәпләүҙәрендә ҡулланылалар.

Ваҡыт үтеү менән, &lt;math&gt;y=\log_a x&lt;/math&gt; логарифмлы функцияһы кеше эшмәкәрлегенең башҡа күп өлкәләрендә лә алмаштырғыһыҙ икәне асыҡлана: [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығарыу, дәүмәлдәрҙең ҡиммәттәрен классификациялау (мәҫәлән, [[тауыш интенсивлығы]] һәм [[йышлыҡ|йышлығы]]), төрлө бәйләнештәрҙең [[аппроксимация]]һы, [[мәғлүмәт теорияһы]], [[ихтималлыҡ теорияһы]] һәм башҡалар. Был функция [[Элементар функциялар|элементар]] функциялар иҫәбенә инә, ул [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле функцияға]] ҡарата [[Кире функция|кире]] функция булып тора. Йышыраҡ түбәндәге ысын логарифмдар ҡулланыла: 

* &lt;math&gt;2&lt;/math&gt; нигеҙе буйынса ([[Икеле логарифм|икеле]] логарифм),
* ''[[Эйлер һаны|&lt;math&gt;e&lt;/math&gt;]]'' нигеҙе буйынса ([[натураль логарифм]]) һәм
* &lt;math&gt;10&lt;/math&gt;) нигеҙе буйынса ([[Унарлы логарифм|унарлы]] логарифм).

== Ысын логарифм ==
[[Ысын һан|Ысын һандың]] логарифмы &lt;math&gt;x=\log_a b&lt;/math&gt;, билдәләмә буйынса, &lt;math&gt;a^x=b&lt;/math&gt; тигеҙләмәһенең сығарылышы булып тора. &lt;math&gt;a=1&lt;/math&gt; булған осраҡ әһәмиәтле түгел, сөнки ул саҡта &lt;math&gt;b \ne 1&lt;/math&gt; булғанда был тигеҙләмәнең сығарылышы юҡ, ә &lt;math&gt;b=1&lt;/math&gt; булғанда теләһә ниндәй һан тигеҙләмәнең сығарылышы була; ике осраҡта ла логарифм билдәһеҙ. Оҡшаш рәүештә &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; нуль йәки тиҫкәре булғанда ла логарифм юҡ икәнен асыҡлайбыҙ; бынан тыш, &lt;math&gt;a^x&lt;/math&gt; [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле функцияһының]] ҡиммәте һәр саҡ ыңғай, шуға күрә &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; тиҫкәре булған осраҡты төшөрөп ҡалдырырға кәрәк. Ахыр килеп табабыҙ&lt;ref name=KORN34/&gt;:
{{рамка}}
&lt;math&gt;a&gt;0, a \ne 1, b&gt;0&lt;/math&gt; булғанда ғына &lt;math&gt;\log_a b&lt;/math&gt; ысын логарифмдың мәғәнәһе бар

{{конец рамки}}

Билдәле булыуынса, &lt;math&gt;y=a^x&lt;/math&gt; күрһәткесле функцияһы (&lt;math&gt;a&lt;/math&gt; өсөн күрһәтелгән шарттар үтәлгәндә) бар, [[Монотон функция|монотон]] һәм үҙенең һәр ҡиммәтен бер генә тапҡыр ҡабул итә, шуның менән бергә ҡиммәттәре өлкәһе бөтә ысын ыңғай һандар күмәклеге&lt;ref&gt;Алгебра и начала анализа. Учебник для 10-11 классов. 12-е издание, М.: Просвещение, 2002. Стр. 229.&lt;/ref&gt;. Бынан ыңғай һандың ысын логарифмы ҡиммәте һәр саҡ бар һәм берҙән-бер булыуы килеп сыға.

Логарифмдарҙың түбәндәге төрҙәре киң ҡулланыла:
* [[Натураль логарифм]]дар: &lt;math&gt;\log_{e}\,b&lt;/math&gt; йәки &lt;math&gt;\ln\,b&lt;/math&gt;, нигеҙе: [[e (һан)|Эйлер һаны]] (''&lt;math&gt;e&lt;/math&gt;'');
* [[Унарлы логарифм]]дар: &lt;math&gt;\log_{10}\,b&lt;/math&gt; йәки &lt;math&gt;\lg\,b&lt;/math&gt;, нигеҙе: &lt;math&gt;10&lt;/math&gt; һаны;
* [[Икеле логарифм]]дар: &lt;math&gt;\log_2\,b&lt;/math&gt; йәки &lt;math&gt;\operatorname{lb}\,b&lt;/math&gt;, нигеҙе: &lt;math&gt;2&lt;/math&gt;.
Улар, мәҫәлән, [[мәғлүмәт теорияһы]]нда, [[информатика]]ла, [[Дискретлы математика|дискретлы математиканың]] күп бүлектәрендә ҡулланылалар.

=== Үҙсәнлектәре ===

==== Төп логарифмлы тождество ====
Логарифмдың билдәләмәһенән төп логарифмик тождество килеп сыға&lt;ref&gt;Алгебра и начала анализа. Учебник для 10-11 классов. 12-е издание, М.: Просвещение, 2002. Стр. 233.&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;a^{\log_a b} = b&lt;/math&gt;

Эҙемтә: ике ысын логарифмдың тигеҙлегенән логарифмланыусы аңлатмаларҙың тигеҙлеге килеп сыға. Ысынлап та, әгәр &lt;math&gt;\log_a b=\log_a c&lt;/math&gt; булһа, ул саҡта &lt;math&gt;a^{\log_a b} = a^{\log_a c}&lt;/math&gt;, бынан, төп тождествоға ярашлы: &lt;math&gt;b=c&lt;/math&gt;.

==== Берҙең һәм нигеҙенә тигеҙ булған һандың логарифмдары ====
Логарифмдың билдәләмәһенән асыҡ күренгән ике тигеҙлек:
: &lt;math&gt;\log_a 1 = 0;\; \log_a a = 1.&lt;/math&gt;

==== Ҡабатландыҡтың, бүлендектең, дәрәжәнең һәм тамырҙың логарифмы ====
Бөтә ҡиммәттәр ҙә ыңғай тип уйлап, формулалар йыйылмаһы килтерәбеҙ{{sfn |Выгодский М. Я. Справочник по элементарной математике|1978|с=187}}:
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! !! Формула !! Миҫал
|-
| Ҡабатландыҡ || &lt;cite id=labelLogarithmProducts&gt;&lt;math&gt; \log_a(x y) = \log_a (x) + \log_a (y)&lt;/math&gt;&lt;/cite&gt;|| &lt;math&gt; \log_3 (243) = \log_3(9 \cdot 27) = \log_3 (9) + \log_3 (27) =  2 + 3 = 5&lt;/math&gt;
|-
| Бүлендек || &lt;math&gt;\log_a \!\left(\frac x y \right) = \log_a (x) - \log_a (y)&lt;/math&gt;|| &lt;math&gt; \lg \left(\frac{1}{1000}\right) = \lg (1) - \lg (1000) = 0 - 3 = -3&lt;/math&gt;
|-
| Дәрәжә || &lt;cite id=labelLogarithmPowers&gt;&lt;math&gt;\log_a(x^p) = p \log_a (x)&lt;/math&gt;&lt;/cite&gt;|| &lt;math&gt; \log_2 (64) = \log_2 (2^6) = 6 \log_2 (2) = 6&lt;/math&gt;
|-
| Тамыр || &lt;math&gt;\log_a \sqrt[p]{x} = \frac {\log_a (x)} p&lt;/math&gt;|| &lt;math&gt; \lg \sqrt{1000} = \frac{1}{2}\lg 1000 = \frac{3}{2} = 1.5 &lt;/math&gt;
|-
|}
&lt;/center&gt;
Килтерелгән формулаларҙың, үҙгәреүсәндәрҙең тиҫкәре ҡиммәттәре рөхсәт ителгән осраҡҡа, асыҡ күренеп торған дөйөмләштереүе бар, мәҫәлән:
: &lt;math&gt;\log_a |x y| = \log_a |x| + \log_a |y|&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\log_a \!\left|\frac x y \right| = \log_a |x| - \log_a |y|&lt;/math&gt;
Ҡабатландыҡтың логарифмы өсөн формулалар ирекле һандағы ҡабатлашыусылар өсөн дөйөмләштерелә:
: &lt;math&gt; \log_a(x_1 x_2 \dots x_n) = \log_a (x_1) + \log_a (x_2) + \dots + \log_a (x_n)&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt; \log_a |x_1 x_2 \dots x_n| = \log_a |x_1| + \log_a |x_2| + \dots + \log_a |x_n|&lt;/math&gt;

Юғарыла килтерелгән үҙсәнлектәр, ни өсөн логарифмдарҙы ҡулланыу (калькуляторҙар уйлап табылғанға тиклем) иҫәпләүҙәрҙе ныҡ еңеләйткәнде аңлаталар. Мәҫәлән, логарифмик таблицалар ярҙамында &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; күп урынлы һандарын ҡабатлау {{переход|#Логарифмические таблицы}} ошондай алгоритм буйынса башҡарыла:
# таблицаларҙа &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; һандарының логарифмдарын табырға;
# был логарифмдарҙы ҡушырға, (беренсе үҙсәнлеккә ярашлы) &lt;math&gt;x \cdot y&lt;/math&gt; ҡабатландығының логарифмы табыла;
# ҡабатландыҡтың логарифмы буйынса таблицаларҙа ҡабатландыҡтың үҙен табырға.
Логарифмдар ярҙамынан башҡа, ҡабатлауға ҡарағанда байтаҡҡа күп хеҙмәт талап иткән бүлеү, шул уҡ алгоритм буйынса башҡарыла, тик логарифмдарҙы ҡушыу алыуға алмаштырыла. Ошоға оҡшаш рәүештә [[дәрәжәгә күтәреү]] һәм [[тамыр алыу]] ябайлаштырыла.

==== Логарифмдың нигеҙен алмаштырыу ====
&lt;math&gt;a&lt;/math&gt; нигеҙе буйынса &lt;math&gt;\log_a b&lt;/math&gt; логарифмын{{sfn |Корн Г., Корн Т. Справочник по математике|1973|с=34|name=KORN34 }} икенсе &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; нигеҙе буйынса логарифмға үҙгәртергә мөмкин:
: &lt;math&gt;\log_a b = \frac{\log_c b }{\log_c a}&lt;/math&gt;
Эҙемтә (&lt;math&gt;b=c&lt;/math&gt; булғанда) — нигеҙен һәм логарифмланыусы аңлатманы алмаштырып ҡуйыу:
: &lt;math&gt;\log_a b = \frac {1}{\log_b a}&lt;/math&gt;

Шундай уҡ алмаштырып ҡуйыу миҫалын [[#Унарлы логарифм|унарлы логарифм]] бүлегендә ҡарағыҙ.

Нигеҙен алмаштырыу формулаһында &lt;math&gt;\frac{1}{\log_c a} = \log_a c&lt;/math&gt; коэффициенты бер нигеҙҙән икенсе нигеҙгә '''күсеү модуле''' тип атала{{sfn |Элементарная математика|1976|с=93f}}.

==== Тигеҙһеҙлектәр ====
&lt;math&gt;\log_a{b}&lt;/math&gt; логарифмының ҡиммәте ыңғай шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр &lt;math&gt;a, b&lt;/math&gt; һандары берәмектән бер яҡта ятһалар (йәғни икеһе лә берҙән ҙур, йәки икеһе лә бәләкәй). Әгәр &lt;math&gt;a, b&lt;/math&gt; берәмектән төрлө яҡтарҙа ятһалар, ул саҡта логарифм тиҫкәре{{sfn |Элементарная математика|1976|с=89|name=ZAY89}}.

Ыңғай һандар өсөн теләһә ниндәй тигеҙһеҙлекте логарифмларға мөмкин. Шуның менән бергә, әгәр логарифмдың нигеҙе берҙән ҙур булһа, тигеҙһеҙлек тамғаһы һаҡлана, ә әгәр логарифмдың нигеҙе берҙән бәләкәй булһа, тигеҙһеҙлек тамғаһы ҡапма-ҡаршыға үҙгәрә&lt;ref name=ZAY89/&gt;.

==== Башҡа тождестволар һәм үҙсәнлектәр ====
Әгәр логарифмдың нигеҙе өсөн аңлатмаға һәм логарифмланыусы аңлатмаға дәрәжәгә күтәреү инһә, ябайлаштырыу өсөн түбәндәге тождествоны ҡулланырға була:
: &lt;math&gt;{\log_{a^q}{b}}^p = \frac{p}{q}\log_a{b}&lt;/math&gt;
Әгәр һул яҡта логарифмда, юғарыла килтерелгән нигеҙҙе алмаштырыу формулаһы буйынса &lt;math&gt;a^q&lt;/math&gt; нигеҙен &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; нигеҙенә алмаштырһаң, был тождество килеп сыға. Эҙемтә:
: &lt;math&gt;\log_{a^k} b = \frac {1} {k} \log_a b; \quad  \log_{\sqrt[n]{a}} b = n \log_a b; \quad \log_{a^k} b^k = \log_a b&lt;/math&gt;
Тағын бер файҙалы тождество:
: &lt;math&gt;c^{\log_a b}=b^{\log_a c}&lt;/math&gt;
Уны иҫбатлау өсөн, уң һәм һул яҡтағы &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; нигеҙе буйынса логарифмдар тап киләләр икәнен иҫкә алабыҙ (&lt;math&gt;\log_a b \cdot \log_a c&lt;/math&gt; тигеҙҙәр), ә ул саҡта, төп логарифмик тождествонан эҙемтә буйынса, уң һәм һул яҡтары тождестволы тигеҙҙәр. Бынан алдағы тождествоны ирекле &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; нигеҙе буйынса логарифмлап, тағын бер «нигеҙҙәр менән алмашыныу» тождествоһы табабыҙ
: &lt;math&gt; \log_a b \cdot \log_d c = \log_d b \cdot \log_a c &lt;/math&gt;

=== Логарифмлы функция ===
[[Файл:Log.png|thumb|250px|&lt;center&gt;Логарифмлы функциялар графиктары&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Logarithm inversefunctiontoexp.svg|thumb|250px|&lt;center&gt;Логарифмлы функция күрһәткесле функцияға кире&lt;/center&gt;]]

==== Төп характеристикалары ====
Әгәр логарифмланыусы һанды үҙгәреүсән итеп ҡараһаҡ, беҙ &lt;math&gt;y=\log_a x&lt;/math&gt; ''логарифмлы функцияһын'' алырбыҙ. Уның &lt;math&gt;a&gt;0;\ a \ne 1; x&gt;0&lt;/math&gt; булғанда мәғәнәһе бар. Ҡиммәттәре өлкәһе: &lt;math&gt;E(y)=(-\infty; + \infty )&lt;/math&gt;. Был кәкере һыҙыҡ йыш ҡына ''логарифмика'' тип атала&lt;ref name=MATENC&gt;{{книга |часть=Логарифмическая функция.|заглавие=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |место=М. |год=1982 |том=3 |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t3.djvu |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] }}&lt;/ref&gt;. [[#Логарифмдың нигеҙен алмаштырыу]] формулаһынан күренеүенсә, берҙән ҙурыраҡ төрлө нигеҙле логарифмлы функцияларҙың графиктары, бер-береһенән тик &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; күсәре буйынса масштабтары менән генә айырылалар; берҙән бәләкәйерәк нигеҙҙәр өсөн графиктар уларҙың горизонталь күсәргә ҡарата көҙгөләгесә сағылышы булып торалар.

Билдәләмәнән күренеүенсә, логарифмлы бәйләнеш &lt;math&gt;y=a^x&lt;/math&gt; [[Күрһәткесле функция|күрһәткесле функцияһы]] өсөн [[кире функция]] була, шуға күрә уларҙың графиктары беренсе һәм өсөнсө квадранттарҙың [[Биссектриса|биссектрисаһына]] ҡарата симметрик булалар (һүрәтте ҡарағыҙ). Күрһәткесле функция кеүек үк, логарифмлы функция [[трансцендентлы функция]]лар категорияһына ҡарай.

Функция &lt;math&gt;a &gt; 1&lt;/math&gt; булғанда ҡәтғи үҫә барыусы (артабан графиктарҙы ҡарағыҙ) һәм &lt;math&gt;0 &lt; a &lt; 1&lt;/math&gt; булғанда ҡәтғи кәмей барыусы була. Теләһә ниндәй логарифмлы функцияның графигы &lt;math&gt;(1;0)&lt;/math&gt; нөктәһе аша үтә. Функция бөтә билдәләнеү өлкәһендә [[Өҙлөкһөҙ сағылыш|өҙлөкһөҙ]] һәм сикһеҙ [[Дифференциалланыусы функция|дифференциалланыусы]] функция.

Ординаталар күсәре (&lt;math&gt;x=0&lt;/math&gt;) [[Асимптота|вертикаль асимптотаһы]] була, сөнки:
: &lt;math&gt;a &gt; 1&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;\lim_{x \to 0+0} \log_a x = - \infty&lt;/math&gt;;
: &lt;math&gt;0 &lt; a &lt; 1&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;\lim_{x \to 0+0} \log_a x = + \infty&lt;/math&gt;.

Логарифмлы функцияның сығарылмаһы:
: &lt;math&gt;\frac {d} {dx} \log_a x = \frac {1} {x \cdot \ln a}&lt;/math&gt; тигеҙ.

Алгебра күҙлегенән ҡарағанда, логарифмлы функция (берҙән бер мөмкин булған) ыңғай ысын һандарҙың [[Төркөм (математика)|мультипликативлы төркөмөнөң]] һәм бөтә ысын һандарҙың [[Төркөм (математика)|аддитивлы төркөмөнөң]] [[Төркөмдәрҙең изоморфизмы|изоморфизмын]] тормошҡа ашыра. Икенсе төрлө әйткәндә, логарифмлы функция [[Функциональ тигеҙләмә|функциональ тигеҙләмәнең]] берҙән-бер (аргументтың бөтә ыңғай ҡиммәттәре өсөн билдәләнгән) өҙлөкһөҙ сығарылышы{{sfn |Фихтенгольц Г. М. Курс дифференциального и интегрального исчисления|1966|loc=Том I, стр. 159-160}}:
: &lt;math&gt;f(xy)=f(x)+f(y)&lt;/math&gt;

==== Натураль логарифм ====
{{Main|Натураль логарифм}}
Юғарыла килтерелгән [[Сығарылма функции|сығарылманың]] дөйөм формулаһынан натураль логарифм өсөн бигерәк тә ябай һөҙөмтә алабыҙ:
: &lt;math&gt;\frac {d} {dx} \ln x = \frac {1} {x}&lt;/math&gt;
Ошо сәбәп менән математик тикшеренеүҙәрҙә башлыса тап натураль логарифмдар ҡулланыла. Улар йыш ҡына [[дифференциаль тигеҙләмә]]ләрҙе сығарғанда, статистик бәйлелектәрҙе (мәҫәлән, [[Ябай һандарҙың таралыуы тураһында теорема|ябай һандарҙың таралыуын]]) һәм башҡаларҙы тикшергәндә осрай.

[[Файл:Log-pole-x.svg|thumb|&lt;center&gt;Натураль логарифм [[Гипербола (математика)|гипербола]] аҫтындағы майҙанға тигеҙ&lt;/center&gt;]]
&lt;math&gt;x=1&lt;/math&gt;-ҙән &lt;math&gt;x=b&lt;/math&gt;-ға тиклем интервалда сығарылма өсөн формуланы интеграллап, беҙ табабыҙ:
: &lt;math&gt;\ln b = \int\limits_1^b {\frac {dx}{x}}&lt;/math&gt;
Икенсе төрлө әйткәндә, натураль логарифм ''x''-тың бирелгән интервалы өсөн [[Гипербола (математика)|гипербола]] аҫтындағы майҙанға тигеҙ&lt;math&gt;y=\frac {1}{x}&lt;/math&gt;.

Натураль логарифмдан [[аныҡ булмаған интеграл]]ды [[Өлөштәре буйынса интеграллау|өлөштәре буйынса интеграллап]] еңел табырға була:
: &lt;math&gt;\int{\ln x\,\mathrm dx} = x\ln x-x+C &lt;/math&gt;

[[Математик анализ]]да һәм [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр]] теорияһында функцияның [[Логарифмлы сығарылма|логарифмлы сығарылмаһы]] төшөнсәһе ҙур роль уйнай &lt;math&gt;f(x)&lt;/math&gt;:
: &lt;math&gt;\frac{d}{dx} \ln(f(x)) = \frac{f'(x)}{f(x)}&lt;/math&gt;

===== Натураль логарифмды иҫәпләү һәм рәткә тарҡатыу =====
Натураль логарифмды бер эргәһендә [[Тейлор рәте]]нә тарҡатайыҡ:

{{EF|:|&lt;math&gt;\ln(1+x) = x - \frac{x^2}{2} + \frac{x^3}{3} - \frac{x^4}{4} + \dots&lt;/math&gt;|ref=Ряд 1}}

Был рәт &lt;math&gt;-1 &lt; x \leqslant 1&lt;/math&gt; булғанда [[Рәттең йыйылыусанлығы|йыйылыусан]]. Атап әйткәндә:
{{EF|:|&lt;math&gt;\ln 2 = 1 - \frac{1}{2} + \frac{1}{3} - \frac{1}{4} + \dots&lt;/math&gt;}}
{{Eqref |1-се рәт}} формулаһы, рәт бик яй һәм тик бик тар интервалда йыйылғанлыҡтан, практикала логарифмдарҙы иҫәпләүгә яраҡһыҙ. Әммә унан уңайлыраҡ формуланы сығарыу ҡыйын түгел:
{{EF|:|&lt;math&gt;\ln \left(\frac{1+x}{1-x}\right)=2\left(x+\frac{x^3}{3}+\frac{x^5}{5}+\frac{x^7}{7}+\dots\right)&lt;/math&gt;|ref=Ряд 2}}
Был рәт тиҙерәк йыйыла, бынан тыш, формуланың һул яғы хәҙер теләһә ниндәй ыңғай һандың логарифмын күрһәтә ала. Был алгоритм логарифмдарҙың ҡиммәттәрен реаль һанлы иҫәпләүҙәр өсөн яраҡлы, әммә күп хеҙмәт талап итеү яғынан бик үк яҡшы түгел. Файҙалыраҡ алгоритмдар бар&lt;ref&gt;{{статья|автор=Sasaki T., Kanada Y.|заглавие=Practically fast multiple-precision evaluation of log(x) |ссылка=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002673332|язык=en|издание=Journal of Information Processing |год=1982 |том=5|выпуск=4|страницы=247–250}}&lt;/ref&gt;.

==== Унарлы логарифм ====
{{main|Унарлы логарифм}}
10 нигеҙе буйынса логарифмдар (тамғаланышы: &lt;math&gt;\lg x&lt;/math&gt;) [[калькулятор]]ҙарҙы уйлап тапҡанға тиклем иҫәпләүҙәр өсөн киң ҡулланылалар. Уларҙың башҡа нигеҙле логарифмдар алдында өҫтөнлөктәре бар: &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; һанының логарифмы &lt;math&gt;[\lg x]&lt;/math&gt;-тың бөтөн өлөшөн табыуы еңел{{sfn |Элементарная математика|1976|с=94—100|name=ZAY94}}:
* Әгәр &lt;math&gt;x \geqslant 1&lt;/math&gt; булһа, ул саҡта &lt;math&gt;[\lg x]&lt;/math&gt; &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; һанының бөтөн өлөшөндәге цифрҙар һанынан 1-гә әҙ. Мәҫәлән, &lt;math&gt;\lg 345&lt;/math&gt; &lt;math&gt;(2,3)&lt;/math&gt; аралығында ятыуы аңлашылып тора.
* Әгәр &lt;math&gt;0&lt;x&lt;1&lt;/math&gt; булһа, минус тамғаһы менән алынған, &lt;math&gt;\lg x&lt;/math&gt;-ҡа бәләкәй яҡтан иң яҡын бөтөн һан, &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; һанының беренсе нуль булмаған цифр алдындағы дөйөм нулдәр һанына тигеҙ (өтөр алдындағы нулде лә индереп). Мәҫәлән, &lt;math&gt;\lg 0{,}0014&lt;/math&gt; &lt;math&gt;(-3,-2)&lt;/math&gt; интервалына инә.
Бынан тыш, һанда унарлы өтөрҙө &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; разрядҡа күсергәндә, был һандың унарлы логарифмы ҡиммәте &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;-гә үҙгәрә. Мәҫәлән, &lt;math&gt;\lg 8314{,}63 = \lg 8{,}31463 + 3&lt;/math&gt;. Бынан, унарлы логарифмдарҙы иҫәпләү өсөн &lt;math&gt;1&lt;/math&gt;-ҙән &lt;math&gt;10&lt;/math&gt;-ға тиклем диапазондағы һандарҙың логарифмдары таблицаһын төҙөү етә икәне килеп сыға&lt;ref name=ZAY94/&gt;.

Натураль логарифм менән бәйләнеш{{sfn |Выгодский М. Я. Справочник по элементарной математике|1978|с=189}}:
: &lt;math&gt;\ln x \approx 2{,}30259\ \lg x, \quad \ln x = \frac {\lg x} {\lg e} = \ln 10 \cdot \lg x = (2{,}30259\dots) \lg x&lt;/math&gt;

: &lt;math&gt;\lg x \approx 0{,}43429\ \ln x, \quad \lg x = \frac {\ln x} {\ln 10} = \lg e \cdot \ln x = (0{,}43429\dots) \ln x&lt;/math&gt;

Логарифмдарҙы ҡулланыу иҫәпләү техникаһы барлыҡҡа килгәндән һуң бөтөнләй тиерлек туҡтағанлыҡтан, беҙҙең көндәрҙә унарлы логарифм һиҙелерлек дәрәжәлә натураль логарифм тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылды{{sfn |Клейн Ф. Элементарная математика с точки зрения высшей|1987|с=406}}. Ул башлыса тарихи ныҡлы урын алған математик моделдәрҙә һаҡлана — мәҫәлән, [[#Логарифмлы шкала|логарифмлы шкалалар]] төҙөгәндә.

==== Сикке нисбәттәр ====
Логарифмдар менән бәйле бер нисә файҙалы [[Функцияның сикләмәһе|сикләмә]] килтерәйек {{sfn |Фихтенгольц Г. М. Курс дифференциального и интегрального исчисления|1966|loc=Том I, стр. 164}}:
: &lt;math&gt;\lim_{x \to 0} \frac{\log_a (1+x)} {x} = \log_a e = \frac{1}{\ln a}&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\lim_{x \to 0^+} x^b \log_a x = 0 \quad (b &gt; 0) &lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\lim_{x \to \infty} \frac{\log_a x}{x^b} = 0 \quad (b &gt; 0) &lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\ln x = \lim_{n \to \infty} n \left(\sqrt[n]x -1 \right) 
              = \lim_{n \to \infty} n \left(1-\frac{1}{\sqrt[n]{x}}\right)&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\ln x = \lim_{h \to 0} \frac{x^h-1}h&lt;/math&gt;

==== Башҡа үҙсәнлектәре ====
* [[Гельфонд теоремаһы]]нан, әгәр &lt;math&gt;a, b&lt;/math&gt; — алгебраик һандар (&lt;math&gt;a \ne 1&lt;/math&gt;) булһа, ул саҡта &lt;math&gt;\log_a b&lt;/math&gt; йә [[Рациональ һан|рациональ]], йәки [[Трансцендент һан|трансцендент]] була икәне килеп сыға. Шуның менән бергә, әгәр &lt;math&gt;a, b&lt;/math&gt; һандары &lt;math&gt;a^p=b^q&lt;/math&gt; нисбәте менән бәйле булһалар, шул саҡта ғына логарифм рациональ һәм &lt;math&gt;p \over q&lt;/math&gt;-ға тигеҙ&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Baker |first1=Alan |title=Transcendental number theory|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20461-3 |year=1975}}, p. 10.&lt;/ref&gt;.
* &lt;math&gt;\sum_{k=1}^{n} \frac{1}{k}&lt;/math&gt; суммаһы ([[Гармоник рәт|гармоник рәттең]] өлөшләтә суммаһы) &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ҙур булғанда үҙен &lt;math&gt;\ln n + \gamma + O(n^{-1})&lt;/math&gt; һымаҡ тота, бында &lt;math&gt;\gamma \approx 0{,}5772156649\dots &lt;/math&gt; — [[Эйлер — Маскерони даимиһы]].

== Комплекслы логарифм ==

=== Билдәләмә һәм үҙсәнлектәре ===
[[Комплекслы һан]]дар өсөн логарифм, ысын һандар кеүек билдәләнә. Практикала фәҡәт натураль комплекслы логарифм ғына ҡулланыла тиерлек, ул &lt;math&gt;\mathrm{Ln}\, z&lt;/math&gt; тип тамғалана һәм &lt;math&gt;e^w=z&lt;/math&gt; тигеҙләмәһенең &lt;math&gt;w&lt;/math&gt; сығарылышы һымаҡ билдәләнә (быныһына эквивалентлы башҡа варианттар түбәндә килтерелә).

Комплекслы һандар яланында был тигеҙләмәнең сығарылышы, ысын һандар осрағынан айырмалы рәүештә, бер ҡиммәтле генә билдәләнмәй. Мәҫәлән, [[Эйлер тождествоһы]]на ярашлы рәүештә, &lt;math&gt;e^{\pi i}=-1&lt;/math&gt;; ләкин шулай уҡ &lt;math&gt;e^{-\pi i}=e^{3\pi i}=e^{5\pi i} \dots =-1&lt;/math&gt;. Был шуның менән бәйле, [[күрһәткесле функция]] уйҙырма күсәр буйлап (&lt;math&gt;2 \pi i&lt;/math&gt; периоды менән) периодлы функция {{sfn |Фихтенгольц Г. М. Курс дифференциального и интегрального исчисления|1966|loc=Том II, стр. 520-522|name=FICHT2-520 }}, һәм функция бер үк ҡиммәтте сикһеҙ күп тапҡыр ҡабул итә. Шулай итеп, комплекслы логарифлы функция &lt;math&gt;w=\mathrm{Ln}\,z&lt;/math&gt; [[Күп ҡиммәтле функция|күп ҡиммәтле]] була.

Комплекслы нулдең логарифмы юҡ, сөнки комплекслы [[экспонента]] нуль ҡиммәтен ҡабул итмәй. Нулдән айырмалы &lt;math&gt;z&lt;/math&gt;-те күрһәткесле формала күрһәтергә мөмкин:
: &lt;math&gt;z=r \cdot e^{i \varphi}&lt;/math&gt;
Ул саҡта &lt;math&gt;\mathrm{Ln}\,z&lt;/math&gt;&lt;ref name=KORN623/&gt;:
: &lt;math&gt;\mathrm{Ln}\,z = \ln r + i \left( \varphi + 2 \pi k \right)&lt;/math&gt; формулаһы буйынса табыла.
Бында &lt;math&gt;\ln\,r= \ln\,|z|&lt;/math&gt; — ысын логарифм, &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; — ирекле [[бөтөн һан]]. Бынан килеп сыға:
{{рамка}}
Комплекслы логарифм &lt;math&gt;\mathrm{Ln}\, z&lt;/math&gt; теләһә ниндәй &lt;math&gt;z \ne 0&lt;/math&gt; өсөн бар, һәм уның ысын өлөшө бер ҡиммәтле билдәләнә, шул уҡ ваҡытта уйланма өлөшөнөң, &lt;math&gt;2\pi&lt;/math&gt; бөтөн тапҡырға айырылған ҡиммәттәре сикһеҙ күп.
{{конец рамки}}
[[Файл:NaturalLogarithmRe.svg|thumb|280px|&lt;center&gt;Комплекслы логарифмдың ысын өлөшө&lt;/center&gt;]]
Формуланан күренеүенсә, уйҙырма ҡиммәттәрҙең береһе һәм тик береһе генә &lt;math&gt;(-\pi, \pi]&lt;/math&gt; интервалына инә. Был ҡиммәт комплекслы натураль логарифмдың '''төп ҡиммәте''' тип атала&lt;ref name=MATENC/&gt;. Уға ярашлы (хәҙер инде бер ҡиммәтле) функция логарифмдың ''төп тармағы'' тип атала һәм &lt;math&gt;\ln\,z&lt;/math&gt; тип тамғалана. Ҡайһы берҙә &lt;math&gt;\ln\, z&lt;/math&gt; аша логарифмдың төп тармаҡта ятмаған ҡиммәтен дә атайҙар. Әгәр &lt;math&gt;z&lt;/math&gt; — ысын һан булһа, ул саҡта уның логарифмының төп ҡиммәте ғәҙәттәге ысын логарифм менән тап килә.

Килтерелгән формуланан шулай уҡ, логарифмдың ысын өлөшө аргументтың компоненттары аша түбәндәгесә билдәләнә икәне килеп сыға:
: &lt;math&gt;\operatorname{Re}(\ln(x+iy)) = \frac{1}{2} \ln(x^2+y^2)&lt;/math&gt;
Һүрәттә, компоненттар функцияһы булараҡ ысын өлөшө үҙәк-симметрик һәм координаталар башына тиклемге алыҫлыҡҡа ғына бәйле икәне күрһәтелгән. Ул ысын логарифм графигын вертикаль күсәр тирәләй өйрөлткәндә килеп сыға. Нулгә яҡынайыу менән функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ҡа ынтыла.

Тиҫкәре һандың логарифмы түбәндәге формула буйынса билдәләнә{{sfn |Корн Г., Корн Т. Справочник по математике|1973|с=623|name=KORN623 }}:
: &lt;math&gt;\mathrm{Ln} (-x) = \ln x + i \pi (2 k + 1) \qquad (x&gt;0,\ k = 0, \pm 1, \pm 2 \dots) &lt;/math&gt;

=== Комплекслы логарифм ҡиммәттәренә миҫалдар ===
Логарифмдың (&lt;math&gt;\ln&lt;/math&gt;) төп ҡиммәтен һәм (&lt;math&gt;\mathrm{Ln}&lt;/math&gt;) ҡайһы бер аргументтар өсөн уның дөйөм аңлатмаһын килтерәйек:
: &lt;math&gt;\ln (1) = 0;\; \mathrm{Ln} (1) = 2k\pi i&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\ln (-1) = i \pi;\; \mathrm{Ln} (-1) = (2k+1)i \pi&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\ln (i) = i \frac{\pi} {2};\; \mathrm{Ln} (i) = i \frac{4k+1}{2} \pi&lt;/math&gt;
Комплекслы логарифмдарҙы үҙгәрткәндә, уларҙың күп ҡиммәтле икәнен иҫтә тотоп, һаҡ булырға кәрәк, шуға күрә ниндәй ҙә булһа аңлатмаларҙың логарифмдарының тигеҙлегенән был аңлатмаларҙың тигеҙлеге килеп сыҡмай. Хаталы фекерләүгә миҫал:
: &lt;math&gt; i\pi = \ln(-1) = \ln((-i)^2) = 2\ln(-i) = 2(-i\pi/2) = -i\pi&lt;/math&gt; — күренеп торған хата.
Һул яҡта логарифмдың төп ҡиммәте тора, ә уңда — аҫта ятҡан тармаҡтағы ҡиммәт (&lt;math&gt;k=-1&lt;/math&gt;) икәнен билдәләп китәйек. Хатаның сәбәбе — &lt;math&gt;\log_a{(b^p)} = p~\log_a b&lt;/math&gt; үҙсәнлеген һаҡһыҙ ҡулланыу, ул, ғөмүмән алғанда, комплекслы осраҡта логарифм ҡиммәттәренең бөтә сикһеҙ йыйылмаһын күҙ уңында тота, ә төп ҡиммәтен генә түгел.

=== Комплекслы логарифмлы функция һәм Риман йөҙө ===
[[Файл:Riemann surface log.svg|thumb|&lt;center&gt;Комплекслы логарифм (уйҙырма өлөшө)&lt;/center&gt;]]
[[Комплекслы анализ]]да [[комплекслы яҫылыҡ]]тағы [[Күп ҡиммәтле функция|күп ҡиммәтле функцияларҙы]] ҡарау урынына икенсе ҡарар ҡабул ителгән: функцияны бер ҡиммәтле итеп, әммә яҫылыҡта түгел, ә ҡатмарлыраҡ, [[Риман йөҙө]] тип аталған [[Төрлөлөк|төрлөлөктә]] билдәләнгән тип ҡарарға{{sfn |Свешников А. Г., Тихонов А. Н. Теория функций комплексной переменной|1967|с=92—94}}. Комплекслы логарифмлы функция шулай уҡ ошондай категорияға ҡарай: уның образы (һүрәтте ҡарағыҙ), спираль рәүешендә уралған сикһеҙ һандағы тармаҡтарҙан тора. Был йөҙ өҙлөкһөҙ һәм [[бер бәйләнешлелек|бер бәйләнешле]]. Функцияның берҙән-бер нуле (беренсе тәртиптәге) &lt;math&gt;z=1&lt;/math&gt; булғанда килеп сыға. Үҙенсәлекле нөктәләре: &lt;math&gt;z=0&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;z=\infty&lt;/math&gt; (сикһеҙ тәртиптәге тармаҡланыу нөктәләре)&lt;ref name=ST/&gt;.

Логарифмдың Риман йөҙө, бер бәйләнешле булғанлыҡтан, &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; нөктәһе инмәгән комплекслы яҫылыҡ өсөн [[универсаль ҡаплаусы]] булып тора&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Болтянский, Владимир Григорьевич|Болтянский В. Г.]], Ефремович В. А.|заглавие=Наглядная топология|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/djvu/geometry/boltiansky-nagl-topo.htm|место=М.|издательство=Наука|год=1982|серия=Библиотечка Квант, выпуск 21|страницы=112}}&lt;/ref&gt;.

=== Аналитик дауамы ===
Комплекслы һандың логарифмы шулай уҡ ысын логарифмдың бөтә [[Комплекслы яҫылыҡ|комплекслы яҫылыҡҡа]] [[аналитик дауамы]] булараҡ билдәләнергә мөмкин. &lt;math&gt;\Gamma&lt;/math&gt; кәкере һыҙығы берәмектә башлана, нуль аша үтмәй һәм ысын күсәрҙең тиҫкәре өлөшөн киҫмәй икән, ти. Ул саҡта логарифмдың &lt;math&gt;\Gamma&lt;/math&gt; кәкере һыҙығының һуңғы &lt;math&gt;w&lt;/math&gt; нөктәһендәге төп ҡиммәтен түбәндәге формула буйынса иҫәпләргә мөмкин{{sfn |Свешников А. Г., Тихонов А. Н. Теория функций комплексной переменной|1967|с=45—46, 99-100|name=ST }}:
: &lt;math&gt;\ln w = \int\limits_\Gamma {du \over u}&lt;/math&gt;

Әгәр &lt;math&gt;\Gamma&lt;/math&gt; — ябай кәкере һыҙыҡ булһа (үҙ-үҙен киҫмәй), ул саҡта унда ятҡан һандар өсөн логарифмлы тождестволарҙы ҡурҡмай ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән:
: &lt;math&gt;\ln (wz) = \ln w + \ln z, ~\forall z,w\in\Gamma\colon zw\in \Gamma&lt;/math&gt;

Логарифмлы функцияның төп тармағы [[Өҙлөкһөҙ функция|өҙлөкһөҙ]] һәм бөтә [[комплекслы яҫылыҡ]]та, ысын күсәрҙең тиҫкәре өлөшөнән башҡа, [[Комплекслы анализ|дифференциалланыусы]], ысын күсәрҙең тиҫкәре өлөшөндә уйҙырма өлөшө &lt;math&gt;2\pi&lt;/math&gt; берәмеккә һикереп үҙгәрә. Ләкин был факт төп ҡиммәтенең уйҙырма өлөшөн &lt;math&gt;(-\pi, \pi]&lt;/math&gt; интервалы менән яһалма сикләү эҙемтәһе булып тора. Функцияның бөтә тармаҡтарын да ҡарағанда, функция бирелмәгән нулдән башҡа бөтә нөктәләҙә лә өҙлөкһөҙлөк үҙсәнлеге үтәлә. Әгәр &lt;math&gt;\Gamma&lt;/math&gt; кәкере һыҙығына ысын күсәрҙең тиҫкәре өлөшөн киҫеп үтергә рөхсәт иткәндә, ул саҡта бындай беренсе киҫелеш һөҙөмтәне төп ҡиммәтенең тармағынан күрше тармаҡҡа күсерә, ә һәр артабанғы киҫелеш логарифмлы функцияның тармаҡтары буйлап оҡшаш шылдырыу тыуҙыра&lt;ref name=ST/&gt; (см. рисунок).

Аналитик дауам формулаларынан, логарифмдың теләһә ниндәй тармағында&lt;ref name=FICHT2-520/&gt;:
: &lt;math&gt;\frac{d}{dz} \ln z = {1\over z}&lt;/math&gt; булыуы килеп сыға.

&lt;math&gt;0&lt;/math&gt; нөктәһен үҙ эсенә алған теләһә ниндәй &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; әйләнәһе өсөн:
: &lt;math&gt;\oint\limits_S {dz \over z} = 2\pi i&lt;/math&gt;
Интеграл ыңғай йүнәлештә алына ([[сәғәт уғына ҡаршы]]). Был тождество [[Вычет (комплекслы анализ)|вычеттар]] теорияһының нигеҙендә ята.

Комплекслы логарифмдың аналитик дауамын шулай уҡ юғарыла килтерелгән рәттәр ярҙамында билдәләргә мөмкин: комплекслы аргумент осрағына дөйөмләштерелгән {{Eqref|Ряд 1|ряда 1}} йәки {{Eqref|Ряд 2|ряда 2}}. Әммә был рәттәрҙең күренешенән, берәмектә рәттең суммаһы нулгә тигеҙ булыуы килеп сыға, йәғни рәт комплекслы логарифмдың күп ҡиммәтле функцияһының төп тармағына ғына ҡарай. Ике рәттең дә [[йыйылыусанлыҡ радиусы]] 1-гә тигеҙ.

=== Кире тригонометрик һәм гиперболик функциялар менән бәйләнеш ===
Комплекслы [[тригонометрик функциялар]] [[экспонента]] менән ([[Эйлер формулаһы]]) бәйләнгән булғанлыҡтан, комплекслы логарифм, экспонентаға кире функция булараҡ, [[кире тригонометрик функциялар]] менән бәйле{{sfn |Фихтенгольц Г. М. Курс дифференциального и интегрального исчисления|1966|loc=Том II, стр. 522-526|name=FICHT2-522 }}&lt;ref name=KK624/&gt;:
: &lt;math&gt;\operatorname{Arcsin} z = -i \operatorname{Ln} (i z + \sqrt{1-z^2})&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\operatorname{Arccos} z = -i \operatorname{Ln} (z + i\sqrt{1-z^2})&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\operatorname{Arctg} z = -\frac{i}{2} \ln \frac{1+z i}{1-z i} + k \pi \; (z \ne \pm i)&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\operatorname{Arcctg} z = -\frac{i}{2} \ln \frac{z i-1}{z i+1} + k \pi \; (z \ne \pm i)&lt;/math&gt;
[[Гиперболик функциялар]]ҙы комплекслы яҫылыҡта уйланма аргументтың тригонометрик функциялары итеп ҡарарға мөмкин, шуға күрә бында ла логарифм менән бәйләнеш бар{{sfn |Корн Г., Корн Т. Справочник по математике|1973|с=624|name=KK624 }}:
: &lt;math&gt;\operatorname{Arsh}z = \operatorname{Ln}(z+\sqrt{z^2+1})&lt;/math&gt; — кире гиперболик синус
: &lt;math&gt;\operatorname{Arch}z=\operatorname{Ln} \left( z+\sqrt{z^{2}-1} \right)&lt;/math&gt; — кире гиперболик косинус
: &lt;math&gt;\operatorname{Arth}z=\frac{1}{2}\operatorname{Ln}\left(\frac{1+z}{1-z}\right)&lt;/math&gt; — кире гиперболик тангенс
: &lt;math&gt;\operatorname{Arcth}z=\frac{1}{2}\operatorname{Ln}\left(\frac{z+1}{z-1}\right)&lt;/math&gt; — кире гиперболик котангенс

== Тарихи очерк ==
: {{main|Логарифмдар тарихы}}

=== Башлап ебәреүселәр ===
Логарифмдарҙы ҡулланыуға ([[Архимед]]ҡа ла билдәле булған&lt;ref name=USP9/&gt;), дәрәжәләрҙе ҡабатлағанда уларҙың дәрәжә күрһәткестәре ҡушылыу факты стимул булып тора{{sfn |Клейн Ф. Элементарная математика с точки зрения высшей|1987|с=206}}: &lt;math&gt;a^b \cdot a^c = a^{b+c}&lt;/math&gt;. Һиндостандың VIII быуат математигы Вирасена, дәрәжәле бәйләнештәрҙе өйрәнеп, 2, 3, 4 нигеҙҙәре өсөн бөтөн һанлы күрһәткестәр таблицаһын баҫтырып сығара (йәғни, ысынбарлыҡта, логарифмдар таблицаһы)&lt;ref&gt;{{citation| contribution=History of Mathematics in India |title=Students' Britannica India: Select essays|editor-first=Dale|editor1-last=Hoiberg|editor3-first=Indu|editor2-last=Ramchandani|first=R. C.|last=Gupta|page=329|location=New Delhi |publisher=Popular Prakashan|year=2000| contribution-url=https://books.google.co.uk/books?id=-xzljvnQ1vAC&amp;pg=PA329&amp;lpg=PA329&amp;dq=Virasena+logarithm&amp;source=bl&amp;ots=BeVpLXxdRS&amp;sig=_h6VUF3QzNxCocVgpilvefyvxlo&amp;hl=en&amp;ei=W0xUTLyPD4n-4AatvaGnBQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;ved=0CBgQ6AEwATgK#v=onepage&amp;q=Virasena%20logarithm&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Stifel log.jpg|мини|340px|слева|М. Штифелдең логарифмик таблицаһы, «''Arithmetica integra''», 1544]]
Урта быуаттар Европаһында хәл иткес аҙым яһала. [[XVI быуат]]та ҡатмарлы иҫәпләүҙәргә ихтыяж тиҙ үҫә, һәм ҡыйынлыҡтарҙың һиҙелерлек өлөшө күп урынлы һандарҙы ҡабатлау һәм бүлеү, шулай уҡ [[Тамыр (математика)|тамыр]] алыу менән бәйле була. Быуат аҙағында бер нисә математиктың бер үк ваҡытта тиерлек башына идея килә: күп хеҙмәт талап иткән ҡабатлауҙы, [[Геометрик прогрессия|геометрик]] һәм [[Арифметик прогрессия|арифметик]] прогрессияларҙы махсус таблицалар ярҙамында сағыштырып, ябай ҡушыу ғәмәле менән алмаштырыу, шуның менән бергә геометрик прогрессия баштағы була{{sfn |Успенский Я. В. Очерк истории логарифмов|1923|с=9|name=USP9 }}. Ул саҡта бүлеү ҙә сағыштырғыһыҙ ябай алыу менән автоматик рәүештә алмаштырыла, шулай уҡ [[дәрәжәгә күтәреү]] һәм [[тамыр алыу]] ябайлаша.

Беренсе булып был идеяны үҙенең «''Arithmetica integra''» (1544) китабында [[Штифель, Михаэль|Михаэль Штифель]] баҫтырып сығара, ул, хәйер, үҙенең идеяһын тормошҡа ашырыу өсөн әллә ни көс һалмай{{sfn |История математики, том II|1970|с=54—55}}&lt;ref&gt;{{Citation|title = Precalculus mathematics |author=Vivian Shaw Groza, Susanne M. Shelley |publisher=Holt, Rinehart, Winston |location=New York |year=1972|isbn=978-0-03-077670-0 |page=182| url=https://books.google.com/?id=yM_lSq1eJv8C&amp;pg=PA182&amp;dq=%22arithmetica+integra%22+logarithm&amp;q=stifel}}&lt;/ref&gt;. Штифелдың төп баһалы хеҙмәте булып дәрәжәнең бөтөн күрһәткестәренән ирекле [[Рациональ һан|рациональ]] күрһәткестәргә күсеү тора{{sfn |Клейн Ф. Элементарная математика с точки зрения высшей|1987|с=210}} (был йүнәлештә беренсе аҙымды XIV быуатта [[Орем, Николай|Николай Орем]] һәм XV быуатта [[Никола Шюке]] эшләй).

=== Джон Непер һәм уның «ғәжәйеп логарифмдар таблицаһы» ===
[[Файл:John Napier.jpg|thumb|220px|&lt;center&gt;[[Джон Непер]]&lt;/center&gt;]]
[[1614 йыл]]да шотланд математик-һәүәҫкәре [[Непер, Джон|Джон Непер]] латин телендә «''Ғәжәйеп логарифмдар таблицаһы һүрәтләмәһе''» исемле әҫәрен баҫтырып сығара ({{lang-lat|Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio}}). Унда ҡыҫҡаса логарифмдарҙың һәм уларҙың үҙсәнлектәренең тасуирламаһы, шулай уҡ, 1' аҙымы менән, [[синус (функция)|синустарҙың]], [[косинус]]тарҙың һәм [[тангенс]]тарҙың логарифмдарының 8-урынлы таблицалары бирелә. Непер тәҡдим иткән ''логарифм'' термины фәндә нығына. Логарифмдар теорияһын Непер, ул үлгәндән һуң улы Роберт тарафынан 1619 йылда баҫтырып сығарылған, үҙенең икенсе «''Построение удивительной таблицы логарифмов''» китабында бирә ({{lang-lat|Mirifici Logarithmorum Canonis Constructio}}).

Документтарҙан күренеүенсә, логарифмлау техникаһына Непер 1594 йылда уҡ эйә була{{sfn |Успенский Я. В. Очерк истории логарифмов|1923|с=13|name=USP13 }}. Уның асыштарының туранан тура маҡсаты булып, Неперға ҡатмарлы астрологик иҫәпләүҙәрҙе еңелләштереү тора{{sfn |История математики, том II|1970|с=56}}; тап шуның өсөн дә таблицаларға тик [[Тригонометрик функциялар|тригонометрик функцияларҙың]] логарифмдары ингән була.

[[Функция (математика)|Функция]] төшөнсәһе ул саҡта булмай әле, һәм Непер логарифмға, тигеҙ һәм логарифмик-яйая барыусы хәрәкәттәрҙе сағыштырып, [[Кинематика|кинематик]] билдәләмә бирә; мәҫәлән, синус логарифмына ул ошолай билдәләмә бирә&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Хрестоматия по истории математики. Математический анализ. Теория вероятностей |ответственный=Под ред. [[Юшкевич, Адольф Павлович|А. П. Юшкевича]] |место=М. |издательство=Просвещение |год=1977 |страниц=224 |страницы=40 }}&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;Бирелгән синустың логарифмы, һәр саҡ тулы синус геометрик кәмегән кеүек үк тиҙлек менән арифметик үҙә барыусы һан ул.&lt;/blockquote&gt;
Хәҙерге тамғалауҙарҙа Неперҙың кинематик моделен [[дифференциаль тигеҙләмә]] менән һүрәтләп була{{sfn |История математики, том II|1970|с=59|name=HIST59 }}:
: &lt;math&gt; \frac{dx}{x} = - \frac{dy}{M}&lt;/math&gt;,
бында M — масштаблы ҡабатлашыусы, ул, ҡиммәт кәрәк тиклем тамғалар менән бөтөн һан килеп сыҡһын өсөн индерелгән ([[Унарлы кәсер|унарлы кәсерҙәр]] ул ваҡытта киң ҡулланылмаған була). Непер M = {{formatnum:10000000}} итеп алған.

Ҡәтғи әйткәндә, Непер хәҙер логарифм тип аталған функцияны таблицаламаған. Әгәр уның функцияһын &lt;math&gt;\operatorname{LogNap}(x)&lt;/math&gt; тип тамғалаһаң, ул натураль логарифм менән түбәндәгесә бәйләнгән&lt;ref name=HIST59/&gt;:
:: &lt;math&gt;\operatorname{LogNap}(x) = M \cdot (\ln(M) - \ln(x))&lt;/math&gt;
Күренеүенсә, &lt;math&gt;\operatorname{LogNap}(M) = 0&lt;/math&gt;, йәғни «тулы синустың» логарифмы (90°-ҡа ярашлы) нуль — Непер үҙенең билдәләмәһе менән ошоға өлгәшергә теләгән дә инде. Шулай уҡ ул, бөтә логарифмдар ҙа ыңғай булыуын теләгән; &lt;math&gt;x&lt;M&lt;/math&gt; өсөн был шарттың үтәлеүенә ышаныуы ҡыйын түгел. &lt;math&gt;\operatorname{LogNap}(0) = \infty&lt;/math&gt;.

Непер логарифмының төп үҙсәнлеге: әгәр дәүмәлдәр [[геометрик прогрессия]] төҙөһә, ул саҡта уларҙың логарифмдары [[Арифметик прогрессия|арифметик]] прогрессия төҙөй. Ләкин өҙлөкһөҙ функция өсөн логарифмлау ҡағиҙәләре хәҙерге логарифм өсөн булған ҡағиҙәләрҙән айырыла, мәҫәлән:
: &lt;math&gt;\operatorname{LogNap}(a \cdot b)=\operatorname{LogNap}(a)+\operatorname{LogNap}(b)-\operatorname{LogNap}(1)&lt;/math&gt;

=== Артабанғы үҫеше ===
Тиҙҙән асыҡланыуынса, алгоритмдағы хата арҡаһында Непер таблицаһындағы бөтә ҡиммәттәрҙә лә алтынсы тамғанан һуң дөрөҫ булмаған цифрҙар киткән{{sfn |История математики, том II|1970|с=61|name=IM61 }}. Әммә был иҫәпләүҙәрҙең яңы методикаһына киң билдәлелек алыуға ҡамасауламаған, һәм күп Европа математиктары логарифмик таблицалар төҙөү менән шөғөлләнгән. [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]] үҙе 1620 йылда баҫтырып сығарған астрономик белешмәгә Неперға һоҡланыулы бағышлама индерә(уйлап табыусының ул ваҡытта инде вафат булғанын белмәйенсә). 1624 йылда Кеплер үҙенең логарифмик таблицалар вариантын баҫтырып сығара ({{lang-lat|Chilias Logarithmorum ad totidem numeros rotundos}}){{sfn |Успенский Я. В. Очерк истории логарифмов|1923|с=39}}. Логарифмдарҙы ҡулланыу Кеплерға [[Донъяның гелиоцентрик системаһы|гелиоцентрик астрономияның]] уңышын нығытыусы [[Рудольф таблицалары]]н төҙөү буйынса күп йыллыҡ хеҙмәтен сағыштырмаса тиҙерәк тамамларға мөмкинлек бирә.

Неперҙың китабы баҫылғандан һуң бер нисә йыл үткәс, хәҙерге заман төшөнсәһенә яҡыныраҡ торған логарифмды ҡулланыусы логарифмик таблицалар барлыҡҡа килә. Лондон профессоры [[Бригс, Генри|Генри Бригс]] [[Унарлы логарифм|унарлы логарифмдарҙың]] 14-урынлы таблицаһын төҙөй (1617), шуның менән бергә тригонометрик функциялар өсөн түгел, 1000-гә тиклемге ирекле бөтөн һандар өсөн (7 йылдан һуң Бригс һандар һанын 20000-гә тиклем арттыра). 1619 йылда Лондондың математика уҡытыусыһы Джон Спайделл ({{lang-en|John Speidell}}) Неперҙың төҙәтелгән һәм тулыландырылған логарифмик таблицаларын киренән баҫтыра, улар ысынында натураль логарифмдар таблицаһы булалар. Спайделл бөтөн һандарға тиклем масштаблауҙы һаҡлаһа ла, уның да 1000-гә тиклемге һандарҙың логарифмдары була (шуның менән бергә берәмектең логарифмы, Бригстыҡы кеүек, нулгә тигеҙ була) {{sfn |История математики, том II|1970|с=63}}&lt;ref&gt;''Charles Hutton.'' [https://books.google.ru/books?id=zDMAAAAAQAAJ&amp;pg=PA30&amp;lpg=PA30&amp;dq=Speidell+logarithm&amp;source=bl&amp;ots=okbhTbkRfc&amp;sig=KWTXsVOdf-c2DtZLntcYTAetFUM&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=2K6JT838GoTHsgaMvaHgCw&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Speidell%20logarithm&amp;f=false Mathematical Tables.] London, 1811, p. 30.&lt;/ref&gt;.

Оҙаҡламай логарифмдарҙың математикала урыны иҫәпләүҙәрҙең уңайлылығы менән генә сикләнмәй икәне асыҡлана. 1629 йылда Бельгия математигы [[Сен-Венсан, Грегуар де|Грегуар де Сен-Венсан]], &lt;math&gt;y=\frac {1}{x}&lt;/math&gt; [[Гипербола (математика)|гиперболаһы]] аҫтындағы майҙан логарифмик закон буйынса үҙгәрә икәнен күрһәтә{{sfn |История математики, том II|1970|с=133}}. 1668 йылда немец математигы [[Меркатор, Николас|Николас Меркатор (Кауфман)]] үҙенең ''Logarithmotechnia'' китабында логарифмдың сикһеҙ рәткә тарҡалыуын аса һәм баҫтыып сығара{{sfn |Успенский Я. В. Очерк истории логарифмов|1923|с=52|name=USP52 }}. Күп тарихсыларҙың фекеренсә, логарифмдарҙың барлыҡҡа килеүе күп математик концепцияларға көслө йоғонто яһай, шул иҫәптән:
# [[Иррациональ һан|Иррациональ]] һәм [[трансцендент һан]]дар төшөнсәһенең дөйөм танылыуы һәм формалашыуы{{sfn |Клейн Ф. Элементарная математика с точки зрения высшей|1987|с=51, 286, 352}}.
# [[Күрһәткесле функция|Күрһәткесле функцияның]] һәм дөйөм [[һанлы функция]] төшөнсәһенең, [[E (һан)|Эйлер һанының]] барлыҡҡа килеүе, [[Айырмалы схема|айырмалы тигеҙләмәләр]] теорияһының үҫеше{{sfn |Клейн Ф. Элементарная математика с точки зрения высшей|1987|с=213, 217}}.
# Сикһеҙ рәттәр менән эш башланыуы&lt;ref name=USP52/&gt;.
# Төрлө типтағы [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығарыуҙың дөйөм ысулдары.
# Иҫәпләү өсөн теүәл логарифмик таблицалар талап итеүсе [[Иҫәпләү ысулдары|һанлы ысулдар]] теорияһының һиҙелерлек үҫеше.

XIX быуат аҙағына тиклем логарифмдың дөйөм ҡабул ителгән тамғаланышы булмай, ''a'' нигеҙе ''log'' символынан йә уңда, йә һулда, йә өҫтөндә күрһәтелә. Ахыр сиктә математиктар, нигеҙ өсөн иң уңайлы урын — юлдан түбәнерәк, ''log'' символынан һуң тигән фекергә киләләр: &lt;math&gt;\log_a b&lt;/math&gt;. Логарифмдың нығыраҡ ҡулланылған төрҙәренең — унарлы һәм натураль — &lt;math&gt;\lg, \; \ln&lt;/math&gt; ҡыҫҡаса тамғаланышы күпкә элегерәк һәм бер юлы бер нисә авторлыҡта килеп сыға һәм шулай уҡ XIX быуат аҙағына тамам нығына&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cajori. |first=Florian |authorlink=Florian Cajori |title=A History of Mathematics, 5th ed |pages=152 |publisher=AMS Bookstore |date=1991 |isbn=0821821024 |url=https://books.google.com/?id=mGJRjIC9fZgC&amp;dq=%22Cajori%22+%22A+History+of+Mathematics%22+}}&lt;/ref&gt;.

Логарифмлауҙы хәҙерге төшөнсәгә яҡын — [[Дәрәжәгә күтәреү|дәрәжәгә күтәреүгә]] кире ғәмәл булараҡ аңлау — беренсе башлап [[Валлис, Джон|Валлиста]] (1685) һәм [[Бернулли, Иоганн|Иоганн Бернуллиҙа]] (1694) күренә, ә тулыһынса [[Эйлер, Леонард|Эйлер]] тарафынан законлаштырыла&lt;ref name=IM61/&gt;. «Введение в анализ бесконечных» ([[1748]]) китабында Эйлер [[күрһәткесле функция|күрһәткесле]], шулай уҡ логарифмлы функцияларҙың хәҙерге билдәләмәләрен бирә, уларҙың дәрәжәле рәттәргә тарҡалмаһын килтерә, натураль логарифмдың ролен айырым билдәләп китә&lt;ref&gt;{{книга |автор=Рыбников К. А. |заглавие=История математики. В двух томах |место=М. |издательство=Изд. МГУ |том=II |год=1963 |страницы=25 }}&lt;/ref&gt;. Логарифмлы функцияны комплекслы өлкәгә таратыу даны ла Эйлерҙыҡы һанала.

=== Логарифмды комплекслы өлкәгә киңәйтеү ===
XVII—XVIII быуаттар сигендә [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Лейбниц]] һәм [[Иоганн Бернулли]] логарифмды комплекслы һандарға киңәйтергә маташалар, ләкин, ул ваҡытта логарифм төшөнсәһенең үҙенең аныҡ билдәләмәһе булмағанлыҡтан, тулы теорияны төҙөй алмайҙар{{sfn |История математики, том III|1972|с=325—328|name=IM3-325 }}. Был сәбәп буйынса башта Лейбниц һәм Бернулли араһында, ә XVIII быуат уртаһында — [[Д’Аламбер, Жан Лерон|Д’Аламбер]] һәм Эйлер араһында бәхәсләшеү бара. Бернулли һәм Д’Аламбер, &lt;math&gt;\log(-x) = \log(x)&lt;/math&gt; тип билдәләргә кәрәк тип иҫәпләйҙәр, шул уҡ ваҡытта Лейбниц, тиҫкәре һандың логарифмы уйҙырма һан икәнен иҫбатлай&lt;ref name=IM3-325/&gt;. Тиҫкәре һәм комплекслы һандарҙың логарифмдарының тулы теорияһы Эйлер тарафынан 1747—1751 йылдарҙа баҫтырып сығарыла һәм хәҙергенән бер ни менән дә айырылмай&lt;ref&gt;{{книга |автор=Рыбников К. А. |заглавие=История математики. В двух томах |место=М. |издательство=Изд. МГУ |том=II |год=1963 |страницы=27, 230-231}}&lt;/ref&gt;. Бәхәс дауам итһә лә (Д’Аламбер үҙенең фекерен яҡлай һәм уны үҙенең [[Энциклопедия, или Толковый словарь наук, искусств и ремёсел|«Энциклопедия»һында]] һәм башҡа хеҙмәттәрендә ентекләп аргументлай), Эйлерҙың ҡарашы XVIII быуат аҙағына дөйөм танылыу ала.

XIX быуатта, [[комплекслы анализ]] үҫешеү менән, комплекслы логарифмды өйрәнеү яңы асыштарға стимул бирә. [[Гаусс, Карл Фридрих|Гаусс]] 1811 йылда, &lt;math&gt;\frac{1}{z}&lt;/math&gt;-ҙән интеграл булараҡ билдәләнгән логарифмлы функцияның күп ҡиммәтлелегенең тулы теорияһын эшләй {{sfn |Математика XIX века. Том II: Геометрия. Теория аналитических функций|1981|с=122—123}}. [[Риман, Георг Фридрих Бернхард|Риман]], был һәм оҡшаш функцияларҙың билдәле факттарына таянып, [[Риман йөҙө|Риман йөҙҙәренең]] дөйөм теорияһын төҙөй.

[[Конформлы сағылыш|Конформлы сағылыштарҙың]] теорияһын эшләү, [[картография]]ла логарифмдар асышына тиклем үк барлыҡҡа килгән (1550) [[меркатор проекцияһы]]н комплекслы логарифм һымаҡ тасуирларға мөмкин икәнен күрһәтә&lt;ref&gt;{{книга |автор=Клейн Ф. |заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-2.htm |том=II. Геометрия |место = М. |издательство=Наука |год=1987 |страниц=416 |страницы=159—161 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡайһы бер практик ҡулланылыштары ==

=== Фәндә һәм тәбиғәттә логарифмлы бәйләнештәр ===
Логарифмлы функциялар математикала ла, тәбиғәт фәндәрендә лә ныҡ киң таралыу алған. Йыш ҡына логарифмдар [[үҙенә оҡшашлыҡ]] булған ерҙә күренәләр, йәғни ниндәйҙер объект эҙмә-эҙ бәләкәйләтелгән һәм ҙурайтылған масштабта яңынан барлыҡҡа килә; түбәндә [[рекурсивлы алгоритмдар]], [[фрактал]]дар йәки моллюсктар ҡабырсағы кеүек миҫалдарҙы ҡарағыҙ. Логарифмдарҙы төрлө фәндәрҙә ҡулланыуҙың бер нисә миҫалын килтерәйек.

==== Һандар теорияһы ====
[[Ябай һандарҙың таралыуы]] асимптотик ябай закондарға буйһона&lt;ref&gt;{{книга|автор=Дербишир, Джон.   |заглавие=Простая одержимость. Бернхард Риман и величайшая нерешенная проблема в математике |издательство=Астрель |год=2010 |страниц=464 |isbn=978-5-271-25422-2 }}&lt;/ref&gt;:
# 1-ҙән &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;-гә тиклем интервалда ябай һандар һаны яҡынса &lt;math&gt;\frac{n}{\ln n}&lt;/math&gt;-ға тигеҙ.
# ''k''-сы ябай һан яҡынса &lt;math&gt;k \ln k&lt;/math&gt;-ға тигеҙ.
Тағы ла теүәлерәк баһалауҙар [[интеграллы логарифм]]ды ҡуллана.

==== Математик анализ ====
Логарифмдар йыш ҡына [[интеграл]]дарҙы тапҡанда һәм [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләрҙе]] сығарғанда килеп сығалар. Миҫалдар:
: &lt;math&gt;\int {\operatorname{tg} x} \, dx = -\ln |\cos x| + C; \quad \int {\frac{dx}{\sqrt{x^2+a}}} = -\ln \ \left|\ x+\sqrt{x^2+a}\ \right| + C&lt;/math&gt;

==== Ихтималлыҡ теорияһы һәм статистика ====
[[Файл:Rozklad benforda.svg|thumb |300px |&lt;center&gt;[[Бенфорд законы|Бенфорд таралыуы]]. Горизонталь буйынса — беренсе мәғәнәле цифрҙар, вертикаль буйынса — уларҙың барлыҡҡа килеү ихтималлығы.&lt;/center&gt;]]
[[Статистика]]ла һәм [[ихтималлыҡ теорияһы]]нда логарифм бер нисә практик мөһим ихтималлы таралыуға инә. Мәҫәлән, [[логарифмик таралыу]]&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://mathworld.wolfram.com/Log-SeriesDistribution.html| title=Log-Series Distribution |author=Weisstein, Eric W.|publisher=MathWorld|lang=en|accessdate=2012-04-26}}&lt;/ref&gt; генетикала һәм физикала ҡулланыла. [[Логнормаль таралыу]] йыш ҡына өйрәнелеүсе дәүмәл бер нисә бәйләнешһеҙ ыңғай [[Осраҡлы дәүмәл|осраҡлы үҙгәреүсәндәрҙең]] ҡабатландығы булған ситуацияла осрай&lt;ref&gt;{{книга |часть=Логарифмически нормальное распределение |заглавие=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |место=М. |год=1982 |том=3 |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t3.djvu |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] }}&lt;/ref&gt;.

[[Бенфорд законы]] («беренсе цифр законы») бирелгән мәғәнәле цифрҙың реаль дәүмәлдәрҙе үлсәгәндә килеп сығыу ихтималлығын тасуирлай.

Билдәһеҙ параметрҙы баһалау өсөн [[максималь ысынға оҡшашлыҡ ысулы]] һәм уның менән бәйле [[ысынға оҡшашлыҡ логарифмлы функция]]һы киң ҡулланыла&lt;ref&gt;{{книга |часть=Максимального правдоподобия метод |заглавие=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |место=М. |год=1982 |том=3 |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t3.djvu |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] }}&lt;/ref&gt;.

[[Осраҡлы аҙашып йөрөгәндә]] флуктуация [[Ҡабатланған логарифм законы|Хинчин-Колмогоров законы]] менән һүрәтләнә.

==== Информатика һәм иҫәпләү математикаһы ====
[[Информатика]]ла: [[Бит|мәғлүмәт үлсәү берәмеге]] ([[бит]]). Мәҫәлән, компьютерҙа &lt;math&gt;N&lt;/math&gt; натураль һанын һаҡлау өсөн (компьютер өсөн ғәҙәти икеле форматта) &lt;math&gt;\log_2 N + 1&lt;/math&gt; бит кәрәк була.

[[Информацион энтропия]] — мәғлүмәт һаны үлсәме.

[[Тиҙ сортҡа айырыу]], [[Фурьеның тиҙ үҙгәртеүе]] кеүек, [[Рекурсия|Рекурсивлы алгоритдмарҙың]] [[Иҫәпләү ҡатмалылығы|асимптотик ҡатмарлылығын]] «[[Бүлгеслә һәм хакимлыҡ ит (информатика)|бүлгеслә һәм хакимлыҡ ит]]» принцибына нигеҙләнгән баһалау&lt;ref&gt;{{книга|автор=Harel, David; Feldman, Yishai A.|заглавие=Algorithmics: the spirit of computing|место=New York|издательство=Addison-Wesley|год=2004|pages=143|isbn=978-0-321-11784-7}}&lt;/ref&gt; һәм башҡалар

Ғәҙәттә һанлы ҡиммәттәр компьютерҙың йәки махсуслаштырылған процессорҙың хәтерендә [[Күсеп йөрөүсе өтөрлө һан|күсеп йөрөүсе өтөрлө]] форматында һаҡланалар. Әгәр, әммә, бирелгән төркөм өсөн ҡушыу һәм алыу һирәк башҡарылһа, ә ҡабатлау, бүлеү, дәрәжәгә күтәреү һәм тамыр алыу — күпкә йышыраҡ, ул саҡта бындай бирелештәрҙе [[Иҫәпләүҙең логарифмик системаһы|логарифмик форматта]] һаҡлау мөмкинлеген ҡарау әһәмиәтле. Был осраҡта һан урынына уның модуленең логарифмы һәм [[Тамға биты|тамғаһы]] һаҡлана, һәм логарифмдың үҙсәнлеге арҡаһында иҫәпләү тиҙлеге һиҙелерлек арта&lt;ref&gt;{{cite journal | author = N. G. Kingsburg, P. J. W. Rayner | title = Digital filtering using logarithmic arithmetic | journal = Electronics Letters | volume = 7 | date = Jan. 28, 1971 | pages = 55 | url = http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&amp;id=ELLEAK000007000002000056000001 }}&lt;/ref&gt;. Логарифмик форматта һаҡлау үҙенең нәтижәлелеген иҫбат иткән бер нисә системала ҡулланыла &lt;ref&gt;{{cite journal |author=R. C. Ismail and J. N. Coleman |title=ROM-less LNS |journal=2011 20th IEEE Symposium on Computer Arithmetic (ARITH) |pages=43–51 |date=July 2011 |doi=10.1109/ARITH.2011.15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1109/FPT.2006.270342|title=Comparing Floating-point and Logarithmic Number Representations for Reconfigurable Acceleration|author=Haohuan Fu, Oskar Mencer, Wayne Luk| url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=4042464|journal=IEEE Conference on Field Programmable Technology |month=December|pages=337 |year=2006 |date=June 2010}}&lt;/ref&gt;.

==== Фракталдар һәм үлсәнеш ====
[[Файл:Sierpinski dimension.svg|thumb|&lt;center&gt;[[Серпинский өсмөйөшө]] (уңда)&lt;/center&gt;]]
Логарифмдар [[фрактал]] өсөн [[Хаусдорф үлсәнешен]] сағылдырырға ярҙам итәләр&lt;ref&gt;''Иванов М. Г.'' [[:wikibooks:ru:Размер и размерность|Размер и размерность]] // «Потенциал», август 2006.&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, [[Серпинский өсмөйөшө]]н ҡарайыҡ, ул [[Төҙөк өсмөйөш|тигеҙ яҡлы өсмөйөштән]], һәр этапта һыҙыҡлы үлсәме ике тапҡыр кәмей барған, оҡшаш өсмөйөштәрҙе эҙмә-эҙ алып ташлағап килеп сыға (һүрәтте ҡарағыҙ). Һөҙөмтәнең үлсәнеше ошо формула буйынса билдәләнә:
: &lt;math&gt;\frac {\ln 3}{\ln 2} \approx 1{,}58&lt;/math&gt;

==== Механика һәм физика ====
[[Статистик физика|Статистик термодинамикала]] [[Термодинамик энтропия#энтропияның статистик билдәләмәһе: Больцман|Больцман принцибы]] — [[Термодинамик система|термодинамик системаның]] [[Хаос|буталсыҡлыҡ]] дәрәжәһен характерлаусы, торошоноң мөһим функцияларының береһе булып тора.

[[Циолковский формулаһы]] ракетаның тиҙлеген иҫәпләү өсөн ҡулланыла.

==== Химия һәм физик химия ====
[[Нернст тигеҙләмәһе]] электрохимик тигеҙләмәгә ингән, мәтдәләр активлығы булған системаның [[окисләнеү-тергеҙелеү потенциалы]]н, шулай уҡ окисланыу-тергеҙелеүсе парҙарҙың [[стандарт электродлы потенциал]]дары менән бәйләй.

Логарифм [[автопротолиз константаһы күрһәткесе]] (молекуланың үҙенән үҙе ионлашыуы) һәм [[водородлы күрһәткес]] (иретмәнең кислоталылығы) кеүек дәүмәлдәрҙең билдәләмәләрендә ҡулланыла.

==== Музыка теорияһы ====
[[Октава]]ны нисә өлөшкә бүлергә тигән мәсьәләне хәл итеү өсөн, &lt;math&gt;\log_2 \frac {3}{2} \approx 0{,}585&lt;/math&gt; өсөн рациональ яҡынайыу табырға кәрәк. Әгәр был һанды [[Өҙлөкһөҙ кәсер|өҙлөкһөҙ кәсергә]] тарҡатһаң, ул саҡта өсөнсө ҡулайлы кәсер (7/12) октаваны 12 [[ярымтон]]дарға классик бүлеүҙе нигеҙләргә мөмкинлек бирә&lt;ref name=Shilov/&gt;.

==== Психология һәм физиология ====
Кешенең күп күренештәрҙе [[үҙләштереү]]е логарифмик закон ярҙамында яҡшы һүрәтләнә.

[[Вебер — Фехнер законы]] — [[һиҙем|һиҙемдең]] интенсивлығы [[стимул]]дың интенсивлығы логарифмына&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vocabulary.ru/dictionary/25/word/zakon-vebera-fehnera|title=ЗАКОН ВЕБЕРА-ФЕХНЕРА // Словарь практического психолога|last=Головин С. Ю.|accessdate=2012-04-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yuMtdPX|archivedate=2012-05-28}}&lt;/ref&gt; — тауыштың көсөнә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Ирина Алдошина. |заглавие=Основы психоакустики|ссылка=http://rus.625-net.ru/audioproducer/1999/06/2.htm|издание=Звукорежиссёр|год=1999|выпуск=6}}&lt;/ref&gt;, яҡтылыҡ баҙыҡлығына — пропорциональ тигән эмпирик [[Психофизиология|психофизиологик]] закон.

[[Фиттс законы]]: организмдың хәрәкәте һуңыраҡ йәки теүәлерәк үтәлгән һайын, уны үтәүгә шул тиклем ҙурыраҡ коррекция кәрәк һәм шул тиклем оҙағыраҡ был коррекция башҡарыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://enc-dic.com/enc_psy/Fittsa-Zakon-29473.html|title=Закон Фиттса // Психологическая энциклопедия|accessdate=2012-04-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yuO0iyM|archivedate=2012-05-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150702125536/http://enc-dic.com/enc_psy/Fittsa-Zakon-29473.html |date=2015-07-02 }}&lt;/ref&gt;.

Һайлау булғанда ҡарар ҡабул итеүгә ваҡытты {{iw|Хик законы|en|Hick's law}} буйынса баһаларға мөмкин&lt;ref&gt;{{книга|автор=Welford, A. T.|заглавие=Fundamentals of skill |место=London| издательство=Methuen |год=1968|pages=61|isbn=978-0-416-03000-6}}&lt;/ref&gt;.

==== Биология ====
Күп кенә биологик формалар [[Логарифмик спираль|логарифмик спиралгә]] —  һәр нөктәһендә тейеүсе был нөктәләге радиус-вектор менән бер үк мөйөш яһаған, йәғни әйләнәнең берәмек оҙонлоғона радиус үҫеше даими булған кәкере һыҙыҡҡа — яҡшы тап киләләр&lt;ref&gt;{{книга |часть=Логарифмическая спираль
|ссылка часть  = http://reslib.com/book/Matematicheskij_enciklopedicheskij_slovarj#327
|заглавие      = [[Математический энциклопедический словарь]]
|ссылка        = http://reslib.com/card/Matematicheskij_enciklopedicheskij_slovarj
|ответственный = Гл. ред. [[Прохоров, Юрий Васильевич|Ю. В. Прохоров]]
|место= М. |год=1988
|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]
|страницы=328 |страниц=847 |isbn=5-85270-278-1 }}&lt;/ref&gt; :

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:NautilusCutawayLogarithmicSpiral.jpg|&lt;center&gt;[[Наутилус]] ҡабырсағы&lt;/center&gt;
Файл:Pflanze-Sonnenblume1-Asio.JPG|&lt;center&gt;[[Көнбағыш]]та орлоҡтарҙың урынлашыуы&lt;/center&gt;
Файл:Romanesco broccoli (Brassica oleracea).jpg|&lt;center&gt;[[Романеско (кәбәҫтә)|Романесконың төҫлө кәбәҫтәһе]]&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

==== Төрлөһөнән ====
[[Олимпия системаһы]]нда уйындар  әйләнеше һаны, ярышта ҡатнашыусылар һанының [[Икеле логарифм|икеле логарифмына]] тигеҙ&lt;ref&gt;{{книга|автор=Харин А. А.|заглавие=Организация и проведение соревнований. Методическое пособие|ссылка=http://elibrary.udsu.ru/xmlui/bitstream/handle/123456789/8185/2011348.pdf?sequence=1|место=Ижевск|издательство=УдГУ|год=2011|страницы=27}}&lt;/ref&gt;.

=== Логарифмик шкала ===
[[Файл:Slide rule example2 with labels.svg|thumb|450px|Логарифмик шкала]]
Унарлы логарифмдарҙың [[Логарифмик масштаб|Тигеҙһеҙ шкалаһы]] фәндең күп өлкәләрендә ҡулланыла. Иҫәпләүҙәрҙе тәьмин итеү өсөн ул [[логарифмик линейка|логарифмик линейкаға]] төшөрөлә. Башҡа миҫалдар:
* [[Акустика]] — [[Тауыш баҫымы|тауыш баҫымы кимәле]] һәм [[тауыш көсөргәнешлелеге]] ([[децибел]]дар)&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Децибел}}&lt;/ref&gt;.
* [[Радиотехника]]ла һәм [[Электроэлемтә]]лә [[сигнал/тауыш] нисбәте]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.edu.nstu.ru/courses/msos/ |title=Учебно-методический комплекс: Методы и средства обработки сигналов |accessdate=2012-04-28 |archiveurl=http://www.webcitation.org/65YVVRjy7 |archivedate=2012-02-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319040020/http://www.edu.nstu.ru/courses/msos/ |date=2012-03-19 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Астрономия]] — [[күренеп торған йондоҙло дәүмәл|йондоҙ яҡтылығы]] шкалаһы&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Звёздная величина}}&lt;/ref&gt;.
* [[Химия]] — [[водород]]лы [[ион]]дарҙың активлығы ([[Водородлы күрһәткес|pH]])&lt;ref&gt;{{книга |автор=Бейтс Р. |заглавие=Определение рН. Теория и практика|издание=2 изд |место=Л. |издательство=Химия|год=1972}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сейсмология]] — [[Ер тетрәү магнитудаһы|Рихтер шкалаһы]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/7041/Рихтера |title=Рихтера шкала |publisher=География. Современная иллюстрированная энциклопедия. — М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006  |archiveurl  = http://www.webcitation.org/619JZufsT |archivedate = 2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Оптик тығыҙлыҡ]] — үтә күренеүсән объекттарҙың яҡтылыҡты йотоу йәки үтә күренмәгән объекттарҙың яҡтылыҡты сағылдырыу  үлсәме &lt;ref&gt;{{Книга:ФКТЭ|статья=Оптическая плотность}}&lt;/ref&gt;.
* [[Идара итеү теорияһы]] — [[ЛАФЧХ|логарифмик амплитуда-фаза йышлыҡ характеристикаһы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.toehelp.ru/theory/tau/lecture06.htm|title=Понятие частотных характеристик|accessdate=2012-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yuQikQO|archivedate=2012-05-28}}&lt;/ref&gt;.
Логарифмик шкала бигерәк тә үлсәнеүсе дәүмәлдең кимәлдәре [[Геометрик прогрессия|геометрик прогрессия]] төҙөгән осраҡта уңайлы, сөнки ул саҡта уларҙың логарифмдары даими аҙым менән тарала. Мәҫәлән, классик [[Октава|октаваның]] 12 ярымтоны (яҡынса), знаменателе &lt;math&gt;\sqrt[12]{2} \approx 1{,}059&lt;/math&gt;-гә тигеҙ булған, шундай прогрессияны төҙөй&lt;ref name=Shilov&gt;''Шилов Г. Е.'' [http://www.math.ru/lib/book/plm/v37.djvu Простая гамма. Устройство музыкальной шкалы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222071112/http://www.math.ru/lib/book/plm/v37.djvu |date=2014-02-22 }} М.: Физматгиз, 1963. 20 с. Серия «Популярные лекции по математике», выпуск 37.&lt;/ref&gt;. Оҡшаш рәүештә, Рихтер шкалаһының һәр кимәле алдағы кимәлгә ҡарағанда 10 тапҡыр күберәк энергияға ярашлы. Хатта геометрик прогрессия булмағанда ла логарифмик шкаланың үлсәнеүсе дәүмәлдең киң диапазондағы ҡиммәттәрен йыйнаҡ күрһәтеү өсөн файҙаһы тейергә мөмкин.

Логарифмик шкала шулай уҡ [[Дәрәжәле функция|дәрәжәле бәйләнештәрҙең]] дәрәжә күрһәткесен һәм экспонента күрһәткесендә коэффициентты баһалау өсөн киң ҡулланыла. Шуның менән бергә бер йәки ике күсәр буйынса логарифмик масштабта төҙөлгән график, тикшереү өсөн ябайыраҡ булған тура һыҙыҡ күренешен ала.{{clear}}
[[Файл:Logarithmic Scales no text.svg|660px|thumb|center|Координаталар күсәрҙәре буйынса шкалаларҙы төрлөсә һайлағанда өс функцияның графигы: &lt;br&gt;
Өҫкө рәт — 1) икеһе лә һыҙыҡлы; 2) логарифмик (x) һәм һыҙыҡлы (y); &lt;br&gt;
Аҫҡы рәт — 1) һыҙыҡлы (x) һәм логарифмик (y); 2) икеһе лә логарифмик.
{{легенда|red|&lt;math&gt;y=10^x&lt;/math&gt;}} {{легенда|green|&lt;math&gt;y=x&lt;/math&gt;}} {{легенда|blue|&lt;math&gt;y=\ln x&lt;/math&gt;}}]]

=== Логарифмик таблицалар ===
[[Файл:Abramowitz&amp;Stegun.page97.agr.jpg|thumb|Логарифмик таблицалар]]
Логарифмдың үҙсәнлегенән, күп урынлы һандарҙы күп хеҙмәт талап иткән ҡабатлау урынына, (таблицалар буйынса) уларҙың логарифмдарын табыу һәм ҡушыу етә, ә аҙаҡ шул уҡ таблицалар буйынса («[[Антилогарифм]]дар бүлеге») [[Потенцирләү (математика)|потенцирләүҙе]] башҡарырға, йәғни логарифмы буйынса һөҙөмтәнең ҡиммәтен табырға кәрәк. Бүлеүҙе башҡарыу, логарифмдар алыныуы менән генә айырыла.

Логарифмдарҙың беренсе таблицаларын Джон Непер ([[1614]]) баҫтырып сығара, һәм уларға тик [[Тригонометрик функциялар|тригонометрик функцияларҙың]] логарифмдары ғына ингән була, шуның менән бергә хаталы. Уға бәйһеҙ рәүештә үҙенең таблицаларын [[Бюрги, Йост|Йост Бюрги]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплерҙың]] дуҫы ([[1620]]) баҫтырып сығара. [[1617 йыл]]да [[Оксфорд]]тың математика профессоры [[Бригс, Генри|Генри Бригс]] 1-ҙән 1000-гә тиклем һандарҙың 8 (һуңғараҡ — 14) тамға менән унарлы логарифмдары ингән таблицаларын баҫтырып сығара. Ләкин Бригстың таблицаларында ла хаталар табылған. [[Вега, Георг|Георг Вега]] таблицалары нигеҙендә беренсе хатаһыҙ таблица ([[1783]]) тик [[1857 йыл]]да ғына Берлинда барлыҡҡа килә (Бремикер таблицалары, ''Carl Bremiker''){{sfn |История математики, том II|1970|с=62}}.

Рәсәйҙә беренсе логарифмдар таблицаһы 1703 йылда [[Магницкий, Леонтий Филиппович|Л. Ф. Магницкий]] ҡатнашлығында баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга |автор=Гнеденко Б. В. |заглавие=Очерки по истории математики в России, издание 2-е |место=М. |издательство=КомКнига |год=2005 |страниц=296 |isbn=5-484-00123-4 |страницы=66}}&lt;/ref&gt;. СССР-ҙа логарифмдар таблицаларының бер нисә йыйынтығы баҫтырып сығарыла&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Логарифмические таблицы //Большая советская энциклопедия |ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/104256/Логарифмические }}&lt;/ref&gt;:
# ''[[Брадис, Владимир Модестович|Брадис В. М.]]'' Дүрт урынлы математик таблицалар. М.: Дрофа, 2010, ISBN 978-5-358-07433-0. Таблицы Брадиса, издаваемые с 1921 года, использовались в учебных заведениях и в инженерных расчётах, не требующих большой точности. Они содержали [[экспоненциальная запись|мантиссы]] десятичных логарифмов чисел и тригонометрических функций, натуральные логарифмы и некоторые другие полезные расчётные инструменты.
# ''Вега Г.'' Ете урынлы логарифмдар таблицалары, 4-е издание, М.: Недра, 1971. Профессиональный сборник для точных вычислений.
# ''Бремикер К.'' Логарифм-тригонометрик таблицалар. М.: Наука, 1962. 664 с. Классические шестизначные таблицы, удобные для расчётов с [[Тригонометрические функции|тригонометрическими функциями]].
# Тригонометрик дәүмәлдәрҙең натураль ҡиммәттәренең, уларҙың логарифмдарының һәм һандар логарифмдарының биш урынлы таблицалары, 6-е издание, М.: Наука, 1972.
# Натураль логарифмдар таблицалары, 2-е издание, в 2 томах, М.: Наука, 1971.
# Комплекслы һандарҙың логарифмдарының ун ҡиммәтле таблицалары. М., 1952.

=== Логарифмик линейка ===
{{main|Логарифмиr линейка}}
1620-cе йылдарҙа Эдмунд Уингейт һәм Уильям Отред беренсе [[Логарифмик линейка|логарифмик линейканы]] уйлап табалар, улар кеҫә калькуляторҙары барлыҡҡа килгәнсе инженерҙың алмаштығыһыҙ иҫәпләү ҡоралы булып хеҙмәт итәләр{{sfn |История математики, том II|1970|с=65—66}}. Был компактлы инструмент ярҙамында тиҙ генә бөтә алгебраик ғәмәлдәрҙе башҡарып була, шул иҫәптән [[Тригонометрик функциялар|тригонометрик функциялар]] ҡатнашлығында&lt;ref&gt;{{книга |автор=Березин С. И. |заглавие=Счётная логарифмическая линейка |место=М. |издательство=Машиностроение |год=1968 }}&lt;/ref&gt;. Иҫәпләү аныҡлығы — яҡынса 3  	мәғәнәле цифр.
[[Файл:Sliderule 2005.jpg|thumb|600px|center|Логарифмик линейка. 1,3 × 2 ҡабатлау йәки 2,6 / 2 бүлеү (C һәм D шкалаларын ҡарағыҙ).]]

== Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр ==
Логарифм &lt;math&gt;a^x=b&lt;/math&gt; тигеҙләмәһенең сығарылышы булараҡ ысын һәм комплекслы һандар өсөн генә билдәләнмәй.
* Логарифмлы функцияны [[кватернион]]дар өсөн индерергә була (ҡарағыҙ. [[Кватернион#Кватернионлы үҙгәреүсән функциялары]]). Ләкин логарифмдың күпселек алгебраик үҙсәнлектәре был осраҡта юғала&lt;ref&gt;{{cite web|author=David Eberly.|datepublished=March 2, 1999|url=http://www.geometrictools.com/Documentation/Quaternions.pdf|title=Quaternion algebra and calculus|accessdate=12 апреля 2012|lang=en|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yuSmIjh|archivedate=2012-05-28}}&lt;/ref&gt; — мәҫәлән, ҡабатландыҡтың логарифмы логарифмдар суммаһына тигеҙ түгел, һәм был бындай дөйөмләштереүҙең практик әһәмиәтен кәметә.
* Әгәр &lt;math&gt;a, b&lt;/math&gt; — [[Абелев төркөмө|Абелевтың]] [[Сикле төркөм|сикле]] [[Мультипликативлы төркөм|мультипликативлы төркөмөнөң]] элементтары булһалар, ул саҡта логарифм был мәғәнәлә (әгәр ул булһа) [[Дискретлы логарифм|дискретлы]] тип атала. Йышыраҡ ул ниндәйҙер модуль буйынса [[Вычеттар ҡулсаһының мультипликативлы төркөмө|вычеттар ҡулсаһының]] сикле төркөмө өсөн ҡарала, ул был модуль буйынса ''индекс'' тип атала&lt;ref&gt;{{книга |автор=Виноградов И. М. |заглавие=Основы теории чисел |издательство=ГИТТЛ |место=М.-Л. |год=1952 |страниц=180 |ссылка=http://math.ru/lib/book/djvu/vinogradov.djvu |страницы=97}}&lt;/ref&gt; һәм [[Криптография|криптографияла]] мөһим роль уйнай. [[Цикллы төркөм]]дәрҙә, әгәр логарифмдың нигеҙе был төркөмдөң [[Алынма тамыр (абстрактлы алгебра)|алынма тамыры]] булһа, логарифм бар.
* '''{{iw|Матрицалы логарифм||en|Logarithm of a matrix}}:''' логарифмдарҙы шулай уҡ [[Матрица (математика)|матрицалар]] өсөн билдәләргә була&lt;ref&gt;{{книга |автор=Гантмахер Ф. Р. |заглавие=Теория матриц |издательство=Наука |место=М. |год=1967 |страниц=576 }}&lt;/ref&gt;.
* Бик ҙур һандар менән эшләү өсөн, [[Дәрәжәгә күтәреү|дәрәжәгә күтәреү]] менән түгел, ә юғарыраҡ тәртиптәге ғәмәл — [[Тетрация|тетрация]] менән бәйле [[суперлогарифм]] төшөнсәһе индерелә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Антилогарифм]]
* [[Логарифмлы вычет]]
* [[Йыйылыусанлыҡтың логарифмлы билдәһе]]
* [[Логарифмик ҡағыҙ]]
* [[Полилогарифм]]
* [[Дәүмәлдең тәртибе]]
* [[Простаферетик функция]]
* [[Логарифмик функцияларҙан интегралдар теҙеме]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{wiktionary|логарифм}}
; Теория логарифмов
* {{книга |автор=[[Выгодский, Марк Яковлевич|Выгодский М. Я.]]
  |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vygodskij1966ru.djvu
  |заглавие=Справочник по элементарной математике |место=М. |издательство=Наука |год=1978
  |ref=Выгодский М. Я. Справочник по элементарной математике }}
** Переиздание: АСТ, 2003, ISBN 5-17-009554-6.
* {{книга |автор=Зайцев В. В., Рыжков В. В., [[Сканави, Марк Иванович|Сканави М. И.]]
  |заглавие=Элементарная математика. Повторительный курс |издание=Издание третье, стереотипное
  |издательство=Наука |место=М. |год=1976 |страниц=591 |ref=Элементарная математика}}
* {{книга |автор=Корн Г., Корн Т. |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu
  |заглавие=Справочник по математике (для научных работников и инженеров) |страниц=720
  |издательство=Наука |место=М. |год=1973 |ref=Корн Г., Корн Т. Справочник по математике }}
* {{книга |автор=Свешников А. Г., Тихонов А. Н. |заглавие=Теория функций комплексной переменной
  |место=М. |издательство=Наука |год=1967 |страниц=304
  |ref=Свешников А. Г., Тихонов А. Н. Теория функций комплексной переменной }}
* {{книга |автор=[[Фихтенгольц, Григорий Михайлович|Фихтенгольц Г. М.]]
  |заглавие=Курс дифференциального и интегрального исчисления
  |издание=изд. 6-е |место=М. |издательство=Наука |год=1966 |страниц=680
  |ref=Фихтенгольц Г. М. Курс дифференциального и интегрального исчисления }}
* {{книга |автор=Шахмейстер А. Х. |заглавие=Логарифмы. Пособие для школьников, абитуриентов и преподавателей
  |издание=изд. 5-е |место=СПб. |издательство=МЦНМО |год=2016 |страниц=288 |isbn=978-5-4439-0648-5 }}

; История логарифмов
* {{книга |автор=Абельсон И. Б. |заглавие=Рождение логарифмов
  |ссылка=http://oldskola.narod.ru/RozLog/rozlog00.htm |страниц=231
  |место=М.—Л. |издательство=Гостехиздат |год=1948 }}
* {{книга |автор=Гиршвальд Л. Я. |заглавие=История открытия логарифмов
  |место = Харьков |издательство=Изд-во Харьковского университета |год=1952 |страниц=33 }}
* {{книга |автор=Клейн Ф. |заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей
  |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-1.htm |том=I. Арифметика. Алгебра. Анализ
  |место = М. |издательство=Наука |год=1987 |страниц=432
  |ref=Клейн Ф. Элементарная математика с точки зрения высшей }}
* {{книга |часть=Математика XVII столетия
  |заглавие=История математики |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm
  |ответственный=Под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Юшкевича]], в трёх томах
  |место=М. |издательство=Наука |год=1970 |том=II |ref=История математики, том II }}
* {{книга |часть=Математика XVIII столетия
  |заглавие=История математики |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat3.htm
  |ответственный=Под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Юшкевича]], в трёх томах
  |место=М. |издательство=Наука |год=1972 |том=III |ref=История математики, том III }}
* {{книга |автор=Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.).
  |заглавие=Математика XIX века. Геометрия. Теория аналитических функций
  |ref=Математика XIX века. Том II: Геометрия. Теория аналитических функций
  |место=М. |издательство=Наука |том=II |год=1981 }}
* {{книга |автор=[[Успенский, Яков Викторович|Успенский Я. В.]]
  |заглавие=Очерк истории логарифмов |место=Петроград |год=1923 |страниц=78
  |издательство=Научное книгоиздательство |ref=Успенский Я. В. Очерк истории логарифмов }}

{{Избранная статья|Математика}}

[[Категория:Элементар функциялар]]
[[Категория:Комплекслы үҙгәреүсәнле элементар функциялар]]
[[Категория:Логарифмдар]]</text>
      <sha1>9ivuj912l57q07w4qjguswkxdema3v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йоһанн Кеплер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66951</id>
    <revision>
      <id>1309391</id>
      <parentid>1288632</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40709" sha1="fmz4w69c0plm5lr9zsc3fydxopyut5a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йоганн Кеплер''' ({{lang-de|Johannes Kepler}}; [[27 декабрь]] [[1571 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[1630 йыл]]) — [[Германия]] [[математика|математигы]], [[астрономия|астроном]] һәм [[астрология|астролог]]. [[XVII быуат]] фәнни революцияһының төп фигураһы, планеталарҙың хәрәкәт закондарын асыусы.

[[Николай Коперник]] хеҙмәттәренең йоғонтоһо атаҡлы немец ғалимы Иоганн Кеплерҙың ижади эшсәнлегендә лә һиҙелә. Ул [[Николай Коперник|Коперниктың]] астрономия өлкәһендәге ҡараштарын ҡабул итһә лә, бер ниҡәҙәр ваҡыт уларҙы мистик концепциялар менән һуғарарға тырыша. Ләкин [[Галилео Галилей|Галилей]] хеҙмәттәре менән танышыу уға дөрөҫ юлды һайларға мөмкинлек бирә. Быға бигерәк тә [[Галилео Галилей|Галилей]] менән туранан-тура хат яҙышыу ҙа ярҙам итә. Кеплер астрономия фәнен айырыуса мөһим фекерҙәр менән байыта. Тәбиғәт тураһындағы фәндәр өсөн уның айырыуса «Кеплер закондары» тигән асышы әһәмиәтле. Был хеҙмәтендә ул [[Геоцентризм|планеталарҙың Ҡояш тирәһендәге хәрәкәте]] тигеҙ түгеллеген дәлилләй. Планеталар хәрәкәтенең тиҙлеге уларҙың [[Ҡояш системаһы|Ҡояшҡа]] ни дәрәжәлә яҡын йәки алыҫ булуына бәйле, йәғни планета Ҡояшка яҡынырак булһа, уның тиҙлеге лә ҙурыраҡ тигән һүҙ. Шуның өҫтөнә Кеплер планеталарҙың траекторияларының түңәрәк түгел, бәлки эллипс формаһында икәнлеген иҫбатлай. Был фекерҙәр һуңыраҡ [[Исаак Ньютон|И. Ньютонға]] яңы фәнни асыштар яһауға этәргес була.

== Биографияһы ==

=== Йәш сағы ===
[[Файл:Johannes Kepler Uffizien.jpg|мини| Кеплер портреты. 17 быуат.Билдәһеҙ рәссам. Галерея [[Уффици]], Флоренция]]
[[Файл:WdSt-Keplerdenkmal.jpg|thumb|right|  Вайль-дер-Штадтта Кеплер мемориалы]]
Иоганн Кеплер Германияла Вайль-дер-Штадт ҡалаһында тыуған (Герман халҡының Изге Рим империяһы, Штутгарттан 30 км алыҫлыҡта, хәҙерге [[Баден-Вюртемберг]] федераль ере). Атаһы Генрих Кеплер Испания короле ҡулындағы Нидерландта ялланған һалдат була. Иоганнға 18 йәш саҡта атаһы сираттағы һуғышҡа китә, шунан ғәйеп була. Кеплерҙың әсәһе Катарина Кеплер трактир тота, күрәҙәселек, кешеләрҙе үлән менән дауалап бер аҙ аҡса эшләй&lt;ref name=ZV&gt;''Лишевский В. П.'' Кеплер и его законы движения планет. Земля и Вселенная, № 1 (1994), с. 63-69.&lt;/ref&gt;.

[[Астрономия]] менән Кеплер бала сағынан уҡ ҡыҙыҡһына башлай.Әсәһе уға [[1577]] йылда Ҙур кометаны, һуңыраҡ — [[Ай тотолоуы]]н күрһәтә (1580). Бала саҡта Кеплер [[ҡара сәсәк]] менән ауырый һәм был уның күҙенә астрономик күҙәтеүҙәр алып барырға ҡамасауларлыҡ зыян килтерә. Шуға ҡарамаҫтан Кеплер ғүмере буйы астрономияны үлеп ярата{{sfn |Лопес|2015|с=22}}.

1589 йылда Кеплер Маульбронн монастыре мәктәбен тамамлай, ул бик һәләтле уҡыусы була{{sfn |Caspar, Max|1993|с=29—36}}. Ҡала етәкселәре уға уҡыуын дауам итһен өсөн стипендия бүлә.1591 йылда ул Тюбинген университетына уҡырға инә. Башта сәнғәт факультетында (математика менән астрономия унда өйрәнелә),һуңыраҡ теология факультетында уҡый. Бында ул Михаэль Мёстлиндан Николай Коперниктың донъяның гелиоцентрик системаһы тураһында ишетә һәм һис шикһеҙ был системаны ҡабул итә&lt;ref&gt;''Robert S. Westman''. Kepler’s Early Physico-Astrological Problematic. ''Journal for the History of Astronomy'', 32 (2001): pp 27-36.&lt;/ref&gt;. Университетта Кеплер буласаҡ хоҡуҡ белгесе Кристоф Безольд менән дуҫлаша.

Башта Кеплер [[протестант]] руханийы булырға уйлай, ләкин 1594 йылда уны Грац университетына математика уҡытырға саҡыралар (хәҙерге [[Австрия]]).

[[Файл:Kepler-solar-system-1.png|thumb|left|« Кеплер кубогы»: Биш Платон есеменән торған Ҡояш системаһы ]]
Грацта Кеплер 6 йыл эшләгән. 1596 йылда уның «Тайна мироздания» (''[[Mysterium Cosmographicum]]'') тигән китабы донъя күрә. Унда Кеплер [[Йыһан]]дың йәшерен гармонияһын табырға тырыша, бының өсөн ул саҡта билдәле булған биш планетаның орбитаһы менән (Ер сфераһын ул айырыуса билдәләй) төрлө &quot;Платон есемдәре&quot;н сағыштыра (дөрөҫ күпмөйөштәрҙе). [[Сатурн (планета)|Сатурн]] орбитаһын ул шар өҫтөндәге эсендә куб булған түңәрәк (әлегә [[эллипс]] түгел) формаһында төшөрә. Шар эсендәге куб [[Юпитер (планета)|Юпитер]] орбитаһын һынландыра. Был шар эсендә [[тетраэдр]], ә уның эсендәге шар [[Марс (планета)|Марс]]тың орбитаһын кәүҙәләндерә. Был эш Кеплерҙың бер аҙҙан яһаған асыштарынан һуң үҙенең тәүге әһәмиәтен юғалта (берҙән, планеталарҙың орбитаһы түңәрәк булып сыҡмай);шуға ҡарамаҫтан, Кеплер Йыһанда йәшерен математик гармония булыуына ғүмеренең аҙағынаса ышана, 1621 йылда ул «Тайна мира» китабын бик күп өҫтәлмәләр һәм төҙәтеүҙәр менән яңынан баҫтырып сығара&lt;ref&gt;''Field, J. V.'' Kepler’s geometrical cosmology. Chicago: Chicago University Press, 1988, ISBN 0-226-24823-2, Chapter IV.&lt;/ref&gt;.

«Тайна мироздания» китабын Кеплер [[Галилей]]ға һәм Тихо Брагеға ебәрә. Галилей Кеплерҙың гелиоцентризмы менән килешә, ләкин мистик нумерология менән риза булмай. Улар бер-береһе менән йыш хат алыша, Галилейҙы хөкүмгә тарттырғанда еретик (протестант Кеплер) менән аралашыуын Галилейҙың ғәйебен арттырыусы хәл итеп күрһәтәләр&lt;ref&gt;См. текст приговора в статье [[Процесс Галилея]]: «…Ты, Галилей,… в 1615 г. был обвинён в сем Святом судилище в том, что считаешь за истину и распространяешь в народе лжеучение, по которому Солнце находится в центре мира неподвижно, а Земля движется вокруг оси суточным вращением… в том, что ты по поводу этого учения [Коперника] вёл переписку с некоторыми германскими математиками [Кеплером]».&lt;/ref&gt;.

Тихо Браге ла Кеплерҙың уйлап сығарған моделен ҡабул итмәй, ләкин уның белемен, үҙенсәлекле фекер йөрөтөүен оҡшата һәм уны үҙенә эшкә саҡыра.
[[Файл:Barbara Müller and Johannes Kepler.jpg|thumb|Иоганн менән Барбара медальонда]]
1597 йылда Кеплер Барбара Мюллер фон Мулекҡа өйләнә. Уларҙың  тәүге ике балаһы үлеп ҡала, ҡатыны [[быума]] сире менән сирләй башлай. Бынан тыш католиктар ҡалаһы Грацта протестанттарҙы ҡыҫырыҡлау башлана{{sfn |Белый Ю. А.|1971|с=47—52, 148}}. Кеплер ҡаланан ҡыуылырға тейеш &quot;еретик&quot;тар исемлегенә эләгә һәм Тихо Брагеның саҡырыуын ҡабул итә. Браге был ваҡытҡа обсерваторияһынан ҡыуыла һәм [[Прага]]ға күсеп китә, унда император Рудольф II һарайында астроном һәм астролог булып хеҙмәт итә.

=== Прагала ===
[[Файл:Karlova str No4, Prague Old Town.jpg|thumb|left| Кеплерҙың Прагалағы йорто ([[Старе Место]], Карл урамы, 4)]]
1600 йылда ике ғалим, Кеплер менән Браге, Прагала осраша. Бында үткәргән 10 йыл эсендә Кеплер бик ҙур уңыштарға ирешә.

Коперник менән Кеплерҙың астрономияға ҡарашын Тихо Браге тик өлөшөләтә генә уртаҡлаша. [[Геоцентризм]]ды яҡлап, Браге ошо моделде тәҡдим итә: Ерҙән башҡа планеталар Ҡояш тирәләй , ә Ҡояш-хәрәктәһеҙ Ер тирәләй ([[Гелиоцентризм|донъяның геогелиоцентрик системаһы]]) әйләнә. Был теория киң тарала һәм бер нисә тиҫтә йыл буйы Коперниктың гелиоцентрик системаһына конкурент була{{sfn|Белый Ю. А.|1971|с=69}}.

1601 йылда Браге үлеп киткәс, Кеплер уның вазифаһына билдәләнә. Император туҡтауһыҙ һуғыштар алып бара, ҡаҙна һәр саҡ буш була. Кеплерға эш хаҡын бик әҙ һәм һирәк түләйҙәр. Уға гороскоптар төҙөп, аҡса эшләргә тура килә. Бынан тыш Кеплерға Брагеның вариҫтары менән астрономия буйынса күҙәтеүҙәр һөҙөмтәләре өсөн судлашып йөрөргә тура килә. Уларға Кеплер бер аҙ аҡса түләп кенә ҡотола{{sfn|Caspar, Max|1993|с=111—122}}.

1604 йылда Кеплер иң яңы йондоҙҙо күҙәтеүҙәрен баҫтырып сығара, хәҙер ул [[SN 1604|Кеплер]] исеме менән атала.

[[Файл:Kepler &amp; Keiser Rudolph.jpg|thumb|240px|Кеплер император Рудольф II янында. Ф. Бюло гравюраһы, 1862]]
Тихо Браге бик яҡшы күҙәтеүсе була. Оҙаҡ йылдар дауамында ул планеталар һәм йөҙәрләгән йондоҙҙарҙы күҙәтеп, ғәйәт ҙур китап төҙөй. Уның иҫәпләүҙәре унан алда күҙәткән ғалимдарҙың иҫәпләүҙәренә ҡарағанда теүәлерәк була. Иҫәпләүҙәр теүәлерәк булһын өсөн Браге техник ҡулайланмалар һәм күҙәтеүҙә яңғылышлыҡтарҙы бөтөрөү өсөн махсус методика ҡуллана.{{sfn|Белый Ю. А.|1971|с=64—68}}.
Бер нисә йыл буйы Кеплер Браге мәғлүмәттәрен өйрәнә,ентекле анализ һөҙөмтәһендә ул [[Марс (планета)|Марс]] түңәрәк буйынса хәрәкәт итмәй, ә [[эллипс]] буйынса хәрәкәт итә, уның бер [[Фокус (в математике)|фокусында]] [[Ҡояш]] ята тигән һығымтаға килә — был '' Кеплерҙың беренсе законы''. Анализ һөҙөмтәһендә ул ''икенсе законды'' яҙа (икенсе закон беренсеһенән алдараҡ асыла): планета менән Ҡояшты тоташтарған радиус-вектор бер үк ваҡыт арауығында бер үк төрлө майҙан һыҙа . Тимәк, Ҡояштан планета ни тиклем йырағыраҡ булһа, шул тиклем ул әкренерәк хәрәкәт итә.

[[Кеплер закондары]]н Кеплер [[1609 год в науке|1609 йылда]] «[[Новая астрономия (книга)|Новая астрономия]]» китабында асып һала, хәүфһеҙлек маҡсатында ул тик Марс тураһында ғына яҙа {{sfn|Белый Ю. А.|1971|с=92—106}}.

Коперниксы ғалимдар яңы планеталарҙың хәрәкәт моделе менән бик ҡыҙыҡһына, ләкин  ҡай береһе уны ҡабул итмәй . [[Галилей]] Кеплер эллипстарын бөтөнләй танымай {{sfn|Caspar, Max|1993|с=192—197}}. Кеплер үлгәндән һуң Галилей хатында шулай тип яҙа: «Мин һәр саҡ Кеплерҙың аҡылын юғары баһаланым —ул үткер һәм бәйһеҙ, ирекле ине, миңә ҡалһа, артыҡ ирекле ине, ләкин беҙҙең фекерләү ысулдарыбыҙ бөтөнләй оҡшамаған»&lt;ref&gt;''Геннадий Горелик''. [https://mybook.ru/author/gennadij-gorelik/kto-izobrel-sovremennuyu-fiziku-ot-mayatnika-galil/read/?page=5 Кто изобрел современную физику? От маятника Галилея до квантовой гравитации]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807194036/https://mybook.ru/author/gennadij-gorelik/kto-izobrel-sovremennuyu-fiziku-ot-mayatnika-galil/read/?page=5 |date=2017-08-07 }}.&lt;/ref&gt;.

1610 йылда Галилей Кеплерға [[Юпитер (планета)|Юпитер]]ҙың юлдаштарын асыуы тураһында хәбәр итә. Кеплер был хәбәргә ышанып бөтмәй һәм Галилей менән бәхәс кеүек яҙған «Разговор со Звёздным вестником» китабында бер аҙ шаяртып: «аңлашылмай,  планетала был күренеш менән менән һоҡланырға  бер кем дә булмағас,[юлдаштар]  нимәгә кәрәк» тип яҙа&lt;ref&gt;''Д. Антисери и Дж. Реале''. Западная философия от истоков до наших дней. От Возрождения до Канта. СПб, Пневма, 2002, с. 195.&lt;/ref&gt;. Тик телескоп алғас, Кеплер үҙ фекерен үҙгәртә, юлдаштар барлығын
раҫлай һәм линзалар теорияһы менән шөғөлләнә башлай. Яҡшыртылған телескоп эшләй һәм «Диоптрика» тигән фундаменталь хеҙмәт яҙа.

Прагала Кеплерҙың ике улы һәм ҡыҙы тыуа.1611 йылда өлкән улы Фридрих [[сәсәк]] ауырыуынан үлеп китә. Сирле император [[Рудольф II (император Священной Римской империи)|Рудольф II]] ҡустыһы [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матвей]] менән һуғышта еңелә, уның файҙаһына [[Чехия]] тәхетенән баш тарта һәм бер аҙҙан вафат була{{sfn|Белый Ю. А.|1971|с=148—149}}. Кеплер [[Линц]]ҡа күсеп китергә йыйына башлай, ләкин шул осорҙа уның ҡатыны Барбара оҙайлы сирҙән һуң донъя ҡуя.

===Ғүмеренең һуңғы йылдары ===
[[Файл:JKepler.png|thumb|left|Иоганн Кеплер, 1627 йыл]]
1612 йылда Кеплер [[Линц]]ҡа күсә, унда 14 йыл йәшәй. Ул һаман да император һарайында математик һәм астроном булып иҫәпләнә, ләкин яңы император элеккеһе кеүек үк аҡсаны ваҡытында бирмәй. Кеплер уҡытыусылыҡ һәм гороскоп төҙөү менән генә бер аҙ аҡса таба.

1613  йылда Кеплер  24 йәшлек балта оҫтаһы ҡыҙы Сусаннаға өйләнә.Уларҙың ете балаһының дүртеһе иҫән ҡала{{sfn|Белый Ю. А.|1971|с=150—154}}.

[[1615]] йылда Кеплерҙың әсәһен сихырҙа ғәйепләй башлайҙар. Был бик ҡурҡыныс була, сөнки бығаса Катарина йәшәгән [[Леонберг]]та 6  ҡатынды сихырсылыҡта ғәйепләп, яндыралар. Катаринаға 49 төрлө ғәйеп тағыла:  [[иблис]] менән бәйләнеш, [[Аллаһыны танымау]], [[боҙом]], [[некромантия]] һ.б. Кеплер ҡала хакимиәтенә хат яҙа; ғалимдың әсәһен башта иреккә сығаралар, һуңынан уны яңынан ҡулға алалар.  5 йыл барған тикшереүҙән һуң,  [[1620 ]] йылда суд башлана.Әсәһен  Кеплер үҙе  яҡлай, бер йылдан һуң уны иреккә сығаралар.Ләкин Катарина тағы бер генә йыл йәшәй. {{sfn|Белый Ю. А.|1971|с=185—196}}.

Кеплер астрономия буйынса тикшеренеүҙәрен дауам итә. [[1618 ]] йылда ул ''өсөнсө закон''ды аса: планетаның Ҡояштан алыҫлығы кубы менән әйләнеү периоды квадраты сағыштырмаһы барлыҡ планеталар өсөн даими дәүмәл (отношение куба среднего удаления планеты от Солнца к квадрату периода обращения её вокруг Солнца есть величина постоянная для всех планет):
: ''a''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/''T''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; = const.

Был һөҙөмтәне Кеплер һуңғы  «[[Harmonices Mundi|Гармония мира]]» китабында нәшер итә, был юлы ул  Марсҡа ғына түгел, башҡа  планеталарға ла  (был Ергә лә ), шулай уҡ «Галилей юлдаштары»на ла ҡағыла{{sfn|Белый Ю. А.|1971|с=197—203}}.

Был китапта бик ҙур әһәмиәткә эйә булған асыштарҙан тыш  «сфералар музыкаһы» һәм Платон есемдәре тураһында фәлсәфә лә урын алған, ғалим фекеренсә  улар юғары ғәләм проектының  эстетик асылы булып тора.

1626 йылда [[Утыҙ йыллыҡ һуғыш]] ваҡытында Линц дошман ҡулына эләгә, унда кешеләрҙе талау, янғындар башлана.Ҡала типографияһы ла яна. Кеплер [[Ульм]]ға күсенә һәм  1628 йылда [[ Альбрехт фон Валленштейн]]ға хеҙмәт итә башлай.

[[1630]] йылда  Кеплер император янына [[Регенсбург]]ҡа китә. Ул һаман да үҙенә тейешле аҡсаның күпмеһен булһа ла алырға өмөт итә. Ләкин ғалим юлда һыуыҡ тейҙерә һәм оҙаҡламай үлеп китә.

Кеплерҙан вариҫтарына  22 флорин аҡса,  императорҙан ала алмаған 29000 флорин, 27 баҫтырылған һәм бик күп нәшер ителмәгән яҙма ҡала; улар һуңыраҡ 22-томлыҡ китапта донъя күрә&lt;ref name=ZV/&gt;.

Кеплер вафатынан һуң да тыныслыҡ тапмай. Утыҙ йыллыҡ һуғыш аҙағында  ул ятҡан зыярат пыр туҙҙырыла һәм Кеплерҙың ҡәберенән бер ни ҙә ҡалмай. Кеплерҙың архивы юғала. [[1774]] йылда  уның  22 томлы архивының 18 томы  [[Леонард Эйлер]]ҙың тәҡдиме буйынса [[Петербург фәндәр академияһы]] өсөн һатып алына&lt;ref&gt;''Копелевич Ю. X.'' К истории приобретения Россией рукописей Кеплера // Историко-астрономические исследования. Вып. XI. 1972. С. 131—145.&lt;/ref&gt;, улар хәҙер РФА-ның Санкт-Петербург филиалында һаҡлана&lt;ref&gt;[http://www.ranar.spb.ru/rus/history/ Санкт-Петербургский филиал архива Российской академии наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929201516/http://www.ranar.spb.ru/rus/history/ |date=2011-09-29 }}.&lt;/ref&gt;

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Эйнштейн, Альберт|Альберт Эйнштейн]] Кеплерҙы «һоҡланғыс кеше» тип атай&lt;ref&gt;''Эйнштейн А.'' [http://ivanik3.narod.ru/TO/CNTAE/Ejnshtejn4-1.djvu Иоганн Кеплер]. В книге: Эйнштейн А. Собрание научных трудов в четырёх томах. М.: Наука. 1965—1967. Под ред. И. Е. Тамма, Я. А. Смородинского, В. Г. Кузнецова. Том IV, с. 121, 325.&lt;/ref&gt;

=== Астрономия ===
XVI быуат аҙағында астрономияла Птолемейҙың геоцентрик системаһы менән [[Николай Коперник]]тың гелиоцентрик системаһы яҡлылар араһында көрәш дауам итә. Коперник системаһына ҡаршылар уның иҫәпләүҙәрендә лә Птолемей иҫәпләүҙәрендәге кеүек хата бар тип бара. Коперник моделендә планеталар түңәрәк буйлап тигеҙ хәрәкәт итә. Планеталар тигеҙ хәрәкәт итмәгәнен күреп, Коперник [[эпицикл]]дар буйынса хәрәкәтте лә индерә. Птолемейҙыҡына ҡарағанда Коперник эпициклдары әҙерәк булһа ла, тикшеренеүселәр Коперниктың хаталары күбәйеүен күрә.

[[Файл:Kepler2.gif|thumb|left|Кеплерҙәң икенсе законы: буялған майҙандар тигеҙ һәм уларҙы планеталар бер үк ваҡыт эсендә үтә ]]
Кеплер закондары планеталар хәрәкәтенең тигеҙ булмауын бик яҡшы итеп аңлата. Уйлап сығарылған эпицикл урынына Кеплер үҙ моделенә тик бер эллипсты индерә. Икенсе закон буйынса планетаның тиҙлеге Ҡояшҡа яҡынайған һәм унан алыҫайғанда нисек үҙгәргәнен аңлата. Кеплер өсөнсө законында планетаның тиҙлеген һәм Ҡояш тирәләй әйләнеүе периодын иҫәпләү мөмкинлеген күрһәтә.

Кеплер моделе Коперник моделенә оҡшаһа ла, улар бер-берһенән ныҡ айырыла(тик Ерҙең тәүлек эсендә әйләнеүе генә бер төрлө бирелә). Кеплер планеталар орбитаһы төшөнсәһен индерә. Коперник системаһында Ер орбитаһы- донъяның үҙәге. Кеплерҙа Ер—ябай планета, ул ҡалғандар кеүек үк дөйөм өс законға буйһона. Күк есемдәренең барыһының да орбитаһы — эллипс (һуңырак гипербола траекторияһы буйынса хәрәкәтте [[ Исаак Ньютон]] аса), бөтә орбиталарҙың да фокусы-Ҡояш.

Ғалим шулай уҡ астрономияла күк есемдәренең урынын билдәләү өсөн &quot;Кеплер тигеҙләмәһе&quot;н килтереп сығара.

Кеплер асҡан планеталар кинематикаһы закондары Ньютонға гравитация теорияһын (Ерҙең тартыу көсө) булдырыуға ярҙам итә. Ньютон математика юлы менән Кеплер закондарының гравитация законы эҙемтәләре икәнен иҫбатлай .

Ҡояш системаһынан ары булған ғәләм төҙөлөшө тураһында Кеплер философ-мистик кеүек фекер йөрөтә. Ҡояш -хәрәкәтһеҙ планета, йондоҙҙар сфераһы уныңса- донъя сиге.Ғәләмдең сикһеҙ булыуына ул ышанмай. 1610 йылда Кеплер ''фотометрик парадокс'' тураһында яҙа: йондоҙҙар һаны сикһеҙ булһа, ниндәй йүнәлешкә ҡараһаҡ та, беҙ йондоҙ күрер инек,һәм күктә ҡараңғы урындар булмаҫ ине ти&lt;ref&gt;''Harrison E. R.'' The dark night sky paradox. American Journal of Physics, 45, p. 119—124 (1977).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Филоненко В. С.'' Кеплер и парадокс Ольберса. Земля и Вселенная, 1984, № 2, с. 63.&lt;/ref&gt;.

Пифагорсылар кеүек үк Кеплер донъяла ниндәйҙер бер үк ваҡытта геометрик һәм музыкаль һандар гармонияһы бар тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{статья |автор=Еремеева А. И. |заглавие=Кеплер и естествознание |издание=[[Земля и Вселенная]] |год=1972 |номер=1 |страницы=39}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Ioannis Keppleri Harmonices Mvndi |место=Lincii Austriæ |год=1619 |часть=Liber V. De Motibus Planetarum. Proœmium |pages=178 |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZLlCAAAAcAAJ&amp;pg=RA2-PA178}}&lt;/ref&gt;

Кеплер ни өсөн планеталар алтау һәм ни өсөн ошолай урынлашҡан икәнде аңлата (ул саҡта Ҡояш системаһында тик тик алты планета билдәле була): планеталар дөрөҫ күпмөйөштәр эсенә урынлашҡан икән. Ошо фәнни булмаған ҡараштары менән Кеплер [[Марс]]тың ике юлдашы һәм [[Марс]] менән [[Юпитер]] араһында тағы бер планета булырға тейешлеген фаразлай.

Кеплер закондары ябай һәм математик яҡтан кире ҡаҡҡыһыҙ. Ләкин уның мистик философияһын ғалимдар ҡабул итмәй. Ньютонға тиклем Кеплер закондарының мәғәнәһен улар аңламай. Бынан һуң Птолемей системаһын яңынан тергеҙеү тураһында һүҙ ҡуҙғатыусы булмай.

[[Файл:Tabulae Rudolphinae - Frontispiece.png|thumb| Кеплер төҙөгән «Рудольф таблицалары» фронтиписы]]
Кеплер протестанттар Григорий календарын ҡабул итһен өсөн күп көс һала ([[Регенсбург]]та [[1613]] һәм [[Ахен]]да [[1615]]).

== Хәтер ==
[[Файл:AS12-52-7745.jpg|мини|Кратер Кеплер, фото с «[[Аполлон-12]]»]]
[[Файл:Praha, Hradčany - Tycho Brahe a Johannes Kepler.jpg|мини| Кеплеру менән Тихо Браге һәйкәле, Прага]]
[[Файл:Kepler Statue Linz.jpg|мини|Линцта Кеплер һәйкәле]]
И.Кеплер хөрмәтенә аталған:
* Кеплер —Айҙағы   кратер  
* Кеплер — [[Марс (планета)|Марс]]тағы кратер
* [[(1134) Кеплер]] — [[астероид]]
* [[SN 1604|Сверхновая Кеплера]] —  ул һүрәтләгән өр-яңы йондоҙ- № 1604 
* [[Кеплер (телескоп)]] — [[НАСА]]-ның орбиталь обсерваторияһы, орбитаға  2009 йылда Ҡояш системаһынан ситтә тикшереүҙәр алып барыу өсөн эшләнгән 
*  Линц ҡалаһы университеты.
* Keplerplatz —  [[Вена]]лағы майҙан һәм метро станцияһы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Keplerplatz|url=https://foursquare.com/v/keplerplatz/500ffc8fe4b0c0d1a90c3a84/photos|accessdate=2018-11-19|language=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[Иоганн Кеплер (ATV)]] — Европа йөк космос карабы, 2011 йыл.
Вайль-дер-Штадт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.weil-der-stadt.de/de/Freizeit-Tourismus/Sehen-Entdecken/Kepler-Museum |accessdate=2019-09-18 |title=Das Kepler-Museum im Geburtshaus von Johannes Kepler}}&lt;/ref&gt;, [[Прага|Прага]] ( {{iw|Музей Кеплера||en|Kepler Museum}}), [[Грац]]&lt;ref&gt;[http://www.keplerraum.at/ Museumsraum zu Johannes Kepler]&lt;/ref&gt; һәм Регенсбургта Кеплер музейҙары бар .

Ғалим тормошона бағышланған әҫәрҙәр:
* Опера һәм симфония «Гармония мира», композиторы Пауль Хиндемита (1956).
* Тарихи повесть: «Капитан звёздного океана (Кеплер)»,Ю.Медведев, Молодая гвардия, 1972.
*  «Иоганнес Кеплер» (нәфис фильм) режиссёры Франк Фогель (ГДР, 1974 ).
* ''Кеплер'', Джон Бэнвилл романы, рус теленә 2008 йылда тәржемә ителгән.
*  «Кеплер» (опера), композиторы Филип Гласс (2009).
*  «Глаз астронома» (нәфис фильм), режиссёры Стэн Ньюманн (Франция, 2012 ).
* «[https://web.archive.org/web/20210124142351/http://www.keplers-trial.com/ Суд Кеплера» (опера),композиторы Тим Уаттс] (2016 ).
&lt;gallery caption=&quot;Марки в честь 400-летнего юбилея Кеплера (1971)&quot; perrow=4&gt;
Файл:Posta Romana - stamp 3002.jpg|&lt;center&gt;1971, [[Румыния]]&lt;/center&gt;
Файл:Fujeira1971Kepler.jpg|&lt;center&gt;1971, [[ОАЭ]]&lt;/center&gt;
Файл:DBP 1971 688 Johannes Kepler.jpg|&lt;center&gt;1971, [[ФРГ]]&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Белонучкин В. Е.'' [https://web.archive.org/web/20220113064841/https://math.ru/lib/book/djvu/bib-kvant/kvant_78.djvu Кеплер, Ньютон и всё-всё-всё.] М.: Наука, Серия Библиотечка «Квант», выпуск 78, 1990. 128 с.
* {{книга |автор=Белый Ю. А. |заглавие=Иоганн Кеплер |место=М. |издательство=Наука |год=1971 |страниц = 295 |тираж = 17000 |ref=Белый Ю. А. }}
* ''Белый Ю. А.'' Вклад Кеплера в развитие математики и его астрономические исследования // Историко-астрономические исследования. Вып. XI. 1972. С. 65—106.
*''Бондаренко С. Б.'' Путь к славе Иоганна Кеплера // Философия науки. — 2016. — №4. — С. 146 — 175.
* {{книга |автор=[[Бэнвилл, Джон]]. |заглавие=Кеплер |место= |издательство=Текст |серия=Первый ряд |год =2008 |страниц =288 |isbn=978-5-7516-0711-1 }}
* ''Веселовский И. Н.'' Кеплер и Галилей // Историко-астрономические исследования. Вып. XI. 1972. С. 19—64.
* {{книга| автор=Данилов Ю. А. |ссылка часть = http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000050/index.shtml |часть = Гармония и астрология в трудах Кеплера] |заглавие = Прекрасный мир науки |место = |издательство = Традиция |год = 2008 |страницы = |страниц = 383 |серия = |isbn = 5-89826-282-2}}
* {{книга |автор=Еремеева А.&amp;nbsp;И., Цицин Ф.&amp;nbsp;А.
  |заглавие=История астрономии
  |место=М. |издательство=Изд-во МГУ |год=1989 |ссылка=  |ref=Еремеева, Цицин }}
* {{книга |заглавие=История математики |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm
  |ответственный = Под редакцией [[Юшкевич, Адольф Павлович|А. П. Юшкевича]], в трёх томах
  |место=М. |издательство=Наука |год=1970 |том=II |ref=История математики (том II) }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кеплер, Иоганн}}
* {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |заглавие=Астрономы: Биографический справочник |издание=2-е изд., перераб. и доп. |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наукова думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |isbn= |ref= }}
* Коперник, Галилей, Лаплас, Эйлер, Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова). Челябинск, «Урал», 1997.
* ''Линник В. П.'' Труды Кеплера в области оптики // Историко-астрономические исследования. Вып. XII. 1975. С. 89—100.
* ''Лишевский В. П.'' Рассказы об учёных. М.: Наука, 1986, с. 14—30.
* {{статья |автор=Лопес, Эдуардо Баттанер |заглавие=Танцы со звёздами. Кеплер. Движение планет
  |издание=Наука. Величайшие теории |выпуск=4 |issn=2409-0069 |страниц=160 |ref=Лопес
  |место=М. |издательство=Де Агостини |год=2015 }}
* ''Паули В.'' Влияние архетипических представлений на формирование естественнонаучных теорий у Кеплера // Паули В. Физические очерки. Сб. статей. М., 1975. С. 137—174.
* {{статья |автор=Филоненко В. С. |заглавие=Кеплер и парадокс Ольберса |издание=Земля и Вселенная
  |год=1984 |номер=2 |ref=Филоненко |страницы=63}}
* {{Книга:Храмов Ю. А.:Физики |часть = Кеплер Иоганн (Kepler Johannes) |с = 130 |ссылка часть = 677}}
* ''Applebaum W.'' [http://adsabs.harvard.edu/abs/1996HisSc..34..451A Keplerian Astronomy after Kepler: Researches and Problems]. History of Science, 1996, V. 34, p. 451—504.
* {{книга |автор=Caspar, Max. |заглавие=Kepler |ссылка=https://archive.org/details/kepler00casp |место=New York |издательство=Dover |год=1993 |isbn=0-486-67605-6 |ref=Caspar, Max}}
* ''Gingerich O.'' [http://www.encyclopedia.com/topic/Johannes_Kepler.aspx#1-1G2:2830902281-full Kepler, Johannes]. Complete Dictionary of Scientific Biography.
* ''Koyre A.'' The Astronomical Revolution. New York: Dover, 1973.
* ''Voelkel J. R.'' [http://www.encyclopedia.com/topic/Johannes_Kepler.aspx#2-1G2:2830905814-full Kepler, Johannes]. Complete Dictionary of Scientific Biography.

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кеплер, Иоганн}}
* ''Белонучкин В. Е.'' [http://math.ru/lib/book/djvu/bib-kvant/kvant_78.djvu Кеплер, Ньютон и всё-всё-всё.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142408/http://math.ru/lib/book/djvu/bib-kvant/kvant_78.djvu |date=2016-03-04 }} М.: Наука, Серия Библиотечка «Квант», выпуск 78, 1990. 128 с.
* {{книга|автор=Белый Ю. А.|заглавие=Иоганн Кеплер|ссылка=http://www.astro-cabinet.ru/library/Kepler/Kepler_Ogl.htm|место=М.|издательство=Наука|год=1971 |ref=Белый Ю. А. }}
* * Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6{{ref-tt}}

[[Категория:Германияла тыуғандар]]
[[Категория:Германияла вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Германия математиктары]]
[[Категория:XVI быуат математиктары]]
[[Категория:XVII быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Германия астрономдары]]
[[Категория:XVI быуат астрономдары]]
[[Категория:XVII быуат астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Германия физиктары]]</text>
      <sha1>fmz4w69c0plm5lr9zsc3fydxopyut5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67993</id>
    <revision>
      <id>1309372</id>
      <parentid>1309295</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1309372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22903" sha1="ev1f0clkl9g5faev328bk4zt04z2i85" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. 
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888]]: Андрей Туполев, [[СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895]]: Терентий Семёнович Мальцев, ғалим-игенсе, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1919]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй]] журналисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], башҡорт дин әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
* [[1943]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982]]: [[Леонид Ильич Брежнев]], КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары.
* [[2017]]: Михаил Задорнов, СССР яҙыусыһы, сатирик.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>ev1f0clkl9g5faev328bk4zt04z2i85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309373</id>
      <parentid>1309372</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23075" sha1="d2059qpibp5aer1qtv7oc9k4cvb61lg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. 
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888 йыл]]: Андрей Туполев, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895 йыл]]: Терентий Семёнович Мальцев, [[Игенселек|игенсе]]-[[фән|ғалим]], ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1919 йыл]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975 йыл]]: Тина Канделаки, [[[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]]] журналисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], башҡорт дин әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
* [[1943]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982]]: [[Леонид Ильич Брежнев]], КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары.
* [[2017]]: Михаил Задорнов, СССР яҙыусыһы, сатирик.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>d2059qpibp5aer1qtv7oc9k4cvb61lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309374</id>
      <parentid>1309373</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23071" sha1="3umdcynosjz9jzbobfaecc7dpyw2w26" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. 
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888 йыл]]: Андрей Туполев, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895 йыл]]: Терентий Семёнович Мальцев, [[Игенселек|игенсе]]-[[фән|ғалим]], ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1919 йыл]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975 йыл]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] журналисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], башҡорт дин әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
* [[1943]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982]]: [[Леонид Ильич Брежнев]], КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары.
* [[2017]]: Михаил Задорнов, СССР яҙыусыһы, сатирик.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>3umdcynosjz9jzbobfaecc7dpyw2w26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309375</id>
      <parentid>1309374</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23295" sha1="9kfkh3w5m9upnmp4fvkojcc94eiy9va" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. 
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888 йыл]]: Андрей Туполев, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895 йыл]]: Терентий Семёнович Мальцев, [[Игенселек|игенсе]]-[[фән|ғалим]], ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1919 йыл]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975 йыл]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] журналисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865 йыл]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], [[Башҡорттар|башҡорт]] [[ислам|дин]] әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938 йыл]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
* [[1943 йыл]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943 йыл]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982 йыл]]: [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Ильич Брежнев]], [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары.
* [[2017 йыл]]: Михаил Задорнов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Сатира|сатирик]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>9kfkh3w5m9upnmp4fvkojcc94eiy9va</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309390</id>
      <parentid>1309375</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23562" sha1="r50i569qm62e8ne75eajaq793dxw2pv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
* [[Хәлилова Мәфтуха Ишҡул ҡыҙы]] (1926—2003), [[Бүздәк районы]] мәктәптәренең элекке [[Педагогика|педагогы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[уҡытыусы]]һы. 
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. 
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888 йыл]]: Андрей Туполев, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895 йыл]]: Терентий Семёнович Мальцев, [[Игенселек|игенсе]]-[[фән|ғалим]], ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1919 йыл]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975 йыл]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] журналисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865 йыл]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], [[Башҡорттар|башҡорт]] [[ислам|дин]] әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938 йыл]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
* [[1943 йыл]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943 йыл]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982 йыл]]: [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Ильич Брежнев]], [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары.
* [[2017 йыл]]: Михаил Задорнов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Сатира|сатирик]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>r50i569qm62e8ne75eajaq793dxw2pv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309392</id>
      <parentid>1309390</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24167" sha1="ikz53mnlt1j9px61fwyj8boazv9kv39" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
* [[Хәлилова Мәфтуха Ишҡул ҡыҙы]] (1926—2003), [[Бүздәк районы]] мәктәптәренең элекке [[Педагогика|педагогы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[уҡытыусы]]һы. 
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
* [[Халиҡова Римма Ибраһим ҡыҙы]] (1946), педагог. [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, [[Мәктәп директоры|директорҙың]] уҡытыу эштәре буйынса элекке урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. 
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888 йыл]]: Андрей Туполев, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895 йыл]]: Терентий Семёнович Мальцев, [[Игенселек|игенсе]]-[[фән|ғалим]], ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1919 йыл]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975 йыл]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] журналисы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865 йыл]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], [[Башҡорттар|башҡорт]] [[ислам|дин]] әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938 йыл]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
* [[1943 йыл]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943 йыл]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982 йыл]]: [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Ильич Брежнев]], [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары.
* [[2017 йыл]]: Михаил Задорнов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Сатира|сатирик]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>ikz53mnlt1j9px61fwyj8boazv9kv39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309395</id>
      <parentid>1309392</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25863" sha1="rwbso0fhrkaqc1f9uqf4kaouhk32nfd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәлилова Мәфтуха Ишҡул ҡыҙы]] (1926—2003), [[Бүздәк районы]] мәктәптәренең элекке [[Педагогика|педагогы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[уҡытыусы]]һы. 
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
* [[Халиҡова Римма Ибраһим ҡыҙы]] (1946), педагог. [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, [[Мәктәп директоры|директорҙың]] уҡытыу эштәре буйынса элекке урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), педагог, [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ғалим-ревматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), ғалим-микробиолог, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), ғалим-инженер-механик, 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888 йыл]]: Андрей Туполев, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895 йыл]]: Терентий Семёнович Мальцев, [[Игенселек|игенсе]]-[[фән|ғалим]], ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1919 йыл]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975 йыл]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] журналисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865 йыл]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], [[Башҡорттар|башҡорт]] [[ислам|дин]] әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938 йыл]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943 йыл]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982 йыл]]: [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Ильич Брежнев]], [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары.
* [[2017 йыл]]: Михаил Задорнов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Сатира|сатирик]].   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>rwbso0fhrkaqc1f9uqf4kaouhk32nfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309593</id>
      <parentid>1309395</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26166" sha1="hgtq40nnynaqi5e3rwpkvripulkoawg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 314-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 315-се). Йыл аҙағына тиклем 51 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Тыныслыҡ һәм үҫеш өсөн фән көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя йәштәр көнө.
** Киберпсихология көнө.
** Юзабилити көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Йола]]лар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: [[Бойҙай]] көнө.
* {{Флагификация|Индонезия}}: Геройҙар көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Йәштәр көнө.
* {{Эстония}} [[Эстония]]: Атайҙар көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя бухгалтерия (бухгалтерҙар) көнө.
* {{Флагификация|Куба}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Милиция көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1917 йыл]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә «Эшсе милицияһы» ойошторола.
* [[1922 йыл]]: Хәҙерге Хөкөм башҡарыу федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы (Башҡорт АССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Иректән мәхрүм итеү урындары буйынса баш идаралыҡ) ойошторола. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1933 йыл]]: [[Иван Алексеевич Бунин]] [[Нобель премияһы]]на лайыҡ була.
* [[1961 йыл]]: [[Сталинград]] ҡалаһының исеме [[Волгоград]]ҡа алмаштырыла.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Тәкәев Данис Солтан улы]] (1940—9.09.2008), [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Педагогика|педагог]]. 1976—1977 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]]ның башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).   
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Хәсән Мохтар]] ([[Мохтаров Хәсән Баһауетдин улы]]; 1901—13.10.1963), [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм [[тәржемә]]се. 1938 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. 1940—1953 йылдарҙа [[Башҡортостан китап нәшриәте]] мөхәррире. 
* [[Барановский Степан Григорьевич]] (1916—12.08.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. [[Ленин ордены|Ленин]] (1942), ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1943) һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943, үлгәндән һуң) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] Йәркәй ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәлилова Мәфтуха Ишҡул ҡыҙы]] (1926—2003), [[Бүздәк районы]] мәктәптәренең элекке [[Педагогика|педагогы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған [[уҡытыусы]]һы. 
* [[Злотский Семён Соломонович]] (1946), юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978—1987 йылдарҙа лаборатория мөдире, 2010 йылдан — дөйөм һәм [[аналитик химия]] кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2009), химия фәндәре докторы (1977), профессор (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2019), Башҡортостан Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012) лауреаты.
* [[Халиҡова Римма Ибраһим ҡыҙы]] (1946), педагог. [[Ауырғазы районы]] [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы, [[Мәктәп директоры|директорҙың]] уҡытыу эштәре буйынса элекке урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы]] (1892—17.07.1941), [[уҡытыусы]], [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[журналистика|журналист]]. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Йөрәктау (Стәрлетамаҡ районы)|Йөрәктау]] ауылынан. 
* [[Ханнанов Мөфтәх Заһит улы]] (1922—1984), совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1973—1975 йылдарҙа [[Шаран ауыл Советы (Шаран районы)|Шаран ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шаран районы]] [[Наратаҫты (Башҡортостан)|Наратаҫты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илешев Ғөбәйҙулла Шәрип улы]] (1927—7.08.2009), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989). 
* [[Маркин Пётр Яковлевич]] (1927—19.09.2001), табип, уролог, хирург. 1953 йылдан [[Силәбе өлкәһе]] «Магнитострой» тресының медик-санитар часы хирургы, 1958 йылдан — хирург-уролог, 1966 йылдан — урология бүлеге мөдире, 1994 йылдан — Г. И. Дробышев исемендәге 1-се ҡала дауаханаһының табип-консультанты. Бер үк ваҡытта 1966—1994 йылдарҙа — [[Магнитогорск]] ҡалаһының штаттан тыш урологы; урология хеҙмәтенә нигеҙ һалыусы һәм уны ойоштороусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1972). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Гусев (Әбйәлил районы)|Гусев]] ауылынан. 
* [[Янбаева Хәҙисә Әхмәт ҡыҙы]]  (1927, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1951 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1955). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Ишемйәров Айрат Шәрифҡол улы]] (1937), ғалим-[[тупраҡ]] белгесе. 1966—2002 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970 йылдан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, 1984—1989 йылдарҙа [[игенселек]] һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы  мөдире. [[Биология]] фәндәре кандидаты (1966), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылынан.
* [[Тимербулатов Мират Нәби улы]]  (1937—2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1957—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һаҡмар» колхозы механизаторы. Бер нисә саҡырылыш район һәм ауыл советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылынан.
* [[Яппаров Винир Камалетдин улы]] (1942), нефтехимик. 1965—1993 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] аппаратсыһы, смена начальнигы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш (1985—1990) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[КПСС]]-тың XХVII съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Яҡуп (Бүздәк районы)|Яҡуп]] ауылынан.
* [[Хәнәфиев Рәйеф Ибраһим улы]] (1952—18.07.2004), механизатор. 1988—2004 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Игенсе» колхозы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 1-се (1997) һәм 2-се (1986) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Әтәс (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Әтәс]] ауылынан.
* [[Шәрифйәнов Мөҙәрис Шәриф улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1988—2012 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, мастеры һәм өлкән мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. 
* [[Аҡназарова Эльвира Вәкил ҡыҙы]] (1972), [[бейеү]]се. 1995 йылдан Сибай дәүләт филармонияһының «Сибай» бейеү ансамбле солисы. 2009 йылдан ҡаланың халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгенең «Ынйыҡай» бейеү ансамленең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Савина Клавдия Федоровна]] (1918—1995), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[Бөтә Союз ленинсы коммунистик йәштәр союзы|комсомол]] һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары, нефть сәнәғәте хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Ишембай]] ҡала комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының]] кадрҙар бүлеге етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы]] (1923—2012), [[Педагогика|педагог]], [[Кушнаренко]] ауылы 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гололобов Николай Михайлович]] (1928—27 май 2016), хирург-табип. 1959—1989 йылдарҙа [[Благовещен районы|Благовещен]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]] [[Павловка (Ғафури районы)|Павловка]] ауылынан.
* [[Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы]] (1938), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Үрге Ҡоҙаш]] ауылынан.
* [[Дәүләтшин Рәшит Әхмәт улы]] (1943), ревматолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2006).
* [[Алеев Виталий Шамшеевич]] (1948), СССР һәм Рәсәйҙең хәрби хеҙмәткәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡалтасы]] ауылынан.
* [[Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы]] (1948—25.11.2012), [[Микробиология|микробиолог]]-ғалим, [[Биотехнология|биотехнолог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фенина Эвелина Павловна]] (1929—28.06.2014), сәнғәт ғилеме белгесе. 1976—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһынан.
* [[Әүәлбаев Мэльс Ситдиҡ улы]] (1939—23.10.2019), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]], 1966–1999 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның үҫемлекселекте механизациялау бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1998). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Гәрәев Алексей Ғабдулла улы]] (1954), ғалим-физик. 1980 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). [[Сахалин]] утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1888 йыл]]: Андрей Туполев, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] авиаконструкторы.
* [[1895 йыл]]: Терентий Семёнович Мальцев, [[Игенселек|игенсе]]-[[фән|ғалим]], ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1919 йыл]]: [[Калашников Михаил Тимофеевич]], СССР-ҙың ҡорал яһау оҫтаһы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976), [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2009). 
* [[1975 йыл]]: Тина Канделаки, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] журналисы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1865 йыл]]: [[Ғатаулла Алтынғужин]], [[Башҡорттар|башҡорт]] [[ислам|дин]] әһеле, [[Каруанһарай мәсете]] имам-хатибы (1846—1865).
* [[1938 йыл]]: [[Мостафа Кәмал Ататөрк]], [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]]ның беренсе президенты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1943 йыл]]: [[Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[1943 йыл]]: [[Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы]], Советтар Союзы Геройы (1944).
* [[1982 йыл]]: [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Ильич Брежнев]], [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары.
* [[2017 йыл]]: Михаил Задорнов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] яҙыусыһы, [[Сатира|сатирик]].   }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л10]]
[[Категория:10 ноябрь]]</text>
      <sha1>hgtq40nnynaqi5e3rwpkvripulkoawg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67999</id>
    <revision>
      <id>1309411</id>
      <parentid>1259576</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19770" sha1="5jxzez4d4g2z8e73nqqndl6tiylzby7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821]]: [[Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974]]: Леонардо ДиКаприо, [[АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004]]: [[Ясир Арафат]], Палестин автономияһы башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007]]: [[Рим Йәнғужин]], этнограф, тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012]]: Илья Олейников, актёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>5jxzez4d4g2z8e73nqqndl6tiylzby7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309413</id>
      <parentid>1309411</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19983" sha1="j02xmcm6ktwryymcfb641hxonxekjjm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821]]: [[Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974]]: Леонардо ДиКаприо, [[АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004]]: [[Ясир Арафат]], Палестин автономияһы башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007]]: [[Рим Йәнғужин]], этнограф, тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012]]: Илья Олейников, актёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>j02xmcm6ktwryymcfb641hxonxekjjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309417</id>
      <parentid>1309413</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20011" sha1="scoh1p0z1tcawr15s2ceo6pakkqpuik" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918 йыл]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975 йыл]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821]]: [[Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974]]: Леонардо ДиКаприо, [[АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004]]: [[Ясир Арафат]], Палестин автономияһы башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007]]: [[Рим Йәнғужин]], этнограф, тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012]]: Илья Олейников, актёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>scoh1p0z1tcawr15s2ceo6pakkqpuik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309418</id>
      <parentid>1309417</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20130" sha1="r58r3d2wxgw3b5hk7jw0ue18y35lut8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918 йыл]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975 йыл]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050 йыл]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821 йыл]]: [[Достоевский Фёдор Михайлович|Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974 йыл]]: Леонардо ДиКаприо, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004]]: [[Ясир Арафат]], Палестин автономияһы башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007]]: [[Рим Йәнғужин]], этнограф, тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012]]: Илья Олейников, актёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>r58r3d2wxgw3b5hk7jw0ue18y35lut8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309420</id>
      <parentid>1309418</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20255" sha1="513xz0ib8d7xf380plwu78z15fl7734" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918 йыл]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975 йыл]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050 йыл]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821 йыл]]: [[Достоевский Фёдор Михайлович|Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974 йыл]]: Леонардо ДиКаприо, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965 йыл]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004 йыл]]: [[Ясир Арафат]], [[Палестина автономияһы|Палестин автономияһы]] башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007 йыл]]: [[Рим Йәнғужин]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]], тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012 йыл]]: Илья Олейников, актёр, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>513xz0ib8d7xf380plwu78z15fl7734</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309427</id>
      <parentid>1309420</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20738" sha1="bbl7t99vezr2ztgzy8tc4gsblm5yf0a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918 йыл]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975 йыл]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
* [[Фәтхилисламов Фәүәрис Фәтхилислам улы]] (1936), эшсе, йәмәғәтсе. «Башмедьстрой» тресының һәм «Строймеханизация» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке хеҙмәткәре, ветерандар советы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050 йыл]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821 йыл]]: [[Достоевский Фёдор Михайлович|Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974 йыл]]: Леонардо ДиКаприо, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965 йыл]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004 йыл]]: [[Ясир Арафат]], [[Палестина автономияһы|Палестин автономияһы]] башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007 йыл]]: [[Рим Йәнғужин]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]], тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012 йыл]]: Илья Олейников, актёр, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>bbl7t99vezr2ztgzy8tc4gsblm5yf0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309430</id>
      <parentid>1309427</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21386" sha1="ixyg4ircbmvmin66kubg9ukpuxz2t4f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918 йыл]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975 йыл]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
* [[Фәтхилисламов Фәүәрис Фәтхилислам улы]] (1936), эшсе, йәмәғәтсе. «Башмедьстрой» тресының һәм «Строймеханизация» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке хеҙмәткәре, ветерандар советы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Мағазов Иршат Нәзиф улы]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 2003—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошон күҙәтеү буйынса дәүләт испекцияһы инженеры, бүлек начальнигы, [[Өфө ҡалаһы]] буйынса баш дәүләт инспекторы-инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050 йыл]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821 йыл]]: [[Достоевский Фёдор Михайлович|Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974 йыл]]: Леонардо ДиКаприо, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965 йыл]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004 йыл]]: [[Ясир Арафат]], [[Палестина автономияһы|Палестин автономияһы]] башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007 йыл]]: [[Рим Йәнғужин]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]], тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012 йыл]]: Илья Олейников, актёр, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>ixyg4ircbmvmin66kubg9ukpuxz2t4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309432</id>
      <parentid>1309430</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1309432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21934" sha1="gy90j4wukbmvo7ye0atd6p1xjcdwhsl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918 йыл]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975 йыл]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
* [[Фәтхилисламов Фәүәрис Фәтхилислам улы]] (1936), эшсе, йәмәғәтсе. «Башмедьстрой» тресының һәм «Строймеханизация» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке хеҙмәткәре, ветерандар советы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы.
* [[Мағазов Иршат Нәзиф улы]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 2003—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошон күҙәтеү буйынса дәүләт испекцияһы инженеры, бүлек начальнигы, [[Өфө ҡалаһы]] буйынса баш дәүләт инспекторы-инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Линенко Андрей Владимирович]] (1976), инженер, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның кафедра мөдире, 2011 йылдан — энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған энергетигы (2023). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050 йыл]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821 йыл]]: [[Достоевский Фёдор Михайлович|Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974 йыл]]: Леонардо ДиКаприо, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965 йыл]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004 йыл]]: [[Ясир Арафат]], [[Палестина автономияһы|Палестин автономияһы]] башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007 йыл]]: [[Рим Йәнғужин]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]], тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012 йыл]]: Илья Олейников, актёр, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>gy90j4wukbmvo7ye0atd6p1xjcdwhsl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309433</id>
      <parentid>1309432</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22176" sha1="e32kfkwxebwnzjprazblxrhdddk95rq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 315-се көнө ([[кәбисә йыл]]ында 316-сы). Йыл аҙағына тиклем 50 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланған көн.
** Мини саңғы көнө.
** [[Оригами]] көнө.
** [[Фитнес]] көнө.
** Шопинг көнө.
** [[Энергия]]ны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{АҠШ}} [[АҠШ]]: Ветерандар көнө.
* {{Ангола}} [[Ангола]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Энергияны һаҡсыл ҡулланыу көнө.
* {{Флагификация|Китай}}: Буйҙаҡтар көнө.
* {{Польша}} [[Польша]]: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Иҡтисадсылар көнө.
** Офтальмологтар көнө.
** [[Тимер юл транспорты|Тимер юлындағы]] төҙәтеү поезында эшләүселәр көнө.
** Хәрби пенсионерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1843 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]] «Ерәнес өйрәк себеше» әкиәтен баҫтыра.
* [[1918 йыл]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланыуын раҫлаған Компьен ваҡытлы килешеүе төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1936 йыл]]: [[Англия]]ла телевизорҙан беренсе тапҡыр һауа торошо хаҡында мәғлүмәт бирелә.
* [[1975 йыл]]: [[Ангола]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.   }}

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Фәрхетдинов Рауил Ғилметдин улы]] (1920—16.09.2010), [[фән|ғалим]]-терапевт, йәмәғәтсе. 1955—1990 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968—1984 йылдарҙа эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы мөдире. 1974—1984 йылдарҙа Башҡортостан терапевтары йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1972). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).  Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Уран (Бүздәк районы)|Уран]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Әсҡәт Хәсән улы]] (1925—2016), [[нефть]] сәнәғәте алдынғыһы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский ҡалаһының]] почётлы гражданы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Насиров Рәүеф Хәй улы]] (1935—6.06.2014), [[журналистика|журналист]], [[Әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1967—1982 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Ураҡ һәм сүкеш» гәзите мөхәррире, 1982 йылдан хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите]]нең бүлек мөдире, 1991 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1990) һәм [[Муса Мортазин]] (1993) исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Васильев Георгий Никонович]] (1945—1994), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1972—1994 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] Пушкин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Вәхитов Венер Абсаттар улы]] (1945), ғалим-[[Биохимия|биохимик]], [[Молекуляр биология|молекуляр биолог]]. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[биология]] фәндәре докторы (1990), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының  (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1981 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институтының лаборатория мөдире, 1990 йылдан — директоры, 2017 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәре; бер үк ваҡытта 1995—2006 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы вице президенты. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2012).
* [[Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы]] (1955), [[Фән|ғалим]]-офтальмолог. 1980 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — бүлек етәксеһе, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан «Татнефть» йәмғитәенең һәм [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһы медик-санитария бүлегенең бүлек мөдире, 2011 йылдан — Санкт Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология клиникаһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдым Иван Яковлевич]] (1916—24.06.1944), 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышында]] ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсылар полкының рота командиры, капитан. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Писаревка (Әлшәй районы)|Писаревка]] ауылынан.
* [[Фәтхилисламов Фәүәрис Фәтхилислам улы]] (1936), эшсе, йәмәғәтсе. «Башмедьстрой» тресының һәм «Строймеханизация» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке хеҙмәткәре, ветерандар советы ағзаһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мағазов Иршат Нәзиф улы]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 2003—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошон күҙәтеү буйынса дәүләт испекцияһы инженеры, бүлек начальнигы, [[Өфө ҡалаһы]] буйынса баш дәүләт инспекторы-инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Линенко Андрей Владимирович]] (1976), инженер, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2006 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның кафедра мөдире, 2011 йылдан — энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған энергетигы (2023). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ожегова Анастасия Васильевна]] (1922—18.12.1999), механизатор, йәмәғәтсе. 1958—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш  (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы. 2-се [[Бөтә Союз]] колхозсылар съезы (1969), [[СССР]] ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 4-се съезы делегаты (1972). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).
* [[Басиров Әсхәт Ғиниәт улы]] (1927—3.10.2012), [[нефть|нефтсе]]. 1957—1987 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән операторы һәм мастеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1975), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1994). Ленин ордены кавалеры (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Арыҫланов Ринат Гәрәй улы]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-йылылыҡ технигы. 1955 йылдан Салауат ТЭЦ-ы инженеры, 1962 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1964 йылдан — цех начальнигы; 1967 йылдан [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның цех начальнигы урынбаҫары, 1968 йылдан баш инженер урынбаҫары, 1980 йылдан — баш инженер, 1997—2005 йылдарҙа бүлек начальнигы, 2006—2008 йылдарҙа — инженер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1987), СССР-ҙың энергетика һәм электрләштереү отличнигы (1971) һәм почётлы энергетигы (1990), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бүздәк районы]]ның [[Килем]] ауылынан.
* [[Вәхитова Рәйсә Карам ҡыҙы]] (1932), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1986 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре, шул иҫәптән 1955—1982 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъярҙағы]] 1-се мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986). Сығышы менән ошо райондың Яңауыл ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Гурвич Николай Александрович]] (1828—20.05.1914), табип, [[иҡтисад]]сы, [[тарих]]сы, [[Этнография|этнограф]], [[География|географ]], йәмәғәтсе. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1880). [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] беренсе профессиональ [[статистика]] хеҙмәткәре. 1865—1986 йылдарҙа «Уфимские губернские ведомости» гәзите мөхәррире. Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Гродно ҡалаһынан.
* [[Степан Злобин]] (1903—15.09.1965), [[рустар|рус]] [[СССР|совет]] яҙыусыһы. «Салауат Юлаев» тарихи романы (1929) авторы. Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1952).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әйүпов Рафаэль Мөхәмәт улы]] (1928—14.10.1995), [[театр]] актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1960 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры; 1963—1968 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] режиссёры, 1982—1988 йылдарҙа — баш режиссёры;  1968—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1970—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. 1952 йылдын [[СССР]]-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Малай-Муйнаҡ]] ауылынан.
* [[Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы]] (1963), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1984 йылдан [[Ҡариҙел районы]]ның «Йәшлек» халыҡ [[бейеү]] ансамбле етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Яҡуп (Ҡариҙел районы)|Яҡуп]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Бусаргин Николай Матвеевич]] (1919—26.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). 
* [[Морин Владимир Александрович]] (1949), педагог, [[Күмертау]] ҡалаһындағы 73-сө һөнәри лицейҙың элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009) һәм һөнәри-техник белем биреү отличнигы (1993), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Глуховская станцияһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәүилова Вәсилә Тәлғәт ҡыҙы]] (1949), табип, 1975—2005 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран]] үҙәк район дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Әсәҙуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1954), ғалим-математик. 1977―1996 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1999―2014 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның программалау һәм хисаплау математикаһы кафедраһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1050 йыл]]: Генрих IV, [[Изге Рим империяһы]] императоры.
* [[1821 йыл]]: [[Достоевский Фёдор Михайлович|Фёдор Михайлович Достоевский]], [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1974 йыл]]: Леонардо ДиКаприо, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] актёры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1965 йыл]]: Зыя Мансур, [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Етембәк]] ауылында тыуып, [[Татарстан]]да ижад иткән журналист һәм шағир, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 
* [[2004 йыл]]: [[Ясир Арафат]], [[Палестина автономияһы|Палестин автономияһы]] башлығы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2007 йыл]]: [[Рим Йәнғужин]], [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]], тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
* [[2012 йыл]]: Илья Олейников, актёр, [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2001).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л11]]
[[Категория:11 ноябрь]]</text>
      <sha1>e32kfkwxebwnzjprazblxrhdddk95rq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>12 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68054</id>
    <revision>
      <id>1309606</id>
      <parentid>1299340</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1309606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26055" sha1="jq2jckp3xwj5g3kzm69s31ka4oku3ys" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 316-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Пневмония менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя сифат көнө (ноябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Атайҙар көнө.
** Сәләмәтлек көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Һаҡлыҡ банкы|Сбербанк}} хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Ойошма һәм учреждениеларҙың именлек хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Медицина]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республиканың профсоюз хеҙмәткәрҙәре көнө.
* [[Красноярск крайы]]: Бухгалтерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1947 йыл]]: Ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә.
* [[1952 йыл]]: «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай.
* [[1982 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары итеп [[Андропов Юрий Владимирович|Юрий Владимирович Андропов]] һайлана.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы]] (1885—1976), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1928—1952 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1948) кавалеры.
* [[Үтәшев Фуат Шәрип улы]] (1920—6.05.1998), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1940 йылдан СССР Граждандар һауа флоты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963—1982 йылдарҙа Өфө берләштерелгән авиаотряды командиры. СССР-ҙың атҡаҙанған пилоты (1965), Аэрофлот отличнигы (1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь  Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Әбдрәшит (Әлшәй районы)|Әбдрәшит]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Мәҙинә Ғәлиулла ҡыҙы]] (1935—9.06.2026), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1960—1990 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы [[Тирмән-Йылға]] ауылынан.
* [[Салтыкова Елена Станиславовна]] (1960), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. [[Биология]] фәндәре докторы (2009). 1984 һәм 1993 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2003 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1991—1993 йылдарҙа ошо үҙәктең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Красноярск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Булатов Зәкир Мәсәлим улы]] (1911—5.05.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, гвардия өлкән сержанты. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры.
* [[Ҡудашев Барый Батыргәрәй улы]] (1916—27.12.1992), [[фән|ғалим]]-рентгенолог, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби табип. 1946 йылдан [[Республика клиник дауаханаһы]] табибы; 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем рентгенология һәм радиология кафедраһы мөдире. 1955—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан]] рентгенологтары һәм радиологтарының фәнни- ғәмәли йәмғиәте рәйесе. Медицина  фәндәре докторы (1974), профессор (1976). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1983), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1966). Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943, 1945) кавалеры. [[Ҡудашевтар]] нәҫеленән, сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Барсуков Анатолий Иванович]] (1931—27.02.2016), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «[[Башавтотранс]]» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. [[РСФСР]]-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы]] (1931—8.10.2018), актёр һәм театр эшмәкәре. 1951—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт  драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа — директоры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры.   
* [[Горбунов Владимир Степанович]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Археология|археолог]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2006 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1993 йылдан — дөйөм тарих һәм мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Краснодон ҡалаһынан.
* [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]] (1951), юғары мәктәп ветераны, ғалим-музыка белгесе. 1978—2015 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — үҙе ойошторған музыкаль семантика лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан «Проблемы музыкальной науки» журналының баш мөхәррире. Сәнғәт ғилеме докторы (2001), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 
* [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] (1951—15.01.2011), ғалим-[[Антропология|антрополог]], этнограф. 1975—1977 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1984 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — бүлек мөдире. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы]] (1922—24.12.1997), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1940 йылдан партия эшендә, 1959 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы [[Өфө]] юғары партия мәктәбе, 1960—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1980 йылдарҙа сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). 
* [[Бакуров Михаил Максимович]]  (1927—19.01.2010), механизатор. [[Хәйбулла районы]] «Красный доброволец» [[колхоз]]ының элекке [[трактор]]сыһы, трактор бригадаһы етәксеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[Мусин Рәшит Муса улы]] (1927—2.10.1982), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡазан]] ҡала комитетының, 1979—1982 йылдарҙа [[Татарстан]] өлкә комитетының беренсе секретары. Ленин, [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Сатра (Благовар районы)|Сатра]] ауылынан.
* [[Ғарипов Фәнғәр Абдулла улы]] (1937—5.03.2011), нефтехимик. 1964—1998 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] электромонтёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Айыухан]] ауылынан.
* [[Куковинец Ольга Сергеевна]] (1947), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000–2013 йылдарҙа инженерлыҡ факультеты деканының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]]ның Балей ҡалаһынан.
* [[Чуркин Сергей Дмитриевич]] (1952), ғалим-педагог, иҡтисадсы. 1977 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1997 йылдарҙа [[технология]]-иҡтисад факультеты деканы, 1999 йылдан иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ, 2005—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире; 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. [[Педагогика|Педагогия]] фәндәре докторы (1998), иҡтисад фәндәре кандидаты (1981), профессор (2002). [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы]] (1962), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1992 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы «Акрополь» төҙөлөш йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013), бишенсе (2013—2018)  һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Әлибаев Ришат Марат улы]] (1962), төҙөүсе. 1994 йылдан «Салауат—2 Востокнефтезаводмонтаж» предприятиеһы монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол]] ауылынан.
* [[Максим Чудов]] (1982), [[спорт]]сы, [[биатлон]]сы. 2004—2013 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2008). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2010), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2010) кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1998—2005 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ике саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы (2015).
* [[Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]]. 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баһауетдинов Илдар Әсхәт улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары. [[«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)|«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Ҡыяуыҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы]] (1934), ғалим-гистолог, 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1989—1999 йылдарҙа гистология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] үҙәге [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. 
* [[Басов Сергей Николаевич]] (1959), [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғәлиева Юлиә Рөстәм ҡыҙы]] (1984), [[спорт]]сы. Пуля менән атыу буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы (1999, 2000, 2002). Команда зачётында дүрт тапҡыр Европа чемпионы (2000—2001), үҫмер спортсылар араһында команда зачётында өс тапҡыр донъя рекордсыһы (2000—2001). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833]]: [[Александр Бородин]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы, ғалим-химик.
* [[1840]]: Огюст Роден, [[Франция]] скульпторы.
* [[1866]]: [[Сунь Ятсен]], [[Ҡытай]] революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.
* [[1935]]: Людмила Гурченко, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1793]]: Жан Сильвен Байи, [[Франция]] астрономы, [[Париж]] ҡалаһының беренсе башлығы.
* [[1988]]: Ришат Абдуллин, [[опера]] йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967).
* [[1989]]: Долорес Ибаррури, [[Испания]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л12]]
[[Категория:12 ноябрь]]</text>
      <sha1>jq2jckp3xwj5g3kzm69s31ka4oku3ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309623</id>
      <parentid>1309606</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1309623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26361" sha1="t7iyd5n0k08o04zt9bfrjgwjsbjbk3x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 316-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Пневмония менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя сифат көнө (ноябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Атайҙар көнө.
** Сәләмәтлек көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Һаҡлыҡ банкы|Сбербанк}} хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Ойошма һәм учреждениеларҙың именлек хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Медицина]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республиканың профсоюз хеҙмәткәрҙәре көнө.
* [[Красноярск крайы]]: Бухгалтерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1947 йыл]]: Ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә.
* [[1952 йыл]]: «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай.
* [[1982 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары итеп [[Андропов Юрий Владимирович|Юрий Владимирович Андропов]] һайлана.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы]] (1885—1976), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1928—1952 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1948) кавалеры.
* [[Үтәшев Фуат Шәрип улы]] (1920—6.05.1998), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1940 йылдан СССР Граждандар һауа флоты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963—1982 йылдарҙа Өфө берләштерелгән авиаотряды командиры. СССР-ҙың атҡаҙанған пилоты (1965), Аэрофлот отличнигы (1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь  Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Әбдрәшит (Әлшәй районы)|Әбдрәшит]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Мәҙинә Ғәлиулла ҡыҙы]] (1935—9.06.2026), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1960—1990 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы [[Тирмән-Йылға]] ауылынан.
* [[Салтыкова Елена Станиславовна]] (1960), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. [[Биология]] фәндәре докторы (2009). 1984 һәм 1993 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2003 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1991—1993 йылдарҙа ошо үҙәктең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Красноярск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Булатов Зәкир Мәсәлим улы]] (1911—5.05.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, [[өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры.
* [[Ҡудашев Барый Батыргәрәй улы]] (1916—27.12.1992), рентгенолог[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип. 1946 йылдан [[Республика клиник дауаханаһы]] табибы; 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем рентгенология һәм радиология кафедраһы мөдире. 1955—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан]] рентгенологтары һәм радиологтарының фәнни-ғәмәли йәмғиәте рәйесе. Медицина  фәндәре докторы (1974), профессор (1976). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы (1983), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1966). Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945) кавалеры. [[Ҡудашевтар]] нәҫеленән, сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Барсуков Анатолий Иванович]] (1931—27.02.2016), автотранспорт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «[[Башавтотранс]]» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы]] (1931—8.10.2018), актёр һәм театр хеҙмәткәре. 1951—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт  драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа — директоры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры.   
* [[Горбунов Владимир Степанович]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Археология|археолог]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2006 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1993 йылдан — дөйөм тарих һәм мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Краснодон ҡалаһынан.
* [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]] (1951), юғары мәктәп ветераны, ғалим-музыка белгесе. 1978—2015 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — үҙе ойошторған музыкаль семантика лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан «Проблемы музыкальной науки» журналының баш мөхәррире. Сәнғәт ғилеме докторы (2001), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 
* [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] (1951—15.01.2011), ғалим-[[Антропология|антрополог]], этнограф. 1975—1977 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1984 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — бүлек мөдире. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы]] (1922—24.12.1997), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1940 йылдан партия эшендә, 1959 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы [[Өфө]] юғары партия мәктәбе, 1960—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1980 йылдарҙа сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). 
* [[Бакуров Михаил Максимович]]  (1927—19.01.2010), механизатор. [[Хәйбулла районы]] «Красный доброволец» [[колхоз]]ының элекке [[трактор]]сыһы, трактор бригадаһы етәксеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[Мусин Рәшит Муса улы]] (1927—2.10.1982), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡазан]] ҡала комитетының, 1979—1982 йылдарҙа [[Татарстан]] өлкә комитетының беренсе секретары. Ленин, [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Сатра (Благовар районы)|Сатра]] ауылынан.
* [[Ғарипов Фәнғәр Абдулла улы]] (1937—5.03.2011), нефтехимик. 1964—1998 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] электромонтёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Айыухан]] ауылынан.
* [[Куковинец Ольга Сергеевна]] (1947), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000–2013 йылдарҙа инженерлыҡ факультеты деканының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]]ның Балей ҡалаһынан.
* [[Чуркин Сергей Дмитриевич]] (1952), ғалим-педагог, иҡтисадсы. 1977 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1997 йылдарҙа [[технология]]-иҡтисад факультеты деканы, 1999 йылдан иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ, 2005—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире; 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. [[Педагогика|Педагогия]] фәндәре докторы (1998), иҡтисад фәндәре кандидаты (1981), профессор (2002). [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы]] (1962), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1992 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы «Акрополь» төҙөлөш йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013), бишенсе (2013—2018)  һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Әлибаев Ришат Марат улы]] (1962), төҙөүсе. 1994 йылдан «Салауат—2 Востокнефтезаводмонтаж» предприятиеһы монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол]] ауылынан.
* [[Максим Чудов]] (1982), [[спорт]]сы, [[биатлон]]сы. 2004—2013 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2008). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2010), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2010) кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1998—2005 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ике саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы (2015).
* [[Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]]. 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баһауетдинов Илдар Әсхәт улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары. [[«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)|«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Ҡыяуыҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы]] (1934), ғалим-гистолог, 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1989—1999 йылдарҙа гистология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] үҙәге [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. 
* [[Басов Сергей Николаевич]] (1959), [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғәлиева Юлиә Рөстәм ҡыҙы]] (1984), [[спорт]]сы. Пуля менән атыу буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы (1999, 2000, 2002). Команда зачётында дүрт тапҡыр Европа чемпионы (2000—2001), үҫмер спортсылар араһында команда зачётында өс тапҡыр донъя рекордсыһы (2000—2001). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833]]: [[Александр Бородин]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы, ғалим-химик.
* [[1840]]: Огюст Роден, [[Франция]] скульпторы.
* [[1866]]: [[Сунь Ятсен]], [[Ҡытай]] революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.
* [[1935]]: Людмила Гурченко, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1793]]: Жан Сильвен Байи, [[Франция]] астрономы, [[Париж]] ҡалаһының беренсе башлығы.
* [[1988]]: Ришат Абдуллин, [[опера]] йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967).
* [[1989]]: Долорес Ибаррури, [[Испания]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л12]]
[[Категория:12 ноябрь]]</text>
      <sha1>t7iyd5n0k08o04zt9bfrjgwjsbjbk3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309626</id>
      <parentid>1309623</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1309626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26407" sha1="0ehqge1aflo03d5tgn0zqgyqsihaz6z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 316-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Пневмония менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя сифат көнө (ноябрҙең икенсе кесаҙнаһы).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Атайҙар көнө.
** Сәләмәтлек көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Һаҡлыҡ банкы|Сбербанк}} хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Ойошма һәм учреждениеларҙың именлек хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Медицина]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республиканың профсоюз хеҙмәткәрҙәре көнө.
* [[Красноярск крайы]]: Бухгалтерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931 йыл]]: [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1947 йыл]]: Ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә.
* [[1952 йыл]]: «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай.
* [[1982 йыл]]: [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генеральный секретары итеп [[Андропов Юрий Владимирович|Юрий Владимирович Андропов]] һайлана.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы]] (1885—1976), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1928—1952 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1948) кавалеры.
* [[Үтәшев Фуат Шәрип улы]] (1920—6.05.1998), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1940 йылдан СССР Граждандар һауа флоты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963—1982 йылдарҙа Өфө берләштерелгән авиаотряды командиры. СССР-ҙың атҡаҙанған пилоты (1965), Аэрофлот отличнигы (1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь  Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Әбдрәшит (Әлшәй районы)|Әбдрәшит]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Мәҙинә Ғәлиулла ҡыҙы]] (1935—9.06.2026), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1960—1990 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы [[Тирмән-Йылға]] ауылынан.
* [[Салтыкова Елена Станиславовна]] (1960), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. [[Биология]] фәндәре докторы (2009). 1984 һәм 1993 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2003 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1991—1993 йылдарҙа ошо үҙәктең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Красноярск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Булатов Зәкир Мәсәлим улы]] (1911—5.05.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, [[өлкән сержант|гвардия өлкән сержанты]]. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры.
* [[Ҡудашев Барый Батыргәрәй улы]] (1916—27.12.1992), рентгенолог[[фән|ғалим]], йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип. 1946 йылдан [[Республика клиник дауаханаһы]] табибы; 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем рентгенология һәм радиология кафедраһы мөдире. 1955—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан]] рентгенологтары һәм радиологтарының фәнни-ғәмәли йәмғиәте рәйесе. Медицина  фәндәре докторы (1974), профессор (1976). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған табибы (1983), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1966). Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945) кавалеры. [[Ҡудашевтар]] нәҫеленән, сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Барсуков Анатолий Иванович]] (1931—27.02.2016), автотранспорт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «[[Башавтотранс]]» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы]] (1931—8.10.2018), актёр һәм театр хеҙмәткәре. 1951—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт  драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа — директоры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре]] (1982), [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры.   
* [[Горбунов Владимир Степанович]] (1946), [[Археология|археолог]]-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2006 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1993 йылдан — дөйөм тарих һәм мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Краснодон ҡалаһынан.
* [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]] (1951—31.01.2025), музыка белгесе-ғалим, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 1978—2015 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — үҙе ойошторған музыкаль семантика лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан «Проблемы музыкальной науки» журналының баш мөхәррире. Сәнғәт ғилеме докторы (2001), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 
* [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] (1951—15.01.2011), [[Антропология|антрополог]]-ғалим, [[Этнография|этнограф]]. 1975—1977 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1984 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — бүлек мөдире. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы]] (1922—24.12.1997), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1940 йылдан партия эшендә, 1959 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы [[Өфө]] юғары партия мәктәбе, 1960—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1980 йылдарҙа сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). 
* [[Бакуров Михаил Максимович]]  (1927—19.01.2010), механизатор. [[Хәйбулла районы]] «Красный доброволец» [[колхоз]]ының элекке [[трактор]]сыһы, трактор бригадаһы етәксеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[Мусин Рәшит Муса улы]] (1927—2.10.1982), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡазан]] ҡала комитетының, 1979—1982 йылдарҙа [[Татарстан]] өлкә комитетының беренсе секретары. Ленин, [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Сатра (Благовар районы)|Сатра]] ауылынан.
* [[Ғарипов Фәнғәр Абдулла улы]] (1937—5.03.2011), нефтехимик. 1964—1998 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] электромонтёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Айыухан]] ауылынан.
* [[Куковинец Ольга Сергеевна]] (1947), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000–2013 йылдарҙа инженерлыҡ факультеты деканының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]]ның Балей ҡалаһынан.
* [[Чуркин Сергей Дмитриевич]] (1952), ғалим-педагог, иҡтисадсы. 1977 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1997 йылдарҙа [[технология]]-иҡтисад факультеты деканы, 1999 йылдан иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ, 2005—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире; 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. [[Педагогика|Педагогия]] фәндәре докторы (1998), иҡтисад фәндәре кандидаты (1981), профессор (2002). [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы]] (1962), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1992 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы «Акрополь» төҙөлөш йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013), бишенсе (2013—2018)  һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Әлибаев Ришат Марат улы]] (1962), төҙөүсе. 1994 йылдан «Салауат—2 Востокнефтезаводмонтаж» предприятиеһы монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол]] ауылынан.
* [[Максим Чудов]] (1982), [[спорт]]сы, [[биатлон]]сы. 2004—2013 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2008). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2010), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2010) кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1998—2005 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ике саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы (2015).
* [[Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]]. 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баһауетдинов Илдар Әсхәт улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары. [[«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)|«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Ҡыяуыҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы]] (1934), ғалим-гистолог, 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1989—1999 йылдарҙа гистология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] үҙәге [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. 
* [[Басов Сергей Николаевич]] (1959), [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғәлиева Юлиә Рөстәм ҡыҙы]] (1984), [[спорт]]сы. Пуля менән атыу буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы (1999, 2000, 2002). Команда зачётында дүрт тапҡыр Европа чемпионы (2000—2001), үҫмер спортсылар араһында команда зачётында өс тапҡыр донъя рекордсыһы (2000—2001). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833]]: [[Александр Бородин]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы, ғалим-химик.
* [[1840]]: Огюст Роден, [[Франция]] скульпторы.
* [[1866]]: [[Сунь Ятсен]], [[Ҡытай]] революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.
* [[1935]]: Людмила Гурченко, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1793]]: Жан Сильвен Байи, [[Франция]] астрономы, [[Париж]] ҡалаһының беренсе башлығы.
* [[1988]]: Ришат Абдуллин, [[опера]] йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967).
* [[1989]]: Долорес Ибаррури, [[Испания]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л12]]
[[Категория:12 ноябрь]]</text>
      <sha1>0ehqge1aflo03d5tgn0zqgyqsihaz6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камалов Ринат Әлтәф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69264</id>
    <revision>
      <id>1309443</id>
      <parentid>1298221</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13843" sha1="n3h3we6ibxolpg5grs7vsz4unh22lo5" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Ринат Камал
 |Рәсеме            =КамалРинат.jpg 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Камалов Ринат Әлтәф улы
 |Псевдонимдары     = Ринат Камал
 |Тыуыу датаһы      = 28.6.1954
 |Тыуған урыны      =  [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Мәсетле районы}} {{ТУ|Дыуан-Мәсетле|Дыуан-Мәсетле ауылында}} ауылы 
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = {{Флагификация|СССР}} &lt;br&gt; {{Флагификация|Рәсәй}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = журналист, яҙыусы 
 |Әүҙемлек йылдары  = 1993 —
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = [[проза]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡорт]]
 |Дебют             = ''«Бәлә»'' (повесть, [[хикәйә]]ләр, новеллалар, 1993)
 |Премиялары        = {{СЮП}} (2010)
 |Наградалары       = [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2022)&lt;br&gt; [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
 |Викиөҙөмтә        = 
 |Викиһандыҡ        = 
}}
{{фамилиялаш|Камалов}}
'''Камалов Ринат Әлтәф улы; Ринат Камал''' ([[28 июнь]] [[1954 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2022). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). [[Мәсетле районы]]ның [[Рәшит Әхтәри]] исемендәге премияһы лауреаты (2002).

== Биографияһы ==
Ринат Әлтәф улы Камалов 1954 йылдың 28 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, үҙ ауылдарындағы «Комсомолец» колхозында эш башлай. Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]на уҡырға инә. Әммә әҙәбиәткә булған һөйөүө көслөрәк булып сыға. Беренсе курсты уңышлы тамамлауына ҡарамаҫтан, 1975 йылда барлыҡ имтихандарҙы яңынан тапшырып, [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә.

1980 йылда университетты тамамлағас, башта [[Учалы районы]] [[Өргөн (Учалы районы)|Өргөн]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә, унан һуң [[Мәсетле районы]] Дыуан-Мәсетле урта мәктәбендә [[башҡорт теле|башҡорт]], [[рус теле|рус]] телдәрен һәм [[әҙәбиәт]]ен уҡыта.

1985 йылда ғәиләһе менән Өфөгә күсеп килә. Биш йыл БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының совет төҙөлөшө һәм әҙәбиәт редакцияларында эшләй.

1990—1991 йылдарҙа [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]]ның пропаганда бюроһы директоры.

1991—2004 йылдарҙа [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] әҙәби тәнҡит бүлеге мөхәррире, Зәки Вәлиди исемендәге республика милли китапханаһында бүлек мөдире.

2005 йылдан [[«Китап» нәшриәте|Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең]] [[нәфис әҙәбиәт]] мөхәрририәте мөдире.

1998 йылда әҙип «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 2010 йылда уға Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә. 2022 йылдың 16 декабренән — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-12-19/pisatelyam-i-poetam-bashkortostana-vruchili-gospremii-3077902 Писателям и поэтам Башкортостана вручили госпремии. ИА «Башинформ», 20 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|21|12|2022}}&lt;/ref&gt;. 

== Ижады ==
Ринат Камал әҙәбиәткә уҙған быуаттың 90-сы йылдарында, етерлек тормош һәм ижад тәжрибәһе туплап, ныҡлап аяҡ баҫты һәм артабанғы сирек быуат эсендә үҙен таланты яҙыусы итеп танытты. 1993 йылда повесть, [[хикәйә]]ләр һәм новеллалар тупланған ''«Бәлә»'' исемле тәүге китабы менән, тәнҡитсе [[Суфиян Сафуанов]] билдәләүенсә, ''«әҙәбиәтебеҙгә шаҡтай өлгөрөп еткән проза оҫтаһының килеүе тураһында хәбәр»'' иткән әҙип артабан яңынан-яңы нәҫерҙәрен, хикәйә һәм повестарын уҡыусыға тәҡдим итте. Ул ғына түгел: Ринат Камалдың XXI быуаттағы тәүге ун йыллыҡта нәшер ителгән романдары башҡорт әҙәбиәтендә һиҙелерлек күренеш булды. «''„Таня—Таңһылыу“, „Оҙонтал“, „Сабыр йән“, „Әлфирә“, „Ағай-энеләр“ ише романдары менән проза донъяһы байыны, ҡотайҙы. Ринат Камалдың ғына уңыштары түгел, ә тотош нәфис һүҙ сәнғәтебеҙҙең ҡото, ырыҫы тип баһаланырға хаҡлы улар»'', тип яҙған [[Рафаэль Аҙнағолов]]ҡа ниҙер өҫтәү урынһыҙ.

== Китаптары ==
;
* [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTQ1OQ/MSgwKQ Бәлә: Повесть, Хикәйәләр, новеллалар. — Өфө: Китап, 1993. — 192 б.]
* [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjYxNQ/MSgwKQ Таня—Таңһылыу: Роман һәм повестар. — Өфө: Китап, 1996. — 368 б.]
* [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMjA0Mg/QmluZGVyMQ Мөхәббәт дошмандары: Повестар. — Өфө: Китап, 2001.]
* [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtNjczMA/MSgwKQ Кеше драмаһы: Романдар. — Өфө: Китап, 2014.]
* Оҙонтал: Романдар. — Өфө: Китап, 2004. — 520 б.
* Әлфирә: Ҡатыным тураһында. — Өфө: Ғилем, 2005.
* Әлфирә: Романдар. — Өфө: Китап, 2008.
* Мединститут эше: Роман. — Өфө: Китап, 2015&lt;ref name=&quot;МЭ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/797296/ Өфөлә Ринат Камалдың «Мединститут» эше&quot; романының исем туйы үтә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 17 декабрь]&lt;/ref&gt;.

== Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре ==
* [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7592-ber-yalanas-yrk.html Бер яланғас йөрәк. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите. 2013 йыл, 13 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182414/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7592-ber-yalanas-yrk.html |date=2016-03-09 }}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://web.archive.org/web/20210421080030/https://vatandash.ru/pics/pdf/655.pdf «Ватандаш» журналында мәҡәлә. Томан эсендәге кешеләр. Рафаэль Аҙнағолов]
* [http://www.bashinform.ru/bash/654315/ Ринат Камалдың «Кеше драмаhы» — ул илебеҙҙең тарихы]
* [http://u7a.ru/articles/culture/433 Самый плодовитый в Башкирии писатель получает за роман… 15 тысяч рублей — сайт] {{lang-ru|}}
* Кунафин Г. Күңел ятуларын ачучы. [[Өмөт (гәзит)|«Өмөт» гәзите]], 2014&lt;ref&gt;[http://www.omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/400-d-ver-prometee «Өмөт» гәзите, 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423125400/http://omet-rb.ru/rubrikalar/sh-khes-yanynda/400-d-ver-prometee |date=2016-04-23 }}{{ref-tt}}&lt;/ref&gt;
* Ғөбәйҙуллина Ф. Романдар оҫтаһы. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2014, 2 июль&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/13859-romandar-otay.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 2 июль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807022823/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/13859-romandar-otay.html |date=2016-08-07 }}{{V|27|10|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2022);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998);
* Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002);
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 {{ref-ru}} {{V|24|06|2019}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}} {{V|24|06|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86210}}{{V|21|12|2022}}  
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3538#Resource-1459 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* {{cite web|author=Аралбаева Л.|url=http://www.bashinform.ru/bash/797296/|title=Өфөлә Ринат Камалдың «Мединститут» эше» романының исем туйы үтә|date=2015-12-17|publisher=[[Башинформ|«Башинформ»]]|accessdate=2015-12-17}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/524 «Литературная карта Республики Башкортостан» сайтында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415062216/http://libmap.bashnl.ru/node/524 |date=2014-04-15 }} {{lang-ru|}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=907 «Зәйнәб Биишева исемендәге „Китап“ нәшриәте» сайтында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015851/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=907 |date=2016-03-05 }} {{lang-ru|}}

{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>n3h3we6ibxolpg5grs7vsz4unh22lo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лазер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69908</id>
    <revision>
      <id>1309573</id>
      <parentid>1299782</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15238" sha1="m4zmdwsluxlk3im81slutwe2c0viyzs" xml:space="preserve">[[Файл:LASER.jpg|300px|thumb|right|Лазер (красный, зеленый, синий).]]
[[Файл:Laser.jpg|300px|thumb|right|Лазер (лаборатория [[NASA]]).]]
'''Лазер''' — оптик квант генераторы (ингл. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation — мәжбүри нурланыш ярҙамында яҡтылыҡты көсәйтеү), оптик диапазондағы электромагнит нурланыш генераторы; оптик генератор — тулҡыны билдәле бер оҙонлоҡта булған, бик нәҙек, көслө нур сығанағы&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;; квант системаһына тәьҫир итеп, системанан ҡыҫҡа ваҡытлы, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор&lt;ref&gt;Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х. Х. Кадырметов, 1984)&lt;/ref&gt;; квант системаһына тәьҫир итеп, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь терминов по астрономии (В. С. Сулейманов, З. А. Сиразитдинов, 2009)&lt;/ref&gt;.
Лазер механизмы актив мөхиттәге мәжбүри нурланышты файҙаланыуға нигеҙләнгән.

== Төрҙәре ==

Актив мөхит төрө буйынса — газлы, шыйыҡ, ҡаты есемле (ярым үткәргесле һәм ирекле электрондарҙа), эшләү режимы буйынса — өҙлөкһөҙ һәм импульслы, генерация тулҡынының оҙонлоғо буйынсаса күҙгә күренгән һәм инфраҡыҙыл диапазондағы лазерҙарға айыралар

== Тәьҫир итеү принцибы һәм ҡулланылышы ==
Ғәҙәти оптик нурланыш сығанаҡтарынан сыҡҡан нурланыш параметрҙары (когерентлыҡ, монохроматлыҡ һ.б.), эшләү принцибы (эш башҡарыусы мөхиттең тултырыу инверсияһын тыуҙырыуға нигеҙләнгән) һәм төҙөлөшө (актив элемент, ҡыҫыу системаһы һәм 2 айырыуса ныҡ сағылдырған көҙгөнән — уларҙың береһе ярым үтә күренеүсән — торған оптик резонаторы бар) менән айырыла. Лазер физикала, химияла, биологияла, медицинала, электронлы, шул иҫәптән хәрби, техникала, автомобиль сәнәғәтендә, караптар, машиналар эшләүҙә , элемтәлә һ.б. ҡулланыла. 20 б. 70‑се йылдарҙа.

== Лазер буйынса тикшеренеү эштәре ==
Башҡорт дәүләт университетының лазер тикшеренеүҙәре лабораторияһында лазер яһау һәм ғәмәлгә индереү буйынса эштәр башлана. Алюмоиттрийлы гранат кристалы нигеҙендә эрбий иондары (3 микронлы лазер) ҡатыштырылған, полярлаштырылған сығарыу урыны булған наносекундлы лазер тәжрибә экземпляры, неодим иондары ҡатышмаһы булған алюмоиттрий гранаты кристалы нигеҙендәге махсус тәғәйенләнешле лазер (А.Ғ.Аҡманов, А. М. Вальшин, Б.Ғ.Шакиров, Ә.Ғ.Ямалетдинов) һ.б.; тиҫкәре кире бәйләнешле микросекундлы лазер тәжрибә экземплярҙары 1986—88 йылдарҙа СССР ФА‑ның Йыһан тикшеренеүҙәре институтында (Мәскәү) индерелә, квазиөҙлөкһөҙ лазер — резисторҙарҙы яраҡлаштырыу һәм ҡалын плёнкалы гибрид интеграль схемаларҙы көйләү өсөн 1989 йыл С. М. Киров ис. Башҡортостан ҒПБ‑нда, «Квант‑М» ҡулайламаһы составында гибрид интеграль схемаларҙың керамик плиталарын тәрән итеп сыймаҡлау өсөн 1989—91 ййылдарҙа Өфө «Полигон» ААЙ ҒПП‑нда индерелә. ӨДАТУ‑ла С. Т.Күсемов етәкселегендә ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙарына идара итеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә.

== Лазер технологиялары ==
Лазер технологиялары тип, лазер нурланышы ярҙамында материалды йәки ярым фабрикатты эшкәртеү, яһау, уларҙың хәлен, үҙенсәлектәрен һәм формаһын үҙгәртеү ысулдары йыйылмаһын атайҙар. Лазер технологиялары 1‑ҙән бер нисә мең Вт тиклем ҡеүәтле ҡаты есемле һәм газлы (углекислый газ) лазерҙар ҡулланыла. Технологик операцияларҙың төрөнә ҡарап гравёрлау, маркалау, лазер м‑н сыныҡтырыу, иретеү, ҡырҡыу, иретеп йәбештереү, термик нығытыу һ.б. айырыла.

== Башҡортостанда лазер технологиялары ==
Башҡортостанда лазер технологиялары 20 быуаттың 80‑се йылдар аҙағынан алып сәнәғәттең төрлө өлкәләрендә, медицинала һ.б. индерелә башлай. Лазер технологиялары эшкәртелә торған материалға билдәле урында ғына тәьҫир итеү, технологик процестарҙы теләһә ниндәй мөхит эсендә (вакуумда, газда, шыйыҡлыҡта, ҡаты есемдә) үткәреү, ябыҡ арауыҡтағы эшкәртеү зоналарына энергияны контактһыҙ ысул м‑н тапшырыу мөмкинлеген бирә. Юғары етештереүсәнлекте, энергия һәм материалдарҙы һаҡлап тотоноуҙы, эшкәртеүҙең аныҡлығын һ.б. тәьмин итә.

== Лазер технологиялары буйынса эшләгән ғалимдар ==
Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында Д.Ә.Ғәниев, Г. И. Рассохин, Р. М.Әхмәтдинов һ.б. тарафынан үткәргес торбаларҙың бөгөлгән тармаҡтары арҡыры киҫелешенең ҡалдыҡ деформацияһын контролдә тотоу һәм фактик характеристикаларын үлсәү өсөн БЛИК-ГИБ контактһыҙ лазер үлсәү комплексы уйлап табыла, ул «Башкирэнерго» ААЙ‑нда индерелә. ӨМЭПБ‑ла, Күмертау авиация производство пр‑тиеһында, «Гидравлика» ФДУП‑ында, ӨАПБ‑ла, ӨПЭПБ‑ла, Етештереү технологияһы һәм уны ойоштороу институтында һ.б. тутыҡмай торған ҡоростан, титан иретмәләренән, керамиканан яһалған деталдәрҙә бәләкәй диам. (0,8 мм тиклем) тишектәр тишеү, 5 мм тиклем ҡалынлыҡтағы табаҡлы материалды лазер м‑н ҡырҡыу, гравёрлау, иретеп йәбештереү, ҡырҡҡыс инструментты нығытыу, шаблондар киҫеп алыу һ.б. өсөн лазер технологиялары индерелә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Оптик элемтә]]
* [[Лазер технологиялары]]
* [[Алыҫлыҡты үлсәгес]]
* [[Микроэлектроника]]
* [[“БЭТО”]]
{{БЭ}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
| автор        = Тарасов Л. В. 
| заглавие     = Физика процессов в генераторах когерентного оптического излучения
| ссылка       = http://www.krelib.com/nauchnye_trudy/4528
| место        = М.
| издательство = Радио и связь
| год          = 1981
| страниц      = 440
}}
* {{книга
| автор         = Кондиленко И. И., Коротков П. А., Хижняк А. И.
| заглавие      = Физика лазеров
| ссылка        = http://www.yugzone.ru/x/kondilenko-i-i-i-dr-fizika-lazerov/
| год           = 1984
| издательство  = Вища школа
| место         = Киев
| страниц       = 232
}}
* {{книга
| автор         = Звелто О.
| заглавие      = Принципы лазеров
| ссылка        = http://www.tnu.in.ua/study/books.php?do=file&amp;id=2512
| год           = 1990
| издательство  = Мир
| место         = М.
| страниц       = 559
| isbn          = 5-03-001053-X
}}
* {{книга
| автор         = Бруннер В.
| заглавие      = Справочник по лазерной технике: Пер. с нем
| ссылка        = http://www.toroid.ru/brunnerV.html
| год           = 1991
| издательство  = Энергоатомиздат
| место         = М.
| страниц       = 544
| isbn          = 5-283-02480-6
}}
* {{книга
| заглавие      = Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия ''под. ред. М. Е. Жаботинского''
| место         = М.
| издательство  = «Советская энциклопедия»
| год           = 1969
| страниц       = 500
}}
* {{книга
|автор          = Тарасов Л. В.
|заглавие       = Лазеры. Действительность и надежды
|ссылка         = http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm
|место          = М.
|издательство   = Наука
|год            = 1985
|том            = 42
|страниц        = 176
|серия          = Библиотечка &quot;Квант&quot;
}}
* {{книга
| автор         = William T. Silfvast.
| заглавие      = Laser Fundamentals 
| год           = 1996
| издательство  = Cambridge University Press
| место         = New York
| isbn          = 0-521-55617-1
}} {{en icon}}
* {{статья
| заглавие      = К 50-летию создания лазеров
| ссылка        = http://ufn.ru/ru/articles/2011/1/
| язык          = ru
| издание       = УФН
| год           = 2011
| том           = 181
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hanel-photonics.com/laser_diode_market.html ''Полупроводниковый лазер — Различные типы ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207211944/http://hanel-photonics.com/laser_diode_market.html |date=2015-12-07 }} — Доступные длины волн полупроводниковых лазеров
* [http://ufn.ru/ru/pacs/42.55.-f/ Список статей], опубликованных в УФН по теме «Лазеры» ([[:ru:PACS (классификация)|PACS]]: 42.55.-f Lasers)
* [http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ Квантовый светоч: история одного из самых важных изобретений XX века — лазера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901060521/http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |date=2011-09-01 }}
* [http://www.laser-portal.ru Лазерный портал]
* [http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm Образовательные материалы НГУ по лазерам и фотонике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191557/http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm |date=2009-04-10 }}
* [http://laserfaq.ru/ Sam’s Laser FAQ: Практическое руководство по лазерам для экспериментаторов и любителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111054317/http://laserfaq.ru/ |date=2014-01-11 }} (частичный русский перевод)
* [http://www.repairfaq.org/sam/lasersam.htm Sam’s Laser FAQ: A Practical Guide to Lasers for Experimenters and Hobbyists] {{en icon}}
* [http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html Sources. Laser: Fundamentals (François BALEMBOIS — et Sébastien FORGET)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418025117/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html |date=2009-04-18 }} {{en icon}}
* [http://habrahabr.ru/blogs/DIY/61109/ Мощный лазер своими руками за один вечер]
* [http://www.physics-online.ru/PaperLogos/6337/%C2%FB%F1%EE%EA%EE%FD%ED%E5%F0%E3%E5%F2%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E5%20%EB%E0%E7%E5%F0%FB.pdf Из истории создания высокоэнергетических лазеров и лазерных систем в СССР]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, профессор, к.ф.м.н П. В. Зарубин, д.т. н. С. Д. Польских
* [https://web.archive.org/web/20170213050327/http://elementy.ru/news/431618/ Лазер на основе биологической клетки]


[[Категория:Лазерҙар|*]]
[[Категория:Лазер физикаһы]]
[[Категория:Электромагнетизм]]
[[Категория:Электромагнит нурланыш]]
[[Категория:Физика приборҙары]]
[[Категория:Яҡтылыҡ сығанаҡтары]]
[[Категория:Квант оптикаһы]]
[[Категория:Квант электроникаһы]]</text>
      <sha1>m4zmdwsluxlk3im81slutwe2c0viyzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленин проспекты (метро станцияһы, Санкт-Петербург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70108</id>
    <revision>
      <id>1309583</id>
      <parentid>1229851</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6618" sha1="6gfnkq8sd8habcokz2s7lnjvwuzlbtz" xml:space="preserve">{{Метро станцияһы
 |Цвет шрифта = red
 |Цвет шрифта2 = red
 |Цвет = #{{Петербург метрополитены/цвет линии|1}}
 |Цвет2 = 
 |Название = Ленин проспекты
 |Иноязычное название = Ленинский проспект
 |Линия = [[Киров-Выборг юлы]]
 |Линия2 = 
 |Метрополитен = [[Петербург метрополитены]]
 |Изображение = Metro SPB Line1 Leninsky Prospekt (img1).jpg
 |Ширина изображения = 290
 |Подпись = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 59|lat_min = 51|lat_sec = 5.04
 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 16|lon_sec = 5.90
 |region        = RU
 |CoordScale    = 3000  
 |Координаты платформ = 
 |Координаты вестибюлей = 
 |lat_dir_dot =  |lat_deg_dot =  |lat_min_dot =  |lat_sec_dot =  
 |lon_dir_dot =  |lon_deg_dot =  |lon_min_dot =  |lon_sec_dot =  
 |Дата открытия = [[5 октября]] [[1977 год в истории метрополитена|1977 года]] 
 |Дата закрытия = 
 |Проектное название = «Проспект Героев»&lt;ref&gt;[http://podzemka.pro/history/43/ Схема Ленинградского метрополитена, 1976]&lt;/ref&gt;
 |Старые названия = 
 |Проекты переименования = 
 |Район = [[Киров районы (Санкт-Петербург)|Киров]]
 |Округ = Княжево (Санкт-Петербургтын 25-се округы)
 |Тип конструкции = [[Колонналар менән, өс пролетлы, ваҡ тәрәнлеге менән]]
 |Глубина заложения = ≈ 8
 |Архитекторы платформы = [[Гецкин, Арон Соломонович|А.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Гецкин]], Е.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Валь
 |Архитекторы вестибюля =  
 |Скульптор = 
 |Инженеры-конструкторы вестибюля =  
 |Инженеры-конструкторы платформы = А. Н. Яковлев 
 |Число платформ =  1
 |Тип платформы = островная 
 |Форма платформы =  прямая
 |Длина платформы =  
 |Ширина платформы =  
 |Строительная организация =  
 |Выход к = Ленин проспекты,&lt;br /&gt;Новаторҙар бульвары 
 |Расположение =
 |Пересадка на станции =  
 |Наземный транспорт = 
 |Время открытия = 5:40&lt;ref name=&quot;rezhim&quot;&gt;[http://www.metro.spb.ru/rejimrabotystancii.html Официальный сайт Петербургского метрополитена — Режим работы станций]&lt;/ref&gt; 
 |Время закрытия = 0:45&lt;ref name=&quot;rezhim&quot; /&gt; 
 |Сотовая связь = «[[МегаФон]]», «[[Мобильные ТелеСистемы|МТС]]», &lt;br /&gt;«[[Вымпел-Коммуникации|БиЛайн]]», «[[Tele2]]» 
 |Тарифная зона = 
 |Код станции = ЛС 
 |Категория на Викискладе = Leninsky Prospekt metrostation 
}}
Ленин проспекты (метро станцияһы, Санкт-Петербург)
'''«Ле́нин проспе́кты»''' — Петербург метрополитены станцияһы. Киров-Выборг юлына инә. «[[Автово (метро станцияһы)|Автово]]» һәм « [[Ветерандар проспекты (метро станцияһы)|Ветерандар проспекты]]» араһында урынлашҡан.

Поездар 5.10.1977 көндә йөрөй башланы.

== Тышҡы ҡоролма ==
Павильондар, эскалаторҙар юҡ.

== Ер аҫты ҡоролмалар ==
[[Файл:Metro SPB Line1 Leninsky prospekt lifting platform.jpg|thumb|left|200px| Сикләнгән мөмкинселектәр менән кешелер өсөн күтәреү йығаҙы]]
«Ленин проспекты» — [[колонналар менән, ваҡ тәрәнле станция]] (тәрәнлеғе≈ 8 м). Ер аҫты залы А.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Гецкина, Е.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Валя и инженера А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Яковлева архитекторҙар проекты буйынса төҙөлдө. Биҙәкләү [[Ленин мавзолейы]]нда һымаҡ. Колонналар ҡыҙыл [[граниттар|гранит]] менән биҙәкләнғән, юлдарҙа аҡ [[мрамор]].

=== Топонимика ===
* 1990-сы йылдарға тиклем станция исемендә Ленин исеме 4 тапҙыр яҙылған («'''Ленин'''градский ордена '''Ленин'''а метрополитен имени В. И. '''Ленин'''а. Станция „'''Ленин'''ский проспект“») &lt;ref name=&quot;СПИГ&quot;&gt;[http://spb-gazeta.narod.ru/line1.htm Петербургский метрополитен. Линия 1, Станции и тоннели] на сайте [http://www.spb-gazeta.narod.ru Санкт-Петербургская интернет-газета]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://metro.vpeterburge.ru/stations/1/lenin_pr/ «Ленин проспекты (метро станцияһы, Санкт-Петербург) metro.vpeterburge.ru]
* [http://ometro.net/lines-1-2.php «Ленинский проспект» на ometro.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208195851/http://ometro.net/lines-1-2.php |date=2007-02-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20160304113354/http://metro.nwd.ru/viewtopic.php?t=1897 «Ленинский проспект» на форуме metro.nwd.ru]
* [http://encyc.mir-x.ru/slovo.asp?id=184754 Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник. «Ленинский проспект»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928064254/http://encyc.mir-x.ru/slovo.asp?id=184754 |date=2007-09-28 }}

[[Категория:Колонна тибындағы метро станциялары]]
[[Категория:Санкт-Петербург метрополитены станциялары]]
[[Категория:Киров-Выборг юлы]]
[[Категория:Ленинға арнап аталған объекттар]]</text>
      <sha1>6gfnkq8sd8habcokz2s7lnjvwuzlbtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күмертау ТЭЦ-ы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70395</id>
    <revision>
      <id>1309552</id>
      <parentid>1054509</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4081" sha1="07d96mh7cgr2suo0zsl97g28m23ibp6" xml:space="preserve">{{Электростанция
|Тип = ГЭС
|Изображение                    = 
|Название                       = Күмертау ТЭЦ-ы
|Размер изображения             = 300пкс 
|Подпись                        =  
|Страна                         = Рәсәй  
|Статус                         =  
|Река                           =  
|Каскад                         = 
|Начало строительства           = 
|Ввод агрегатов       = 
|Мощность = 
|Выработка электричества = 
|Тип ГЭС                        = 
|Расчётный напор             =
|Тип турбин                     =  
|Турбины =  
|Расход через турбины   =  
|Электрогенераторы = 
|Мощность генераторов = 
|Тип плотины                    = 
|Высота плотины              = 
|Длина плотины               = 
|Шлюз                           =  
|ОРУ                            = 
|Собственник                    = «[[Башкирэнерго]]» ЯСЙ
}}
'''Күмертау ТЭЦ-ы''' - «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ филиалы. Электр һәм йылылыҡ энергияһы етештерә. Составына яғыулыҡ-транспорт, ҡаҙанлыҡ турбина, электр, химия, технологик процестар м н автоматлаштырылған идара итеү системаһы, ремонт-төҙөлөш цехтары; [[Йомағужа ГЭС-ы]] инә. Продукцияһын ҡулланыусылар — Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре халҡы һәм предприятиелары.

== Тарих ==
1951 й. «Башуглеразрезстрой» тресының Ермолаевка ТЭЦ-ы булараҡ нигеҙ һалына.

1954 й. тәүге сираты (электр ҡеүәте 35 МВт, йылылыҡ ҡеүәте сәғәтенә 340 т тәшкил итә) сафҡа индерелә.

1957 й. алып К. ТЭЦ ы — «Башкирэнерго» ААЙ филиалы.

2006 й. — [[Башкирэнерго]] ААЙ бүлендек йәмғиәтенең «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ филиалы.

2012 й. — [[Интер РАО ЕЭС]] ААЙ ([[Мәскәү]]) составына ингән «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ филиалы.

2012 й. ҡарата станцияның электр ҡеүәте 120 МВт, йылылыҡ ҡеүәте сәғәтенә 328 Гкал тәшкил иткән.

1954—2012 йй. пр тие тарафынан 42 млн МВт•сәғ. электр һәм 92 млн Гкал йылылыҡ энергияһы етештерелгән.

Пр тиела эшләнгән газ ярҙамында киптереп ҡаҙанды саң м н әҙерләү схемаһы, бушатыу ҡоролмаларында күмерҙе онтау һәм т. юл габариттарын таҙартыу технологиялары СССР ВДНХ ның бронза миҙалдарына лайыҡ була (1964).

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bgkrb.ru/index.asp «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426034808/http://www.bgkrb.ru/index.asp |date=2013-04-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20191118192714/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7401-k-mertau-tets-y-bash-ortostan-generatsiyalau-kompaniya-y-yasj-filialy Башҡорт энциклопедияһы. ]

[[Категория:Башҡортостан электростанциялары]]</text>
      <sha1>07d96mh7cgr2suo0zsl97g28m23ibp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72031</id>
    <revision>
      <id>1309350</id>
      <parentid>1271306</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3790" sha1="b6ul8ijcgkqromg3qhikzv938xy3o4f" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ишемова}}
'''Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы''' ([[1 ғинуар]] [[1939 йыл]]) — башҡорт ғалимы һәм педагог-методисы. Педагогия фәндәре кандидаты (1988). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980).

== Биографияһы ==
Роза Ғаҡил ҡыҙы Ишемова 1939 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының [[Баймаҡ районы]] [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылында тыуған.

1963 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай.

1964 йылдан алып [[Өфө]]нөң 91-се, 20-се урта мәктәптәре уҡытыусыһы.
 
1973—2003 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалындағы ғилми хеҙмәткәр.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт мәктәптәрендә рус телен уҡытыу методикаһына арналған. Р. Ғ. Ишемова дәреслектәргә тауышлы ҡушымта (35 грампластинка) эшләй, улар башҡорт мәктәбе уҡыусыларының русса һөйләү кимәлен үҫтереүгә йүнәлтелгән. 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторы.

== Хеҙмәттәре ==
* Развитие русской речи учащихся IV класса башкирской школы с применением технических средств обучения. М., 1980;
* Методика преподавания русского языка в 5-9 классах башкирской школы. Уфа, 1996 (авторҙ.)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986)&lt;ref&gt;[http://zakon-region3.ru/1/77592/ Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 30.07.1986 N 6-2/282 “О присвоении почетного звания “Заслуженный учитель школы Башкирской АССР“ тов. Ишимовой Р.Г.“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915061041/https://zakon-region3.ru/1/77592/ |date=2019-09-15 }}{{ref-ru}}{{V|27|12|2018}}&lt;/ref&gt;
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5042-ishemova-roza-akil-y-y}} {{V|27|12|2018}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:1939 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан ғалимдары]]
[[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары‎]]
[[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>b6ul8ijcgkqromg3qhikzv938xy3o4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫкәртеүсе юл билдәләре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74843</id>
    <revision>
      <id>1309371</id>
      <parentid>1297019</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3418" sha1="fieykup14ujvehz3jocdbrxvlpgb6x7" xml:space="preserve">[[Файл:Road Warning signs around the World.svg|thumb|right|450px|
{{legend|#ffdb00| [[File:Diamond warning sign.svg|20px]]}}
{{legend|#cc0000| [[File:Triangle warning sign (red and white).svg|20px]]}}
{{legend|#0082b4| [[File:Triangle warning sign (red and yellow).svg|20px]]}}
{{legend|#008000| [[File:Triangle warning sign (black and yellow).svg|20px]]}}
{{legend|#094ca1| [[File:Triangle warning sign (red and white).svg|20px]]   ([[File:Triangle warning sign (red and blue).svg|20px]])}}]]

'''Иҫкәртеүсе юл билдәләре''' — техника менән идара итеүсене нинмәнәндер һаҡланыуҙы тәьмин итә һәм алдан саралар күрергә иҫкәртә, белешмә бирә.

== Миҫалдар ==

=== Рәсәй ===
&lt;gallery&gt;
RU road sign 1.1.svg|1.1 Шлагбаумлы тимер юлы үткәүеле
RU road sign 1.3.1.svg|1.3.1 Бер юллы тимер юлы 
RU road sign 1.22.svg|1.22 Йәйәүлеләр үткәүеле
1.31 Russian road sign.svg|1.31 Тоннель
RU road sign 1.11.1.svg|1.11.1 Уң яҡҡа хәүефле боролош
RU road sign 1.15.svg|1.15 Тайғаҡ юл
1.27 Russian road sign.svg|1.27 Кейек хайуандар
1.25 Russian road sign.svg|1.25 Юл эштәре
&lt;/gallery&gt;

=== Швеция ===
&lt;gallery&gt;
Файл:Sweden road sign A35.svg
Файл:Sweden road sign A39-1+A39-2 combined.svg
Файл:Sweden road sign A13.svg
Файл:Sweden road sign A26.svg
Файл:Sweden road sign A1-2.svg
Файл:Sweden road sign A10.svg
Файл:Sweden road sign A19-2.svg|alt=
Файл:Sweden road sign A20.svg|alt=
&lt;/gallery&gt;

=== АҠШ ===
&lt;gallery&gt;
File:MUTCD_W3-1.svg|'''Алда тукталыш'''
File:MUTCD W3-2.svg|'''Алда юл бирегез'''
File:MUTCD W3-5.svg|'''Алда тизлек чикләре'''
File:MUTCD_W3-3.svg|'''Алда юл сигналы'''
File:MUTCD-MI W3-3B.svg|'''Алда яңа сигнал''', Мичиган
File:MUTCD W3-4.svg|'''Туктарга әзер булыгыз'''
File:MUTCD W3-5A.svg|'''Алда тизлек зонасы'''
&lt;/gallery&gt;

=== Япония ===
&lt;gallery&gt;
File:Japan road sign 206-L.svg|Икенән артыҡ боролош
File:Japan road sign 207-A.svg|Юл аша сығыу үткәүеле 1 
File:Japan road sign 207-B.svg|Юл аша сығыу үткәүеле 2
File:Japan road sign 208.svg|Балалар
File:Japan road sign 208-2.svg|Светофорлы тәртипкә һалыу (көйләү)
File:Japan road sign 209.svg|Тайғаҡ юл
File:Japan road sign 209-2.svg|Тау тоҡомдарының ишелеүе
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080724211621/http://www.unece.org/trans/conventn/signalsr.pdf Текст конвенции]
* [http://www.gazu.ru/znaki/?page=1 Предупреждающие знаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328124201/http://www.gazu.ru/znaki/?page=1 |date=2008-03-28 }}
* [http://online.vodiy.kiev.ua/znaki/1/ Предупреждающие знаки на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121122030501/http://online.vodiy.kiev.ua/znaki/1/ |date=2012-11-22 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Хәүефһеҙлек символдары]]


[[Категория:Юл билдәләре]]
[[Категория:Иҫкәртеү системалары]]</text>
      <sha1>fieykup14ujvehz3jocdbrxvlpgb6x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көҙәш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79999</id>
    <revision>
      <id>1309570</id>
      <parentid>1197631</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6478" sha1="6iyakxewknqt1yvsn2ohde1c19mu1f1" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй| Көҙәш|ауыл
 |статус =
 |башҡортса исеме = Көҙәш
 |төп исеме = {{lang-ru|Кузяшева}}
 |ил = 
 |герб = Coat of Arms of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |флаг = Flag of Argayash rayon (Chelyabinsk oblast).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 |lat_dir =
 |lon_dir =
  |CoordAddon = source:yandexmaps
 |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = 
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = төбәк
 |регион = Силәбе өлкәһе
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = район
 |район = Арғаяш районы
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе
 |урынлашыу = Аҡбаш (Арғаяш районы)
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 
 |башлыҡ төрө = 
 |башлыҡ = 
 |нигеҙ һалыныу = 
 |беренсе телгә алыу = 
 |элекке исемдәре = 
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 
 |ТП үҙәң бейеклеге = 
 |климат                  = уртаса континенталь
 |рәсми тел = урыҫ теле
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 749
  |иҫәп алыу йылы = 2010
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 
|милли состав    = [[башҡорттар]]&lt;ref&gt;Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. [Электронный ресурс] / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).&lt;/ref&gt;
  |конфессия составы = [[мосолмандар]]
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 456895
 |почта индекстары = 
 | коды = 35132
 |автомобиль коды = 74, 174
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                    = 
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
'''Көҙәш''' ({{lang-ru|Кузяшева}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]]нә керә. 

[[Почта индексы]] — 456895.

== Халҡы ==
[[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 749 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 381 ир-ат һәм 368 ҡатын-ҡыҙ&lt;ref&gt;[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность и размещение населения Челябинской области. Таблица 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402155311/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/66820f804e9e868b9ba79b8e65563e6a/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+1.+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-04-02 }}.&lt;/ref&gt;.

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы]] (1908—2007) — инженер, крайҙы өйрәнеүсе.
* [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы]] (1888—1937) – дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]]ның рәйесе (1922—1929).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]
[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>6iyakxewknqt1yvsn2ohde1c19mu1f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83162</id>
    <revision>
      <id>1309477</id>
      <parentid>1307836</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107023" sha1="2fjzjc9ozode5eyla7xor0jumoytupd" xml:space="preserve">{{бутамаҫҡа|Чехия|Чехияла урынлашҡан| [[:cs:Kyjov|Киёв]] ҡалаһы}}
{{НП
|статус=Ҡала
|русское название=Киев
|оригинальное название={{lang-uk|Київ}} [[Файл:Collage of Kiev.png|300px|Киев]]
|страна=Украина
|герб=COA of Kyiv Kurovskyi.svg
|ширина герба=100px
|флаг=Flag of Kyiv Kurovskyi.svg{{!}}border
|ширина флага=
|описание герба=
|описание флага=
|lat_deg= 50|lat_min= 27
|lon_deg= 30|lon_min= 31
|CoordAddon=
|CoordScale=
|размер карты страны=0
|размер карты региона=250
|размер карты района=
|вид региона=
|регион=
|регион в таблице=
|вид района=
|район=
|район в таблице=
|вид общины=
|община=
|община в таблице=
|внутреннее деление=
|вид главы= мэр
|глава=[[Кличко Виталий Владимирович]]
|дата основания=
|первое упоминание=482
|прежние имена= 
|статус с=
|площадь=835,58
|вид высоты=
|высота центра НП=
|климат=
|официальный язык=Украин теле
|официальный язык-ref=
|население={{рост}} 2 888 710
|год переписи=2015
|плотность=3436
|агломерация=
|национальный состав= 
|конфессиональный состав=
|этнохороним=
|часовой пояс=+2
|DST=есть
|телефонный код=+380
|почтовый индекс=
|почтовые индексы=
|автомобильный код=
|вид идентификатора=
|цифровой идентификатор=
|категория в Commons=
|сайт=https://kievcity.gov.ua/
|язык сайта=
}}

'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} — {{IPA|[ˈkɪjiw]}}) — [[Украина]]ның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡала, Киев агломерацияһың үҙәге, герой-ҡала. [[Днепр]] йылғаһында урынлашҡан. Украинаның махсус административ-территориаль берәмеге, мәҙәниәт, сәйәсәт, иҡтисад, транспорт, фән һәм дини үҙәге. Шулай уҡ Киев өлкәһенең үҙәге.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Аринин Александр Николаевич]] (29.11.1955), ғалим-[[Политология|политолог]], сәйәсмән һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2000 йылдан Федерализм һәм граждандар йәмғиәте институты (Мәскәү) директоры. 1993 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт Думаһы депутаты. Тарих фәндәре кандидаты (1983), сәйәси фәндәр докторы (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986).
* [[Мархасин Илья Львович]] (27.04.1919—21.04.1988), ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (1966), профессор (1968). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп (1979) һәм нефть сәнәғәте (1980) отличнигы. И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1971)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9288-markhasin-ilya-lvovich Башҡорт энциклопедияһы — Мархасин Илья Львович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141537/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9288-markhasin-ilya-lvovich |date=2016-04-21 }}{{V|23|04|2019}}&lt;/ref&gt;.
* [[Эренбург Илья Григорьевич|Илья Эренбург]] (14.01.1891—31.08.1967), [[СССР]] яҙыусыһы, шағир. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, «Красная звезда» гәзитенең хәрби хәбәрсеһе. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугирҙары хаҡында ошо баҫмала 1942 йылда донъя күргән «Башҡорттар» очергы авторы. Башҡорт яугирҙарының батырлығын уларҙың ата-бабаларының хәрби традицияларына бәйләй: [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ваҡытында рус казактары һәм башҡорттар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшә, [[Ватан һуғышы (1812)|1812 йылғы Ватан һуғышы]]  осоронда һәм Бөйөк Ватан һуғышында рус халҡы менән берлектә Тыуған ил азатлығын һаҡлай тип яҙа. Халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты нығытҡан өсөн (1952) халыҡ-ара һәм ике тапҡыр Сталин (1942, 1948) премияһы лауреаты&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17720-erenburg-ilya-grigorevich Башҡорт энциклопедияһы — ЭРЕНБУРГ Илья Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112101235/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17720-erenburg-ilya-grigorevich |date=2021-01-12 }}{{V|11|01|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
=== Климат ===
* Уртаса йыллыҡ [[температура]] — {{s|+8,4 °C}}.
* Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — {{s|2,5 м/с}}.
* Уртаса йыллыҡ һауаның дымлылығы — 74 %.
* Ҡояш яҡтырытыуының дөйөм оҙайлылығы йылына 1927 сәғәт тәшкил итә.
{{Климат города
|Город_род=Киева (норма 1981—2010)
|Источник=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-3.5	        | Янв_ср_осад=36
| Фев_ср=-3.0	        | Фев_ср_осад=39
| Мар_ср=1.8	        | Мар_ср_осад=37
| Апр_ср=9.3	        | Апр_ср_осад=46
| Май_ср=15.5	        | Май_ср_осад=57
| Июн_ср=18.5	        | Июн_ср_осад=82
| Июл_ср=20.5	        | Июл_ср_осад=71
| Авг_ср=19.7	        | Авг_ср_осад=60
| Сен_ср=14.2	        | Сен_ср_осад=57
| Окт_ср=8.4	        | Окт_ср_осад=41
| Ноя_ср=1.9	        | Ноя_ср_осад=50
| Дек_ср=-2.3	        | Дек_ср_осад=45
| Год_ср=8.4	        | Год_ср_осад=621
| Янв_ср_мин=-5.8	| Янв_ср_макс=-0.9
| Фев_ср_мин=-5.7	| Фев_ср_макс=0.0
| Мар_ср_мин=-1.4	| Мар_ср_макс=5.6
| Апр_ср_мин=5.1	| Апр_ср_макс=14.0
| Май_ср_мин=10.8	| Май_ср_макс=20.7
| Июн_ср_мин=14.2	| Июн_ср_макс=23.5
| Июл_ср_мин=16.1	| Июл_ср_макс=25.6
| Авг_ср_мин=15.2	| Авг_ср_макс=24.9
| Сен_ср_мин=10.2	| Сен_ср_макс=19.0
| Окт_ср_мин=4.9	| Окт_ср_макс=12.5
| Ноя_ср_мин=-0.3	| Ноя_ср_макс=4.6
| Дек_ср_мин=-4.6	| Дек_ср_макс=0.0
| Год_ср_мин=4.9	| Год_ср_макс=12.5
| Янв_а_макс=11.1	| Янв_а_мин=-31.1
| Фев_а_макс=17.3	| Фев_а_мин=-32.2
| Мар_а_макс=22.4	| Мар_а_мин=-24.9
| Апр_а_макс=30.2	| Апр_а_мин=-10.4
| Май_а_макс=33.6	| Май_а_мин=-2.4
| Июн_а_макс=35.0	| Июн_а_мин=2.4
| Июл_а_макс=39.4	| Июл_а_мин=5.8
| Авг_а_макс=39.3	| Авг_а_мин=3.3
| Сен_а_макс=33.8	| Сен_а_мин=-2.9
| Окт_а_макс=27.9	| Окт_а_мин=-17.8
| Ноя_а_макс=23.2	| Ноя_а_мин=-21.9
| Дек_а_макс=14.7	| Дек_а_мин=-30.0
| Год_а_макс=39.4	| Год_а_мин=-32.2
|}}

=== География ===
{|class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center&quot; align=&quot;center&quot;
!colspan=&quot;9&quot;|Киевтан яҡын тирәләге эре ҡалаларға тиклем алыҫлыҡ&lt;ref name=&quot;trans&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://lardi-trans.com/distance/
 |title       = Расчет расстояний между городами
 |publisher   = Транспортная компания «КСВ 911»
 |author      = 
 |date        = 
 |accessdate  = 2010-04-17
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/60tIrKOQf
 |archivedate = 2011-08-13
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812005050/http://www.lardi-trans.com/distance/ |date=2011-08-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
|||||||{{флаг Белоруссии}} Пинск ~ 360 км&lt;br /&gt;{{Флаг Белоруссии}} [[Минск]] ~ 430 км&lt;br /&gt;{{Флаг Польши}} [[Варшава]] ~ 680 км||{{флаг Белоруссии}} Гомель ~ 225 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} Смоленск ~ 500 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]] ~ 1050 км||{{Флаг Украины}} [[Чернигов]] ~ 125 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} Брянск ~ 410 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} [[Мәскәү]] ~ 750 км||||||
|-
|||||||{{Флаг Украины}} [[Житомир]] ~ 135 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Ровно ~ 305 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Луцк ~ 370 км||[[Файл:Compass Rose Russian North.svg|250px|center|Роза ветров]]||{{Флаг Украины}} Сумы ~ 315 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} [[Полтава]] ~ 335 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Харьков ~ 405 км&lt;br /&gt;{{Флаг России}} Белгород ~ 435 км||||||
|-
|||||||{{Флаг Украины}} [[Винница]] ~ 200 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Хмельницкий ~ 275 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} [[Ивано-Франковск]] ~ 450 км||{{Флаг Молдавии}} [[Кишинёв]] ~ 395 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Николаев ~ 400 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Одесса ~ 435 км|| {{Флаг Украины}} Кременчуг ~ 260 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} Днепропетровск ~ 390 км&lt;br /&gt;{{Флаг Украины}} [[Запорожье]] ~ 440 км ||||||
|-
!colspan=&quot;9&quot;|
|}

=== Тәбиғәте ===
Йәшел үҫентеләрҙең бик күп булыуы менән Киев башҡа ҡалаларҙан айырылып тора{{Переход|#Парки Киева}} Совет сәйәси эшмәкәре [[Згурский, Валентин Арсентьевич|В. Згурский]] хәтирәләрендә [[Шарль де Голль|Шарль де Голлдең]] 1966 йылда Киевҡа килгән сағында трибунанан әйткән һүҙҙәрен килтерелә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Дутчак Г. О., Рыжих В. Н.|заглавие=Дружественный визит Президента Франции де Голля в Киев: сила в государственном протоколе|издание=Вестник государственного и муниципального управления|год=2014|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/druzhestvennyy-vizit-prezidenta-frantsii-de-gollya-v-kiev-sila-v-gosudarstvennom-protokole|номер=2—1|ref=}}&lt;/ref&gt;:

{{цитата|&lt;Миңә&gt; бик күп һоҡланғыс ҡалаларҙы күрергә тура килде, ләкин парк эсендәге ҡаланы тәүге тапҡыр күрәм&lt;ref&gt;{{статья|автор={{iw|Заседа, Игорь Иванович|Igor Zaseda|uk|Засєда Ігор Іванович}}|заглавие=A Day with the Mayor: The restoration of Kiev's old disctricts and the construction of new residential areas in the city are two of Valentin Zgursky’s chief concerns|ответственный=|ссылка=http://catalog.hathitrust.org/Record/007449702|место=[[Вашингтон|Washington, D.C.]]|издательство=[[Посольство России в США|Embassy of the Union of the Soviet Socialist Republics in the USA]]|год=1982|номер=5 (May)|pages=15|издание=[[Russian Life|Soviet Life]]|ref=}}&lt;/ref&gt;.}}

[[Конский каштан обыкновенный|Каштан]] япрағы — ҡала символы&lt;ref&gt;{{EOL|582243|title=Aesculus hippocastanum|{{v|28|3|2009}} }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{GRIN|taxon|1628|title=Aesculus hippocastanum|{{v|28|3|2009}} }}&lt;/ref&gt;. Ҡалаға был ағас XIX һәм XX быуаттар араһында килтерелә. Тәүҙә эксперимент булараҡ каштан ағастары Бульвар шоссеһында (хәҙер — Т. Шевченко исемендәге бульвар) ултыртыла, аҙаҡ был ағасты бөтә ҡала буйынса ултырта башлайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kievjournal.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=131&amp;Itemid=29|title=Белый каштан — символ Киева|publisher=Неофициальный городской сайт Киева|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CK4MA4Bm?url=http://www.kievjournal.com/index.php?option=com_content|archivedate=2012-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеш ==
{{main|Киевтың административ-территориаль бүленеше}}
[[Файл:Адміністративний поділ Києва.gif|thumb|250px|Киевтың административ бүленеше]]
[[Файл:Kiew Zentrum.jpg|thumb|280px|Ҡаланың киске панорамаһы]]
Ҡала [[Днепр]]ҙың уң һәм һул ярҙарында урынлашҡан һәм 10 райондан тора.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Район !! Оригиналь атамаһы !! Майҙаны, км² !! Халҡы, чел.&lt;ref&gt;При определении динамики народонаселения учитывалось изменение за период с 1 декабря 2017 года по 1 января 2018 года&lt;/ref&gt; !! Тығыҙлыҡ, чел./км²
|-
|colspan=&quot;5&quot;| '''''Днепрҙың уң яҡ яры'''''
|-
|[[Голосеевский район]] || Голосіївський район || 160,78 || {{рост}}252 123 || 1568
|-
|[[Соломенский район]] || Солом’янський район || 40,52 || {{рост}}376 847 || 9300
|-
|[[Святошинский район]] || Святошинський район || 102,63 || {{Рост}}342 530 || 3337
|-
|[[Оболонский район]] || Оболонський район || 110,32 || {{Спад}}319 181 || 2893
|-
|[[Подольский район (Киев)|Подольский район]] || Подільський район || 34,08 || {{рост}}206 931 || 6071
|-
|[[Печерский район]] || Печерський район || 19,57 || {{рост}}161 818 || 8268
|-
|[[Шевченковский район (Киев)|Шевченковский район]] || Шевченківський район || 26,63 || {{спад}}220 559 || 8282
|-
|colspan=&quot;5&quot;|'''''Днепрҙың һул яҡ яры'''''
|-
|[[Дарницкий район]] || Дарницький район || 132,24 || {{рост}}345 506 || 2612
|-
|[[Днепровский район (Киев)|Днепровский район]] || Дніпровський район || 66,7 ||{{Рост}}357 947 || 5366
|-
|[[Деснянский район (Киев)|Деснянский район]] || Деснянський район || 154,2 || {{спад}}368 934 || 2392
|}

[[Киевсовет]] тарафынан раҫланған  «2020 йылға тиклем Киев үҫешенең генераль планы» баш ҡала төбәген киңәйтеүҙе күҙҙә тота, уның составына [[Киевская область|Киев өлкәһенең]] түбәндәге райондары ла инәсәк:
* Барышевский, Бородянский, Броварский, Васильковский, Вышгородский, [[Киево-Святошинский район|Киево-Святошинский]], Макаровский, Фастовский;
* [[Город-спутник|Юлдаш-ҡалаларҙың]] ҡайһы берҙәре лә инәсәк, улар араһында [[Борисполь]], [[Боярка]], [[Буча (город)|Буча]], [[Бровары]], [[Васильков]], [[Вишнёвое (город)|Вишнёвое]], [[Вышгород (Украина)|Вышгород]], [[Ирпень]], [[Фастов]] юлдаш-ҡалалар бар&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&amp;pageId=15&amp;objId=NewsObject&amp;stateId=NewsByCat&amp;eventId=NewsArticleEvent&amp;articleId=61654&amp;randId=0.8873037678706335 |title = Киев поглотит всю область |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070617184130/http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&amp;pageId=15&amp;objId=NewsObject&amp;stateId=NewsByCat&amp;eventId=NewsArticleEvent&amp;articleId=61654&amp;randId=0.8873037678706335 |archivedate = 2007-06-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070617184130/http://city24.ua/client/city24client;jsessionid=CB73A43AAF17FC1D28589CE8C9CD5424?rnd=249268&amp;pageId=15&amp;objId=NewsObject&amp;stateId=NewsByCat&amp;eventId=NewsArticleEvent&amp;articleId=61654&amp;randId=0.8873037678706335 |date=2007-06-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаланың айырым хоҡуҡи статусы ==
;Украинаның баш ҡалаһы
[[Конституция Украины|Украина Конституцияһының]] 133-сө стстаьяһына ярашлы&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 Конституція України &amp;#124; від 28.06.1996 № 254к/96-ВР (Стор. 1 з 3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041030/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=254%EA%2F96-%E2%F0 |date=2016-03-05 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, Киев ҡалаһы, Украинаның баш ҡалаһы булараҡ, Украинаның «Украинаның баш ҡалаһы — герой-ҡала Киев тураһындағы» Законында билдәләнгән&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=401-14 Про столицю України — місто-герой Київ &amp;#124; від 15.01.1999 № 401-XIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224101814/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/p/print?nreg=401-14 |date=2013-12-24 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;махсус статусҡа эйә һәм өлкә етәкселегенә буйһонмай (Украина Конституцияһы [[Севастополь]]) ҡалаһына ла шундай уҡ хоҡуҡтар бирә). Атап үтелгән Законға ярашлы, уны Украинаның Конституция суды аңлатыуынса, [[Киев ҡалаһы дәүләт хакимиәтенең]] (КГГА) башлығы ҡала башлығын һайлауҙарҙа ҡатнашҡан һайлаусыларҙың иң күп һандағы тауыштарын йыйыу юлы менән автоматик рәүештә туранан-тура һайлауҙарҙа һайлап ҡуйылған Киев ҡалаһы башлығы була.

== Власть органдары ==
{{Обновить|2020}}
[[Файл:Klov Palace. Listed ID 80-382-0462. - 8 Pylypa Orlyka Street, Pechersk Raion, Kiev. - Pechersk 28 09 13 396.jpg|thumb|250px|[[Кловский дворец|Украинаның Юғары суды бинаһы]]]]
2014 йылдың майында ҡала советына һайлауҙар барышында 120 депутат һайлана:
{{electiontable|Kiev local election, 2014}} '''[[2014 йыл]]дың [[25 май]]ында Киев ҡала советы депутаттарын ваҡытынан алда һайлауҙар һөҙөмтәләре'''&lt;ref&gt;[http://vibori2014.rbc.ua/rus/-udar-poluchil-77-iz-120-mest-v-kievsovete-ne-opublikovany-04062014105600 «Удар» получил 77 из 120 мест в Киевсовете, не опубликованы данные по 37-му округу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022221908/http://vibori2014.rbc.ua/rus/-udar-poluchil-77-iz-120-mest-v-kievsovete-ne-opublikovany-04062014105600 |date=2014-10-22 }}&lt;/ref&gt;
|-
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=center colspan=&quot;2&quot; valign=center|Партиялар
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|%
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|Пропорциональ нигеҙҙә һайланған
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|Бер мандатлы округтарҙа һайланған
!style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; align=right|Бөтәһе
|-
|bgcolor=&quot;#FF0000&quot;|
|align=left|[[Украинаның реформалар өсөн демократик альянсы]]
|align=&quot;right&quot;|40,56 %
|align=&quot;right&quot;|30
|align=&quot;right&quot;|47
|align=&quot;right&quot;|77
|-
|bgcolor=&quot;#FF2400&quot;|
|align=left|[[Олег Ляшконың Радикаль партияһы]]
|align=&quot;right&quot;|9,21 %
|align=&quot;right&quot;|7
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|7

|-
|bgcolor=&quot;#00A86B&quot;|
|align=left|[[Самопомощь|«Үҙ-үҙеңә ярҙам» берекмәһе]]
|align=&quot;right&quot;|6,87 %
|align=&quot;right&quot;|5
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|5
|-
|bgcolor=&quot;#002FA7&quot;|
|align=left|[[Свобода (партия, Украина)|Бөтә Украина «Азатлыҡ» берекмәһе]]
|align=&quot;right&quot;|6,50 %
|align=&quot;right&quot;|5
|align=&quot;right&quot;|1
|align=&quot;right&quot;|6
|-
|bgcolor=&quot;#FFCBDB&quot;|
|align=left|[[Батькивщина|Бөтә Украина «Батькивщина» берекмәһе]]
|align=&quot;right&quot;|4,14 %
|align=&quot;right&quot;|3
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|3
|-
|bgcolor=&quot;#EF9B0F&quot;|
|align=left|«[[Гражданская позиция (Украина)|Граждандар позицияһы]]»
|align=&quot;right&quot;|3,61 %
|align=&quot;right&quot;|3
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|3
|-
|bgcolor=&quot;#228B22&quot;|
|align=left|«[[Новая жизнь (партия)|Яңы тормош]]»
|align=&quot;right&quot;|3,39 %
|align=&quot;right&quot;|3
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|3
|-
|bgcolor=&quot;#004DFF&quot;|
|align=left|[[Украина «Берҙәмлек» партияһы]]
|align=&quot;right&quot;|3,31 %
|align=&quot;right&quot;|2
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|2
|-
|bgcolor=&quot;#120A8F&quot;|
|align=left|[[Демократический альянс (Украина)|Демократик альянс]]
|align=&quot;right&quot;|3,00 %
|align=&quot;right&quot;|2
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|2
|-
|bgcolor=&quot;#FFD100&quot;|
|align=left|[[Укаринаның демократик партияһы]]
|align=&quot;right&quot;|1,24 %
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|2
|align=&quot;right&quot;|2
|-
|bgcolor=&quot;#BFBFBF&quot;|
|align=left|Үҙен-үҙе күрһәтеүселәр
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|—
|align=&quot;right&quot;|9
|align=&quot;right&quot;|9
|-
|align=left style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot; colspan=&quot;2&quot;|'''Всего (%)'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''100,00 %'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''60'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''60'''
|width=&quot;30&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;background-color:#E9E9E9&quot;|'''120'''
|}

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:VCH Верх Рада CHUPRINA ©.JPG|center|225px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Kiev Cabinet of Ministers.jpg|center|225px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Pres-adm-ukraine-2008.jpg|center|195px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine.JPG|center|195px]]
 |width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Крещатик, 36 (01) - Мэрия.jpg|center|195px]]
 |-
 |[[Верховная рада Украины|Юғары Рада]] [[Здание Верховного Совета Украины|бинаһы]] 
 |[[Кабинет министров Украины|Министрҙар кабинеты]] бинаһы
 |[[Украина президенты офисы]]
 |[[Украинаның Сит илдәр министрлығы]]
 |[[Крещатик]]та [[Киев ҡала дәүләт хакимиәте]] 
 |}

== Ҡала башлыҡтары ==
{{main|Великие князья Киевские|Градоначальники Киева}}

== Халҡы ==
{{main|Киев халҡы}}
Бойондороҡһоҙлоҡ дәүерендә Украинала ни бары бер тапҡыр, 2001 йылда, халыҡ иҫәбе алына, уның барышында илдәге халыҡ һанының 2 611 327 кеше булыуы теркәлә.Ҡала халҡының хәҙерге һанына ҡара төрлө рәсми сығанаҡтар бар. Мәҫәлән, Украинаның Министр Кабинеты үткәргән иҫәп буйынса 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡалала халыҡ һаны 3 703 100 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Кабмин 2019&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wnzq3za20wQ 23.01.2020 Прес-конференція щодо результатів оцінки чисельності наявного населення України]&lt;/ref&gt;, ә бына халыҡ иҫәбен алыуҙағы рәсми иҫәптә (уны 2020 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Укрстат мәғлүмәттәре бирә) 2 967 360 кеше тип билдәләнә&lt;ref name=&quot;Население 1 янв 2020&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 січня 2020 року та середня чисельність у 2019 році] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302174910/http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2019/ds/kn/kn_u/kn1219_u.html |date=2020-03-02 }}&lt;/ref&gt; или&lt;br&gt; 3 703 100&lt;ref name=&quot;Кабмин 2019&quot; /&gt;.

[[XVIII быуат]] аҙағында ҡалала {{s|30 000}} тирәһе кеше йәшәй. 2001 йылдағы [[Перепись населения в Киеве (2001)|халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса, Киевта {{s|2 611 300}} кеше йәшәй. Хәҙерге ваҡытта халыҡ һаны йылына уртаса 20 мең кешегә арта. 2002 йылдың 1 ғинуарынан 2010 йылдың 1 ғинуарына тиклем Киев халҡы 174 мең кешегә артҡан&lt;ref name=&quot;Gorstat-527&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1|title=Населення (1995—2012 рр.)|publisher=Головне управління статистики у м. Києві|lang=uk|access-date=2010-04-05|archive-date=2013-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004213334/http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=527&amp;lang=1 |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 1 ғинуарына шул осорҙа йәшәгән халыҡ һаны 2 934 522 кеше тәшкил итә (был 2017 йылдың 1 ғинуары менән сағыштырғанда 0,3 процентҡа күберәк). Даими йәшәүселәр һаны — 2 893 215 кеше&lt;ref&gt;При определении динамики народонаселения учитывалось изменение за период с 1 декабря 2017 года по 1 января 2018 года&lt;/ref&gt;. Халыҡтың тәбиғи үҫеше күҙәтелә, тотош ил буйынса алынған күрһәткес менән сағыштырғанда ул байтаҡҡа юғары (Киевта 1000 кешегә үҫеш +2,2 кеше булһа, Украина буйынса тотош алғанда 1000 кешегә −4,17 кеше). Киев был йәһәттән Карпат аръяғы һәм Ровенский өлкәләренән генә ҡалыша, уларҙа ярашлы рәүештә үҫеш +3,7 һәм +2,4 кеше. Демография институты мәғлүмәттәре һәм [[НАН Украины|Украинаның Мили Фәндәр Академияһының]] социаль тикшеренеүҙәре буйынса, 2009 йылдың башына Киевта халыҡ һаны 3144,3 мең кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://idss.org.ua/monografii/nandop1.pdf Соціально-економічний стан України: наслідки для народу та держави]. — Національна доповідь, Київ, 2009. С. 211{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, был рәсми статистика мәғлүмәттәре менән сағыштырғанда 420 мең кешегә күберәк.  2016 йылда: тыуым — 1000 кешегә 12,5 кеше, үлем — 10,5, тәбиғи үҫеш — 2,0 (Украина буйынса тотош алғанда −4,4 кеше)&lt;ref&gt;[http://www.kiev.ukrstat.gov.ua/p.php3?с=527&amp;lang=1 Население г. Киева (1995—2016)]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_u/nas_rik_u.html Население Украины (1995—2016)]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Миграция күрһәтәкестәре: 10 мең кешегә килеүселәр һаны — 102,8, китеүселәр — 57,2, миграция үҫеше — 45,6 (Украина буйынса тотош алғанда 2,5)&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2016/ds/mr/mr_u/mr1216_u.html Миграционное движение населения в 2016 году]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

=== Милли составы ===
XVII быуат уртаһына Киев халҡының күпселеген украиндар, ҙур булмаған өлөшөн урыҫтар, белорустар һәм поляктар тәшкил итә. Бынан тыш ҡалала әрмәндәр, йәһүдтәр, гректар, татарҙар, немецтар һәм башҡа этнос вәкилдәре йәшәй&lt;ref name=&quot;Історія міст&quot;&gt;Історія міст і сіл Української РСР: В 26 т. Київ / Гол. ред. кол.: Тронько П. Т. (гол. Гол. редкол.), Бажан М. П., Білогуров М. К., Білодід I. K., Гудзенко П. П., Дерев′янкін Т. І., Касименко О. К. (заст. гол. Гол. редкол.), Кондуфор Ю. Ю., Королівський С. М., Кошик О. К., Мітюков О. Г., Назаренко І. Д., Овчаренко П. М., Пилькевич С. Д., Ремезовський Й. Д. (заст. гол. Гол. редкол.), Слабєєв І. С. (відп. секр. Гол. редкол.), Цілуйко К. К.; Ред. кол. тома: Бойченко В. О. (гол. редкол.), Касименко О. К., Котов В. Н.. Кошик О. К. (заст. гол. редкол.), Марченко М. І., Мельник Л. Г., Овчаренко П. М., Прощарук Г. П., Рудько М. П. (відп. секр. редкол.). АН УРСР. Інститут історії. — К.: Голов. ред. УРЕ АН УРСР, 1968. — стр. 57 — 587 с.&lt;/ref&gt;.

XIX быуатта ассимиляция иҫәбенә Киевта украиндар һаны байтаҡҡа кәмей. Мәҫәлән, 1897 йылда улар 22,2 % булһа, ә 1917 йылда — 16,4 % ҡына булып ҡала. Бер үк ваҡытта урыҫтарҙың һаны ла кәмей төшә (54,2 проценттан 49,5  процентҡа тиклем) һәм йәһүдтәрҙең һаны 12,1 проценттан 18,6 процентҡа тиклем арта. Артабан украиндарҙың өлөшө арта, һәм  1926 йылда улар Киевта ҡайтанан күпселекте тәшкил итә: 42,2 %, ә урыҫтар — 24,4 %&lt;ref name=&quot;Кабузан&quot;&gt;''Кабузан В. М.'' Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы ХVIII века — 1989 год Формирование этнических и политических границ украинского этноса. Ин-т рос. истории РАН. М. Наука, 2006. — стр. 290—658 с.&lt;/ref&gt;.

XXI быуат башына Киевта украиндар һаны 1989 йылдағы 72,5 %  урынына 2001 йылда 82,2 процентҡа етә. Был осорҙа башҡа милләттәр һаны кәмей. Бөтәһенә ҡарағанда ла урыҫтарҙың һаны кәмей: 1989 йылда 536,2 мең кеше булһа (20,9 %),  2001 йылда 337,3 мең кеше (13,1 %). Белорустар һаны ла түбәнәйә (1989 — 25,3 мең кеше, 2001 — 16,5 мең кеше) һәм поляктар (1989 — 10,4 мең кеше, 2001 — 6,9 мең кеше). XXI быуат башына йәһүдтәрҙең эмиграция процесы тамамлана (1989 йылдан 2001 йылға тиклем Киевта йәһүдтәрҙең һаны 100,6 мең кешенән 17,9 мең кешегә тиклем кәмей, ҡала халҡы өлөшөндә лә кәмеү күҙгә бәрелеп тора: 13,9 % [[1959 йыл]]да һәм 0,7 % 2001 йылда).

2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы&lt;ref&gt;''Тархов С. А.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0173/analit05.php «Итоги переписи населения Украины 2001 года» — Четвёртые сократические чтения по географии. Научные теории и географическая реальность. // Сборник докладов / Под редакцией [[Шупер, Вячеслав Александрович&amp;#124;В. А. Шупера]]. — М.: Эслан, 2004. — C. 144—164.]&lt;/ref&gt;, ҡала халҡының 82,2 проценты украиндарҙан һәм 13,1 проценты [[Русские в Киеве|урыҫтарҙан]] тора. 2006 йылдың ноябрендә кешеләрҙән һорағанда ҡалала йәшәүселәрҙең 83 проценты үҙен украин тип атай, 14 проценты — урыҫтар, 3 проценты — йәһүдтәр, әрмәндәр һәм башҡа милләт вәкилдәре&lt;ref name=&quot;ado5&quot;&gt;{{cite web |url = http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |title = «Блеск и нищета» киевлян |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103213630/http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |archivedate = 2013-11-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103213630/http://zadonbass.org/news/all/?id=46675 |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;{{нет в источнике|21|12|2013}}&lt;!-- В 2001 доминирующим языком общения в Киеве являлся [[Украинский язык|украинский]] — 52,5 % горожан используют украинский, а русский — только 10,5 %. Причём только украинский язык во всех ситуациях употребляют 21,2 % киевлян, а только русский — 4,3. --&gt;

=== Йәһүд общинаһы ===
Киевтың йәһүд общинаһы тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр Х быуат тип билдәләнелә. «[[Киев хаты]]н» — Киевтың тәүге тапҡыр иҫкә алыныуы — Киевта шул дәүерҙә йәшәгән йәһүдтәр боронғо иврит телендә яҙып ҡалдырған. Туделынан Венямин һәм Регенсбургтан Перхия кеүек йәһүд сәйәхәтселәре, Киевта ҙур йәһүд общинаһы йәшәгән ҡала, тип атай. Монголдар баҫып алған осорҙа община ҡала менән бергә юҡ ителә һәм тик поляк идаралығы дәүерендә генә тергеҙелә. Был осорҙа йәһүдтәр бер нисә тапҡыр (1459 һәм 1619 йылдарҙа) ҡаланан ҡыуыла&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11117.html|title=Kiev|publisher=Encyclopaedia Judaica|lang=en|accessdate=2013-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hjzfl4b0?url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11117.html|archivedate=2013-06-29}}&lt;/ref&gt;

1648 йылда, Украинала йәшәгән бөтә йәһүдтәр кеүек үк, Хмельницкийҙың казак ихтилалынан община ҙур зыян күрә. 1654 йылда Киевты Мәскәү батшалығына ҡушҡандан һуң йәһүдтәргә ҡалала төпләнеү тыйыла, тик 1793 йылда Польшаны бүлгәндән һуң ғына был тыйыу алына, шунан һуң ғына Киевҡа поляк йәһүдтәре килеп ултыра башлай.

[[Файл:Будинок Гінзбурга.jpg|thumb|250px|Гинзбург йорто (Киев)|Гинзбург йорто]]]]
XIX быуатта община артабан үҫә һәм оҙаҡламай Украинаның мөһим йәһүд общиналарының береһенә әйләнә. Был осорҙа ҡала бик күп синагога, шул иҫәптән ҡаланың төп синагогаһы — Бродский синагогаһы ла төҙөлә. Шулай уҡ бер нисә мәктәп һәм оҫтахана төҙөлә.

XIX быуаттың тәүге яртыһында һәм XX быуаттың башында община бер нисә ҡыйралыш кисерә — 1882 йылда тиҫтәләгән йәһүд үлтерелә һәм яралана, күп йорттар талана. 1905 йылда община тағы ла ҡыйралыштан зыян күрә. 1913 йылда Киевта [[Бе́йлис эше]] киң билдәлелек ала — йәһүд Менахем Мендел Бейлисты 12 йәшлек уҡыусыны ритуаль үлтереүҙә ғәйеләү буйынса суд процесы була. Процесс һөҙөмтәләре буйыса Бейлис аҡлана.

Граждандар һуғышы һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы барышында община бер-береһенә ҡаршы булған көстәр тарафынан бер нисә ҡыйралыштан зыян күрә. Һуғыш тамамланып, совет власы урынлаштырылғас, община йәһәт үҫә һәм 1939 йылға {{s|224 000}} кешегә етә&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary&quot;/&gt;

Нацист Германияһы СССР-ға һуғыш башлағандан һуң йәһүдтәрҙең күбеһе ҡаланан сығып ҡаса. 1941 йылдың 29—30 сентябрендә ҡалала ҡалған йәһүдтәр [[Бабий Яр]]ға ҡыуып сығарыла һәм шунда үлтерелә. Холокостың киң билдәле ошо бер эпизодында ғына {{s|33 731}} кеше һәләк була. 1941—1942 йылдарҙа тағы ла {{s|15 000}} йәһүд атып үлтерелә.
Һуғыштан һуң ҡалаға иҫән ҡалған йәһүдтәр ҡайта, һәм община тергеҙелә. 1946 йылда ҡалала бер генә синагога эшләй, ҡаланың тәғәйенләнгән һуңғы раввины Панец 1960 йылда эшен ташлай һәм 1968 йылда вафат була. Унан һуң 1990-сы йылдарға тиклем Киевта бөтөнләй раввин булмай&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary&quot;/&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Київська велика хоральна синагога.jpg|center|210px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Синагога Баришпольського.jpg|center|210px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Brodsky Synagogue.jpg|center|210px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Galickaja sinagoga-fasad.JPG|center|200px]]
|width=&quot;20%&quot;|[[Файл:Кенаса караїмська P1460234 вул. Ярославів Вал, 7.jpg|center|210px]]
|-
|[[Синагога Киевской иудейской религиозной общины|Большая хоральная синагога]]
|[[Синагога Баришпольського]]
|[[Хоральная синагога Бродского]]
|[[Галицкая синагога]]
|[[Кенасса в Киеве|Караимская кенаса]]
|}

СССР тарҡалғандан һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң йәһүдтәрҙең күпселеге эмиграцияға китә. 1990-сы йылдарҙа дини община ҡайтанан эшләй башлай; шулай уҡ Бабий Ярҙа Холокост ҡорбандарына мемориаль асыла, унда йыл һайын рәсми сара үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Peres-will-attend-memorial-ceremony-at-Ukraine-Babi-Yar Peres will attend memorial ceremony at Ukraine’ Babi Yar &amp;#124; JPost &amp;#124; Israel News]&lt;/ref&gt;. На сегодняшний день в Киеве живёт около {{s|20 000}} евреев. В городе есть две еврейские школы и две главные религиозные общины с двумя синагогами — Хабад (раввин Моше Асман) и Карлин (Яков Блайх он же главный раввин Украины)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site&amp;page=country&amp;subj_cs=4755|title=Jewish community in Kiev|publisher=www.jpeopleworld.com|lang=en|accessdate=2013-06-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HjzgTHua?url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site|archivedate=2013-06-29}}&lt;/ref&gt;.

Киевта һәм Киев өлкәһендә ювелир [[Маршак, Иосиф Абрамович|Иосиф Маршак]] (1854), философ [[Шестов, Лев Исаакович|Лев Шестов]] (1866), сатирик [[Ядов, Яков Петрович|Яков Ядов]] (1873), яҙыусы [[Эренбург, Илья Григорьевич|Илья Эренбург]] (1891), рәссам [[Сандро Фазини]] (1892), совет дәүләт ҙәм партия эмәкәре [[Каганович, Лазарь Моисеевич|Лазарь Каганович]] (1893), Израиль сәйәсмәне [[Меир, Голда|Голда Меир]] (1898), пианист [[Горовиц, Владимир Самойлович|Владимир Горовиц]] (1903), кинорежиссёр [[Дерен, Майя|Майя Дерен]] (1917), физик [[Мошинский, Маркос|Маркос Мошинский]] (1921)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ганна Руденко|title=Еврейская Украина: 10 фактов о евреях Киева|url=http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855|publisher=Jewish news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022025850/http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855|archivedate=2016-10-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022025850/http://jewishnews.com.ua/ru/publication?id=3855 |date=2016-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисады ==
* [[:Категория:Киев иҡтисады]]
Киев илдең эре иҡтисади һәм сәнәғәт үҙәге булып тора. Халыҡ һаны яғынан да, шулай уҡ эшлекле әүҙемлек йәһәтенән дә ул Украинаның иң ҙур ҡалаһы. 2010 йылдың 1 ғинуарына Киевта 238 000 йүнселлек субъекты теркәлгән&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;&gt;[http://kiev.ukrstat.gov.ua/?c=1002&amp;lang=1 Industrial Production by Economic Activity]&lt;/ref&gt;.

Рәсми мәғлүмәттәр 2004 йылдан алып 2008 йылға тиклемге осорҙа Киевтың иҡтисады илдең башҡа өлөшөнән алда барыуын күрһәтә (килем йылына уртаса 11,5  процентҡа арта)&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/ Gross Domestic Product]&lt;/ref&gt;. 2007 йылда башланған [[Финансовый кризис 2007—2008 годов|донъя финанс көрсөгенән]] һуң Киев иҡтисады 2009 йылда ҙур зыян күрә: [[валовой региональный продукт|тулайым төбәк продукты]] 13,5 процентҡа кәмей&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;. Бик юғары кимәлдә булыуына ҡарамаҫтан, тотош ил менән сағыштырғанда әүҙемлек 1,6 процентҡа аҙыраҡ түбәнәйә&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;. Киев иҡтисады, Украинаның башҡа өлөшөндәге кеүек үк, 2010 һәм 2011 йылдарҙа бер аҙ күтәрелә. Киев килеме уртаса кимәлдә булған ҡала, хәҙерге ваҡытта хаҡтар күп кенә американ ҡалаларындағы хаҡтар менән сағыштырырлыҡ (йәғни Көнбайыш Европаға ҡарағанда байтаҡҡа түбән).

Иҡтисади нигеҙенең ҙур һәм төрлө булыуы һәм ниндәйҙер айырым тармаҡҡа йәки компаниеға бәйле булмауы арҡаһында, ҡалала эшһеҙлек кимәле элек-электән сағыштырмаса түбән була — 2005 — 2008 йылдарҙа ни бары 3,75 %&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;. 2009 йылда эшһеҙлек кимәле 7,1 процентҡа күтәрелеүгә ҡарамаҫтан, ил буйынса уртаса кимәлдән (9,6 %) түбәнерәк булып ҡала&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;.

2019 йылдың июленә Киевта уртаса эш хаҡы 16 249 гривен (560 евро/630 долларов США) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://index.minfin.com.ua/labour/salary/average/kiev/ index.minfin.com.ua/ua/labour/salary/average/Київ/]&lt;/ref&gt;.

Киев, һис шикһеҙ, Украинаның бизнес һәм коммерция үҙәге булып тора, илдең  [[Нафтогаз Украины|Украина Нефтогазы]], Энергобаҙар һәм [[Киевстар]] кеүек эре компаниялары бында урынлашҡан. 2010 йылда милли [[ваҡлап һатыуҙың]] 18 проценты һәм төҙөлөш эшмәкәрлегенең 24 проценты ҡала өлөшөнә тура килә&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gross Domestic Product&quot;/&gt;. Күсмәҫ милек — Киев иҡтисады нигеҙҙәренең береһе. Фатирҙарҙың уртаса хаҡы  илдәге иң юғарыһы, Көнсығыш Европа менән сағыштырғанда ла иң юғарыһы&lt;ref&gt;[https://www.globalpropertyguide.com/Europe/Ukraine/square-meter-prices Price per Square Meter Ukraine | Ukrainian Cost per Square Meter&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111170112/https://www.globalpropertyguide.com/Europe/Ukraine/square-meter-prices |date=2020-01-11 }}&lt;/ref&gt;. Киев шулай уҡ [[Коммерческая недвижимость|коммерция күсмәҫ милке]] буйынса ла юғары урындарҙы биләй, сөнки илдең иң юғары офис биналары ла Киевта урынлашҡан («[[Гулливер (бизнес-центр)|Гулливер]]», «[[Парус (бизнес-центр)|Парус]]») кеүектәре һәм Украинаның иң эре сауҙа үҙәктәре («Dream Town» һәм «Ocean Plaza»кеүектәре).

=== Сәнәғәте ===
Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, химия производствоһы, машиналар эшләү, фармацевтика, металлургия, авиатөҙөлөш, полиграфия, включая нәшер итеү, матбуғат һәм яҙылған мәғлүмәттәрҙән к-сермә эшләү Киевта сәнәғәттең төп тармаҡтары булып тора&lt;ref name=&quot;kiev.ukrstat.gov.ua&quot;/&gt;. В Киеве, также, расположен [[Институт транспорта нефти]].

=== Эре предприятиялары ===
[[Файл:Antonov An-124-100M Ruslan, Antonov Design Bureau AN2177099.jpg|thumb|right|[[КБ Антонов|Антонов конструктор бюроһында]] эшләнгән[[Ан-124]]]]
* [[Оболонь (пивоваренная компания)|«Оболонь» һыра ҡайнатыу заводы]]
* [[Киевский судостроительно-судоремонтный завод|Киев судно төҙөү-судно ремонтлау заводы]]
* [[КБ Антонов|Антонов конструктор бюроһы]]
* [[Киевский бронетанковый завод|Киев бронетанк заводы]]
* ОАО «[[Маяк (завод в Киеве)|„Маяк“ заводы]]» ААЙ-һы
* [[Большевик (завод, Киев)|Киев «Большевик» заводы]]
* Киев «[[Кузница на Рыбальском]]» заводы (элекке «Ленинская кузня»)
* [[Киевский завод «Стройдормаш»|Киев «Стройдормаш» заводы]]
* ООО ПТК «[[Агромат]]»
* [[410-сы граждандар авиацияһы заводы]]
* [[Арсенал (завод, Киев)|«Арсенал» заводы]]
* [[ «Антонов» серия заводы]]

== Транспорты ==
Киев — эре транспорт узелы (тимер юлы һәм [[шоссе]]юлдар, [[йылға порты]], [[аэропорт]]тар). 1960 йылдан метрополитен эшләй. Автобус, троллейбус һәм трамвай селтәрҙәре үҫешкән, фуникулёр эшләй.

=== Һауа транспорты ===
[[Файл:Boryspil Terminal D - panoramio.jpg|thumb|«[[Борисполь (аэропорт)|Борисполь]]», терминал «D»]]
1941 йылда юҡҡа сығарылған [[Бровары (аэропорт)|Броварский]] тәүге эре пассажир аэропорты (шулай уҡ хәрби аэродромы менән бергә) була{{нет АИ|27|09|2016}}.

Әлеге ваҡытта Киевта өс аэропорт эшләй:
* Халыҡ-ара «[[Борисполь (аэропорт)|Борисполь]]» аэропорты (Киевтың көньяҡ-көнсығышындараҡ, Киев өлкәһенең Борисполь ҡалаһында урынлашҡан).
* Халыҡ-ара «[[Киев (аэропорт)|Киев]]» аэропорты (Жуляны).
* Халыҡ-ара «[[Антонов (аэропорт)|Антонов]]» аэропорты (Гостомель).

Ҡала эсендә шулай уҡ [[Святошин (аэродром)|Святошин]] эксперименталь аэродромы (Киев «Авиант» авиазаводының һынауҙар үткәреү аэродромы). Ҡала тирәләй Васильков, Узин, Белая Церковь ҡалаларында хәрби аэродромдар урынлашҡан. Васильков һәм Белая Церковь аэродромдарын пассажир аэропорттары булараҡ файҙаланыу пландары буйынса бер нисә тапҡыр фекер алышыу була. Ҡала янында ҙур булмаған бер нисә аэродром бар: [[Чайка (аэродром)|Чайка]] (ОСААФ-тың элекке базаһы, парашют базаһы, спорт авиацияһы), Бузовая (планер базаһы), Долина (спорт авиацияһы), Наливайковка (спорт авиацияһы), Бышев, Бородянка (парашют базаһы), Девички, Гоголев, Киев-Южный (Гребинки, ауыл хужалығы авиацияһы, парашют базаһы, вертолёттар) һәм башҡалар.

2017 йылда 11 миллиондан ашыу пассажир Киев аэропорттары хеҙмәтенән файҙаланған&lt;ref&gt;{{cite web|title=Аэропорт Борисполь обслужил 10-миллионного пассажира|url=http://www.capital.ua/ru/news/103822-aeroport-borispol-obsluzhil-10-millionnogo-passazhira|accessdate=2018-01-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Тимер юлдары ===
 йылда Киев — эре тимер юл узелы. [[Юго-Западная железная дорога|Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының]] баш идаралығы Киевта урынлашҡан. Үҙәк тимер юл станцияһы — [[Киев-Пассажирский]].

[[Фастов]], [[Коростень|Коростень]], [[Нежин]], [[Гребёнка (Полтава өлкәһе)|Гребёнка]], [[Мироновка|Мироновка]] йүнәлештәрендәге биш магистраль юл Киевта киҫешә. Шулай уҡ «Төньяҡ ҡулса» юлы ла Киев аша үтә, ул Борщаговка һәм Святошин станцияларынан Почайна һәм Киев-Днепровский станциялары аша Дарница станцияһына тиклем бара. Бөтә магистраль юлдар ҙа электрлаштырылған. Почайна станцияһынан Вышгородҡа тиклем электр үткәрелмәгән ведомстово тимер юлы бар. 2011 йылда көнөнә бер нисә тапҡыр ҡала яны дизель-поезы йөрөй. Пассаржирҙар ағымы түбән кимәлдә булыу сәбәпле, хәҙер был линияла поезд йөрөмәй.
[[Файл:Киев. Ж-Д-Вокзал.jpg|thumb|Вид на [[Киев-Пассажирский|Киев тимер юл вокзалы]]]]
[[2009 йыл]]да [[Кие ҡала электричкаһы|ҡала электричкаһының]] тәүге сираты эшләй башлай, 011 йылдың 4 октябренән ҡулса тимер юлы буйлап 2 поезд йөрөй.

Тимер юл вокзалдары:
* [[Киев-Пассажирский]] (уға Көньяҡ вокзал, Ҡала яны вокзалы һәм Төньяҡ платформалар инә)
* [[Киев-Товарный]]
* [[Караваевы Дачи (остановочный пункт)|Караваев Дачалары]]
* [[Дарница (железнодорожная станция)|Дарницкий тимер юл вокзалы]]
* [[Киев-Демеевский]]

=== Йылға ===
[[Файл:Київ, Річковий вокзал 01.jpg|thumb|Киев йылға порты]]
{{main|Киев йылға порты}}
Киев йылға порты [[1897 йыл]]дың июлендә төҙөлә. Порт причалдары Гавандән метроның «[[Днепр (станция метро, Киев)|Днепр]]» станцияһына тиклем һуҙыла. Днепр буйлап йөктәр һәм пассадирҙар ташыу менән «Укрречфлот» судно йөрөтөү компаниеһы шөғөлләнә. Совет осоронда пассажир ташыу рентабелле булмай, шуға күрә компание дәүләт дотацияһын ала. 1992 йылдың 11 ноябрендә «Укрречфлот» хосусилаштырыла, йөктәр һәм пассажирҙар ташыу ҡырҡа кәмей башлай, шул уҡ ваҡытта пассажир караптары һәм суднолар сит илгә һатыла, йәки металл һынығы итеп тапшырыла. Хәҙерге ваҡытта Днепр буйлап пассажирҙар өсөн Киев ҡалаһы тирәһендә генә экскурсия маршруттары эшләй. [[2009 йыл]]да Киевта ҡаланың уң яҡ ярын һул яҡ яры менән тоташтырыу өсөн онотолған йәмәғәт транспорты төрө - &quot;йылға трамвайы&quot; йөрөй башлай. Трамвай йылдың тик йылы ваҡытында ғына йөрөй. Днепр эре габаритлы йөктәрҙе ташыу өсөн файҙаланыла.

=== Автомобиль юлдары ===
Киев — Украинаның эре автомобиль юлдары узелы. Ҡалала автомобиль юлдарының оҙонлоғо 1600 километрҙан ашыу, 2018 йылға уларҙың 78 проценҡа яҡынының файҙаланыу ваҡыты үткән&lt;ref&gt;[https://strana.ua/news/71714-v-kieve-bolee-1000-km-dorog-ne-sootvetstvuyut-standartam.html Новости Украины — Около 80 % дорог в Киеве не соответствуют должным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503154325/https://strana.ua/news/71714-v-kieve-bolee-1000-km-dorog-ne-sootvetstvuyut-standartam.html |date=2021-05-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://kyivcity.gov.ua/news/tilki_ostanni_kilka_rokiv_stolitsya_diysno_buduye_i_remontuye_dorozhnye_pokrittya__dmitro_davtyan/ Тільки останні кілька років столиця дійсно будує і ремонтує дорожнє покриття — Дмитро Давтян. 12 февраля 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190828082420/https://kyivcity.gov.ua/news/tilki_ostanni_kilka_rokiv_stolitsya_diysno_buduye_i_remontuye_dorozhnye_pokrittya__dmitro_davtyan/ |date=2019-08-28 }}&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара әһәмиәттәге бер нисә автомобиль юлы Киев аша үтә. Киевтан көнбайышҡа табан йүнәлештә ике юл бара: Венгрия сигенә, [[Чоп]] ҡалаһына, [[М 06 автоюлы]], ә Польша сигенә — {{нп5|М 07 автоюлы||uk|Автошлях М 07}}; көнсығыш йүнәлештә (Одессаға) [[М 05 автоюлы]], төньяҡҡа (Белоруссияға) — [[М 01 автоюлы]], көньяҡ-көнсығышҡа (Харьковҡа) {{нп5|М 03 автоюлы||uk|Автошлях М 03}}. Киевтан шулай уҡ ике милли автоюл сыға: көньяҡҡа, илдең үҙәк өлкәләренә — {{нп5|Н 01 автоюлы|||Highway H01 (Ukraine)}}, ә Рәсәй сигенә ([[Юнаковка|Юнаковкаға]]) — {{нп5|Н 07 автоюлы||uk|Автошлях Н 07}}.

=== Метро ===
{{main|Киев метрополитены}}
Киевта метрополитен төҙөлөшө [[1949 год в истории метрополитена|1949 йылда]] башлана, Метрополитендың тәүге участкаһы [[1960 год в истории метрополитена|1960 йылдың]] [[6 ноябрендә]] төҙөлә. Әлеге мәлдә дөйөм оҙонлоғо 67,6 км булған өс һыҙат — ([[Святошинско-Броварская линия|Святошинск-Броварский]], [[Оболонско-Теремковская линия|Оболонск-Теремковский]], [[Сырецко-Печерская линия|Сырецк-Печерский]]) эшләй, уларҙа 52 станция бар. Көнөнә метрополитен 1,439 миллионға яҡын пассажир (2012 йылға) ташый. Метрополитендың тәүге сираты станциялары архитектура ҡомартҡылары булып тора. 2012 йылда «[[Золотые ворота (станция метро)|Алтын ҡапҡа]]» станцияһы Европалағы метрополитендарҙың иң матур 22 станцияһы исемлегенә инә(по версии Daily Telegraph)&lt;ref&gt;[http://www.20khvylyn.com/news/culture/news_3211.html Станция метро «Золотые ворота» попала в рейтинг самых впечатляющих европейских станций метро]&lt;/ref&gt;.

[[2010 год в истории метрополитена|2010]]—[[2013 год в истории метрополитена|2013 йылдарҙа]] [[Оболонско-Теремковская линия|Оболонск-Теремковский]] һыҙатында алты станция асыла — «Демиевский», «Голосеевский», «Васильковский», «Күргәҙмәләр үҙәге»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pravda.com.ua/rus/news/2011/12/27/6869983/|title=Азаров покатался в пустом метро|date=2011-12-27|publisher=Украинская правда|accessdate=2011-12-30}}&lt;/ref&gt;, «Ипподром»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://podrobnosti.ua/economy/2012/10/25/866242.html|title=В Киеве открылась станция метро «Ипподром»|date=2012-10-25|website = Подробности|accessdate=2012-12-05}}&lt;/ref&gt; һәм «Тирмәләр»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kiev.pravda.com.ua/news/527a10b8c4654/|title=Київ відкрив станцію метро «Теремки»|date=2013-11-06|publisher=Українська правда|lang=uk|accessdate=2013-11-08}}&lt;/ref&gt;.

Яңы дүртенсе [[Подольско-Вигуровская линия|Подольск-Вигуровский]] һыҙатында [[Днепр|Днепр йылғаһы]] һәм [[Десёнка]] аша [[Подольский мостовой переход|күперҙән сығыу урыны]] һәм [[Сырецко-Печерская линия|Сырецк-Печерский]] һыҙатының ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан дауамы ике — «[[Мостицкая (станция метро)|Мостицкий]]» һәм «[[Проспект Правды (станция метро)|Правда проспекты]]» станциялары менән бергә төҙөлә, метрополитендың бишенсе [[Вышгородск-Дарницкий һыҙаты]]ның проекты буйынса эш алып барыла.

=== Трамвай ===
[[Файл:Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|thumb|Трамвай [[Pesa Twist]]]]
{{main|Киев трамвайы}}
Киев — Рәсәй империяһының электр трамвайы йөрөй башлаған тәүге ҡалаһы. Оҙонлоғо 1,5 км булған тәүге һыҙат [[1892 йылдың]] 13 июнендә Александровский ауышлығы (теперь — [[Владимирский спуск (Киев)|Владимир ауышлығы]]) һәм Александров урамы (Сагайдачный урамы) буйлап асыла. [[1978 йыл]]дың 30 декабрендә [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Веклич]]&lt;ref name=&quot;SpeedTrain&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.autoconsulting.ua/article.php?sid=35059|deadlink=yes| title = Статья «Как в Киеве появилась первая в СССР линия скоростного трамвая. Исторические фото». На сайте «www.autoconsulting.ua» | accessdate = 2015-12-25 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6e30WrJlq?url=http://www.autoconsulting.ua/article.php?sid=35059 | archivedate = 2015-12-25 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Дьяконов, Василий Кириллович|Василий Дьяконов]]&lt;ref name=&quot;SpeedTrainNV&quot;&gt;{{cite web | url = http://nv.ua/ukraine/events/pervyj-v-sssr-vosem-interesnyh-faktov-k-37-letiju-kievskogo-skorostnogo-tramvaja-88969.html | title = Статья «Первый в СССР: Самые интересные факты к 37-летию киевского скоростного трамвая». На сайте журнала «Новое время» | accessdate = 2015-12-30 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6eBozRyqi?url=http://nv.ua/ukraine/events/pervyj-v-sssr-vosem-interesnyh-faktov-k-37-letiju-kievskogo-skorostnogo-tramvaja-88969.html | archivedate = 2015-12-31 }}&lt;/ref&gt; инициативаһы буйынса Киевта СССР-ҙағы тәүге [[Киевский скоростной трамвай|тиҙ йөрөшлө трамвай һыҙатын]] Еңеү майҙанынан Борщаговка торлаҡ массивына тиклем һуҙалар. 

[[1990 йыл]] трамвай селтәрен үҫтереүҙә төп ролде уйнай — һыҙаттарҙың дөйөм оҙонлоғо 275,9 км тәшкил итә, производство базаһында пассажирҙар өсөн 904 трамвай вагоны туплана, йылына {{s|438 000 000}} кеше ташыла. 1990-сы йылдар уртаһынан трамвай хужалығы әкренләп бөлгөнлөккә төшә, 2005 йылға ярашлы күрһәткестәр 258,3 км һәм 509 трамвай вагондарына тиклем түбәнәйә, йылына {{s|175 600 000}} кеше ташыла. [[2004 йыл]]да [[Мост Патона|Патон күпере]] реконструкцияланғандан һуң ҡаланың трамвай селтәре ике айырым — һул яҡ яр һәм уң яҡ яр өлөштәренә бүленә.

=== Фуникулёр ===
[[Файл:2948279 Киевский фуникулер.jpg|thumb|Киев фуникулёры]]
{{main|Киев фуникулёры}}

Фуникулёр Үрге ҡаланан Подолға төшкәндә юлды ҡыҫҡартыу буйынса уңайлы ысул булараҡ төҙөлә. Ул [[1905 йыл]]дың май айында сафҡа индерелә. Уның оҙонлоғо 193 м. [[1928]] (41 метрға оҙонайтыла), [[1958]] һәм [[1984 йыл]]дарҙа реконструкциялана.

=== Троллейбус ===
{{main|Киев троллейбусы}}
[[Файл:ЕлектроЛАЗ-301 фото 2.jpg|слева|мини|[[ElectroLAZ-20]] [[Софиевская площадь (Киев)|Софиевский майҙанынан]] [[Памятник Богдану Хмельницкому (Киев)|Богдан Хмельницкий һәйкәле]] янынан үтә]]
[[Файл:00 139g Kiev, Obuszug.jpg|thumb|[[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|Поезд]] из двух троллейбусов [[Škoda 9Tr]], соединённых по системе [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]&lt;ref name=&quot;KievInv&quot;/&gt; в Киеве (1986 год)]]

Киевта троллейбус хәрәкәтен ойоштороу буйынса эш, Киевҡа баш ҡала статусы ҡайтарылғас, 1934 йылда башлана. Красноармейский урамы ({{lang-uk|Червоноармійська}}) тәүге троллейбус трассаһына әйләнә.
1966 йылдың 12 июнендә&lt;ref name=&quot;KievInv&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=34275|deadlink=yes|title = Статья «Какое киевское изобретение предопределило развитие городского транспорта на несколько десятилетий» на сайте «www.autoconsulting.com.ua»
 |accessdate  = 2015-09-11
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6bWvVXkzD?url=http://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=34275
 |archivedate = 2015-09-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Train1967&quot;&gt;''[[Веклич, Владимир Филиппович|Веклич В. Ф.]]'' [[МТБ-82#Интересные факты|Поезд из троллейбусов МТБ-82]] с управлением по системе «многих единиц» // Городское хозяйство Украины. — 1967. — № 2. — С. 37-38. — ISSN 0130-1284{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; Киев уйлап табыусыһы [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Веклич]]&lt;ref name=&quot;Train&quot;&gt;[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TrainKrat&quot;&gt;''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; донъя практикаһында беренсе тапҡыр&lt;ref name=&quot;Train1&quot;&gt;''[[Брамский, Казимир Антонович|Брамский К. А.]]'' Первый в мире троллейбусный поезд // Городское хозяйство Украины. — 2013. — № 4. — С. 30-31. — ISSN 0130-1284{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; [[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|троллейбус поезын]]&lt;ref name=&quot;TrainVK&quot;&gt;''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; уйлап таба. 1983 йылға Киев тролейбустар паркының яртыһынан күбеһе — 296 троллейбус поездары [[система многих единиц#СМЕ на троллейбусах|Владимир Веклич системаһы]] буйынса эшләй&lt;ref name=&quot;VTG&quot;&gt;''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә водителдәр һаны 800-ҙән ашыуға кәмей&lt;ref name=&quot;KievInv&quot;/&gt;. Киевтағы уңышлы тәжрибә элекке СССР-ҙың 20-нән ашыу ҡалаһында ҡулланыла&lt;ref&gt;''[[Веклич, Владимир Филиппович|Веклич В. Ф.]]'' Автореферат докторской диссертации: Повышение эффективности эксплуатации безрельсового электрического транспорта применением средств диагностирования и управления по системе многих единиц — Москва: Всесоюзный научно-исследовательский институт железнодорожного транспорта, 1990 С. 6&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта троллейбус паркында [[Киев-12|К12]], [[ЮМЗ Т2|ЮМЗ]], [[ElectroLAZ-12|ЛАЗ Е183]] и [[ElectroLAZ-20|301]], [[МАЗ-103Т]] һәм [[Богдан Т701.10|Богдан]] машиналары иҫәпләнелә.

2000 йылға Киевта 35 троллейбус маршруты була. Троллейбус линияларының дөйөм оҙонлоғо 324,9 км тәшкил итә, паркта 640 машина бар. 2006 йылдың майынан троллейбус маршруттарының һаны 44-кә етә. 2010 йылдың декабренә 37 маршрут пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә. 4 троллейбус депоһы эшләй.

=== Автобус ===
{{main|Киев автобусы}}
[[1913 йыл]]да уҡ Киевта беренсе тапҡыр даими автобус хәрәкәтен булдырырға тырышып ҡарайҙар. Ғәмәлдә тик [[1925 йыл]]да ғына автобустар хәрәкәте юлға һалына. Ул мәлдә берҙән-бер маршрутта ике генә автобус йөрөй. Хәҙер Киевта 90-ға яҡын муниципаль автобус маршруты эшләй. Пассажирҙарҙы 700 берәмек транспорт сараһы хеҙмәтләндерә. 8 автобус  паркы бар.

=== Маршрут таксиҙары ===
{{main|Киев маршрут таксиҙары}}
Киевта муниципаль транспорт линийларының күбеһендә параллель рәүештә маршрут таксиҙары линиялары эшләй. Маршрут такси линиялары ҡаланы уның ситендәге райондар менән тоташтыра. Маршрут таксиҙары линияларын шәхси компаниелар ҙа һәм коммунал АТП-лар ҙа хеҙмәтләндерә.

Киевта автомобилдәрҙе хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау буйынса автосервистар ҙа эшләй. 2019 йылға Киевта 1100-гә яҡын автосервис бар.

=== Днепр аша һалынған күперҙәр ===
[[Файл:Міст Патона з нічною архітектурною підсвіткою та панорама Лівого берега.jpg|thumb|260px|[[Мост Патона]]]]
{{main|Киевтың күперҙәре}}
Днепр аша беренсе капиталь күпер 1853 йылда һалына — [[Николаевский цепной мост|Сылбырлы күпер]]. 1870 йылда Дарницала хәрби инженер [[Струве, Аманд Егорович|Аманд Струве]] етәкселегендә металдан тимер юл күпере төҙөлә, икенсе тимер юл күпере — [[Петровский железнодорожный мост|Петровский]] — 1917 йылда төҙөлә, әммә тиҙҙән ул емеретелә һәм 1929 йылда ғына киренән  тергеҙелә. Хәҙерге [[Мост Патона|Патон күрепе]] районында понтондан [[Наводницкий күпере]] төҙөлә, уның атамаһы оҙаҡламай ике урам исеменә ҡушыла: Старонаводницкой һәм Новонаводницкий. 1914 йылда уның урынына стационар ағас күпер һалына, ул 1920 йылда емерелә һәм 1921 йылда ҡайтанан тергеҙелә һәм 1935 йылға тиклем файҙаланыла. Шул йылда шул уҡ урында яңы ағас күпер төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Днепр аша бөтә күперҙәр ҙә емерелә. Киевты азат иткәндән һуң (1943 йылдың 6 ноябре) ваҡытлыса ағас күперҙәр төҙөлә.

Хәҙерге ваҡытта ҡала эсендә Днепр ярҙарын 8 күпер тоташтыра, уларҙың 4-һе автомобиль күперҙәре — [[Северный мост (Киев)|Төньяҡ]], [[Метро күпере]], [[Патон күпере]] һәм [[Южный мост (Киев)|көньяҡ]] күперҙәре, икәүһе тимер юл күперҙәре — [[Дарницкий мост (Киев)|Дарницкий]] һәм [[Петровский железнодорожный мост|Петровский]], береһе тимер юл-автомобиль күпере — [[Дарницкий железнодорожно-автомобильный мост|Кирп]], шулай уҡ йәйәүлеләр өсөн күпер. [[Подольский мостовой переход|Подольский]] күперен төҙөү дауам итә.

== Торлаҡ массивтары һәм башҡа урындар ==
{{main|Торлаҡ массивтары һәм Киевтың башҡа урындары}}
{{Панорама|Panorama of Podil.jpg|1300px|&lt;center&gt;Киевтың үҙәк райондарының береһе [[Подол (Киев)|Подол]] панорамаһы.&lt;center&gt;}}
{{Панорама|Панорама Правого берега.jpg|1300px|&lt;center&gt;[[Днепр]]ҙың уң яҡ яры панорамаһы.&lt;center&gt;}}

=== Урам исемдәрен үҙгәртеү ===
Киеве 79 бульвар, урам, майҙан һәм тыҡырыҡтар [[декоммунизация на Украине|декоммунизация]]  тураһындағы законды үтәү гә ярашлы яңы исемдәр алды (11 марта 2016 йылдың 11 мартында был хаҡтағы документ [[Киевская городская государственная администрация|Киев ҡала дәүләт хакимиәте]] сайтында баҫылып сыға).

== Туғандаш ҡалалар ==
{{кол|2}}
* {{Флаг|Турция}} [[Анкара]], [[Төркиә]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kievportal.com/twin_cities.html|deadlink=yes|title=Город Киев — города-побратимы|author=Станислав Цалик.|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520155405/http://www.kievportal.com/twin_cities.html|archivedate=2013-05-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520155405/http://www.kievportal.com/twin_cities.html |date=2013-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkey&quot;&gt;{{cite web |title = Documents Signed by Municipal and Regional Authorities of Ukraine and the Republic of Turkey |url = www.mfa.gov.ua/turkey/en/publication/content/41784.htm |archiveurl = https://archive.is/20121223105801/www.mfa.gov.ua/turkey/en/publication/content/41784.htm |archivedate = 2012-12-23 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref name=&quot;Ankara&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|title=Ankara Metropolitan Municipality: Sister Cities of Ankara|publisher=Ankara Büyükşehir Belediyesi — Tüm Hakları Saklıdır. Kullanım Koşulları &amp; Gizlilik|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekHnHMm?url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114033014/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx |date=2009-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.kmv.gov.ua/getdoc.asp?Id=1515 |title = Міжнародне співробітництво — Київська міська державна адміністрація |lang = uk |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (1992)
* {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]], [[Ҡаҙағстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1998)
* {{Флаг|Греция}} [[Афина]], [[Греция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1996)
* {{Флаг|Туркменистан}} [[Ашхабад]], [[Төркмәнстан]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title = Культурно-гуманітарне співробітництвоміж Україною та Туркменістаном |url = www.mfa.gov.ua/turkmenistan/ua/2886.htm |archiveurl = https://archive.is/20121223105733/www.mfa.gov.ua/turkmenistan/ua/2886.htm |archivedate = 2012-12-23 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}
* {{Флаг|Азербайджан}} [[Баҡы]], [[Әзербайжан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bakucity.az/main/index_en.html|deadlink=yes|title=The main directions of foreign relations of the executive authorities of Baku|author=|accessdate=2007-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekIv5eh?url=http://www.bakucity.az/main/index_en.html|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714191259/http://www.bakucity.az/main/index_en.html |date=2007-07-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/capital_02_r.html|title=Executive Power of the Baku City|publisher=Azerbaijan.az|author=|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekK97EA?url=http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/capital_02_r.html|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt; (1997)
* {{Флаг|Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Serbia&quot;&gt;{{cite web |title = Cities-partners of Ukraine and the Republic of Serbia |url = www.mfa.gov.ua/serbia/en/publication/content/39821.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222092223/www.mfa.gov.ua/serbia/en/publication/content/39821.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1225698|title=International Cooperation|publisher=Official website|accessdate=2007-07-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ekKiecx?url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=1225698|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&amp;IdSvojstva=MO|title=Beograd: Međunarodni odnosi|publisher=Stalna konferencija gradova i opština Srbije|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070616083850/http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&amp;IdSvojstva=MO|archivedate=2007-06-16|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927021427/http://www.skgo.org/php/opstine/detalji.php?Id=12&amp;IdSvojstva=MO |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Киргизия}} [[Бишкәк]], [[Ҡырғыҙстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1997)
* {{Флаг|Бразилия}} [[Бразилиа]], [[Бразилия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Brazil&quot;&gt;{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Бразилією |url = www.mfa.gov.ua/brazil/ua/25065.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222061522/www.mfa.gov.ua/brazil/ua/25065.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (2000)
* {{Флаг|Словакия}} [[Братислава]], [[Словакия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bratislava&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=Bratislava City — Twin Towns|publisher=Bratislava-City.sk|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69eowD5by?url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt; (1969)
* {{Флаг|Бельгия}} [[Брюссель]], [[Бельгия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1997)
* {{Флаг|Венгрия}} [[Будапешт]], [[Венгрия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sister cities of Budapest|lang=bg|publisher=Official Website of Budapest|url=http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|accessdate=2012-07-14|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|archivedate=2005-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok |date=2005-03-09 }}&lt;/ref&gt; (1993)
* {{Флаг|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf|title=Listado de ciudades hermanas|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1vkRmV?url=http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716150342/http://estatico.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/hermanamientos.pdf |date=2011-07-16 }}&lt;/ref&gt; (1993)
* {{Флаг|Польша}} [[Варшава]], [[Польша]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Poland&quot;&gt;{{cite web |title = Співробітництво міст України та Польщі |url = www.mfa.gov.ua/poland/ua/publication/content/32034.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222201238/www.mfa.gov.ua/poland/ua/publication/content/32034.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref name=&quot;Warsaw&quot;&gt;{{cite web|author=|url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11|title=Miasta partnerskie Warszawy|website=um.warszawa.pl|publisher=Biuro Promocji Miasta|date=2005-05-04|accessdate=2012-07-14|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011111033/http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11|archivedate=2007-10-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011111033/http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |date=2007-10-11 }}&lt;/ref&gt; (1994)
* {{Флаг|Австрия}} [[Вена]], [[Австрия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Austria&quot;&gt;{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Австрією |url = www.mfa.gov.ua/austria/ua/29268.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222062231/www.mfa.gov.ua/austria/ua/29268.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1992)
* {{Флаг|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt; (1991)
* {{Флаг|Куба}} [[Гавана]], [[Куба]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cuba&quot;&gt;{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та Республіки Куба |url = www.mfa.gov.ua/cuba/sp/publication/content/46991.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222041917/www.mfa.gov.ua/cuba/sp/publication/content/46991.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1994)
* {{Флаг|Армения}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.yerevan.am/3-213-213.html|title=Kiev (Ukraine)|publisher=Yerevan municipality official website|lang=en|accessdate=2013-12-21|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105230222/http://www.yerevan.am/3-213-213.html|archivedate=2013-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yerevan Partner Cities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.yerevan.am/main.php?lang=3&amp;page_id=233|title=Yerevan Municipality — Partner Cities|publisher=Yerevan municipality official website|lang=en|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1xqbnv?url=http://www.yerevan.am/main.php?lang=3|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105231457/http://www.yerevan.am/main.php?lang=3&amp;page_id=233 |date=2013-11-05 }}&lt;/ref&gt; (1995)
* {{Флаг|Швейцария}} [[Женева]], [[Швейцария]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2003)
* {{Флаг|Израиль}} [[Иерусалим]], [[Израиль]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Israel&quot;&gt;{{cite web |title = Ukrainian-Israeli municipal cooperation |url = www.mfa.gov.ua/israel/en/publication/content/43306.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222083636/www.mfa.gov.ua/israel/en/publication/content/43306.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (2000)
* {{Флаг|Япония}} [[Киото]], [[Япония]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kyoto&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html|title=Kyoto City Web / Data Box / Sister Cities|publisher=www.city.kyoto.jp|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f1zKmLE?url=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt;([[1971]])
* {{Флаг|Молдавия}} [[Кишинёв]], [[Молдавия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1993)
* {{Флаг|Польша}} [[Краков]], [[Польша]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt; (1955, возобновлён 1993&lt;ref name=&quot;ked&quot;&gt;«Киев. Энциклопедический справочник» УСЭ, Киев-1985.&lt;/ref&gt;)
* {{Флаг|Германия}} [[Лейпциг]], [[Германия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ked&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Leipzig&quot;&gt;{{cite web|url=https://english.leipzig.de/leipzig-international/international-and-trade-fairs/twin-cities/|title=Leipzig — International Relations|publisher=Leipzig City Council, Office for European and International Affairs|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f20Dcyx?url=http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910054430/http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/ |date=2013-09-10 }}&lt;/ref&gt; (1961, возобновлён 1992&lt;ref name=&quot;Leipzig&quot; /&gt;)
* {{Флаг|Португалия}} [[Лиссабон]], [[Португалия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2000)
* {{Флаг|Мексика}} [[Мехико]], [[Мексика]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1997)
* {{Флаг|Белоруссия}} [[Минск]], [[Белоруссия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Minsk&quot;&gt;{{cite web|url=http://minsk.gov.by/ru/city/|title=Города-побратимы|publisher=КУП «Центр информационных технологий Мингорисполкома»|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f20nLow?url=http://minsk.gov.by/ru/city/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502075333/http://minsk.gov.by/ru/city/ |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt; (1997)
* {{Флаг|Германия}} [[Мюнхен]], [[Германия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Germany&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |title = Побратимські стосунки між містами та регіонами |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061230212248/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |archivedate = 2006-12-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230212248/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/uk/06/Staedtepartnerschaften/Liste.html |date=2006-12-30 }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1989)
* {{Флаг|Дания}} [[Оденсе]], [[Дания]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1989)
* {{Флаг|Киргизия}} [[Ош өлкәһе]], [[Ҡырғыҙстан]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2002)
* {{Флаг|Китай}} [[Пекин]], [[Ҡытай]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|title=Sister Cities|publisher=Beijing Municipal Government|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f21zR1l?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716081317/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/ |date=2017-07-16 }}&lt;/ref&gt; (1993)
* {{Флаг|ЮАР}} [[Претория]], [[КАР]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title = 15-річчя підписання Договору про співробітництво між Києвом і Преторією |url = www.mfa.gov.ua/rsa/ua/12450.htm |archiveurl = https://archive.is/20120805172926/www.mfa.gov.ua/rsa/ua/12450.htm |archivedate = 2012-08-05 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1993)
* {{Флаг|Латвия}} [[Рига]], [[Латвия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Riga&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|title=Twin cities of Riga|publisher=[[Riga City Council]]|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0pSAswI?url=https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|archivedate=2012-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601132855/https://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |date=2012-06-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title = Міжрегіональне співробітництво між Україною та Латвією |url = www.mfa.gov.ua/latvia/ua/26040.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222050215/www.mfa.gov.ua/latvia/ua/26040.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1998)
* {{Флаг|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=[[s:pt:Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008]] |title=Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008 |lang = pt |website = Wikisource |date= |accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AoXMNh2|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Чили}} [[Сантьяго]], [[Чили]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1998)
* {{Флаг|Болгария}} [[София]], [[Болгария]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та Республіки Болгарія |url = www.mfa.gov.ua/bulgaria/ua/publication/content/38988.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222192409/www.mfa.gov.ua/bulgaria/ua/publication/content/38988.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}&lt;ref name=&quot;BulKmv&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |title = Асоціація міст України і Національна асоціація общин республіки Болгарія підписали угоду про співпрацю |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110928183506/http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |archivedate = 2011-09-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314021007/http://www.kmv.gov.ua/print/news.asp?Id=20789 |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt; (1999)
* {{Флаг|Швеция}} [[Стокгольм]], [[Швеция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sweden&quot;&gt;{{cite web |title = Regional cooperation between Ukraine and Sweden |url = www.mfa.gov.ua/sweden/en/publication/content/39899.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222130146/www.mfa.gov.ua/sweden/en/publication/content/39899.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1997)
* {{Флаг|Эстония}} [[Таллин]], [[Эстония]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt; (1994)
* {{Флаг|Финляндия}} [[Тампере]], [[Финляндия]] ([[1961]])&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ked&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title = Cultural and Humanitarian Cooperation between Ukraine and Finland |url = www.mfa.gov.ua/finland/en/publication/content/11175.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222120629/www.mfa.gov.ua/finland/en/publication/content/11175.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}
* {{Флаг|Узбекистан}} [[Ташкент]], [[Үзбәкстан]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1998)
* {{Флаг|Грузия}} [[Тбилиси]], [[Грузия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tbilisi Sister Cities&quot;&gt;{{cite web|url=http://new.tbilisi.gov.ge/?lang_id=ENG&amp;sec_id=4571|title=Tbilisi Municipal Portal — Sister Cities|publisher=Tbilisi City Hall|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f25whiy?url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107024430/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG |date=2007-11-07 }}&lt;/ref&gt; (1999)
* {{Флаг|Канада}} [[Торонто]], [[Канада]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |title = Міська газета «Новини Прибужжя» 30 грудня 2009 |lang = uk |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110721023914/http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |archivedate = 2011-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721023914/http://www.chervonograd.com.ua/index_np9.php |date=2011-07-21 }}&lt;/ref&gt;{{нет в источнике|21|12|2013}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.toronto.ca/wps/portal/contentonly?vgnextoid=7e57c1b5c62ca310VgnVCM10000071d60f89RCRD&amp;vgnextchannel=252032d0b6d1e310VgnVCM10000071d60f89RCRD&amp;vgnextfmt=default|deadlink=yes|title=International Alliance Program|publisher=City of Toronto|date=|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f278Dpf?url=http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/international-alliance-program.htm|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528173257/http://www.toronto.ca/invest-in-toronto/international-alliance-program.htm |date=2012-05-28 }}&lt;/ref&gt; (1991)
* {{Флаг|Ливия}} [[Триполи]], [[Ливия]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2001)
* {{Флаг|Франция}} [[Тулуза]], [[Франция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;France&quot;&gt;{{cite web |title = Partenariat et amitié — France — Ukraine |url = www.mfa.gov.ua/france/fr/publication/content/10806.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222041906/www.mfa.gov.ua/france/fr/publication/content/10806.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = fr }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}} (1970)
* {{Флаг|Китай}} [[Ухань]], [[Ҡытай]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1990)
* {{Флаг|Италия}} [[Флоренция]], [[Италия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1969)
* {{Флаг|Финляндия}} [[Хельсинки]], [[Финляндия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Finland&quot; /&gt; (1993)
* {{Флаг|США}} [[Чикаго]], [[АҠШ]] (1991)&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;USA&quot;&gt;{{cite web |title = Побратимські зв’язки між містами України та США |url = www.mfa.gov.ua/usa/ua/1608.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222110256/www.mfa.gov.ua/usa/ua/1608.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|http://www.chicagosistercities.com}}&lt;ref name=&quot;Chicago&quot;&gt;{{cite web|title=Chicago Sister Cities|url=http://chicagosistercities.com/|date=2009|publisher=Chicago Sister Cities International|accessdate=2012-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f27eLrT?url=http://www.chicagosistercities.com/|archivedate=2012-08-04|lang=en}}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Великобритания}} [[Эдинбург]], [[Бөйөк Британия]] ([[1989]])&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UK&quot;&gt;{{cite web |title = Співробітництво між Україною та Великобританією в гуманітарній сфері |url = www.mfa.gov.ua/uk/ua/30214.htm |archiveurl = https://archive.is/20121222120543/www.mfa.gov.ua/uk/ua/30214.htm |archivedate = 2012-12-22 |deadlink = yes |lang = uk }}&lt;/ref&gt;{{уточнить ссылку|21|12|2013|Ведёт на заглавную страницу}}
&lt;!--* {{Флаг|Италия}} [[Генуя]], [[Италия]] (2009) — есть только сообщения в новостных лентах, авторитетных источников не найдено--&gt;
{{конец кол}}

Киев ҡала оСветының 2016 йылдың 11 февралендәге ҡарары нигеҙендә Рәсәй ҡалалары [[Махачкала|Махачкала]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (2004), [[Мәскәү]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1992), [[Санкт-Петербург]]&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Spb&quot;&gt;{{cite web |url = http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |title = Международные и межрегиональные связи &amp;#124;&amp;#124; Официальный портал Администрации Санкт-Петербурга |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131224090444/http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |archivedate = 2013-12-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224090444/http://gov.spb.ru/helper/day/inter/ |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt; (2001), [[Улан-Удэ]], [[Волгоград]], шулай уҡ [[Коми Республикаһы]] менән мөнәсәбәттәр өҙөлә&lt;ref&gt;[https://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm «Москаль нам не брат»: в Киеве приняли решение по российским городам-побратимам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024180507/http://kiyany.obozrevatel.com/life/56194-moskal-nam-ne-brat-v-kieve-prinyali-reshenie-po-rossijskim-gorodam-pobratimam.htm |date=2016-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Партнер ҡалалар ==
* {{Флаг|Франция}} [[Париж]], [[Франция]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;partners1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.paris.fr/politiques/paris-a-l-international/paris-ville-monde/les-pactes-d-amitie-et-de-cooperation/rub_6587_stand_16468_port_14974|website=Mairie de Paris|title=Les pactes d'amitié et de coopération|accessdate=2012-07-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327012749/http://www.paris.fr/politiques/paris-a-l-international/paris-ville-monde/les-pactes-d-amitie-et-de-cooperation/rub_6587_stand_16468_port_14974 |date=2015-03-27 }}&lt;/ref&gt; (1992)
* {{Флаг|Италия}} [[Рим]], [[Италия]]&lt;ref name=&quot;TwinCities&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kiev&quot; /&gt; (1999)

== Киевтың Почётлы граждандары ==
{{main|Киевтың Почётлы граждандары}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://kievcity.gov.ua/ Сайт города Киев]{{ref-uk}}

{{Европа башҡалалары}}
{{СССР герой-ҡалалары}}

[[Категория:Киев|*]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:СССР-ҙың герой-ҡалалары]]
[[Категория:Днепр буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]</text>
      <sha1>2fjzjc9ozode5eyla7xor0jumoytupd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләйлә Джана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88196</id>
    <revision>
      <id>1309612</id>
      <parentid>1283293</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13715" sha1="6o63imn8261avzefmzzawxpxnlegy4f" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Лейла Джана
 |оригинал имени       = Leila Chirayath Janah
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения        = 09.10.1982
 |место рождения       = Луистон (Нью-Йорк)
 |гражданство          = 
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |род деятельности     = [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуар]] һәм менеджер
 |награды и премии     = 
 |автограф             = 
 |сайт                 = http://leilajanah.com/
 |викисклад            = 
}}

'''Ләйлә Джана''' ({{lang-en|Leila Chirayath Janah}}; [[9 октябрь]] [[1982 йыл]]; Луистон ({{lang-en|[[:en:Lewiston, New York|Lewiston]]}}), [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — [[АҠШ|Америка]] [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуары]] һәм менеджер, коммерцияға ҡарамаған ''Samasource'' ойошмаһын һәм ''Sama Group ''тигән дөйөм бренд аҫтына берләшкән тағы бер нисә инициативаны нигеҙләгән; ул — [[:en:TechSoup Global|TechSoup Global]] советы ағзаһы, SpreeTales советнигы; ''Incentives for Global Health''-тың ойоштороусыларының береһе&lt;ref name=&quot;iscol.cookson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;businessinsider.com.workplace&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

Ләйлә — популяр шәхес, уның сығыштары, интервьюлары һәм тәүге биттәрҙәге фотоһүрәттәре АҠШ-тың түбәндәге төп телеканалдарында, радиостанцияларында һәм баҫмаларында сыға: CBS, CNN, NPR, BBC, The New York Times, The New Scientist һ.б.&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

Ул — [[Донъя банкы|Бөтә донъя банк]]ының үҫеш төркөмө өсөн тикшеренеүҙәр авторы&lt;ref name=&quot;techfellows.com.2011.leilah&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Ләйлә Джана 1982 йылдың 9 октябрендә Луистонда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Буффалола) [[Ниагара шарлауығы]]на яҡын ғына төбәктә [[Һиндостан]] (атаһы) һәм [[Бельгия]] (әсәһе) эмигранттары ғаиләһендә тыуа&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fd.nl.885098&quot; /&gt;.

Балалыҡ йылдары Сан-Педрола ([[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]) үтә&lt;ref name=&quot;fd.nl.885098&quot; /&gt;.

16 йәшендә колледж стипендияһынан баш тарта, сөнки [[Гана]]ға һуҡыр инглиз балаларын уҡытырға китергә ҡарар итә&lt;ref name=&quot;techfellows.com.2011.leilah&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fd.nl.885098&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;heinzawards.net.leila&quot; /&gt;.

Тәржемәсе һәм бер аҙ ваҡыт [[Донъя банкы|Бөтә донъя банкы]] тикшеренеүсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;fd.nl.885098&quot; /&gt;

Ләйлә 2005 йылда [[Гарвард университеты|Гарвард университет]]ында бакалавр дәрәжәһе ала&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

''Katzenbach Partners''та (ул ''Booz &amp; Company'' тип үҙгәртелә, хәҙер — ''[[:en:Strategy&amp;|Strategy&amp;]]'') идаралыҡ мәсьәләләре буйынса консультант булып эшләй&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

2007 йылда Стэнфорд университетының Джошуа Коэн етәкселегендәге глобаль юстиция программаһы буйынса ([[Инглиз теле|ингл]]. &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;112&quot; style=&quot;line-height: 1.5em;&quot;&gt;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Stanford Program on Global Justice&lt;/span&gt;'') Силикон үҙәнгә күсә &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;114&quot; style=&quot;line-height: 1.5em;&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.&lt;/span&gt;

Шул уҡ йылды Джана ''Incentives for Global Health ''компанияһын аса һәм уның директоры була&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

2008 йылдың 1 июнендә коммерцияға ҡарамаған ''Samasource'' ойошмаһын — донъяның иң фәҡир илдәрендә йәшәүселәргә [[Мәғлүмәт технологиялары|мәғлүмәт технологи]]ялары өлкәһендә эш биреүсе ойошманы — нигеҙләй&lt;ref name=&quot;iscol.cookson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;techfellows.com.2011.leilah&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;heinzawards.net.leila&quot; /&gt;. Уны асырға мөмкинлек биргән 20 000 евроны Ләйлә [[Нидерландтар|Нидерланд]]та халыҡ-ара бизнес-пландар конкурсында ота&lt;ref name=&quot;iscol.cookson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fd.nl.885098&quot; /&gt;.

2012 йылда үҫеш кисереүсе илдәрҙә медицина өлкәһендә краудфандинг тәжрибәләре үткәреү буйынса ''Samahope ''тигән ойошманы нигеҙләй&lt;ref name=&quot;iscol.cookson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;venturebeat.com.samahope&quot; /&gt;.

2013 йылда Төньяҡ Калифорнияла тәүҙә — ''SamaxUSA'', аҙаҡ ''Samaschool ''тип аталған ойошманы аса, ул түбән килемле студенттарға улар үҙҙәрен эш менән тәьмин итә алһын өсөн тренинг үткәреү менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;iscol.cookson&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

Канаданың [[:en:Sorel (company)|Sorel]] бренды Ләйләгә үҙе етештергән аяҡ кейеменең бер тармағына дизайнер булырға тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;.

== Наградалары һәм премиялары ==
2009 йылда Ләйлә Джана Fast Company тарафынан технологиялар өлкәһендә иң инновациялы ҡатын-ҡыҙҙар исемлегенә индерелә ([[Инглиз теле|ингл]]. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Most Innovative Women in Tech&lt;/span&gt;''&lt;span style=&quot;line-height: 1.5em;&quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;fastcompany.com.3017160&quot; /&gt;&lt;span style=&quot;line-height: 1.5em;&quot;&gt;.&lt;/span&gt;

2010 йылда Джана World Technology Award for Social Entrepreneurship премияһына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

2011 йылда Алға ынтылышлы инновациялар премияһын ала ([[Инглиз теле|ингл]]. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Disruptive Innovation&lt;/span&gt;''&lt;span style=&quot;line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;techfellows.com.2011.leilah&quot; /&gt;&lt;span style=&quot;line-height: 1.5em; background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;.&lt;/span&gt;

== Шәхси тормошо ==
«Yahoo!» компанияһының президенты һәм башҡарма директоры Марисса Майерға таң ҡала, уның бизнестағы урынын да, ҡараштарын да, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарҙың әһәмиәтенә ҡағылышлы фекерҙәрен, һоҡланып ҡабул итә&lt;ref name=&quot;businessinsider.com.workplace&quot; /&gt;.

Йүгереү һәм бокс менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot; /&gt;.

Дуҫ егете менән Калифорния тауҙары буйлап йәйәү сәйәхәт итергә ярата&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;.

iPhone-да Скрэббл уйнай&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Reflist|2|refs = &lt;ref name=&quot;acelebrationofwomen.org.leila&quot;&gt;{{cite web|url=http://acelebrationofwomen.org/2014/01/leila-janah-woman-of-action/|title=Leila Janah – WOMAN of ACTION|date=2014-01-18|publisher=A Celebration of Women|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;businessinsider.com.workplace&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/sama-group-ceo-leila-janah-criticizes-marissa-mayers-view-on-gender-in-the-workplace-2015-3|title= Advertising More: Yahoo Sexism Marissa Mayer Female tech CEO: Marissa Mayer's view on gender 'sets us back'  Read more: http://www.businessinsider.com/sama-group-ceo-leila-janah-criticizes-marissa-mayers-view-on-gender-in-the-workplace-2015-3|author=Lara O'Reilly|date=2015-03-09|publisher=Business Insider|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;fd.nl.885098&quot;&gt;{{cite web|url=http://fd.nl/Print/Bijlage/FD_Outlook/885098/handel-in-banen-voor-de-armsten|title=Handel in banen voor de armsten|author=Gerben van der Marel|date=2014-07-04|publisher=fd.|lang=nk|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;huffingtonpost.com.leila&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/leila-chirayath-janah/|title=Leila Chirayath Janah|publisher=The Huffington Post|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;fastcompany.com.3017160&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/3017160/women-in-tech-2010/the-most-influential-women-in-technology-2010-leila-janah|title=THE MOST INFLUENTIAL WOMEN IN TECHNOLOGY 2010 - Leila Janah|author= Emilia Benton|date=2010|publisher=Fast Company|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;heinzawards.net.leila&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.heinzawards.net/recipients/leila-janah|title=Leila Janah|publisher=heinzawards.net|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;iscol.cookson&quot;&gt;{{книга|автор=Jill Iscol, Peter W. Cookson (Contributor: Bill Clinton)|часть=The laptop is the new sewing machine: the Leila Janah story|заглавие=Hearts on Fire: Stories of Today's Visionaries Igniting Idealism into Action|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Wacwr116o5UC|издательство=Random House Publishing Group|год=2013|pages=62-72|allpages=176|isbn=081299390X, 9780812993905}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;sfgate.com.4150408&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sfgate.com/style/article/Leila-Janah-s-microwork-power-to-many-4150408.php|title=Leila Janah's 'microwork' - power to many|author=Daniel Scheffler|date=2012-12-30|publisher=sfgate.com|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;techfellows.com.2011.leilah&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.techfellows.com/disruptive-innovation/2011/leilah-janah/|title=Leila Janah|date=2011|publisher=techfellows.com|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;venturebeat.com.samahope&quot;&gt;{{cite web|url=http://venturebeat.com/2013/11/05/samasource-ceo-expands-her-job-description-to-include-ceo-of-samahope/|title=How Sama Group’s donations model connects and aids the world’s poor|author=Christina Farr|date=2013-11-05|publisher=Venture Beat|lang=en|accessdate=2015-05-15}}&lt;/ref&gt;}}

== Һылтанмалар ==
* Рәсми сайт: {{URL|http://leilajanah.com/}}.
* CrunchBase: {{URL|https://www.crunchbase.com/person/leila-chirayath-janah}}.
* Видео-лекциялар:
** TEDxBrussels: [https://www.youtube.com/watch?v=319sQ9s-lyQ Leila Janah — The Microwork revolution].
** PopTech: [http://poptech.org/popcasts/leila_janah_jobs_fight_poverty Leila Janah: Jobs fight poverty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518094136/http://poptech.org/popcasts/leila_janah_jobs_fight_poverty |date=2015-05-18 }}.
* Мәҡәләләр:
** Фонд Сколла: [https://web.archive.org/web/20150522172454/https://skollworldforum.org/contributor/leila-chirayath-janah/ Leila Chirayath Janah].
* Интервью:
** Lifehacker: [http://lifehacker.com/im-leila-janah-social-entrepreneur-and-this-is-how-i-1605979825 I’m Leila Janah, Social Entrepreneur, and This Is How I Work].
** Experience L!ife: [https://experiencelife.com/article/leila-janah-the-equalizer/ Leila Janah: The Equalizer].
** The Huffington Post: [http://www.huffingtonpost.com/2013/02/05/leila-janah-samasource_n_2615636.html Leila Janah, Samasource CEO, Talks Modeling, Feminism And Empowering Women].

[[Категория:Алфавит буйынса эшҡыуарҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса менеджерҙар]]
[[Категория:Нью-Йоркта тыуғандар]]
[[Категория:АҠШ-та социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]]
[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]</text>
      <sha1>6o63imn8261avzefmzzawxpxnlegy4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камал Ҡадир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90377</id>
    <revision>
      <id>1309442</id>
      <parentid>1307827</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17403" sha1="c47onwfqhthst7g1l9sz1w653pin0nz" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; id=&quot;cx2&quot; style=&quot;width:23em;&quot; data-source=&quot;2&quot; data-cx-weight=&quot;73&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;
| class=&quot;fn&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;&quot; |Камал Ҡадир
|- id=&quot;7&quot;
| class=&quot;nickname&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center; font-style: oblique; &quot; |Kamal S. Quadir
|- id=&quot;15&quot;
! id=&quot;16&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Эшмәкәрлек төрө:
| class=&quot;note&quot; id=&quot;18&quot; style=&quot;&quot; |
эшҡыуар, менеджер һәм рәссам

|}
'''Камал Ҡадир''' (''ингл.'' Kamal Quadir'') — [[США|Американың ]] һәм [[Бангладеш|Бангладештың]] сериялы эшҡыуары, менеджеры һәм рәссамы; ''CellBazaar''&lt;ref name=&quot;wsj.com.122081673203508037&quot; /&gt; (электрон сауҙа майҙансығы; 2010 йылда Telenor'ға алына; хәҙер ekhanei.com&lt;ref name=&quot;dhakatribune.com.ekhanei&quot; /&gt;) һәм ''bKash Limited'' (мобиль банкинг) компанияларын нигеҙләүселәрҙең береһе һәм уларҙың етәксеһе&lt;ref name=&quot;cgap.org.brief&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;live.worldbank.org.kamal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;impatientoptimists.org.poor&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.kamal&quot; /&gt;. Ике компания ла ил баҙары лидерына әүерелә&lt;ref name=&quot;itidjournal.org.761.321&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;impatientoptimists.org.poor&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.12754673&quot; /&gt;.

Камал «йәш фекер эйәләренең» ''Open World Initiatives'' тигән ойошмаһын нигеҙләй (Лозанна, [[Швейцария]]), ул Аспен институтының, TED’тың &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;46&quot;&gt;почетлы ағзаһы, Бөтә донъя иҡтисади форумда Глобаль йәш лидер ([[Инглиз теле|и]]&lt;nowiki/&gt;нгл.  &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;51&quot;&gt;&lt;span&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;''Young Global Leader)'' тигән исемгә лайыҡ була&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.kamal&quot; /&gt;.&lt;/span&gt;

Камалдың художестволы эштәре Бангладеш милли музейы&lt;sup class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[[:en:Bangladesh National Museum|&lt;span style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot; title=&quot;Bangladesh National Museum — версия статьи «Национальный музей Бангладеш» на английском языке&quot;&gt;[en]&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; һәм Азатлыҡ һуғышы музейының даими коллекцияларында һаҡлана&lt;sup class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[[:en:Liberation War Museum|&lt;span style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot; title=&quot;Liberation War Museum — версия статьи «Музей освободительной войны» на английском языке&quot;&gt;[en]&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==

=== Юл башы ===
Камал Ҡадир Оберлин колледжында — бакалавр (1996), Массачусетс технология институты эргәһендәге Слоун менеджмент мәктәбендә MBA дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;live.worldbank.org.kamal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.12754673&quot; /&gt;.

Insight Venture Partners’та&lt;sup class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[[:en:Insight Venture Partners|&lt;span style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot; title=&quot;Версия статьи «Insight Venture Partners» на английском языке&quot;&gt;[en]&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; стажировка үтә, Бангладешта Occidental Petroleum’да бизнесты үҫтереү бүлегенең етәксеһе була һәм Нью-Йорк штатының Сауҙа-сәнәғәт палатаһында эшләй&lt;sup class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[[:en:Chamber of Commerce of the State of New York|&lt;span style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot; title=&quot;Chamber of Commerce of the State of New York — версия статьи «Торгово-промышленная палата штата Нью-Йорк» на английском языке&quot;&gt;[en]&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.12754673&quot; /&gt;.

''GlobeKids Inc ''йәнһүрәт етештереү компанияһын ойоштороусыларҙың береһе һәм уның креатив директоры була.

=== CellBazaar ===
2006 йылда Камал Ҡадир Бангладешта ''CellBazaar ''электрон майҙансығын аса, был майҙансыҡ тәүҙә уның ағаһының Grameenphone компанияһына инә&lt;sup class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[[:en:Grameenphone|&lt;span style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot; title=&quot;Версия статьи «Grameenphone» на английском языке&quot;&gt;[en]&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;wsj.com.122081673203508037&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;itidjournal.org.761.321&quot; /&gt;.

Тауарҙарҙы туранан-тура һатыу һәм һатып алыу сервистары йыйылмаһы тиҙ арала илде яулап ала һәм был өлкәнең лидерына әйләнә&lt;ref name=&quot;wsj.com.122081673203508037&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;itidjournal.org.761.321&quot; /&gt;.

Платформаның мобиль йүнәлешле булыуы уның төп үҙенсәлеге булып тора — бөтә ғәмәлдәр SMS, WAP йәки веб аша башҡарыла&lt;ref name=&quot;globalmobileawards.com.2008&quot; /&gt;.

Проект баҙарҙың глобаль уйынсылары тарафынан уңышлы тип табыла һәм премиялар менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;globalmobileawards.com.2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;manthanaward.org.667&quot; /&gt;.

2010 йылда ''CellBazaar'' Telenor тарафынан һатып алына, ә 2014 йылда уның капиталы эре скандинав конгломераты Schibsted составына алына, ул ребрендинг үткәрә, һәм компанияға ekhanei.com тигән исем ҡушыла&lt;ref name=&quot;dhakatribune.com.ekhanei&quot; /&gt;.

Компания Бангладешта электрон баҙарҙы барлыҡҡа килтереүсе тип һанала&lt;ref name=&quot;live.worldbank.org.kamal&quot; /&gt;.

=== bKash ===
2010 йылда бер туған Камал һәм Иҡбал Ҡадирҙар bKash Limited тигән яңы проектты башлай&lt;ref name=&quot;ledgerwood.earne.nelson&quot; /&gt;.
Был проект Бангладеш халҡына банк хеҙмәттәре тәҡдим итә.
[[2011 йыл|2011 ]]&lt;nowiki/&gt;йылда компания Бангладеш баҙарына инә&lt;ref name=&quot;cgap.org.brief&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;impatientoptimists.org.poor&quot; /&gt;.

Ул ваҡытта ил халҡының 70%-ы институциональ банкингтан файҙаланмай һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡса күсереү, һаҡлыҡҡа аҡса һалыу, үтескә аҡса алыу кеүек иң ябай хеҙмәттәрҙән дә мәхрүм була. Шул уҡ ваҡытта бер туған Ҡадирҙарҙың йүнселлеге һөҙөмтәһендә (ҡара: Grameenphone, CellBazaar), ил халҡының 68%-ынан күбе кеҫә телефонлы була һәм уларҙы төрлө маҡсатта, шул иҫәптән бизнес-операцияларҙа ла файҙалана, мәҫәлән, мобиль сауҙа алып бара&lt;ref name=&quot;allthingsd.com.accounts&quot; /&gt;. bKash мобиль ҡоролмалар ярҙамында банк хеҙмәттәренән файҙаланыу мөмкинлеген аса.

Шулай итеп, ''bKash'' Бангладешта мобиль түләүҙәр тармағы лидерына әйләнә һәм Кенияның M-PESA компанияһынан ғына ҡалыша&lt;ref name=&quot;impatientoptimists.org.poor&quot; /&gt;.

== Наградалары һәм премиялары ==
2008 йылда Камал Ҡадир мобиль технологияларҙы социль һәм иҡтисади үҫеш өсөн иң яҡшы файҙаланыған өсөн премияға лайыҡ була&lt;ref name=&quot;globalmobileawards.com.2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot; /&gt;.
Шул уҡ йылды Asia Telecom’дың Йыл инновацияһы премияһы менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;telecomasia.net.humble&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot; /&gt;.
Шулай уҡ Manthan Award&lt;sup class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[[:en:Manthan Award|&lt;span style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot; title=&quot;Версия статьи «Manthan Award» на английском языке&quot;&gt;[en]&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Best E-Content for Development&lt;/span&gt;'' премияһын да яулай&lt;ref name=&quot;manthanaward.org.667&quot; /&gt;.

2009 йылда Бөтә донъя иҡтисади форумында Глобаль йәш лидер ([[Инглиз теле|ингл]]. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Young Global Leader&lt;/span&gt;''&lt;span style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt; тип табыла&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot; /&gt;&lt;span style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt;.&lt;/span&gt;

2015 йылда [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды| ]][[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Шваб фонды]] Камал Ҡадирҙы ул ойошторған bKash Limited өсөн [[Социаль эшҡыуарлыҡ|йылдың социаль эшҡыуары]] тип атай&lt;ref name=&quot;weforum.org.social&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.kamal&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Камал Иҡбалдың ағаһы Ҡадир Иҡбал да сериялы эшҡыуар булып тора, эшмәкәрлеген ҡустыһынан алдараҡ башлап, уға ҙур булышлыҡ күрһәтә&lt;ref name=&quot;impatientoptimists.org.poor&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; id=&quot;cx137&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot; data-source=&quot;137&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;1980&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;allthingsd.com.accounts&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Eric Johnson.''&amp;#x20;[http://allthingsd.com/20130416/bkash-offers-mobile-banking-for-bangladesh-a-country-with-few-bank-accounts/ bKash Offers Mobile Banking for Bangladesh, a Country With Few Bank Accounts] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.12754673&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=12754673&amp;privcapId=58099949 Kamal Quadir] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cgap.org.brief&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Gregory Chen, Stephen Rasmussen.''&amp;#x20;[http://www.cgap.org/sites/default/files/Brief_bKash_Bangladesh_July_2014.pdf bKash Bangladesh: A Fast Start for Mobile Financial Services] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dhakatribune.com.ekhanei&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Tahmidur Rahman.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;globalmobileawards.com.2008&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.globalmobileawards.com/awards-history/best-use-of-mobile-for-social-economic-development-2008/ Global Mobile Awards 2008] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;impatientoptimists.org.poor&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Lynn Eisenhart.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;itidjournal.org.761.321&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ayesha Zainudeen, Rohan Samarajiva, Nirmali Sivapragasam.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ledgerwood.earne.nelson&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Joanna Ledgerwood, Julie Earne, Candace Nelson.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;live.worldbank.org.kamal&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://live.worldbank.org/experts/kamal-quadir Kamal Quadir] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; [[Донъя банкы|Всемирный банк]].&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;manthanaward.org.667&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.manthanaward.org/section_full_story.asp?id=667 Manthan Award South Asia 2008 &gt; Award Winners &gt;Cell Bazaar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819024848/http://www.manthanaward.org/section_full_story.asp?id=667 |date=2009-08-19 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.kamal&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.schwabfound.org/content/kamal-quadir Kamal Quadir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021210508/http://www.schwabfound.org/content/kamal-quadir |date=2015-10-21 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Фонд Шваба]].&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;telecomasia.net.humble&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.telecomasia.net/content/closing-divide-humble-phone-0 Closing the divide with the humble phone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229172841/https://www.telecomasia.net/content/closing-divide-humble-phone-0 |date=2018-12-29 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; telecomasia.net&amp;#x20;(5 May 2008).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;wsj.com.122081673203508037&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.wsj.com/articles/SB122081673203508037 Selling Potatoes By Phone In Remote Bangladesh] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;weforum.org.kamal&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.weforum.org/young-global-leaders/kamal-quadir Kamal Quadir] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Всемирный экономический форум.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;weforum.org.social&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.weforum.org/news/schwab-foundation-social-entrepreneurship-announces-social-entrepreneurs-2015 Schwab Foundation for Social Entrepreneurship Announces Social Entrepreneurs of 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414231133/http://www.weforum.org/news/schwab-foundation-social-entrepreneurship-announces-social-entrepreneurs-2015 |date=2015-04-14 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Всемирный экономический форум&amp;#x20;(2015).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
* LinkedIn: [https://www.linkedin.com/pub/kamal-quadir/b/10a/780 kamal-quadir]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* Twitter: [https://twitter.com/kamal_quadir kamal_quadir].
* Сығыштар:
** [http://www.youtube.com/watch?v=0w6BpyAkCvU TEDxWWF — Kamal Quadir: Audacity to take Part] ([http://wwf.panda.org/wwf_news/multimedia/tedxwwf/events/geneva/speakers/kamal_quadir.cfm Kamal Quadir]).
* Интервью:
** [http://www.wsj.com/video/bkash-ceo-on-future-of-mobile-payments/53C9510F-DA82-4A77-AED3-162B41D81C37.html bKash CEO on Future of Mobile Payments] (видео).
** [http://blog.ted.com/fellows-friday-with-kamal-quadir/ Fellows Friday with Kamal Quadir].
** [http://www.enidhi.net/2009/10/interview-kamal-quadir-ceo-cellbazaar.html Interview: Kamal Quadir -Founder, CEO Cellbazaar.com].
** [https://web.archive.org/web/20150325040245/http://businessmodelalchemist.com/blog/2006/11/cellbazaars-business-model-interview.html CellBazaar’s Business Model — interview with Kamal Quadir].

[[Категория:АҠШ менеджерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса менеджерҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:АҠШ-та социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]]
[[Категория:Бангладеш шәхестәре]]</text>
      <sha1>c47onwfqhthst7g1l9sz1w653pin0nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90501</id>
    <revision>
      <id>1309426</id>
      <parentid>1291409</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231116" sha1="2ml9k3qghghxvkj8wgk36u60viamgu6" xml:space="preserve">{{Сезон КХЛ
|Дата1       		   = [[24 август]] [[2015]]
|Дата2       		   = [[19 апрель]] [[2016 йыл|2016]]
|ПобедительПервогоМатча    = {{Флаг|Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|ПобедительРег             = {{Флаг|Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|очки                      = 127
|бомбардир                 = {{Рәсәй флагы}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1037302010.html Мозякин стал лучшим бомбардиром регулярного чемпионата КХЛ]&lt;/ref&gt;
|бомбардир_очки            = 67
|снайпер                   ={{Рәсәй флагы}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1037302452.html Мозякин выиграл снайперскую гонку сезона КХЛ]&lt;/ref&gt;
|голы                      = 32
|Игр                       = 840
|MVP сезона                ={{Рәсәй флагы}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]

|Чемпион                   ={{Рәсәй флагы}} '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
|Финалист                  = {{Флаг|Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|счет               = 4 : 3
|MVP плей-офф              ={{Рәсәй флагы}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]
|предыдущий сезон          = 2014/2015
|предыдущий сезон ссылка   = КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә
|следующий сезон           = 2016/2017
|следующий сезон ссылка    = КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә
}}

'''КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә''' — [[Континенталь хоккей лигаһы]]ның һигеҙенсе беренселеге. Даими чемпионат, [[2015]] йылдың [[24 август|24 авгусында]] башланып, [[2016 йыл]]дың [[февраль]] айында тамамланасаҡ. Гагарин кубогы өсөн «плей-офф» уйындары 2016 йылдың февраленән апрелгә тиклем уҙасаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.khl.ru/news/2015/03/25/233817.html|title=Яңы миҙгелдең башланыу датаһы ҡабул ителде|date=2015-03-25|publisher=[[КХЛ]]}}&lt;/ref&gt;.

Асыш кубогы өсөн чемпионаттың тәүге уйынында КХЛ даими чемпионатының ғәмәлдәге еңеүсеһе мәскәүҙең ЦСКА командаһы Гагарин кубогы эйәһе СКА хоккей клубы менән осраша. Уйын 4:3 иҫәбе менән тәүгеләрҙең файҙаһына бөтә. 

Даими чемпионатты ЦСКА еңә. Уларҙың иҫәбендә 60 уйындан һуң 127 мәрәй. Икенсе урында чемпионатты [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|ярославлдең «Локомотив»]] командаһы тамамлай (125 мәрәй). Ә өсөнсө урында 108 мәрәй менән «Йокерит» урынлаша.

Гагарин кубогын Магнитогорскиҙың [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург»]] хоккейсылары еңә. Улар финалда [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] хоккей клубын серияла 4:3 иҫәбе менән еңә.

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==
=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===
;Лигаға кергәндәр
2014/2015 йылдар миҙгелендә финанслау мәсьәләләре арҡаһында ҡатнашмаған һәм [[ЙХЛ]]-да йәштәр командаһы ғына булған [[Мәскәү]]ҙең «Спартак» хоккей клубы 2015/2016 йылдар миҙгелендә [[Континенталь хоккей лигаһы]]на ҡайта. Ул уйындарын «Лужники» спорт һарайында үткәрәсәк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/sport/news/2015/06/04/n_7260310.shtml|title=«Спартак» хоккей клубы киләһе миҙгелде «Лужники»ла башлай|date=2014-06-04|publisher=[[Газета.Ru]]|accessdate=2015-06-10}}&lt;/ref&gt;.

;Лиганан сыҡҡандар
2014/2015 йылдар миҙгеле барышында финанслауҙа ҡыйынлыҡтар кисергән «Атлант» хоккей клубының яңы миҙгелдә ҡатнашмауы тураһында [[2015]] йылдың [[25 март]]ында билдәле булды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://inoprokhl.ru/khl/atlant-ne-primet-uchastiya-v-sezone-khl-2015-2016.html|title=КХЛ 2015-2016 йылдар миҙгелендә «Атлант» ҡатнашмаясаҡ|date=2015-03-25|publisher=inoprokhl.ru|accessdate=2015-04-20}}&lt;/ref&gt;.

=== Яңы боҙ һарайҙары ===

Мәскәүҙең [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо»]] хоккей клубы миҙгелде яңы ғына төҙөлөп бөткән [[ВТБ Боҙ һарайы]]нда башлай. Был боҙ һарайының һыйҙырырлығы 12 100 кешегә тигеҙ. Шулай уҡ [[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]] клубы октябрҙән башлап уйындарын [[Барыҫ-Арена]]һында (һыйҙырырлығы — 11 578) уҙғара.

=== Тренерҙар алмашыныуы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Миҙгел башланыр алдынан
|-
! style=&quot;width:13%;&quot;| Команда
! style=&quot;width:20%;&quot;| 2014/2015 йылдар миҙгелендәге тренер
! style=&quot;width:20%;&quot;| 2015/2016 йылдар миҙгелендәге тренер
|-
| [[Амур (хоккей клубы)|«Амур»]]
| Юкка Раутакорпи
| Сергей Шепелев
|-
| [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|«Слован»]]
| Петри Матикайнен
| Милош Ржига 
|-
| [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург» (Новокузнецк)]]
| Герман Титов
| |Николай Соловьёв
|-
| [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак»]]
| ''2014/2015 йылдар миҙгелендә ҡатнашмай''
| Герман Титов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/hockey/news-2081070-glavnym-trenerom-vozrozhdaemogo-spartaka-stanet-german-titov.html|title=«Спартак» хоккей клубының баш тренеры Герман Титов буласаҡ|date=6 марта 2015|publisher=[[Чемпионат.com]]|accessdate=2015 йылдың 20 апрелендә}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]
| Раймо Сумманен
| [[Корноухов Евгений Александрович|Евгений Корноухов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.khl.ru/news/2015/04/07/233991.html|title=Евгений Корноухов – «Авангарда» хоккей клубының баш тренеры|date=2015-04-07|publisher=www.khl.ru|accessdate=2015-20-04}}&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салават Юлаев»]]
|[[Юрзинов Владимир Владимирович (йәш)|Владимир Юрзинов]]
|[[Емелин Анатолий Анатольевич|Анатолий Емелин]]
|-
|[[Локомотив (хоккей клубы)|«Локомотив»]]
|Дэйв Кинг
|Алексей Кудашов
|-
|[[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]]
|Анатолий Емелин
|[[Разин Андрей Владимирович|Андрей Разин]]
|-
|[[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал»]]
|Сергей Шепелев
|[[Андриевский Александр Леонидович|Александр Андриевский]]
|-
|[[СКА (хоккей клубы)|«СКА»]]
|[[Быков Вячеслав Аркадьевич|Вячеслав Быков]]
|Андрей Назаров
|-
|[[Барыс (хоккей клубы)|«Барыс»]]
|Андрей Назаров
|Ерлан Сагымбаев
|}

=== Юниорҙар йәрминкәһе 2015 ===
{{main|КХЛ юниорҙар йәрминкәһе—2015}}

Был йәрминкә 2015 йылда май айының 24 һәм 25 көндәрендә [[Мәскәү]]ҙә ВТБ Боҙ һарайында үтә. Башта йәрминкәне Чехов ҡалаһында үткәрергә уйлайҙар ине. Тәүге һайлау хоҡуғын «[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]» хоккей клубы ала. Ул беренсе номер аҫтында һаҡсыны Артем Мальцевты һайлай.

== КХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8237 Ҡаҙағстан республикаһы президенты кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114062923/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8237 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|09.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Югра (хоккей клубы)|Югра]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|10.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]] {{Флаг|Казахстан}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|12.08
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]''' {{Флаг|Казахстан}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|13.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]''' {{Флаг|Казахстан}}
| align=&quot;center&quot; |3:2 (ө.в)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8090 Түбәнге Новогород өлкәһе губернаторы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114063719/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8090 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|01.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2 (ө.в)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославаль)|Локомотив]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|02.08
|align=&quot;right&quot;|[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославаль)|Локомотив]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|03.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]] {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|04.08
| align=&quot;right&quot; |[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославаль)|Локомотив]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|05.08
| align=&quot;right&quot; |'''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославаль)|Локомотив]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|06.08
|align=&quot;right&quot;|[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:1 (ө.в)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|07.08
| align=&quot;right&quot; |[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославаль)|Локомотив]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|5||12||80%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]
|5||10||66.7%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|5||7||46.7%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославаль)|Локомотив]]
|5||6||40%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|5||6||40%||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|5||4||26.7%||'''6'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8332 Steel Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114062953/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8332 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; |Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot;|11.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Оцеларжи]] {{Флаг|Чехия}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|12.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Витковице (хоккей клубы)|Витковице]]''' {{Флаг|Чехия}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (ө.в)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Словакия}} [[Кошице (хоккей клубы)|Кошице]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|13.08
|align=&quot;right&quot;|[[Витковице (хоккей клубы)|Витковице]] {{Флаг|Чехия}}
|align=&quot;center&quot;|2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Кошице (хоккей клубы)|Кошице]] {{Флаг|Словакия}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Чехия}} '''[[Оцеларжи]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.08
|align=&quot;right&quot;|[[Кошице (хоккей клубы)|Кошице]] {{Флаг|Словакия}}
|align=&quot;center&quot;|3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Оцеларжи]]''' {{Флаг|Чехия}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Чехия}} [[Витковице (хоккей клубы)|Витковице]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
|3||8||88.9%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Чехия}} [[Оцеларжи]]
|3||5||55.5%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Чехия}} [[Витковице (хоккей клубы)|Витковице]]
|3||3||33.3%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Словакия}} [[Кошице (хоккей клубы)|Кошице]]
|3||2||22.2%||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8298 Силәбе өлкәһе губернаторы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114062948/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8298 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|06.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:6 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|07.08
|align=&quot;right&quot;| [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:8
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|09.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|10.08
|align=&quot;center&quot; |3-4 урын өсөн уйын
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; |Финал
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8431  Gaubodenvolksfest-Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114063018/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8431 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Ярымфиналдар
|align=&quot;right&quot;|[[Нюрнберг (хоккей клубы)|Нюрнберг]] {{Флаг|Германия}}
|align=&quot;center&quot;|4:5 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Хорватия}} '''[[Медвешчак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Штраубинг Тайгерс]] {{Флаг|Германия}}
|align=&quot;center&quot;|1:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} '''[[Аугсбург]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
|align=&quot;right&quot;|'''[[Штраубинг Тайгерс]]''' {{Флаг|Германия}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} [[Нюрнберг (хоккей клубы)|Нюрнберг]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
|align=&quot;right&quot;|'''[[Медвешчак]]''' {{Флаг|Хорватия}} 
|align=&quot;center&quot;|5:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} [[Аугсбург]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8350 Н. Г. Пучков исемендәге турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114063831/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8350 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Финляндия}} '''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.08
|align=&quot;right&quot;|[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] {{Флаг|Финляндия}}
|align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Сочи (хоккейный клуб)|ХК Сочи]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|7:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сочи (хоккейный клуб)|ХК Сочи]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|3||9||100%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|3||5||55.6%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Финляндия}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
|3||3||33.3%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
|3||1||11.1%||'''4'''
|}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8297 «Латвия тимер юлдары» кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114062943/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8297 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәһе
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Рига]]''' {{Флаг|Латвия}}
|align=&quot;center&quot;|4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.08
|align=&quot;right&quot;|[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Рига]] {{Флаг|Латвия}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|19.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]''' {{Флаг|Рәсәй}} 
|align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;| {{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Рига]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Рига]]''' {{Флаг|Латвия}}
|align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
|align=&quot;right&quot;|'''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8333 А. И. Чернышев исемендәге турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114063826/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8333 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|06.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Групповой&lt;br&gt;этап
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|08.08
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]] {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|0:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|09.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|0:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'''
|3||8||88.9%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
|3||7||77.8%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]
|3||2||22.8%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]]
|3||1||11.1%||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8241 И. Х. Ромазан исемендәге ХХIV мемориал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114063805/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8241 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.08
|align=&quot;right&quot;|[[Себер (хоккей клубы)|Себер]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|19.08
|align=&quot;right&quot;|[[Себер (хоккей клубы)|Себер]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|4||10||83.3%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|4||7||58.3%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|4||6||50%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]
|4||5||41.7%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
|4||2||16.7%||'''5'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8170 «Лада» кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114062913/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8170 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:5 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.08
|align=&quot;right&quot;|[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'''
|3||9||100%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|3||5||55.6%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|3||3||33.3%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|3||1||11.1%||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8334 Мәскәү ҡалаһы мэры кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114062958/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=8334 |date=2015-11-14 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|13.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'''
|3||6||66.7%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|3||6||66.7%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мәскәү]]
|3||6||66.7%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]
|0||0||0%||'''4'''
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|Ҡаҙағстан президенты кубогы
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Астана]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
|-
|Түбәнге Новгород өлкәһе губернаторы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Түбәнге Новгород]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|-
|Steel Cup
|{{Чехия флагы}} Тршинец
|{{Рәсәй флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
|{{Чехия флагы}} Оцеларжи
|{{Чехия флагы}} Витковице
|-
|Силәбе өлкәһе губернаторы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Силәбе]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|-
|Gaubodenvolksfest-Cup
|{{Германия флагы}} [[Штраубинг]]
|{{Хорватия флагы}} [[Медвешчак]]
|{{Германия флагы}} Аугсбург
|{{Германия флагы}} [[Штраубинг Тайгерс]]
|-
|Н. Г. Пучков исемендәге турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|{{Финляндия флагы}} [[Йокерит]]
|-
|«Латвия тимер юлдары» кубогы
|{{Латвия флагы}} [[Рига]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|{{Латвия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|-
|А. И. Чернышев исемендәге турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Минск]]
|-
|И. Х. Ромазан исемендәге XXIV мемориал
|{{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|-
|«Лада» кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Тольятти]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|Мәскәү ҡалаһы мэры кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|}

== Клубтар ==

{| class=&quot;wikitable&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:white; width:10%&quot; | Дивизион
! style=&quot;background:white; width:17%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; width:15%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; width:23%&quot; | Арена &lt;small&gt;(һыйҙырырлығы)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:white; width:5%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; width:5%&quot; | КХЛ-да
|-
! style=&quot;background:navy; text-align:center&quot; colspan=8 | &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Көнбайыш конференцияһы&lt;/span&gt;
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#ffd5e5; text-align:center&quot; rowspan=7 | [[Бобров дивизионы]]
| '''[[Спартак (хоккей клубы)|Спартак]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Мәскәү]]
| «Лужники»
| align=center | 1946 
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]'''
| {{Белоруссия флагы|20px}} [[Минск]]
| [[Минск-Арена]] &lt;small&gt;(15 086)&lt;/small&gt;
| align=center | 1975
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'''
| {{Латвия флагы|20px}} [[Рига]]
| [[Арена Рига]] &lt;small&gt;(10 300)&lt;/small&gt;
| colspan=2 align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] '''
| {{Финляндия флагы|20px}} [[Хельсинки]]
| [[Хартвалл Арена]] &lt;small&gt;(13 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1968
| align=center | 2014
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Медвешчак]]'''
| {{Хорватия флагы|20px}} [[Загреб]]
| [[Дом Спортова]] &lt;small&gt;(6 400)&lt;/small&gt;
| align=center | 1961
| align=center | 2013
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Ледовый дворец (Санкт-Петербург)|СКК «Боҙ һарайы»]] &lt;small&gt;(12 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]'''
| {{Словакия флагы|20px}} [[Братислава]]
| [[Словнафт арена]] &lt;small&gt;(10 115)&lt;/small&gt;
| align=center | 1922
| align=center | 2012
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#faeca8; text-align:center&quot; rowspan=7 | [[Тарасов дивизионы]]
| '''[[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]'''
|{{Рәсәй флагы|20px}}  [[Подольск (Мәскәү өлкәһе)|Подольск]]
| [[Витязь (боҙ һарайы)|«Витязь» ьоҙ һарайы]] &lt;small&gt;(3 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 1997
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| ''' [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Мәскәү]]
| [[ВТБ Боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(12 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Ярославль]]
| [[Арена 2000]] &lt;small&gt;(9 070)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 1959
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Череповец]]
| [[Череповец боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(6 064)&lt;/small&gt;
| align=center | 1956
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Сочи]]
| [[«Большой» боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(12 000)&lt;/small&gt;
| colspan=2 align=center | 2014
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Новгород]]
| [[«Нагорный» спорт һарайы]] &lt;small&gt;(5 600)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Мәскәү]]
| [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙ спорт комплексы]] &lt;small&gt;(5 600)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-
! style=&quot;background:red; text-align:center&quot; colspan=8 | [[Көнсығыш конференцияһы (КХЛ)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Көнсығыш конференцияһы&lt;/span&gt;]]
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#cedff2; text-align:center&quot; rowspan=7 | [[Харламов дивизионы]]
| '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Екатеринбург]]
| [[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] &lt;small&gt;(5 570)&lt;/small&gt;
| align=center | 2006
| align=center | 2009
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Ҡазан (ҡала)|Ҡазан]]
| [[Татнефть-Арена]] &lt;small&gt;(8 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 1956
| align=center | 2008
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Тольятти]]
| [[Лада-Арена]] &lt;small&gt;(6 122)&lt;/small&gt;
| align=center | 1976
| align=center | 2008
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Магнитогорск]]
| [[Арена-Металлург]] &lt;small&gt;(7 700)&lt;/small&gt;
| align=center | 1955
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Түбәнге Кама]]
| [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик» СМК]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1968
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Силәбе]]
| [[Арена-Трактор]] &lt;small&gt;(7 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1947
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Ханты-Мансийск]]
| [[Арена-Югра]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2006
| align=center | 2010
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#caf2dc; text-align:center&quot; rowspan=7 | [[Чернышёв дивизионы]]
| '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Омск]]
| [[Арена Омск]] &lt;small&gt;(10 318)&lt;/small&gt;
| align=center | 1950
| align=center | 2008
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Владивосток]]
| [[Фетисов-Арена]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| colspan=2 align=center | 2013
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Хабаровск]]
| [[Платинум Арена]] &lt;small&gt;(7 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 1966
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'''
| {{Ҡаҙағстан флагы|20px}} [[Астана]]
| [[Барыҫ-Арена]] &lt;small&gt;(11 578)&lt;/small&gt;
| align=center | 2000
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Новокузнецк]]
| [[«Кузнецких металлургов» спорт һарайы]] &lt;small&gt;(7 533)&lt;/small&gt;
| align=center | 1949
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Өфө]]
| [[Өфө-Арена]] &lt;small&gt;(8 070)&lt;/small&gt;
| align=center | 1961
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Новосибирск]]
| [[Концерт-спорт комплексы «Себер»|«Себер» боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(7 384)&lt;/small&gt;
| align=center | 1962
| align=center | 2008
|}

== Тренерҙар һәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;130&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;270&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Корноухов Евгений Александрович|Евгений Корноухов]]
| {{Флаг России}} [[Зубов Илья Игоревич|Илья Зубов]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Разин Андрей Владимирович|Андрей Разин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Симаков Алексей Олегович|Алексей Симаков]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
| {{Белоруссия флагы}} [[Андриевский Александр Леонид улы|Александр Андриевский]]
| {{Латвия флагы}} [[Бартулис, Оскар|Оскар Бартулис]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Биләлетдинов Зинәтула Хәйҙәр улы|Зинәтула Биләлетдинов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Свитов Александр Николаевич|Александр Свитов]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Николишин Андрей Васильевич|Андрей Николишин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Атюшов Виталий Георгиевич|Виталий Атюшов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Шепелев Сергей Михайлович|Сергей Шепелев]] (4 декабрь)&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1035171094.html Николишин возглавил «Амур», Шепелев перешел на пост вице-президента клуба]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Назаров Андрей Викторович|Андрей Назаров]]
| {{АҠШ флагы}} [[Брэндон Боченски]]
| {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Сағымбаев Ерлан Ерлесович|Ерлан Сағымбаев]] (23 сентябрь)&lt;ref&gt;[http://sport.business-gazeta.ru/article/136064/ Сагымбаев уволен с  поста главного тренера «Барыса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926022116/http://sport.business-gazeta.ru/article/136064/ |date=2015-09-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]
| {{Рәсәй флагы}} в.б. [[Якубов Рәвил Әмир улы|Рәвил Якубов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Солодухин Вячеслав Сергеевич|Вячеслав Солодухин]]
| {{Флаг России}} [[Ореховский Олег Олегович|Олег Ореховский]] (29 ноябрь)&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2312909-oleg-orekhovskij-otpravlen-v-otstavku-s-posta-glavnogo-trenera-vitjazja.html Ореховский отставкаға ебәрелде]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Белоруссия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
| {{Белоруссия флагы}} [[Ковалёв Андрей Робертович|Андрей Ковалёв]]
| {{Белоруссия флагы}} [[Калюжный Алексей Николаевич|Алексей Калюжный]]
| {{Словакия флагы}} [[Любомир Покович]] (16 октября)&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033852216.html Минское «Динамо» расторгло контракт с Поковичем]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо Мск]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Орешкин Сергей Юрьевич|Сергей Орешкин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Бабенко Юрий Иванович|Юрий Бабенко]]
|{{Латвия флагы}} [[Харийс Витолиньш]] (28 декабрь)&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2015/12/30/240315.html Изменения в тренерском штабе московского «Динамо»]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Латвия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
| {{Латвия флагы}} в.б. [[Нормундс Сейейс]]
| {{Флаг Латвии}} [[Кристапс Сотниекс]]
|{{Финляндия флагы}} [[Кари Хейккиля]] (7 ғинуар)&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2346011-kari-khejkkilja-pokinul-post-glavnogo-trenera-rizhskogo-dinamo.html Кари Хейккиля покинул пост главного  тренера рижского «Динамо»]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Финляндия флагы}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
| {{Финляндия флагы}} [[Эркка Вестерлунд]]
| {{Финляндия флагы}} [[Нико Капанен]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
| {{Латвия флагы}} [[Артис Аболс]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Никитенко Андрей Владимирович|Андрей Никитенко]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Светлов Сергей Александрович|Сергей Светлов]] (17 сентябрь)&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033110346.html КХЛ. Светлов отправлен в отставку, и.о. главного тренера «Лады» назначен Аболс]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
| {{Флаг России}} [[Кудашов Алексей Николаевич|Алексей Кудашов]]
| {{Швеция флагы}} [[Стаффан Кронвалль]]
| 
|-
| {{Хорватия флагы}} [[Медвешчак]]
| {{Канада флагы}} [[Горди Дуайер]]
| {{Хорватия флагы}} [[Майк Глумак]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Воробьёв Илья Петрович|Илья Воробьёв]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Мозякин, Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]
| {{Канада флагы}} [[Майк Кинэн]] (17 октябрь)&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2274363-majk-kinjen-pokinul-post-glavnogo-trenera-magnitki.html Майк Кинэн покинул пост главного тренера «Магнитки»]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Соловьёв Николай Дмитриевич|Николай Соловьёв]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Романов Александр Владимирович|Александр Романов]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
| {{Рәсәй флагы}} в.б. [[Попихин Евгений Николаевич|Евгений Попихин]]
| {{АҠШ флагы}} [[Дэн Секстон]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Крикунов Владимир Васильевич|Владимир Крикунов]] (18 ғинуар)&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2355411-neftekhimik-otpravil-krikunova-votstavku-popikhin-io-glavnogo-trenera.html «Нефтехимик» отправил Крикунова в отставку, Попихин и.о. главного тренера]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Захаркин Игорь Владимирович|Игорь Захаркин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Григоренко Игорь Владимирович|Игорь Григоренко]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Емелин Анатолий Анатольевич|Анатолий Емелин]] (1 октябрь)&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/izmeneniya-v-trenerskom-shtabe/ Изменения в тренерском штабе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002102236/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/izmeneniya-v-trenerskom-shtabe/ |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;. 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
| {{Флаг России}} в.б. [[Юшкевич Дмитрий Сергеевич|Дмитрий Юшкевич]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Шефер Андрей Викторович|Андрей Шефер]]
| {{Чехия флагы}} [[Вацлав Сикора]] (29 октябрь)&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034216967.html «Северсталь»: «Сикора временно отстранен от работы за слабые спортивные результаты команды»]&lt;/ref&gt;. 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
| {{Белоруссия флагы}} [[Скабелка Андрей Владимирович|Андрей Скабелка]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Копейкин Алексей Александрович|Алексей Копейкин]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Зубов Сергей Александрович|Сергей Зубов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Ковальчук Илья Валерьевич|Илья Ковальчук]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Назаров Андрей Викторович|Андрей Назаров]] (16 октябрь)&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033867083.html СКА подтвердил отставку Назарова, и.о. главного тренера стал Сергей Зубов]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Словакия флагы}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]
| {{Чехия флагы}} [[Милош Ржига]]
| {{Словакия флагы}} [[Томаш Сурови]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Буцаев Вячеслав Геннадьевич|Вячеслав Буцаев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Игнатушкин Игорь Юрьевич|Игорь Игнатушкин]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Титов Герман Михайлович|Герман Титов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Потапов Максим Геннадьевич|Максим Потапов]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
| {{Латвия флагы}} [[Петерис Скудра]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Потапов Алексей Владимирович|Алексей Потапов]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
| {{Рәсәй флагы}} в.б. [[Ғатиатуллин Әнүәр Рафаил улы|Әнүәр Ғатиатуллин]]
| {{АҠШ флагы}} [[Дэрон Куинт]]
| {{Флаг России}} [[Николишин Андрей Васильевич|Андрей Николишин]] (23 ноябрь)&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2308061-gatijatulin-oficialno-smenil-nikolishina-v-traktore.html Гатиятуллин официально сменил Николишина]&lt;/ref&gt;.
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Квартальнов Дмитрий Вячеславович|Дмитрий Квартальнов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Денисов Денис Валерьевич|Денис Денисов]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Езовских Павел Павлович|Павел Езовских]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Панов Константин Сергеевич|Константин Панов]]
| 
|-
|}

== Даими чемпионат ==

Даими чемпионатта һәр команда бөтә клубтар менән икешәр уйын (берәү — өйҙә, берәү — ҡунаҡтарҙа) үткәрә. Бөтәһе 54 уйын. Тағы ла командалар өс төрлө клуб менән икешәр уйын үткәрә. Тимәк, һәр бер команда даими беренселектә 60 уйын уҙғарасаҡ. Иң күп мәрәй йыйған команда даими беренселектең еңеүсеһе тип билдәләнә һәм уға Континент кубогын бирәләр.

=== Асыш кубогы ===
2015/2016 йылдар миҙгеленән башлап Асыу кубогы өсөн [[Гагарин кубогы|Гагарин]] һәм [[Континент кубогы|Континент]] кубоктарын яулаусылар көрәшәсәк. Әгәр ҙә даими беренселекте һәм «плей-офф» уйындарын бер үк команда еңһә, тимәк Асыш кубогында уға ҡаршы һуңғы «плей-офф» ярышының финалисы ҡаршы буласаҡ. Тимәк, миҙгелдең тәүге уйынында Гагарин кубогы яулаусыһы [[СКА (хоккей клубы)|питерҙың СКА]] һәм даими чемпионаттың еңеүсеһе [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|мәскәүҙең ЦСКА]] хоккей клубтары осрашасаҡ.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[25 август]] [[2015]]
| время        = 19:30
| команда1     = [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы)|ЦСКА]]'''
| счёт         = 3 : 4 (ө.в.)
| периоды      = (0:0, 2:2, 1:1, 0:1)
| отчёт        = http://www.khl.ru/news/2015/08/24/235938.html
| вратарь1     = Микко Коскинен
| вратарь2     = Станислав Галимов
| прогресс     = 0 — '''1'''&lt;br /&gt;'''1''' — 1&lt;br /&gt;1 — '''2'''&lt;br /&gt;'''2''' — 2&lt;br /&gt;2 — '''3'''&lt;br /&gt;'''3''' — 3&lt;br /&gt;3 — '''4'''
| голы1        = Ю. Линдстрём — '''22:25'''&lt;br /&gt;М. Чудинов — '''37:31'''&lt;br /&gt;И. Ковальчук — '''47:37'''
| голы2        ='''20:39''' — [[Радулов Александр Валерьевич|А. Радулов]]&lt;br /&gt;'''31:49''' — Н. Зайцев&lt;br /&gt;'''44:52''' — И. Ожиганов&lt;br /&gt;'''60:25''' — Д. Плэтт 
| буллиты1     =
| буллиты2     =
| судья        = {{Рәсәй флагы}} В. Буланов
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} К. Оленин
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Д. Сивов
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} С. Шелянин
| стадион      = [[Боҙ һарайы (Санкт-Петербург)|Боҙ һарайы]], {{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
| зрителей     = 12 276
| штраф1       = 10
| штраф2       = 14
| большинство1 = 
| большинство2 = 
| броски1      = 26
| броски2      = 33
}}

=== Йондоҙҙар уйыны ===
{{main|КХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны 2016}}

[[КХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны|Континенталь хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙар уйыны]] 2016 йылдың 23 ғинуарында [[Мәскәү]] ҡалаһында [[ВТБ Боҙ Һарайы]]нда үтәсәк&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2015/09/04/236491.html Новости: Континентальная хоккейная лига: Матч звезд 2016 пройдет в Москве]&lt;/ref&gt;. Варианттар араһында [[Милан]], [[Цюрих]], [[Шанхай]] кеүек КХЛ өсөн экзотик ҡалалар ҙа, Омск, Өфө, Ярославль һәм Ҡазан кеүек рәсәй ҡалалары ла бар ине&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2189216-chitateli-chempionata-schitajut-chto-prinjat-sledujushhij-match-zvjozd-kkhl-dolzhna-ufa.html Киләһе КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынын Өфөлә үткәрергә, тип «Чемпионат.соm» сайты уҡыусылары һанай]&lt;/ref&gt;.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = 23 ғинуар 2016 
| время        = 
| команда1     = '''[[Көнбайыш конференцияһы (КХЛ)|Көнбайыш]]'''
| команда2     = [[Көнсығыш конференцияһы (КХЛ)|Көнсығыш]]
| счёт         = 28 : 23
| периоды      = (10:6, 7:12, 11:5)
| отчёт        = 
| вратарь1     = 
| вратарь2     = 
| прогресс     = 
| голы1        = 
| голы2        = 
| буллиты1     =
| буллиты2     =
| судья        = 
| судья2       = 
| линейный     = 
| линейный2    = 
| стадион      = [[ВТБ Боҙ һарайы]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     = 11 753
| штраф1       = 
| штраф2       = 
| большинство1 = 
| большинство2 = 
| броски1      = 
| броски2      = 
| состав1      = 
| состав2      = 
| тренер1      = 
| тренер2      = 
}}

=== Турнир таблицаhы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#0066ff&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнбайыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||Дивизион||Уйын||Еңеү||Өҫтәмә ваҡытта еңеү||Булиттар серияһында еңеү||Булиттар серияһында еңелеү||Өҫтәмә ваҡытта еңелеү||Еңелеү||Кереткән-үткәргән шайбалар һаны||Шайбалар айырмаһы||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''р''' – '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''||Тарасов||60||38||2||3||2||1||14||163–87||+76||'''127'''
|- align=center 
|2||align=left|{{Флаг|Финляндия}} '''д''' – '''[[Йокерит|«Йокерит»]]'''||Бобров||60||31||1||4||4||1||18||167–140||+27||'''108'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center 
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]]''' ||Тарасов||69||37||2||4||2||0||15||155–94||+61||'''125'''
|- align=center 
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Сочи (хоккей клубы)|«Сочи»]]'''||Тарасов||60||30||0||4||5||5||16||175–148||+26||'''108''' 
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» Мск]]'''||Тарасов||60||27||3||5||6||2||17||167–126||+41||'''105'''
|- align=center 
|6||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''||Бобров||60||27||5||1||2||5||20||176–149||+27||'''100'''
|- align=center 
|7||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]]'''||Тарасов||60||23||4||6||7||4||16||163–137||+26||'''100'''
|- align=center 
|8||align=left|{{Флаг|Словакия}} '''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|«Слован»]]'''||Бобров||60||21||3||8||1||3||24||154–148||+6||'''89''' 
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center 
|9||align=left|{{Флаг|Белоруссия}} ''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|«Динамо» Мн]]''||Бобров||60||20||2||5||4||5||24||147–168||-21||'''83'''
|- align=center 
|10||align=left|{{Флаг|Хорватия}} ''[[Медвешчак|«Медвешчак»]]''||Бобров||60||19||4||2||4||5||26||144–172||-28||'''78''' 
|- align=center 
|11||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак»]]''||Тарасов||60||20||3||2||5||2||28||139–172||-33||'''77'''
|- align=center 
|12||align=left|{{Флаг|Латвия}} ''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|«Динамо» Р]]''||Бобров||60||17||3||5||4||4||27||129–151||-22||'''75'''
|- align=center 
|13||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Витязь (хоккей клубы)|«Витязь»]]'''||Тарасов||60||17||4||4||3||0||32||129–166||-37||'''70'''
|- align=center 
|14||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Северсталь (хоккей клубы)|«Северсталь»]]''||Бобров||60||12||4||4||1||5||34||124–167||-43||'''58'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ff6666&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнсығыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||Дивизион||Уйын||Еңеү||Өҫтәмә ваҡытта еңеү||Булиттар серияһында еңеү||Булиттар серияһында еңелеү||Өҫтәмә ваҡытта еңелеү||Еңелеү||Кереткән-үткәргән шайбалар һаны||Шайбалар айырмаһы||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} '''к''' – '''[[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]'''||Чернышёв||60||27||1||5||8||5||14||156–120||+36||'''106'''
|- align=center 
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} '''д''' – '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Мг]]'''||Харламов||60||25||3||10||2||0||20||180–138||+42||'''103'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center 
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Себер (хоккей клубы)|«Себер»]]'''||Чернышёв||60||24||4||8||6||3||15||155–133||+22||'''105'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]'''||Чернышёв||60||29||3||2||1||3||22||179–156||+23||'''101'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]]'''||Харламов||60||25||1||5||8||1||20||143–127||+16||'''96'''
|- align=center 
|6||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал»]]'''||Чернышёв||60||25||2||6||3||1||23||157–163||-6||'''95'''
|- align=center
|7||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]]'''||Харламов||60||21||4||5||7||4||19||145–158||-13||'''92'''
|- align=center 
|8||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|«Нефтехимик»]]'''||Харламов||60||20||4||3||8||4||21||130–135||-5||'''86'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center
|9||align=left|{{Флаг|Казахстан}} ''[[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]]''||Чернышёв||60||21||4||4||4||2||25||167–184||-17||'''85'''
|- align=center 
|10||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор»]]''||Харламов||60||17||3||9||4||4||23||132–151||-19||'''83'''
|- align=center
|11||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]]''||Харламов||60||19||3||3||2||1||32||120–178||-58||'''72'''
|- align=center 
|12||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Амур (хоккей клубы)|«Амур»]]''||Чернышёв||60||17||3||3||6||0||31||112–143||-31||'''69'''
|- align=center 
|13||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]]''||Харламов||60||17||1||4||5||3||30||120–153||-33||'''69'''
|- align=center
|14||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург» Нк]]''||Чернышёв||60||13||1||0||10||4||32||128–191||-63||'''55'''
|}

'''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
''Курсив'' менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
'''р''' – Континент кубогы яулаусыһы (даими беренселектең еңеүсеһе), '''к''' – конференция еңеүсеһе, '''д''' – дивизион еңеүсеһе.

=== Аҙналар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Аҙна !! Дата !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы!! Һөжүмсе !! Йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''1''' ||align=left|24.08-30.08||align=left| {{Флаг|Россия}} [[Виталий Колесник]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left|{{Канада флагы}} [[Мэт Робинсон]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'') ||align=left| {{Швеция флагы}} [[Давид Улльстрём]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} [[Ильин Даниил Александрович|Даниил Ильин]] (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''2''' ||align=left|31.08-06.09||align=left| {{Флаг|Россия}} Станислав Галимов (''ЦСКА'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Алексей Василевский (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Максим Казаков (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Андрей Кареев  (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''3''' ||align=left|07.09-13.09||align=left| {{Флаг|Финляндия}} Рику Хелениус (''[[Йокерит]]'') ||align=left| {{Флаг|Чехия}} Михал Кемпни (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'') ||align=left| {{Флаг|Канада}} Брэндон Козун (''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Олег Погоришный  (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''4''' ||align=left|14.09-20.09||align=left| {{Флаг|Россия}} Алексей Мурыгин (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left| {{Флаг|АҠШ}} Мэтью Гилрой (''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'') ||align=left| {{Флаг|Канада}} Джастин  Азеведо (''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Илья Михеев  (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;| '''5''' ||align=left|21.09-27.09||align=left| {{Флаг|Россия}} Алексей Мурыгин (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left| {{Флаг|Дания}} Еспер Енсен (''[[Йокерит]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Антон Бурдасов (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Денис Гурьянов  (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''6''' ||align=left|28.09-04.10||align=left| {{Флаг|Россия}} Иван Налимов (''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'') ||align=left|{{Канада флагы}} [[Мэт Робинсон]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'') ||align=left| {{Канада флагы}} [[Мэтт Эллисон]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Никита Черепанов (''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''7''' ||align=left|05.10-11.10||align=left| {{Флаг|Латвия}} Эдгарс Масальскис (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'') ||align=left|{{Канада флагы}} Джеффри Кинрейд (''[[Медвешчак (хоккей клубы)|Медвешчак]]'') ||align=left| {{АҠШ флагы}} Брэндон Боченски (''[[Барыс (хоккей клубы)|Барыс]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Владислав  Подъяпольский (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''8''' ||align=left|12.10-18.10||align=left|{{Канада флагы}} Барри Браст (''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]'') ||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Сами Леписто]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сергей Мозякин (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'') ||align=left| {{Рәсәй флагы}} Кирилл Пилипенко (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''9''' ||align=left|19.10-25.10||align=left| {{Швеция флагы}} Никлас Сведберг (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Иван Лекомцев  (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}}  Сергей Шмелев (''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Денис Шураков (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''10''' ||align=left|26.10-02.11||align=left| {{Чехия флагы}} Александр Салак (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'') ||align=left| {{Флаг|Дания}} Филип Ларсен (''[[Йокерит]]'') ||align=left| {{Флаг|Латвия}} Микелис Редлихс (''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Даниил Вовченко (''[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''11''' ||align=left|09.10-15.11||align=left| {{Рәсәй флагы}} Георгий Гелашвили (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'') ||align=left| {{Флаг|Ҡаҙағстан}} Роман Савченко (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'') ||align=left| {{Флаг|Латвия}} Каспарс Даугавиньш (''[[Торпедо (хоккей клубы)|Торпедо]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Павел Варфоломеев (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''12''' ||align=left|16.11-22.11||align=left| {{Канада флагы}} Майкл Гарнетт (''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]'') ||align=left| {{Флаг|Швеция}} Стаффан Кронваль (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Анатолий Голышев (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Александр Полунин (''[[Локомотив(хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''13''' ||align=left|23.11-29.11||align=left| {{Канада флагы}} Дэнни Тэйлор (''[[Медвешчак (хоккей клубы)|Медвешчак]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Ренат Мамашев (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Илья Ковальчук (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Павел Порядин (''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''14''' ||align=left|30.11-06.12||align=left| {{Рәсәй флагы}} Игорь Шестеркин (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'') ||align=left| {{Флаг|Словакия}} Андрей Месарош (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'') ||align=left| {{Флаг|Канада}} Найджел Доус (''[[Барыс (хоккей клубы)|Барыс]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Вадим Щегольков (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''15''' ||align=left|14.12-20.12||align=left| {{Латвия флагы}} Эдгарс Масальскис (''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]'') ||align=left| {{Флаг|Дания}} Филип Ларсен (''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Сергей Шумаков (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Семён Афонасьевский (''[[Трактр (хоккей клубы)|Трактор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''16''' ||align=left|21.12-27.12||align=left| {{Рәсәй флагы}} Алексей Мурыгин (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Владислав Гавриков (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Данис Зарипов (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Даниил Вовченко (''[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''17''' ||align=left|28.12-03.01||align=left| {{Канада флагы}} Барри Браст (''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]'') ||align=left| {{Флаг|АҠШ}} Майк Ландин (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Сергей Шмелёв (''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Илья Михеев (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''18''' ||align=left|04.01-10.01||align=left| {{Рәсәй флагы}} Илья Проскуряков (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'') ||align=left| {{Флаг|АҠШ}} Джонатан Блум (''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Николай Прохоркин (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Антон Сизов (''[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''19''' ||align=left|11.01-17.01||align=left| {{Швеция флагы}} Виктор Фаст (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'') ||align=left| {{Флаг|Чехия}} Михал Кемпни (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'') ||align=left| {{Флаг|Канада}} Найджел Доус (''[[Барыс (хоккей клубы)|Барыс]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Игорь Устинский (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''20''' ||align=left|18.01-24.01||align=left| {{Флаг России}} Алексей Мурыгин (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Артём Земчёнок (''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'') ||align=left| {{Флаг|Финляндия}} Юхаматти Аалтонен (''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Игорь Устинский (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''21''' ||align=left|25.01-31.01||align=left| {{Канада флагы}} Джефф Гласс (''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Георгий Мишарин (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Артём Федоров (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Андрей Светлаков (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''22''' ||align=left|01.02-07.02||align=left| {{Швеция флагы}} Никлас Сведберг (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'') ||align=left| {{Флаг|Финляндия}} Томми Кивистё (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'') ||align=left| {{Флаг|Канада}} Мэтт Эллисон (''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Вадим Щегольков (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''23''' ||align=left|15.02-19.02||align=left| {{Чехия флагы}} Якуб Седлачек (''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'') ||align=left| {{Флаг|Финляндия}} Вилле Лаюнен (''[[Йокерит]]'') ||align=left| {{Флаг|Рәсәй}} Евгений Скачков (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Илья Самсонов (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'')
|}

=== Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе !! Иң яҡшы йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Август'''||align=left| {{Флаг|Россия}} Виталий Колесник (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left|{{Канада флагы}} Мэт Робинсон (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'') ||align=left| {{Швеция флагы}} Давид Улльстрём (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Даниил Ильин (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алексей Мурыгин (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left|{{Канада флагы}} Мэт Робинсон (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сергей Мозякин (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} Роман Манухов (''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''|| {{Чехия флагы}} Александр Салак (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'') ||align=left| {{Флаг|Россия}} Михаил Пашнин  (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'') ||align=left| {{Флаг|Канада}} Найджел Доус (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'') ||align=left| {{Флаг России|20px}} Артём Зуб (''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||align=left| {{Канада флагы}} Дэнни Тэйлор (''[[Медвешчак]]'') || align=left| {{Швеция флагы}} Стаффан Кронвалль (''[[Локомотив (хоккей клубы)|Локомотив]]'')||align=left| {{Флаг России}} Анатолий Голышев (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')||align=left| {{Флаг России}} Александр Полунин (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||align=left| {{Чехия флагы}} Доминик Фурх (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')||align=left| {{Канада флагы}} Кевин Даллмэн (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Данис Зарипов (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Владислав Гавриков (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||align=left| {{Флаг|Россия}} Илья Сорокин (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left| {{Канада флагы}} Мэт Робинсон (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Вадим Шипачёв (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Игорь Устинский (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||align=left| {{Флаг|Россия}} Александр Ерёменко (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||align=left| {{Флаг России}} Антон Белов (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left| {{Дания флагы}} Петер Регин (''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]'')||align=left| {{Рәсәй флагы}} Артур Лаута (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]||align=left|[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]||'''67'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радулов]]||align=left|[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||'''65'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|АҠШ}} [[Брэндон Боченски]]||align=left|[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]||'''61'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Шипачёв Вадим Александрович|Вадим Шипачёв]]||align=left|[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]||'''60'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Швеция}} [[Линус Умарк]]||align=left|[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||'''57'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг России}} Сергей Мозякин||align=left| Металлург Мг||'''32'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Канада}} [[Найджел Доус]] ||align=left|Барыҫ||'''31'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Канада}} [[Мэтт Эллисон]] ||align=left|[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]||'''26'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Голышев Анатолий Геннадьевич|Анатолий Голышев]] ||align=left|[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] ||'''25'''
|- align=center
|5||align=left| {{Флаг|Россия}} Александр Радулов||align=left|ЦСКА ||'''23'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} Вадим Шипачёв ||align=left|СКА||'''43'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} Александр Радулов ||align=left| ЦСКА||'''42'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|АҠШ}} Брэндон Боченски||align=left|Барыҫ ||'''41'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Швеция}} Линус Умарк ||align=left|Салауат Юлаев||'''39'''
|- align=center
|5||align=left| {{Флаг|Канада}} [[Джастин Азеведо]] ||align=left| [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]||'''36'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Канада}} [[Мэт Робинсон]] ||align=left| [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]||'''31'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} Александр Радулов||align=left| ЦСКА||'''28'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Апальков Даниил Юрьевич|Даниил Апальков]] ||align=left| [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]||'''27'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Пашнин Михаил Валерьевич|Михаил Пашнин]] ||align=left| Локомотив||'''26'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Словения}} [[Ян Муршак]] ||align=left|ЦСКА||'''25'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Швеция}} [[Никлас Сведберг]] ||align=left|Салауат Юлаев||'''29'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Чехия}} [[Александр Салак]] ||align=left|[[Себер (хоккей клубы)|Себер]] ||'''25'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Финляндия}} [[Хенрик Карлссон]]||align=left| [[Йокерит]]||'''25'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Барулин Константин Александрович|Александр Барулин]] ||align=left|[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] ||'''24'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Чехия}} [[Доминик Фурх]]||align=left|[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]||'''23'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Мурыгин Алексей Геннадьевич|Алексей Мурыгин]] ||align=left| Локомотив||'''95.4'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] ||align=left|ЦСКА ||'''95.3'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Чехия}} Александр Салак ||align=left| Себер||'''93.8'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Галимов Станислав Раисович|Станислав Галимов]]||align=left|Аҡ Барс||'''93.8'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Лисутин Иван Сергеевич|Иван Лисутин]]||align=left| [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]||'''93.8'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} Илья Сорокин ||align=left|ЦСКА ||'''1.06'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} Алексей Мурыгин ||align=left|Локомотив ||'''1.13'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} Станислав Галимов||align=left|Аҡ Барс||'''1.51'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Швеция}} [[Виктор Фаст]]||align=left| ЦСКА||'''1.66'''
|- align=center
|5||align=left| {{Флаг|Россия}} [[Ерёменко Александр Владимирович|Александр Ерёменко]]||align=left|Динамо М ||'''1.77'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} Алексей Мурыгин||align=left|Локомотив||'''13'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} Илья Сорокин||align=left|ЦСКА||'''10'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Чехия}} Доминик Фурх||align=left|Авангард||'''8'''
|- align=center
|4||align=left| {{Флаг|Россия}} Станислав Галимов||align=left|Аҡ Барс||'''7'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Судницын Александр Львович|Александр Судницын]]||align=left|Нефтехимик||'''6'''
|}
|}
=== Һуңғы миҙгел ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:10em&quot;| Уйынсы !! style=&quot;width:10em&quot;| {{Tooltip|Команда|Карьераһын бөтөргән саҡта һуңғы командаһы}} !! style=&quot;width:10em&quot;| {{Tooltip|Дата|Карьераһын тамамлау тураһында иғлан итеү йә һуңғы уйын ваҡыты}} !! style=&quot;width:25em&quot;| Ҡаҙаныштары
|-
| [[Любомир Вишневски]]&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1037569517.html КХЛ. Вишневски карьераһын тамамлай]&lt;/ref&gt; || Слован || 28 февраль 2016 || Донъя чемпионы 2002, 4 тапҡыр Олимпиадала ҡатнаша, МХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны 2007.
|-
| [[Бабенко Юрий Иванович|Юрий Бабенко]]&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/hockey/khl/reviews/984949/ Обзор дня: «Золотой» капитан «Динамо» завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Динамо М || 4 апрель 2016 || Ике Гагарин кубогы еңеүсеһе.
|-
| [[Осси Вяанянен]]&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2518730-ossi-vjanjanen-zavershil-kareru.html Осси Вяянянен завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Йокерит || 13 июль 2016 || МХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны 2003, Олимпия уйындарының бронза миҙалсыһы 2014, донъя чемпионы 2011, донъя чемпионатының көмөш (2001) һәм бронза (2008) миҙалдары.
|}

== Плей-офф ==

=== Сетка ===

{{КХЛ плей-офф сеткаһы
| RD1=Конференциялар сирекфиналы
| RD2=Конференциялар ярымфиналы
| RD3=Конференциялар финалы
| RD4=Гагарин кубогы финалы
| group1='''Көнбайыш конференцияһы'''
| group2='''Көнсығыш конференция'''
| RD1-seed01= 1
| RD1-team01= {{Флаг|Россия}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| RD1-score01= '''4'''
| RD1-seed02= 8
| RD1-team02= {{Флаг|Словакия}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]
| RD1-score02= 0
| RD1-seed03= 2
| RD1-team03= {{Флаг|Финляндия}} [[Йокерит]]
| RD1-score03= 2
| RD1-seed04= 7
| RD1-team04= {{Флаг|Россия}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
| RD1-score04= '''4'''
| RD1-seed05= 3
| RD1-team05= {{Флаг|Россия}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
| RD1-score05= 1
| RD1-seed06= 6
| RD1-team06= {{Флаг|Россия}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
| RD1-score06= '''4'''
| RD1-seed07= 4
| RD1-team07= {{Флаг|Россия}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
| RD1-score07= 0
| RD1-seed08= 5
| RD1-team08= {{Флаг|Россия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
| RD1-score08= '''4'''
| RD1-seed09= 1
| RD1-team09= {{Флаг|Россия}} '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
| RD1-score09= '''4'''
| RD1-seed10= 8
| RD1-team10= {{Флаг|Россия}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
| RD1-score10= 0
| RD1-seed11= 2
| RD1-team11= {{Флаг|Россия}} '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| RD1-score11= '''4'''
| RD1-seed12= 7
| RD1-team12= {{Флаг|Россия}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
| RD1-score12= 2
| RD1-seed13= 3
| RD1-team13= {{Флаг|Рәсәй}} '''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'''
| RD1-score13='''4'''
| RD1-seed14= 6
| RD1-team14= {{Флаг|Рәсәй}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
| RD1-score14= 1
| RD1-seed15= 4
| RD1-team15= {{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
| RD1-score15= '''4'''
| RD1-seed16= 5
| RD1-team16= {{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
| RD1-score16= 3
| RD2-seed01= 1
| RD2-team01= {{Флаг|Россия}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| RD2-score01='''4'''
| RD2-seed02= 7
| RD2-team02= {{Флаг|Россия}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
| RD2-score02= 1
| RD2-seed03= 5
| RD2-team03= {{Флаг|Россия}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
| RD2-score03= 2
| RD2-seed04= 6
| RD2-team04='''{{Флаг|Россия}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
| RD2-score04='''4'''
| RD2-seed05= 1
| RD2-team05={{Флаг России}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
| RD2-score05= 3
| RD2-seed06= 4
| RD2-team06= '''{{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
| RD2-score06= '''4'''
| RD2-seed07= 2
| RD2-team07='''{{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| RD2-score07='''4'''
| RD2-seed08= 3
| RD2-team08= {{Флаг|Рәсәй}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
| RD2-score08= 1
| RD3-seed01= 1
| RD3-team01= '''{{Флаг|Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| RD3-score01= '''4'''
| RD3-seed02= 6
| RD3-team02= {{Флаг|Россия}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
| RD3-score02= 0
| RD3-seed03= 2
| RD3-team03= '''{{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| RD3-score03= '''4'''
| RD3-seed04= 4
| RD3-team04={{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| RD3-score04= 1
| RD4-seed01= 1
| RD4-team01={{Флаг|Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
| RD4-score01= 3
| RD4-seed02= 2
| RD4-team02='''{{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| RD4-score02= '''4'''
}}

=== Конференциялар сирекфиналы ===

==== Көнбайыш конференцияһы ====

1. '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' — 8. [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|«Слован»]] 4:0 (2:0, 3:2 ө.в., 2:1, 3:1)

2. [[Йокерит|«Йокерит»]] — 7. '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]]''' 2:4 (4:6, 4:3, 0:1, 2:3 ө.в., 3:2, 2:3)

3. [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]] — 6. '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' 1:4 (3:2 ө.в., 2:3, 0:3, 0:1, 0:2)

4. [[Сочи (хоккей клубы)|«Сочи»]] — 5. '''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]''' 0:4 (1:4, 2:3, 0:3, 0:1)

==== Көнсығыш конференцияһы ====

1. '''[[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]''' — 8. [[Нефтехимик (хоккей клубы)|«Нефтехимик»]] 4:0 (2:1, 4:2, 2:1, 3:2 ө.в.)

2. '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Мг]]''' — 7. [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]] 4:2 (1:2, 2:0, 6:0, 1:3, 4:2, 5:2)

3. '''[[Себер (хоккей клубы)|«Себер»]]''' — 6. [[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал»]] 4:1 (4:2, 4:0, 3:1, 0:2, 4:0)

4. '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]''' — 5. [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] 4:3 (4:1, 5:2, 0:3, 4:1, 3:4, 0:8, 3:2)

=== Конференция ярымфиналы ===
==== Көнбайыш конференцияһы ====

1. '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' — 7. [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]] 4:1 (1:2, 5:1, 3:1, 5:3, 3:2)

5. [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]] — 6. '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' 2:4 (2:3, 4:3 ө.в., 4:0, 0:4, 1:4, 0:2)
==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]] — 4. '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]''' 3:4 (2:3 ө.в., 5:4, 1:3, 1:2, 3:2, 3:1, 1:2)

2. '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Мг]]''' — 3. [[Себер (хоккей клубы)|«Себер»]] 4:1 (3:1, 1:3, 5:1, 4:3 ө.в, 2:1)
=== Конференциялар финалы ===

1. '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' — 6. [[СКА (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|СКА]] 2:0 (3:0, 3:2, 1:0 ө.в., 2:1 ө.в.)

2. '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Мг]]''' — 4. [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] 4:1 (3:2 ө.в., 6:1, 2:3, 3:1, 3:2 ө.в)
=== Гагарин кубогы финалы ===
1. [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] — 2. '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Мг]]''' 3:4 (5:1, 1:2, 3:2 ө.в., 0:1, 1:2 ө.в., 2:2 ө.в.)

'''Беренсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[7 апрель]] [[2016]]
| время        = 19:30
| команда1     = '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]
| счёт         = 5 : 1
| периоды      =(0:1, 3:0, 2:0)
| стадион      = [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙ спорт комплексы|ЦСКА БСК]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     =5 600
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[9 апрель]] [[2016]]
| время        = 17:00
| команда1     = [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| счёт         = 1 : 2
| периоды      = (1:0, 0:1, 0:1)
| стадион      = [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙ спорт комплексы|ЦСКА БСК]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     = 5 600
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[11 апрель]] [[2016]]
| время        = 17:00
| команда1     = [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| счёт         = 2 : 3 (ө.в.)
| периоды      = (0:0, 1:0, 1:2, 0:1)
| стадион      = [[Арена-Металлург]], {{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
| зрителей     = 7 700
}}
'''Дүртенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[13 апрель]] [[2016]]
| время        = 17:00
| команда1     = '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]''' {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
| счёт         = 1 : 0
| периоды      = (0:0, 0:0, 1:0)
| стадион      = [[Арена-Металлург]], {{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
| зрителей     =7 700
}}
'''Бишенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[15 апрель]] [[2016]]
| время        = 19:30
| команда1     = [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| счёт         = 1 : 2 ө.в.
| периоды      =(0:0, 0:0, 1:1, 0:1)
| стадион      = [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙ спорт комплексы|ЦСКА БСК]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     =5 600
}}
'''Алтынсы уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[17 апрель]] [[2016]]
| время        = 15:00
| команда1     = [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| счёт         = 2 : 3  (ө.в.)
| периоды      = (0:1, 0:1, 2:0, 0:1)
| стадион      = [[Арена-Металлург]], {{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
| зрителей     =7 700
}}
'''Етенсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[19 апрель]] [[2016]]
| время        = 19:30
| команда1     = [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| счёт         = 1 : 3
| периоды      =(0:1, 1:1, 0:1)
| стадион      = [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙ спорт комплексы|ЦСКА БСК]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     =5 600
}}

=== Плей-офф раундтары буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе !! Иң яҡшы йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''1'''||{{Финляндия флагы}} Микко Коскинен (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||{{Флаг России}} Юрий Александров (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')|| {{Флаг России}} Владимир Ткачев (''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'')||{{Флаг России}} Константин Окулов (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''2'''||{{Финляндия флагы}} Микко Коскинен (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||{{Чехия флагы}} Михал Кемпни (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')|| {{Флаг России}} Вадим Шипачёв (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||{{Флаг России}} Юрий Сергиенко (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''3'''||{{Флаг России}} Илья Сорокин (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||{{Финляндия флагы}} Сами Лепистё (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')|| {{Флаг России}} Александр Сёмин (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'')||{{Флаг России}} Александр Дергачёв (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''4'''||{{Флаг России}} Василий Кошечкин (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'')||{{Флаг|Канада}} Крис Ли (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'')|| {{Флаг России}} Сергей Мозякин (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'')||{{Флаг России}} Семён Кошелев (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]||align=left|[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]||'''25'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Чехия}} [[Ян Коварж]]||align=left|Металлург Мг||'''23'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Шипачёв Вадим Александрович|Вадим Шипачёв]]||align=left|[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]||'''16'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Швеция}} [[Линус Умарк]]||align=left|[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||'''16'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радулов]]||align=left|[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||'''16'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг России}} Сергей Мозякин||align=left| Металлург Мг||'''11'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Чехия}} Ян Коварж ||align=left|Металлург Мг||'''8'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} Вадим Шипачёв ||align=left|СКА||'''7'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Франция}} [[Стефан Да Коста]] ||align=left|ЦСКА ||'''7'''
|- align=center
|5||align=left| {{Флаг|Россия}} [[Сёмин Александр Валерьевич|Александр Сёмин]]||align=left|Металлург Мг ||'''7'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Чехия}} Ян Коварж||align=left|Металлург Мг||'''15'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} Сергей Мозякин ||align=left| Металлург Мг||'''14'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} Александр Радулов||align=left|ЦСКА ||'''12'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Швеция}} Линус Умарк ||align=left|Салауат Юлаев||'''11'''
|- align=center
|5||align=left| {{Флаг|Канада}} [[Крис Ли]] ||align=left| Металлург Мг||'''10'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} Сергей Мозякин ||align=left|Металлург Мг||'''14'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Бирюков Евгений Николаевич|Евгений Бирюков]]||align=left| Металлург Мг||'''14'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Чехия}} Ян Коварж||align=left| Металлург Мг||'''13'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Зарипов Данис Зиннур улы|Данис Зарипов]]||align=left| Металлург Мг||'''12'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Канада}} [[Войтек Вольски]] ||align=left|Металлург Мг||'''10'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] ||align=left|ЦСКА ||'''15'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кошечкин Василий Владимирович|Василий Кошечкин]] ||align=left|Металлург Мг||'''14'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Швеция}} [[Никлас Сведберг]]||align=left| Салауат Юлаев||'''9'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Финляндия}} [[Микко Коскинен]] ||align=left|СКА ||'''8'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Чехия}} [[Доминик Фурх]]||align=left|[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]||'''7'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар %'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Финляндия}} Микко Коскинен ||align=left|СКА||'''94.9'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} Василий Кошечкин||align=left|Металлург Мг ||'''94.8'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} Илья Сорокин ||align=left| ЦСКА||'''94.5'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Чехия}} [[Александр Салак]]||align=left|[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]||'''94.2'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Чехия}} Доминик Фурх||align=left|Авангард||'''93.8'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} Илья Сорокин ||align=left|ЦСКА ||'''1.32'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Финляндия}} Микко Коскинен ||align=left|СКА ||'''1.47'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} Василий Кошечкин||align=left|Металлург Мг||'''1.57'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Ерёменко Александр Владимирович|Александр Ерёменко]]||align=left| [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]||'''1.76'''
|- align=center
|5||align=left| {{Флаг|Чехия}} Александр Салак||align=left|Себер ||'''1.83'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ҠУ
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Финляндия}} Микко Коскинен||align=left|СКА||'''5'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} Александр Ерёменко||align=left|Динамо М||'''3'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} Василий Кошечкин||align=left|Металлург Мг||'''3'''
|- align=center
|4||align=left| {{Флаг|Россия}} Илья Сорокин||align=left|ЦСКА||'''3'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} Александр Салак||align=left|Себер||'''2'''
|}
|}

== Шпенглер кубогы ==
Континенталь хоккей лигаһынан Шпенглер Кубогында [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]] һәм «[[Йокерит]]» хоккей клубтары ҡатнашасаҡ. Был турнир 2015 йылдың 26-31 декабрҙә Швейцарияла үтәсәк. «Автомобилист» төркөм уйындарында Канадаға еңелә (1:2) һәм «Давос» командаһын еңә (5:1). Сирекфиналда «Адлер Мангейм» хоккей клубын ота (3:1). Ярымфиналда Рәсәй командаһы Швейцарияның «Лугано» командаһына еңелә — 0:3. «Йокерит» төркөм уйындарының тәүге уйынында «Адлер Мангеймға» еңелһә (3:5), икенсе уйында Финляндия командаһы «Лугано» хоккей клубын ота (6:4). Сирекфиналда «Йокерит» «Давос» хоккей клубына өҫтәмә ваҡытта отола (4:5 ӨВ). «Автомобилист» ҡапҡасыһы Игорь Устинский һәм «Йокерит» һаҡсыһы Артур Кулда Шпенглер кубогының символик составына эләгәләр.

== Ҡаҙаныштар ==
===Август===
* 2015 йылдың 30 авгусында «[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]» командаһының һөжүмсеһе Александр Пережогин, «[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]» хоккей клубына ҡаршы уйында һөҙөмтәле пас биреп, КХЛ даими чемпионаттарында 250-се мәрәй йыя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1032635452.html Пережогин набрал 250-е очко в регулярных чемпионатах КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 29 августа [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] һаҡсыһы Кирилл Кольцов КХЛ чемпионаттарында үҙенең 250-се мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/barys-salavat-yulaev-tsifry/?dateFrom=12.09.2014&amp;dateTo=12.09.2015 «Барыҫ» — «Салауат Юлаев». Һандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215133319/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/barys-salavat-yulaev-tsifry/?dateFrom=12.09.2014&amp;dateTo=12.09.2015 |date=2024-12-15 }}&lt;/ref&gt;
===Сентябрь===
* 2015 йылдың 1 сентябрендә «[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]» командаһына ҡаршы уйында «[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]» хоккей клубының һөжүмсеһе Сергей Мозякин гол индереп һәм ике һөҙөмтәле пас биреп, тәүгеләрҙән булып КХЛ даими чемпионаттарында 450 мәрәй билдәһенә етә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1032695847.html Мозякин первым в истории КХЛ набрал 450 очков в регулярных чемпионатах]&lt;/ref&gt;.
* 2 сентябрҙә [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]] һаҡсыһы Станислав Егоршев КХЛ даими чемпионаттарында үҙенең 300-се уйынын үткәрә.
* 4 сентябрҙә Мәскәүҙең «[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо]]» хоккей клубы һөжүмсеһе Константин Горовиков өсөн «[[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]» командаһына ҡаршы уйын ил чемпионаттарында 1000-се уйыны була&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2015/09/04/236460.html Новости: Континентальная хоккейная лига: Тысяча Горовикова]&lt;/ref&gt;.
* 8 сентябрҙә [[Лада (хоккей клуб)|«Лада»]] ҡапҡасыһы Иван Касутин Рәсәй чемпионаттарында 20-се тапҡыр уйында ҡапаҡаһын «ҡоро» ҡалдыра&lt;ref name=abc&gt;{{Cite web|url=http://www.khl.ru/news/2015/09/08/236587.html|title=Двадцатый «сухарь» Касутина|date=8 сентября 2015|publisher=www.khl.ru}}&lt;/ref&gt;.
* 8 сентябрҙә «[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]» һаҡсыһы Максим Семёнов Рәсәй чемпионаттарында 700-се һәм КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә&lt;ref name=abc /&gt;.
* 18 сентябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» хоккей клубы һөжүмсеһе Сергей Мозякин КХЛ тарихында 250-се шайбаһын керетә һәм шундай ҡаҙанышҡа өлгәшкән тәүге хоккейсы була&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033147179.html Мозякин стал первым игроком в истории КХЛ, который забросил 250 шайб]&lt;/ref&gt;.
* 18 сентябрҙә мәскәүҙең ЦСКА командаһы һөжүмсеһе [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радулов]] КХЛ даими чемпионаттарында үҙенең 150-се шайбаһын индерә&lt;ref&gt;[http://sport.business-gazeta.ru/article/135684/ Александр Радулов забросил 150-ю шайбу в регулярках КХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128135059/https://sport.business-gazeta.ru/article/135684 |date=2021-11-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 18 сентябрҙә [[Ҡазан]]дың [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] хоккей клубы һөжүмсеһе Игорь Мирнов КХЛ даими чемпионаттарында үҙенең 100-се шайбаһын индерә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033160508.html Мирнов забил 100-ю шайбу в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 18 сентябрҙә «Салауат Юлаев» һаҡсыһы Кирилл Кольцов КХЛ даими чемпионаттарында үҙенең 250-се уйынында ҡатнаша.
* 18 сентябрҙәге «Аҡ Барс» — ЦСКА уйыны КХЛ даими чемпионаттарының 5000-се уйыны була&lt;ref&gt;[http://sport.business-gazeta.ru/article/135585/ Матч «Ак Барс» – ЦСКА станет 5000-м в истории регулярных чемпионатов КХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121043816/https://sport.business-gazeta.ru/article/135585 |date=2021-01-21 }}&lt;/ref&gt;.
* 22 сентябрҙә «Салауат Юлаев» командаһы һаҡсыһы Филипп Метлюк Рәсәй чемпионаттарында үҙенең 700-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/salavat-yulaev-amur-tsifry/ «Салауат Юлаев» — «Амур». Һандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924175913/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/salavat-yulaev-amur-tsifry/ |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
* 28 сентябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов КХЛ тарихында 200 гол кереткән икенсе уйынсы була&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033409172.html Зарипов стал вторым игроком в КХЛ, забросившем 200 шайб]&lt;/ref&gt;.
* 28 сентябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин КХЛ даими чемпионаттарында 250-се һөҙөмтәле пас бирә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033428470.html Мозякин сделал 250-ю голевую передачу в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;

===Октябрь===
* 1 октябрҙә риганың «Динамо» һаҡсыһы Кришьянис Редлихс КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
* 4 октябрҙә «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Игорь Григоренко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 700-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/medveshchak-salavat-yulaev-tsifry/?dateFrom=11.10.2014&amp;dateTo=11.10.2015 Медвешчак - Салават Юлаев. Цифры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250605214909/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/medveshchak-salavat-yulaev-tsifry/?dateFrom=11.10.2014&amp;dateTo=11.10.2015 |date=2025-06-05 }}&lt;/ref&gt;.
* 4 октябрҙә Минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Алексей Калюжный КХЛ даими чемпионаттарныда 200-се мәрәйен ала&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033547856.html Калюжный набрал 200-е очко в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;
* 5 октябрҙә «Локомотив» ҡапҡасыһы Алексей Мурыгин «ҡоро серия» оҙонлоғо буйынса Лиганың яңы рекордын ҡуя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033591986.html Мурыгин установил рекорд КХЛ по продолжительности сухой серии]&lt;/ref&gt;.
* 8 октябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Ян Коварж КХЛ даими чемпионаттарында 100 һөҙөмтәле пас билдәһен уҙа&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033650069.html Коварж отдал 100-ю голевую передачу в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 15 октябрҙә ЦСКА һөжүмсеһе Джефф Плэтт КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәйен йыя.
* 16 октября «Локомотив» һөжүмсеһе Петри Контиола КХЛ даими чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033875162.html Контиола набрал 200-е очко в регулярном чемпионате КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 17 октябрҙә Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Алексей Терещенко КХЛ даими чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033924316.html Терещенко набрал 200-е очко в регулярном чемпионате КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 18 октябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов КХЛ даими чемпионаттарында 200-се һөҙөмтәле пасын бирә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1033925818.html Зарипов сделал 200-ю передачу в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 19 октябрҙә «Авангард» һөжүмсеһе Илья Зубов КХЛ чемпионаттарында үҙенең 300-сө уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2277164-ilja-zubov-provjol-300-j-match-v-kkhl.html Илья Зубов провёл 300-й матч в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 19 октябрҙә «Барыҫ» һөжүмсеһе Брэндон Боченски КХЛ чемпионаттарында үҙенең 300-сө мәрәйен ала&lt;ref&gt;[https://instagram.com/p/9DihQMRC4c/ Брэндон Боченски набрал 300 очков в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 23 октябрҙә мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Илья Горохов Рәсәй чемпионаттарында 1000-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034043031.html Защитник «Локомотива» Илья Горохов провёл 1000-й матч в чемпионатах России]&lt;/ref&gt;.
* 25 октябрҙә «Трактор» һөжүмсеһе Антон Глинкин КХЛ даими чемпионаттарында 400 уйында ҡатнашҡан тәүге хоккейсы була&lt;ref&gt;[http://sport.business-gazeta.ru/article/138864/ КХЛ. Антон Глинкин стал первым игроком, сыгравшим 400 матчей в регулярных чемпионатах КХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121044805/https://sport.business-gazeta.ru/article/138864 |date=2021-01-21 }}&lt;/ref&gt;.
* 25 октябрҙә «Нефтехимик» һөжүмсеһе Максим Рыбин КХЛ чемпионаттарында үҙенең 400-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/article-233514-kkhl-itogi-igrovogo-dnja-25102015.html Итоги игрового дня 25.10.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151028232034/http://www.championat.com/hockey/article-233514-kkhl-itogi-igrovogo-dnja-25102015.html |date=2015-10-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 28 октябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Денис Платонов КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарында 800-сө уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034193561.html Денис Платонов провёл 800-й матч в чемпионатах России и КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 29 октябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Ян Коварж КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[http://vk.com/wall-26816142_189564 200 очков Яна Коваржа за «Металлург» в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 30 октябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин Рәсәй, КХЛ һәм Совет хоккейы тарихында ил чемпионаттарында 400 шайба индергән өсөнсө хоккейсы була&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034242402.html «Торпедо» – «Металлург» Магнитогорск. Мозякин забросил 400-ю шайбу в чемпионатах России]&lt;/ref&gt;.
* 30 октябрҙә Магнитогорскиҙың «Металлург» ҡапҡасыһы Василий Кошечкин КХЛ чемпионаттарында 200 уйын еңгән тәүге ҡапҡасы исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034245543.html Василий Кошечкин первым из вратарей одержал 200 побед в КХЛ]&lt;/ref&gt;.

=== Ноябрь ===
* 10 ноябрҙә:
**«Спартак» һөжүмсеһе Константин Глазачев КХЛ чемпионаттарында 100-сө шайбаһын керетә.
**«Торпедо» хоккей клубының ҡапҡасыһы Илья Проскуряков КХЛ даими чемпионаттарында үҙенең 200-сө уйынын үткәрә.
** «Себер» һаҡсыһы Сергей Гимаев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында үҙенең 600-се уйынын үткәрә.
** СКА һөжүмсеһе Илья Каблуков КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарында 500-се уйынын үткәрә.
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Симаков КХЛ чемпионаттарында үҙенең 400-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һөжүмсеһе Александр Пережогин КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын уйнай.
** «Трактор» һөжүмсеһе Станислав Чистов КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Мартиньш Карсумс КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарында 100-сө шайбаһын керетә.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарында үҙе өсөн 400-сө булған һөҙөмтәле пас бирә һәм 450-се мәрәйен йыя.
** «Спартак» һөжүмсеһе Александр Мерескин КХЛ чемпионаттарында үҙенең 200-сө уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034567702.html «Спартак» – «Витязь». Форвард хозяев Мерескин провел 200-й матч в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** Мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Юусо Хиетанен КХЛ чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 12 ноябрҙә:
** СКА һаҡсыһы Дмитрий Калинин КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Вадим Хомицкий КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** Риганың «Динамо» һөжүмсеһе Гинтс Мейя, «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Антон Лазарев, «Слован» һөжүмсеһе Томаш Суровы һәм «Югра» һөжүмсеһе Игорь Магогин һәр береһе КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һөжүмсеһе Александр Черников КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һөжүмсеһе Антон Курьянов КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** СКА һөжүмсеһе Евгений Дадонов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-се шайбаһын индерә.
** СКА һөжүмсеһе Вадим Шипачев КХЛ даими чемпионаттарында 300-се мәрәйен йыя.
** «Амур» һаҡсыһы Виталий Атюшов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 350-се мәрәйен йыя.
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Найджел Доус КХЛ даими чемпионаттарында 200-се  мәрәйен йыя.
* 14 ноябрҙә:
** «Сочи» хоккей клубы ҡапҡасыһы Константин Барулин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** ЦСКА һөжүмсеһе Джефф Плэтт КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
* 15 ноябрҙә:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Себер» һөжүмсеһе Степан Санников КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынында ҡатнаша.
* 16 ноябрҙә:
** «Торпедо» ҡапҡасыһы Михаил Бирюков КХЛ чемпионаттарында үҙенең 250-се уйынын үткәрә.
** Минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Алексей Калюжный КХЛ чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пасын бирә.
* 17 ноябрҙә:
**«Трактор» һөжүмсеһе Станислав Чистов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 600-се уйынын уйнай.
**«Витязь» һөжүмсеһе Александр Крысанов КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
**«Авангард» һөжүмсеһе Денис Паршин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 350-се мәрәйен йыя.
*19 ноябрҙә:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Сергей Соин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында үҙенең 750-се осрашыуын үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034777983.html Соин сыграл свой 750-й матч в Чемпионатах России и КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 750-се мәрәйен йыя.
** СКА һөжүмсеһе Вадим Шипачёв КХЛ даими чемпионаттарында 100-се голон керетә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034786208.html Шипачев забросил 100-ю шайбу в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Александр Свитов КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
** «Локомотив» һөжүмсеһе Петри Контиола Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәйен йыя.
* 20 ноябрҙә:
** «Себер» һаҡсыһы Константин Алексеев КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034797672.html Алексеев провёл 400-й матч в чемпионатах КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** «Себер» һөжүмсеһе Олег Губин КХЛ  даими чемпионаттарында үҙенең 400-се уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034800050.html Губин сыграл 400-й матч в регулярках КХЛ.]&lt;/ref&gt;.
** «Торпедо» ҡапҡасыһы Михаил Бирюков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** Минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Константин Кольцов КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
* 21 ноябрҙә:
** «Лада» һөжүмсеһе Игорь Магогин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
** «Сочи» һөжүмсеһе Илья Крикунов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 600-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һөжүмсеһе Александр Попов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 850-се уйынын уҡғара.
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Симаков КХЛ даими чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034847903.html Симаков набрал 200-е очко в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** «Югра» һөжүмсеһе Андрей Иванов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пасын бирә.
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Симаков 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
** Мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Дмитрий Вишневский КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1034863468.html Дмитрий Вишневский сыграл 300-й матч в КХЛ.]&lt;/ref&gt;.
* 23 ноябрҙә «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Симаков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 850-се уйынын үткәрә.
* 24 ноябрҙә:
** «Аҡ Барс» тренеры Зинәтулла Биләлетдинов тренер булараҡ Рәсә чемпионаттарында 700-се уйынын үткәрҙе.
** ЦСКА һаҡсыһы Александр Кутузов КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** СКА һаҡсыһы Андрей Зубарев КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Сочи» һаҡсыһы Алексей Семенов КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Сочи» һөжүмсеһе Илья Крикунов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 150-се һәм КХЛ чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пастарын бирә.
* 25 ноябрҙә:
** «Нефтехимик» һаҡсыһы Кирилл Лямин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Дмитрий Макаров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 350-се мәрәйен йыя.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Константин Горовиков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 26 ноябрҙә:
** «Сочи» һөжүмсеһе Дмитрий Казионов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 750-се уйынын үткәрә.
** «Аҡ Барс» һаҡсыһы Константин Корнеев КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** СКА һөжүмсеһе Максим Чудинов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Михаил Варнаков КХЛ даими чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
* 27 ноябрҙә:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Артём Чернов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын үткәрә.
** «Трактор» һаҡсыһы Дерон Куинт КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Трактор» һөжүмсеһе Андрей Попов КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Мартиньш Карсумс КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Нефтехимик» һөжүмсеһе Егор Миловзоров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын үткәрә.
** «Нефтехимик» һаҡсыһы Максим Березин КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2313863-zashhitnik-neftekhimika-berezin-provjol-300-j-match-v-kkhl.html «Нефтехимик»]&lt;/ref&gt;.
* 28 ноябрҙә:
** «Торпедо» һөжүмсеһе Дмитрий Сёмин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 800-се уйынын үткәрә.
** «Локомотив» һөжүмсеһе Егор Аверин КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** «Сочи» һаҡсыһы Сергей Бернацкий КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** ЦСКА һаҡсыһы Никита Зайцев КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
* 29 ноябрҙә:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Денис Хлыстов КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** Александр Еременко мәскәүҙең «Динамо» клубы өсөн 300-се уйынын уҙғара.
** «Авангард» һаҡсыһы Юрий Александров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һөжүмсеһе КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Тәлғәт Жайлауов КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
** Риганың «Динамо» һөжүмсеһе Лаурис Дарзиньш КХЛ даими чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 30 ноябрҙә :
** «Себер» һөжүмсеһе Алексей Копейкин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Амур» һөжүмсеһе Владимир Первушин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
** «Сочи» һөжүмсеһе Михаил Анисин КХЛ чемпионаттарында 100-се шайбаһын индерә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1035085462.html «Сочи» – СКА. Анисин забросил 100-ю шайбу в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** ЦСКА һаҡсыһы Александр Кутузов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** «Сочи» һаҡсыһы Ренат Мамашев КХЛ даими чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1035100950.html «Сочи» – СКА. Мамашев отдал 100-й результативный пас в регулярных чемпионатах КХЛ]&lt;/ref&gt;.

=== Декабрь ===
* 1 декабрҙә :
** «Авангард» һөжүмсеһе Илья Зубов КХЛ даими чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
** «Авангард» һөжүмсеһе Сергей Широков КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя һәм КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
* 2 декабрҙә:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һаҡсыһы Рафаэл Батыршин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин ошо клуб өсөн 350-се мәрәй йыя.
* 3 декабрҙә:
** «Авангард» һөжүмсеһе Александр Пережогин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-се һәм КХЛ чемпиогаттарында ғына 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Найджел Доус Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
* 4 декабрҙә «Себер» һөжүмсеһе Алексей Копейкин һәм минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Дмитрий Мелешко үҙ командалары өсөн 400-се уйындарын уҙғара.
* 5 декабрҙә «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Дмитрий Обухов әле уйнаған командаһы өсөн 600-се уйынын уҙғара.
* 6 декабрҙә «Спартак» һөжүмсеһе Глеб Клименко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә һәм КХЛ даими чемпионаттарында 100-се шайбаһын индерә.
* 7 декабрҙә:
** ЦСКА ҡапҡасыһы Станислав Галимов КХЛ чемпионаттарында 200-се уйынын үткәрә.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Николай Жердев КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйынын үткәрә.
** ЦСКА һөжүмчеһе Джефф Плэтт Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәйен йыя.
* 8 декабрҙә:
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Кирилл Князев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
** «Нефтехимик» һаҡсыһы Никита Щитов КХЛ чемпионаттарында 400-се осрашыуын үткәрә.
** «Трактор» һөжүмсеһе Станислав Чистов КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын уҙғара.
** «Трактор» һаҡсыһы Филип Новак КХЛ даими чемпионаттарында 300-сө уйынын үткәрә.
** «Югра» һөжүмсеһе Константин Панов КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
* 9 декабрҙә:
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Максим Пестушко КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Игорь Григоренко КХЛ чемпионаттарында 150-се шайбаһын индерә.
* 10 декабрҙә:
** «Авангард» һөжүмсеһе Илья Зубов КХЛ даими чемпионаттарында 300-сө осрашыуын үткәрә.
** «Адмирал» һөжүмсеһе Алексей Угаров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.
** «Локомотив» һөжүмсеһе Алексей Михнов КХЛ даими чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 11 декабрҙә:
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Роман Старченко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Северсталь» һөжүмсеһе Вадим Бердников КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** «Авангард» һаҡсыһы Иван Лекомцев КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Алексей Терещенко КХЛ чемпионаттарында 100-се гол индерә.
** «Спартак» һөжүмсеһе Константин Глазачев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-се мәрәйен йыя.
* 13 декабрҙә:
** Минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Мэтт Эллисон КХЛ даими чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
** Риганың «Динамо» һөжүмсеһе Микелис Редлихс КХЛ даими чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.
* 22 декабрҙә:
** «Авангард» һаҡсыһы Сергей Гусев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 700-се уйынын үткәрә.
** «Слован» һөжүмсеһе Лукаш Кашпар КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара һәм Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Вадим Краснослободцев КХЛ даими чемпионаттарында 100-се ассистент баллын йыя.
** Риганың «Динамо» һөжүмсеһе Лаурис Дарзиньш Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.
** «Спартак» һөжүмсеһе Игорь Радулов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын уҙғара.
* 23 декабрҙә «Аҡ Барс» һаҡсыһы Константин Корнеев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 800-се уйынын уҙғара.
* 24 декабрҙә:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 350-се шайбаһын керетә.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Алексей Кайгородов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 350-се һөҙөмтәле пас бирә.
** СКА һөжүмсеһе Илья Ковальчук КХЛ даими чемпионаттарында 100-се ассистент баллын йыя, Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәй ала.
** «Трактор» һөжүмсеһе Антон Глинкин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.
** «Югра» һөжүмсеһе Андрей Таратухин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 600-се уйынын үткәрә, ә һөжүмсе Евгений Лапенков - 500 уйынын.
** «Салауат Юлаев» һаҡсыһы Захар Арзамасцев КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
* 25 декабрҙә:
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Андрей Иванов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 600-се уйынын уҙғара.
** «Северсталь» һөжүмсеһе Максим Трунев КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Локомотив» ҡапҡасыһы Алексей Мурыгин миҙгелдә 10-сы тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдырып, КХЛ рекордын ҡуя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1035750021.html Мурыгин установил рекорд КХЛ, оформив 10-й шатаут в сезоне]&lt;/ref&gt;.
* 26 декабрҙә:
** «Торпедо» һөжүмсеһе Владимир Галузин КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Максим Пестушко КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәйен йыя.
* 27 декабрҙә:
** «Барыҫ» һаҡсыһы Кевин Даллмэн КХЛ даими чемпионаттарында 300-се мәрәйен йыя.
** «Локомотив» һөжүмсеһе Петри Контиола Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Андрей Иванов КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һаҡсыһы Андрей Первышин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** ЦСКА һаҡсыһы Григорий Панин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
** «Локомотив» ҡапҡасыһы Алексей Мурыгин «ҡоро» уйындар һаны буйынса КХЛ рекордын 11 һанына тиклем ҙурайта&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1035797763.html «Локомотив» – «Сибирь». Мурыгин провел 11-й сухой матч в сезоне и улучшил рекорд КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 28 декабрҙә:
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Денис Кокарев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
** «Нефтехимик» һаҡсыһы Максим Березин КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
** «Нефтехимик» баш тренеры Владимир Крикунов баш тренер булараҡ Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 1000-се уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2015/12/29/240240.html Под лупой. Тысяча матчей Крикунова]&lt;/ref&gt;.
* 29 декабрҙә:
** «Сочи» һөжүмсеһе Михаил Анисин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Вадим Краснослободцев КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
* 30 декабрҙә:
** «Трактор» һаҡсыһы Алексей Петров КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
** «Витязь» һөжүмсеһе Игорь Мусатов КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.

=== Ғинуар ===
* 3 ғинуарҙа «Югра» һөжүмсеһе Евгений Лапенков КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
* 4 ғинуарҙа:
** Риганың «Динамо» һөжүмсеһе Микелис Редлихс КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Салауат Юлаев» һөжүмселре Сергей Соин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пас бирә һәм Дмитрий Макаров КХЛ даими чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Дмитрий Семин КХЛ даими чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
** «Cебер» һаҡсыһы Сергей Ғимаев КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Михаил Варнаков КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** Мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Илья Никулин КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын уҙғара.
* 5 ғинуарҙа:
** «Авангард» һөжүмсеһе Денис Паршин КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Барыҫ» һаҡсыһы Максим Семёнов КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара, Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 6 ғинуарҙа:
** «Амур» һаҡсыһы Виталий Атюшов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 1000-се уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1035993776.html «Амур» — «Салават Юлаев». Атюшов сыграл 1000-й матч в ЧР и КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1035997341.html Сергей Мозякин сыграл 500-й матч в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Денис Платонов КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Нефтехимик» һаҡсыһы Евгений Рясенский КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** «Сочи» һөжүмсеһе Илья Крикунов КХЛ даими чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
** СКА һөжүмсеһе Сергей Широков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-се мәрәйен йыя.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» ҡапҡасыһы Василий Кошечкин КХЛ даими чемпионаттарында 350-се уйынын үткәрә.
* 8 ғинуарҙа:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 1000-се уйынын үткәрә.
** «Себер» һаҡсыһы Константин Алексеев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынын үткәрә һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Сергей Соин КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Локомотив» һөжүмсеһе Сергей Коньков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 750-се уйынын уҙғара.
** ЦСКА һөжүмсеһе Александр Радулов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 550-се уйынын үткәрә һәм ЦСКА хоккей клубы өсөн 250-се уйынын уҙғара.
*10 ғинуарҙа Минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Константин Кольцов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө шайбаһын индерә.
* 11 ғинуарҙа:
** ЦСКА һаҡсыһы Никита Пивцакин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйынын үткәрә.
** «Спартак» һаҡсыһы Вячеслав Белов КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Дастин Бойд КХЛ даими чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
* 12 ғинуарҙа:
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Алексей Цветков КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын уҙғара.
** «Йокерит» һөжүмсеһе Нико Капанен Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө шайбаһын индерә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1036174654.html «Динамо» – «Йокерит». Капанен забил 100-й гол в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
* 13 ғинуарҙа:
** ЦСКА һөжүмсеһе Генадий Столяров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
** «Торпедо» һаҡсыһы Максим Кондратьев КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын үткәрә.
** «Локомотив» һөжүмсеһе Сергей Коньков КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** «Слован» һөжүмсеһе Лукаш Кашпар КХЛ даими чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Дмитрий Обухов КХЛ даими чемпионаттарында 400-сө уйынын үткәрә.
* 15 ғинуарҙа:
** «Автомобилист» һаҡсыһы Дмитрий Мегалинский Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
** «Трактор» һөжүмсеһе Максим Якуценя КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынында ҡатнаша.
* 17 ғинуарҙа:
** СКА һөжүмсеһе Илья Ковальчук КХЛ чемпионаттарында 200-сө мәрәйен йыя.
** «Трактор» һәм «Авангард» һөжүмселәре Максим Якуценя һәм Денис Паршин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-сө мәрәйҙәрен йыялар.
** «Югра» һөжүмсеһе Константин Панов КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
* 18 ғинуарҙа:
** «Северсталь» һөжүмсеһе Юрий Трубачев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 800-сө уйынын уҙғара.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Евгений Тимкин КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын уҙғара.
** Мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубы ил чемпионаттарында 3000-се уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2356183-match-so-slovanom-stal-dlja-dinamo-3-000-m-v-otechestvennykh-chempionatakh.html Матч со «Слованом» стал для «Динамо» 3000-м в отечественных чемпионатах]&lt;/ref&gt;.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» командаһы Рәсәй һәм СССР даими чемпионаттарында 4000-се шайбаһын индерә&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2355681-magnitka-zabrosila-4-000-ju-shajbu-v-chempionatakh-rossii.html «Магнитка» забросила 4 000-ю шайбу в Чемпионатах России]&lt;/ref&gt;.
* 19 ғинуарҙа:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Антон Лазарев КХЛ даими чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** Риганың «Динамо» һөжүмсеһе Лаурис Дарзиньш ошо команда өсөн 300-сө уйынын уҙғара.
** СКА һөжүмсеһе Евгений Дадонов КХЛ чемпионаттарында 100-сө шайбаһын индерә, 100-сө һөҙөмтәле пас бирә һәм 200-сө мәрәйен йыя.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Михаил Варнаков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө мәрәйен йыя.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Игорь Мирнов КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәйен йыя.
* 20 ғинуарҙа:
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Михнов КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[https://twitter.com/IHCAvtomobilist/status/689844162691252224 Михнов провел 400-й матч в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Денис Кокарев ошо команда өсөн 350-сө уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://vk.com/wall-24698854_415293 Кокарев провел 350 матч за московское &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt;. 
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Алексей Терешенко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 250-се һөҙөмтәле пас бирә. 
** Мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Юусо Хиетанен Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 21 ғинуарҙа:
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Роман Старченко КХЛ даими чемпионаттарында 100-сө шайбаһын индерә&lt;ref&gt;[https://twitter.com/BarysFans/status/690198538068889601 Сотая шайба Старченко в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** «Лада» һөжүмсеһе Александр Бумагин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[https://twitter.com/hc_lada/status/690220013928710144 Бумагин сыграл 500-й матч]&lt;/ref&gt;. 
** «Лада» һаҡсыһы Дмитрий Воробьев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә. 
** Магнитогорскиҙың «Металлург» ҡапҡасыһы Василий Кошечкин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 70-се тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра.
** СКА һаҡсыһы Дмитрий Калинин һәм «Спартак» һөжүмсеһе Григорий Шафигуллин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-се уйындарын уҙғаралар.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Эльвер Лисин КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйынын уҙғара.
** «Сочи» һөжүмсеһе Дмитрий Казионов һәм «Северсталь» һөжүмсеһе Вадим Бердников КХЛ даими чемпионаттарында 400-сө уйындарын үткәрәләр.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һаҡсыһы Евгений Бирюков КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
* 25 ғинуарҙа:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» ҡапҡасыһы Василий Кошечкин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 550-се уйынын уҙғара.
** «Лада» ҡапҡасыһы Илья Касутин КХЛ чемпионаттарында 300-се уйынын үткәрә.
** ЦСКА һаҡсыһы Григорий Панин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 600-се уйынын уҙғара.
** Мәсәкәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Денис Кокарев КХЛ даими чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1036576228.html Кокарев провел 400-й матч в регулярках КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** «Югра» һөжүмсеһе Виталий Ситников КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** «Югра» һөжүмсеһе Константин Панов КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов КХЛ даими чемпионаттарында 400-се мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1036553133.html Зарипов стал третьим игроком в истории КХЛ, набравшим 400 очков в лиге]&lt;/ref&gt;.
** «Торпедо» һаҡсыһы Кирилл Кольцов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө һөҙөмтәле пас бирә&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2362195-zaripov-nabral-400-e-ochko-v-kkhl-kirill-kolcov-otdal-300-ju-peredachu-v-chr-i-kkhl.html Кирилл Кольцов отдал 300-ю передачу в чемпионатах России и КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** СКА һөжүмсеһе Илья Ковальчук Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 150-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Александр Фролов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** Мәсәкәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Алексей Терещенко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 900-се уйынын үткәрә
** ЦСКА һаҡсыһы Денис Денисов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәйен йыя.
* 27 ғинуарҙа:
** Мәсәкәүҙең «Динамо» һөжүмселәре Алексей Цветков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 800-се уйынын үткәрһә, Денис Кокарев 600-се уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692326259645378561 Форварды «Динамо» Цветков (800) и Кокарев (600) играют юбилейные игры в ЧР и КХЛ]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Кокарев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 250-се мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692545155715457025 Форвард «Динамо» Денис Кокарев набрал своё 250-е очко в КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов һәм «Авангард» һөжүмсеһе Александр Пережогин КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйындарын үткәрәләр&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692360465528311809 Данис Зарипов из «Металлурга» играет свой 500-й матч в чемпионатах КХЛ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692331005290680321 Нападающий «Авангарда» Александр Пережогин сегодня проводит свой 500-й матч в чемпионатах КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** «Сочи» һөжүмсеһе Игорь Игнатушкин КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692580993723666432 Форвард @HCSOCHI Игорь Игнатушкин вчера во встрече с @hc_lada сыграл свой 400-й матч в @khl]&lt;/ref&gt;.
** ЦСКА һаҡсыһы Денис Денисов КХЛ даими чемпионаттарында 400-сө уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692584843121569792 Игра с @hcDINAMORIGA стала для защитника @hccska Дениса Денисова 400-й в регулярных чемпионатах @khl]&lt;/ref&gt;.
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Михнов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 150-се шайбаһын керетә&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692548148863090689 Нападающий @IHCAvtomobilist Алексей Михнов в матче против @hcsalavat забросил свою 150-ю шайбу в ЧР и @khl]&lt;/ref&gt;.
** «Себер» һөжүмсеһе Олег Губин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө шайбаһын индерә&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692547339811209216 Нападающий @hcsibir Олег Губин в игре с @hcvityaz_khl забросил свою 100-ю шайбу в ЧР и @khl]&lt;/ref&gt;.
** «Торпедо» һаҡсыһы Кирилл Кольцов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-сө мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[https://twitter.com/yubileiKHL/status/692582876026650624 Вчера в игре с @spartak_hc защитник @torpedonn Кирилл Кольцов набрал своё 400-е очко в ЧР и @khl]&lt;/ref&gt;.
** ЦСКА баш тренеры Дмитрий Квартальнов баш тренер булараҡ 400-сө уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2016/01/28/241008.html Две по 400. Юбилейный урожай среды]&lt;/ref&gt;.
* 29 ғинуарҙа:
** «Трактор» һөжүмселәре Максим Якуценя Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 850-се уйынын уҙғарһа, Дмитрий Пестуновҡа 750-се уйын тура килә.
** «Нефтехимик» һаҡсыһы Евгений Рясенский һәм «Йокерит» һөжүмсеһе Нико Капанен Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйындарын уҙғаралар, шулай уҡ Нико КХЛ даими чемпионаттарында үҙенең 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
** «Локомотив» һөжүмсеһе Денис Мосалёв һәм СКА һөжүмсеһе Евгений Кетов КХЛ чемпионаттарында 400-се уйындарын үткәрәләр.
** ЦСКА һаҡсыһы Богдан Киселевич КХЛ даими чемпионаттарында 300-сө осрашыуын үткәрә.
* 31 ғинуарҙа:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» ҡапҡасыhы Василий Кошечкин КХЛ даими чемпионаттарында 50-се тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра.
** «Сочи» һөжүмсеһе Михаил Анисин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-се мәрәйен йыя.

=== Февраль ===

* 1 февралдә:
** Минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Константин Кольцов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 700-сө уйынын уҙғара.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Олег Сапрыкин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын үткәрә.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Дмитрий Семин КХЛ чемпионаттарында 500-се уйынында ҡатнаша.
* 2 февралдә «Адмирал» һаҡсыһы Дмитрий Космачев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын уҙғара.
* 3 февралдә:
** ЦСКА һаҡсыһы Денис Денисов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 850-се уйынын уҙғара.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Дмитрий Обухов КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын үткәрә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sportbo.ru/article/149223/?utm_source=read_also|title=Обухов сыграл 500-й матч в КХЛ, Свитов – 400-й|date=04-02-2016}}&lt;/ref&gt;.
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Александр Свитов&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sportbo.ru/article/149223/?utm_source=read_also|title=Обухов сыграл 500-й матч в КХЛ, Свитов – 400-й|date=04-02-2016}}&lt;/ref&gt;, «Нефтехимик» һөжүмсеһе Игорь Волков һәм «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Александр Нестеров КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйындарын уҙғаралар.
** «Витязь» һөжүмсеһе Александр Никулин КХЛ даими чемпионаттарында 300-сө уйынын үткәрә.
** «Салауат Юлаев» һаҡсыһы Денис Бодров КХЛ чемпионаттарында 350-се уйынын уҙғара.
* 4 февралдә «Амур» һөжүмсеһе Владимир Первушин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын уҙғара.
* 5 февралдә:
** «Барыҫ» һаҡсыһы Максим Семёнов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 750-се уйынын уҙғара.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Юрий Бабенко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 700-сө уйынын үткәрә.
** «Лада» һөжүмсеһе Александр Бумагин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын уҙғара.
** Новокузнецкиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Александр Романов һәм минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Мэтт Эллисон КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйындарын үткәрәләр.
** «Нефтехимик» һаҡсыһы Кирилл Лямин, «Барыҫ» һаҡсыһы Кевин Даллмэн һәм риганың «Динамо» һаҡсыһы Кристапс Сотниекс КХЛ даими чемпионаттарында 400-сө уйындарын уҙғаралар.
** Риганың «Динамо» һөжүмсеһе Гинтс Мейя КХЛ даими чемпионаттарында 300-сө уйынын үткәрә.
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Симаков командаһы өсөн 350-се уйынын уҙғара.
* 16 февралдә:
** «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Дмитрий Обухов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 700-се уйынын уҙғара.
** «Нефтехимик» һаҡсыһы һәм «Амур» һөжүмсеһе Ринат Ибрагимов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйындарын үткәрә.
** «Аҡ Барс» һаҡсыһы Константин Корнеев КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын уҙғара.
** «Витязь» һөжүмсеһе Никита Выглазов КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйындарын үткәрәләр.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Игорь Григеренко әлеге уйнаған командаһы өсөн 350-се осрашыу үткәрә.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Николай Жердев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө шайбаһын керетә.
** Новокузнецкиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Фёдор Полищук һәм «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Джастин Азеведо Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирәләр.
** Минскиҙың «Динамо» һөжүмсеһе Мэтт Эллисон Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө мәрәйен йыя.
** «Трактор» һөжүмсеһе Антон Глинкин Силәбе командаһы өсөн 500-сө уйынын үткәрә&lt;ref&gt;[http://championat.com/hockey/news-2382815-glinkin-provel-500-j-match-za-traktor-jakucenja---200-j.html Антон Глинкин 500-сө уйынын үткәрә]&lt;/ref&gt;.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Николай Жердев КХЛ даими чемпионаттарының 30 меңенсе шайбаһын керетә&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2016/02/21/241493.html Жердев автор 30000-й шайбы]&lt;/ref&gt;.
* 18 февралдә:
** «Адмирал» һөжүмсеһе Денис Толпеко КХЛ даими чемпионаттарында 300-сө уйынын уҙғара.
** Мәскәүҙең «Динамо» ҡапҡасыһы Александр Ерёменко КХЛ чемпионкттарында 300-сө уйынын уҙғара.
** СКА һөжүмсеһе Сергей Щироков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын үткәрә һәм КХЛ даими чемпионаттарында 200-сө мәрәйен йыя.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Денис Платонов КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынында ҡатнаша.
** «Лада» һаҡсыһы Дмитрий Воробьёв һәм «Нефтехимик» һөжүмсеһе Игорь Полыгалов КХЛ чемпионаттарында 400-сө осрашыуҙарында ҡатнашалар.
** СКА һаҡсыһы Динар Хафизуллин һәм «Барыҫ» һөжүмсеһе Найджел Доус КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйындарын үткәрәләр.
** «Барыҫ» һөжүмсеһе Вадим Краснослободцев әлеге командаһы өсөн 300-сө уйынын уҙғара.
** «Трактор» һөжүмсеһе Андрей Попов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 100-сө шайбаһын индерә.
** «Трактор» һөжүмсеһе Дмитрий Пестунов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-сү һөҙөмтәле пас бирә.
** «Нефтехимик» һөжүмсеһе Егор Миловзоров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 21 февралдә:
** «Сочи» ҡапҡасыһы Константин Барулин КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
** «Сочи» һөжүмсеһе Пётр Счастливый Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 700-сө уйынын үткәрә.
** «Локомотив» һаҡсыһы Илья Горохов әлеге командаһы өсөн 650-се уйынын уҙғара.
** ЦСКА һаҡсыһы Денис Денисов тәүге Рәсәй чемпионаты плей-офф уйындарынан башлап 100-сө осрашыу үткәрә.
* 22 февралдә:
** «Нефтехимик» һөжүмсеһе Игорь Волков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 800-сө уйынын уҙғара.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һаҡсыһы Евгений Бирюков КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын үткәрә.
** «Адмирал» һөжүмсеһе Алексей Угаров КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Алексей Симаков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө һөҙөмтәле пас бирә.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Игорь Григоренко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 450-се мәрәйен йыя.
* 23 февралдә:
** ЦСКА һаҡсыһы Григорий Панин һәм «Торпедо» һөжүмсеһе Дмитрий Сёмин тәүге Рәсәй чемпионаты плей-офф уйындарынан башлап 100-сө уйындарын уҙғаралар.
* 24 февралдә:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Денис Хлыстов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 850-се уйынын уҙғара һәм КХЛ чемпионаттарында 200-сө мәрәй йыя.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һаҡсыһы Евгений Бирюков Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 650-се уйынын үткәрә.
** «Салауат Юлаев» һаҡсыһы Денис Бодров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө осрашыуын үткәрә.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Данис Зарипов тәүге Рәсәй чемпионатынан башлап плей-офф уйындарында 150-се уйынын уҙғара.
** «Авангард» һөжүмсеһе Денис Паршин КХЛ чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 25 февралдә:
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Максим Соловьёв әлеге командаһы өсөн 350-се уйын уҙғара.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Дмитрий Сёмин КХЛ чемпионаттарында 200-се уйынын үткәрә.
** Мәскәүҙең «Динамо» ҡапҡасыһы Александр Ерёменко Гагарин кубогында 10-сы тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра.
* 26 февралдә:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Дмитрий Макаров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 600-се уйынын уҙғара.
** «Себер» һөжүмсеһе Виктор Бобров Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-се уйынын үткәрә.
** «Нефтехимик» һөжүмсеһе Егор Миловзоров КХЛ чемпионаттарында 400-се осрашыуын уҙғара.
* 27 февралдә:
** СКА һөжүмсеһе Вадим Шипачёв Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 250-се һөҙөмтәле пас бирә.
** «Сочи» һөжүмсеһе Дмитрий Казионов КХЛ чемпионаттарында 500-сө осрашыуын үткәрә.
** Мәскәүҙең «Динамо» ҡапҡасыһы Александр Ерёменко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 70-се тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра.
* 28 февралдә:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Денис Хлыстов КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын уҙғара.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Денис Платонов әлеге командаһы өсөн 650-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һаҡсыһы Андрей Первышин КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
=== Март ===
* 1 мартта:
** «Салауат Юлаев» һаҡсыһы Роман Дерлюк Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин тәүге Рәсәй чемпионатының плей-офф уйындарынан башлап 50-се шайбаһын керетә.
** «Аҡ Барс» һаҡсыһы Степан Захарчук командаһы өсөн 300-сө уйын үткәрә.
* 2 мартта «Торпедо» һаҡсыһы Алексей Попеляев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
* 3 мартта «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Денис Хлыстов тәүге Рәсәй чемпионатынынан башлап плей-офф уйындарында 100-сө уйынын уҙғара.
* 7 мартта:
** Мәскәүҙең «Динамо» ҡапҡасыһы Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2400634-vratar-erjomenko-provedet-svoj-500-j-match-v-kkhl-i-chempionatakh-rossii.html Вратарь Ерёменко проведет свой 500-й матч в КХЛ и чемпионатах России]&lt;/ref&gt;.
** «Торпедо» һөжүмсеһе Николай Жердев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 450-се уйынын үткәрә.
** СКА һөжүмсеһе Вадим Шипачёв КХЛ чемпионаттарында 250-се һөҙөмтәле пас бирә.
** СКА ҡапҡасыһы Микко Коскинен КХЛ плей-офф уйындарында «ҡоро» серия буйынса яңы рекорд ҡуя — ул 215 минут һәм 20 секунд дауамында бер шайба ла үткәрмәй&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2016/03/07/242026.html Микко Коскинен — новый рекордсмен Кубка Гагарина]&lt;/ref&gt;.
* 8 мартта:
** «Авангард» һөжүмсеһе Александр Попов КХЛ чемпионаттарында 450-се уйынын үткәрә.
** «Авангард» һөжүмсеһе Илья Зубов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 200-сө мәрәйен йыя.
* 9 мартта:
** СКА һаҡсыһы Андрей Кутейкин КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйынын уҙғара.
** СКА һаҡсыһы Антон Белов Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 550-се уйынын уҙғара.
* 10 мартта:
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Игорь Григоренко Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 750-се уйынын үткәрә һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө мәрәйен йыя.
** «Авангард» һаҡсыһы Андрей Первышин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 650-се уйынын уҙғара.
** «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Энвер Лисин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 450-се уйынын үткәрә.
* 11 мартта Мәскәүҙең «Динамо» ҡапҡасыһы КХЛ чемпионаттарында 40-сы тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра.
* 12 мартта:
** «Салауат Юлаев» һаҡсыһы Иван Вишневский Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйынын уҙғара.
** «Себер» һаҡсыһы Георгий Мишарин КХЛ чемпионаттарында 450-се уйынын үткәрә.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һаҡсыһы Евгений Бирюков Гагарин кубогында 100-сө уйынын уҙғара.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Ян Коварж КХЛ чемпионаттарында 150-се һөҙөмтәле пас бирә.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин Гагарин кубогында 100-сө мәрәйен йыя.
* 13 мартта:
** Мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Александр Осипов һәм ЦСКА һөжүмсеһе Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйындарын уҙғаралар.
** Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Денис Кокарев КХЛ чемпионаттарында 500-сө уйынын һәм тәүге Рәсәй чемпионатынан башлап плей-офф уйындарында 100-сө осрашыуын үткәрә.
** Мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Юусо Хиетанен КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйынын уҙғара.
* 14 мартта:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 900-сө мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/1038114463.html  Сергей Мозякин первым набрал 900 очков в чемпионатах России и КХЛ]&lt;/ref&gt;.
** «Авангард» һаҡсыһы Сергей Гусев тәүге Рәсәй чемпионатынан башлап плей-офф уйындарында 100-сө осрашыуын үткәрә.
* 15 мартта ЦСКА һөжүмсеһе Михаил Юньков КХЛ чемпионаттарында 400-сө уйынын уҙғара.
* 18 мартта «Салауат Юлаев» һөжүмсеһе Линус Умарк КХЛ чемпионаттарында 100-сө һөҙөмтәле пас бирә&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/avangard-salavat-yulaev-v-16-00-200316/ «Авангард» - «Салават Юлаев» в 16:00] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928072302/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/avangard-salavat-yulaev-v-16-00-200316/ |date=2022-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
* 22 мартта СКА һаҡсыһы Андрей Зубарев Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарында 500-сө осрашыуын үткәрә.
* 23 мартта магнитогорскиҙың «Металлург» һаҡсыһы Крис Ли КХЛ чемпионаттарында 100-се һөҙөмтәле пас бирә.
* 25 мартта магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Денис Платонов тәүге Рәсәй чемпионатынан башлап плей-офф уйындарында 150-се уйынын уҙғара.
* 26 мартта ЦСКА һөжүмсеһе Сергей Андронов КХЛ чемпионаттарында 300-сө уйынын уҙғара.
* 27 мартта магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмселәре Данис Зарипов һәм Денис Платонов Гагарин кубогында 100-сө уйындарын үткәрәләр&lt;ref&gt;[Нападающий «Магнитки» Зарипов проводит свой 100-й матч в плей-офф КХЛ http://www.championat.com/hockey/news-2418474-napadajuschij-magnitki-zaripov-provodit-svoj-100-j-match-v-plej-off-khl.html]&lt;/ref&gt;.
* 31 мартта:
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Алексей Кайгородов әлеге командаһы өсөн 700-сө уйынын үткәрә һәм Гагарин кубогында 100-сө осрашыуын уҙғара.
** Магнитогорскиҙың «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин Гагарин кубогында 100-сө уйынын үткәрә.

== Йомғаҡлау таблицаһы ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 || {{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Мг]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 || {{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||  {{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Флаг|Россия}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 || {{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 || {{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 || {{Рәсәй флагы}} [[Себер (хоккей клубы)|«Себер»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||{{Рәсәй флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Рәсәй флагы}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 10 || {{Финляндия флагы}} [[Йокерит (хоккей клубы)|«Йокерит»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 11 || {{Рәсәй флагы}} [[Сочи (хоккей клубы)|«Сочи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 12 || {{Рәсәй флагы}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 13 ||{{Флаг|Россия}} [[Адмирал (хоккей клубы)|«Алмирал»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 14 || {{Флаг|Россия}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 15 || {{Флаг|Словакия}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|«Слован»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 16 || {{Флаг|Россия}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|«Нефтехимик»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 17 || {{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 18 || {{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|«Динамо» Мн]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 19 || {{Флаг|Россия}} [[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 20 || {{Флаг|Хорватия}} [[Медвешчак|«Медвешчак»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 21 || {{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 22 || {{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|«Динамо» Р]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 23 || {{Флаг|Рәсәй}} [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 24 || {{Флаг|Россия}} [[Витязь (хоккей клубы)|«Витязь»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 25 || {{Флаг|Россия}} [[Амур (хоккей клубы)|«Амур»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 26 || {{Флаг|Рәсәй}} [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 27 || {{Флаг|Россия}} [[Северсталь (хоккей клубы)|«Северсталь»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 28 || {{Флаг|Россия}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург» Нк]]
|}

== КХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы ==
КХЛ трофейҙары бүләктәр тапшырыу церемонияһы [[Мәскәү]] ҡалаһында 2016 йылдың 24 май көнөндә үтә.
=== Команда буләктәре ===
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Бүләк!! Еңеүсе
|-
| [[Гагарин кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(плей-офф еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; || [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» (Магнитогорск)]]
|-
| [[Континент кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(даими чемпионат еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; || [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|-
| [[Көнбайыш конференцияһы кубогы|«Көнбайыш» конференцияһы еңеүсеһенә кубок]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(Көнбайыш конференция чемпионына)''&lt;/small&gt; || [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|-
| [[Көнсығыш конференцияһы кубогы|«Көнсығыш» конференцияһы еңеүсеһенә кубок]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(Көнсығыш конференция чемпионына)''&lt;/small&gt; || [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» (Магнитогорск)]]
|-
| [[Асыш кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(миҙгелдең тәүге уйыны еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; || [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|-
| [[Всеволод Бобров бүләге]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(миҙгелдә иң күп шайба кереткән командаға)''&lt;/small&gt; || [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» (Магнитогорск)]]
|}

=== Шәхси бүләктәр ===

{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Бүләк !! Еңеүсе
|-
| [[Иң һөҙөмтәле уйынсыға (хоккей бүләге)|«Иң яҡшы бомбардир»]] || [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]] (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Мг]]'') — 67 (32+35) мәрәй
|-
| [[Иң һөҙөмтәле һаҡсы (хоккей бүләге)|«Иң һөҙөмтәле һаҡсы»]] || [[Кэм Баркер]] (''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|«Слован»]]'') — 40 (9+31) мәрәй
|-
| [[Иң яҡшы тренерға (хоккей бүләге)|«Иң яҡшы тренер»]] ([[Тихонов Виктор Васильевич|Виктор Тихонов]] исемендә бүләк) || [[Квартальнов Дмитрий Вячеславович|Дмитрий Квартальнов]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')
|-
| [[Иң мәргән уйынсы (хоккей бүләге)|«Мәргән уйынсы»]] || Сергей Мозякин (''«Металлург» Мг'') — 32 гол
|-
| [[Иң файҙалы уйынсыға|«Иң файҙалы уйынсы»]] || [[Мэт Робинсон]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]'') («+37»)
|-
| [[Секунда (хоккей бүләге)|«Секунда»]] || [[Бортников Игорь Анатольевич|Игорь Бортников]] (''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]'') &lt;small&gt;(00:11)&lt;/small&gt;; [[Джефф Плэтт]] (''ЦСКА'') &lt;small&gt;(111:12)&lt;/small&gt;
|-
| [[Иң яҡшы уйнаған ветеран-етәксегә (хоккей бүләге)|«Хоккейға тоғролоҡ өсөн»]] || [[Горовиков Константин Владимирович|Константин Горовиков]] (''«Динамо» М'')
|-
| [[Тимер кеше (хоккей бүләге)|«Тимер кеше»]] || [[Зарипов Данис Зиннур улы|Данис Зарипов]] (''«Металлург» М'')
|-
| [[Алтын һыбыҙғы|«Алтын һыбыҙғы»]] ([[Старовойтов Андрей Васильевич|Андрей Старовойтов]] исемендә бүләк) || [[Эдуард Одиньш]]
|-
| [[Хоккейҙы яҡтыртҡан иң яҡшы яҙыусы журналистарға|«Иң яҡшы хоккей журанлисы»]] (Дмитрий Рыжков исемендә бүләк) || Дмитрий Ерыкалов &lt;small&gt;(«Чемпионат.com»)&lt;/small&gt;
|-
| [[Джентльмен боҙҙа|«Джентльмен боҙҙа»]] || Сергей Мозякин (''«Металлург» М'') һәм [[Стаффан Кронвалль]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
| [[Миҙгелдең иң яҡшы йәш уйынсыһы (хоккей бүләге)|«Иң яҡшы йәш уйынсы»]] ([[Черепанов Алексей Андреевич|Алексей Черепанов]] исемендә бүләк) || [[Аляев Артём Алексеевич|Артём Аляев]] (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]]'')
|-
| [[Өс бомбардир|«Иң яҡшы тройка»]] || [[Брэндон Боченски]], [[Дастин Бойд]], [[Найджел Доуз]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]]'') — 50 гол
|-
| [[КХЛ иң яҡшы ҡапҡасыһы|«Иң яҡшы ҡапҡасы»]] || [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] (''ЦСКА'')
|-
| [[Алтын сәкән|«Алтын сәкән»]] || Сергей Мозякин (''«Металлург» Мг'')  &lt;small&gt;(67 (32+35) мәрәй 57 уйында)&lt;/small&gt;
|-
| [[Валентин Сыч исемендә бүләк|«Иң яҡшы етәксе»]] ([[Сыч Валентин Лукич|Валентин Сыч]] исемендә бүләк) || Геннадий Величкин (''«Металлург» Мг'')
|-
| [[Владимир Пискунов исемендә бүләк|«Иң яҡшы администратор»]] ([[Пискунов Владимир Леонидович|Владимир Пискунов]] исемендә бүләк) || Юрий Ёремин (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]]'')
|-
| [[Андрей Зимин исемендә бүләк|«Иң яҡшы табип»]] (Андрей Зимин исемендә бүләк) || Евгений Швец&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/hockey/1029928125.html|title=Приз лучшему врачу клуба КХЛ получил Егор Козлов из СКА|author=Андрей Санталов|date=2015-05-21|publisher=Sports.ru|lang=ru|accessdate=2015-05-22}}&lt;/ref&gt; (''ЦСКА'')
|-
| [[Алтын шлем|«Алтын шлем»]] || &lt;small&gt;ҡ.&lt;/small&gt; Илья Сорокин (''«ЦСКА»''), &lt;small&gt;һаҡ.&lt;/small&gt; [[Зайцев Никита Игоревич|Никита Зайцев]] (''ЦСКА''), [[Крис Ли]] (''«Металлург» Мг''), &lt;small&gt;һөж.&lt;/small&gt; [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радулов]] (ЦСКА), Сергей Мозякин (''«Металлург» Мг''), [[Ян Коварж]] (''«Металлург» Мг'')
|-
| [[«Плей-офф уйындарының иң яҡшы уйынсыһы» бүләге|«Плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы»]] ||Сергей Мозякин (''«Металлург» Мг'')
|}

==Шулай уҡ ҡарағыҙ==
* [[ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЙХЛ чемпионаты 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

==Сығанаҡтар==
* [https://khl.ru Рәсми сайт]
{{Континенталь хоккей лигаһы}}

[[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2015 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2016 йыл]]
[[Категория:КХЛ миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>2ml9k3qghghxvkj8wgk36u60viamgu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кофи Аннан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93867</id>
    <revision>
      <id>1309526</id>
      <parentid>1054313</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10304" sha1="j1csmx9e6775tjvwxvdpfu4juubytps" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя        = Кофи Аннан
| оригинал имени   = Kofi Annan
| изображение = Kofi Annan 2012 (cropped).jpg
| ширина = 300px
| должность =  [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның 7-се Генераль секретары
| порядок = 
| флаг = Small Flag of the United Nations ZP.svg
| периодначало = [[1 ғинуар]] [[1997]]
| периодконец = [[31 декабрь]] [[2006]]
| предшественник = Бутрос Бутрос-Гали
| преемник = [[Пан Ги Мун]]
| вероисповедание = [[Протестантизм]]
| дата рождения = 8.4.1938
| место рождения = Кумаси, [[Гана|Алтын Яр]], [[Британия империяһы]]
| образование = Макалестр колледжы (Сент-Пол)&lt;br /&gt; Халыҡ-ара тикшеренеүҙәрҙең юғары институты (Женева)
| отец = Генри Реджинальд Аннан
| мать = Виктория Аннан
| супруга = Тити Алакиджа (айырылышҡан) &lt;br /&gt; Нана Мария Аннан
| дети = '''улы:''' Коджо
| автограф = Kofi Annan Signature.svg
| награды =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} [[Файл:Nobel prize medal.svg|25 px]] [[Нобель тыныслыҡ премияһы]]
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} &lt;!-- {{Большой Крест 2 степени ордена Почёта за Заслуги перед Австрией}} --&gt;{{!!}}{{Орден Достык 1 степени}}{{!!}}&lt;!-- {{Кавалер Большого креста ордена Нидерландского льва}} --&gt;
{{!}}-
{{!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}{{!!}}&lt;!-- {{Большой крест ордена Свободы (Португалия)}}{{!!}}{{Специальный класс ордена Доброй Надежды}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Изабеллы Католички}}{{!!}}{{Большой Крест ордена Заслуг (Польша)}}{{!!}}{{Кавалер Большого Креста ордена За заслуги перед ФРГ}} --&gt;
{{!}}-
{{!}}{{Орден Звезды Румынии}}{{!!}}{{Орден Святого Михаила и Святого Георгия}}{{!!}}&lt;!-- {{Большая лента ордена Пионеров Республики}} --&gt;
{{!}}-
{{!}}{{Компаньон ордена Звезды Ганы}}{{!!}}&lt;!-- {{Большой Крест ордена Золотого сердца}} --&gt;{{!!}}{{Орден Манас 1 степени}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}&lt;!-- {{Медаль В память 850-летия Москвы}} --&gt;
{{!}}}
}}
'''Ко́фи А́тта А́ннан''' ({{lang-en|Kofi Atta Annan}}; [[8 апрель]] [[1938 йыл]] — [[18 август]] [[2018 йыл]]) — [[Гана]] дипломаты, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның 7-се Генераль секретары ([[1997]]—[[2006]]), [[2012 йыл]]дың [[24 февраль|24 февраленән]] [[31 август|31 авгусына]] тиклем — [[Сүриә]]ләге низағты бөтөрөү буйынса [[БМО]]ның һәм [[Ғәрәп илдәре лигаһы]]ның махсус илсеһе&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/02/24/envoy/ ООН и ЛАГ отправили Кофи Аннана урегулировать сирийский кризис]&lt;/ref&gt;. Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты (2001).

== Биография ==
Кофи Аннан 1938 йылдың 8 апрелендә ул саҡтағы Британия колонияһы булған Алтын Ярҙың (1957 йылдың 6 мартынан бойондороҡһоҙ Гана дәүләте) Кумаси ҡалаһында тыуған. &lt;!-- Его отец был верховным вождём племени [[фанти]] и губернатором провинции [[Ашанти (область Ганы)|Ашанти]]. Аннан получил образование в Швейцарии и США, где учился в колледже {{Не переведено 3|Макалистер (колледж)|Макалистер|en|Macalester College}} в штате [[Миннесота]], окончив его со степенью бакалавра экономики. Потом он поступил в [[Массачусетский технологический институт]] и, будучи студентом, уже с 1971 года начал работать в ООН в качестве сотрудника [[ВОЗ]].

Кофи Аннан женат. Его жена шведка [[Аннан, Нане|Нане Аннан]] (урождённая {{Не переведено 3|Лагергрен|Лагергрен|en|Lagergren}}), племянница шведского борца за спасение евреев от нацистов [[Валленберг, Рауль|Рауля Валленберга]]. Владеет английским и французским языками, но предпочитает в общении первый.

=== Деятельность на посту Генерального секретаря ООН ===
Избран после того, как США наложили вето на кандидатуру баллотировавшегося повторно [[Бутрос-Гали, Бутрос|Бутроса Бутроса-Гали]]. Кофи Аннан занимал пост Генерального секретаря ООН с [[1 января]] [[1997 год]]а, переизбран на второй срок [[29 июня]] [[2001 год]]а, срок полномочий истёк [[31 декабря]] [[2006 год]]а.

Кофи Аннан является первым представителем чернокожего населения Африки на посту Генсека ООН.

Лауреат [[Нобелевская премия мира|Нобелевской премии мира]] [[2001 год]]а (наряду с возглавляемой им организацией)
--&gt;

Кофи Аннан ҡыҫҡа ваҡытлы ҡаты ауырыуҙан һуң 2018 йылдың 18 авгусында [[Швейцария]]ның [[Берн]] ҡалаһында вафат булды&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/society/18/08/2018/5b77eb829a794759ae610cb8?from=newsfeed Умер бывший генсек ООН Кофи Аннан. РБК сайты. 2018, 18 август]{{ref-ru}}{{V|18|08|2018}}&lt;/ref&gt;. 

== Бүләктәре ==
* I дәрәжәләге Мәрхәмәтле Өмөт ордены ([[КАР]])
* I дәрәжәләге кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[Украина]], [[2002]])&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=501/2002 Указ Президента України № 501/2002 від 3 червня 2002 року «Про нагородження орденом князя Ярослава Мудрого»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623065033/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=501%2F2002 |date=2020-06-23 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
* А. М. Горчаков хәтер миҙалы ([[РФ]], 2002)
* I дәрәжәләге «Достык» ордены ([[Ҡаҙағстан]], 2002)&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Казахстан от 16 октября 2002 года № 963 «О награждении орденом „Достык“ I степени К. Аннана»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/cis/2002-10-22/6_annan.html Генсек ООН не остался без награды]&lt;/ref&gt;
* I дәрәжәләге «Манас» ордены ([[Ҡырғыҙстан]])
* Ирек орденының оло сылбыры ([[Португалия]], [[2005]])
* Нидерланд арыҫланының оло тәреһе ([[Нидерланд]], [[2006]])
* Улоф Пальме премияһы ([[Швеция]], 2006)
* Вестфаль тыныслыҡ премияһы (2008)&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3705194,00.html?maca=rus-rss-ru-all-1126-rdf «Немецкая волна»]&lt;/ref&gt;

== Факттар ==
* Гананың төп халҡының ашанти телендә «Кофи» һүҙе «йомала тыуған» тип аңлатыла.
* Кофи Аннандың энеһе футболист Энтони Аннан футбол буйынса Гана йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.
* Кофи тышҡы йөҙө менән актёр [[Морган Фримен]]ға ныҡ оҡшаған, шунлыҡтан урамда уны йыш ҡына Фримен менән бутайҙар.
* Кофи Аннан Гана университетының почётлы канцлеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kofiannanfoundation.org/ Сайт фонда Кофи Аннана]
* {{ВТ-ЛП|Аннан, Кофи Атта}}
* [https://web.archive.org/web/20010109090900/http://www.un.org/russian/basic/sg/annannew.htm Биография]
* [https://web.archive.org/web/20070116164412/http://www.un.org/russian/sg/statements06.shtml Выступления и послания]
* [http://lenta.ru/articles/2006/10/16/annan/ Десятилетка Аннана] Lenta.ru 16.10.2006

{{start box}}
{{succession box|title=[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Генераль секретары|before=Бутрос Бутрос-Гали|after=[[Пан Ги Мун]]|years=[[1 ғинуар]] [[1997 йыл]] — [[31 декабрь]] [[2006 йыл]]}}
{{end box}}

{{politic-stub}}

[[Категория:БМО-ның Генераль секретарҙары]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Гана шәхестәре]]</text>
      <sha1>j1csmx9e6775tjvwxvdpfu4juubytps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калуга өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94879</id>
    <revision>
      <id>1309439</id>
      <parentid>1276517</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8884" sha1="qgygfdwjg4wg808cfmj0cib2e58307m" xml:space="preserve">{{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт|
|RuNm       = Калуга өлкәһе
|OfNm1      = 
|FSFlag=[[Файл:Flag of Kaluga Oblast.svg|160px|Калуга өлкәһе флагы]]	
|FSCoA=[[Файл:Coat of arms of Kaluga Oblast.svg|100px|Калуга өлкәһе гербы]]
|FlagLnk=Калуга өлкәһе флагы
|CoALnk=Калуга өлкәһе гербы
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Kaluga Oblast.svg|350px|Калуга өлкәһе]]
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Калуга]]
|AreaRnk    = 65-се
|TotArea    = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Калужская область}}}}
|WaterPrcnt = 0,1
|PopRnk     = 52-се
|PopQty     = {{ Население | Калужская область | тс }}
|PopCtDate  = {{ Население | Калужская область | г }}
|PopDens    = {{ #expr: ({{ Население | Калужская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Калужская область}}) round 2 }} кеше
|GDP        = {{ВРП|40}}
|GDPCtDate  = {{ВРП|Дата}}
|GDP(PPP)   = {{ВРП НДН|40}}
|GDPRnk     = 44-се
|FedDistrNm = [[Үҙәк федераль округы|Үҙәк]]
|EcRegNm    = Үҙәк
|CadNo      = 40
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = Анатолий Дмитриевич Артамонов
|LegislTtl  = Өлкә думаһы рәйесе
|LegislNm   = Виктор Сергеевич Бабурин
|награды    = {{орден Ленина|тип=регион}}
}}

'''Калу́га өлкәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Үҙәк федераль округ]] составына инә.

Калуга өлкәһе 1944 йылда ойошторола. Төньяҡ-көнбайышта — [[Смоленск өлкәһе]], төньяҡ-көнсығышта — [[Мәскәү]] ҡалаһы һәм [[Мәскәү өлкәһе]], көнсығышта — [[Тула өлкәһе]], көньяҡта — [[Брянск өлкәһе|Брянск]] һәм [[Орёл өлкәһе|Орёл]] өлкәләре менән сиктәш.

== Халҡы ==
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы {{formatnum:{{ Население | Калужская область | ч }}}} ({{ Население | Калужская область | г }}) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Калужская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Калужская область}}) round 2 }} кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{ Население | Калужская область | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Калужская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Калужская область | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Калужская область|Столбцов=Год}}).

Калуга өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 489, [[2002 йыл]]да — 451 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Административ-территориаль бүленеш ==
2011 йылға ҡарата Калуга өлкәһендә 303 муниципаль берәмек бар, шул иҫәптән:
* 2 ҡала округы
* 24 муниципаль район
* 26 ҡала һәм 251 ауыл биләмәһе

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Авдошкин Семён Егорович]] (15.08.1918—9.03.1963), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).
* [[Сначёв Владимир Иванович]] (1955), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1978 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Геология институты]] инженеры, 1985 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1997 йылдан — мәғдән ятҡылыҡтары лабораторияһы мөдире. [[Геология]]-минералогия фәндәре докторы (1993), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Людинов ҡалаһынан&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/11763-snachjov-vladimir-ivanovich  Башҡортостан энциклопедияһы — Сначёв Владимир Иванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|6|11|2020}}&lt;/ref&gt;.
* [[Спасский Владимир Иосифович]] (9.05.1874—18.03.1955), ғалим-күҙ табибы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре.  Медицина фәндере докторы (1947), профессор (1947). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән Калуга губернаһының Рождество ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11781-spasskij-vladimir-iosifovich Башҡорт энциклопедияһы — Спасский Владимир Иосифович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421082709/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11781-spasskij-vladimir-iosifovich |date=2016-04-21 }}{{V|6|05|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = 
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Атлас Калужской области
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = Автор-составитель В. В. Трефилов; Ред. Н. В. Солнцева.
 |издание       = 
 |место         = Калуга
 |издательство  = Золотая аллея
 |год           = 2002
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 176
 |серия         = 
 |isbn          = 5-7111-0338-5
 |тираж         = 4&amp;nbsp;000
}} (в пер.)

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Kaluga Oblast}}
* [http://www.admoblkaluga.ru/ Сервер администрации области]
* [http://kaluga.news-city.info/docs/ Законодательство Калужской области]
* [http://parliament.kaluga.ru/ Законодательное собрание Калужской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910101540/http://parliament.kaluga.ru/ |date=2010-09-10 }}
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=40 Калужская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516071905/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=40 |date=2008-05-16 }}
* [http://kaluga.news-city.info/docs/ustav/index.htm Устав Калужской области]
* [http://geraldika.ru/region/40/ Флаг и герб Калужской области]
* [http://www.artlebedev.ru/everything/kaluga/ Логотип Калужской области, разработанный Артемием Лебедевым]
* [https://web.archive.org/web/20100516150106/http://www.isles.ru/depository/region_40/region_40.html Памятники архитектуры Калужской области]
* [http://admoblkaluga.ru/orbismap/ Социально-экономические показатели Калужской области на интерактивной карте региона]

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Калуга өлкәһе| ]]</text>
      <sha1>qgygfdwjg4wg808cfmj0cib2e58307m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киров өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94969</id>
    <revision>
      <id>1309489</id>
      <parentid>1276449</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8142" sha1="bfibrbtstiysvsnlymj4o71l6zqxlxb" xml:space="preserve">{{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт|
|RuNm       = Киров өлкәһе
|OfNm1      = 
|FSFlag=[[Файл:Flag of Kirov Oblast.svg|160px|Киров өлкәһе флагы]]	
|FSCoA=[[Файл:Coat of arms of Kirov Region.svg|100px|Киров өлкәһе гербы]]
|FlagLnk=Киров өлкәһе флагы
|CoALnk=Киров өлкәһе гербы
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Kirov Oblast.svg|350px|Киров өлкәһе]]
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]]
|AreaRnk    = 30-сы
|TotArea    = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Кировская область}}}}
|WaterPrcnt = 0,5
|PopRnk     = 38-се
|PopQty     = {{ Население |Кировская область|тс}}
|PopCtDate  = {{ Население |Кировская область|г}}
|PopDens    = {{ #expr: ({{ Население |Кировская область|ч}} / {{ПлощадьРегионы|Кировская область}}) round 2 }} кеше
|GDP        = {{ВРП|43}}
|GDPCtDate  = {{ВРП|Дата}}
|GDP(PPP)   = {{ВРП НДН|43}}
|GDPRnk     = 50-се
|FedDistrNm = [[Волга буйы федераль округы|Волга буйы]]
|EcRegNm    = Волга-Вятка
|CadNo      = 43
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = Никита Белых
|LegislTtl  = Ҡануниәт Йыйылышы рәйесе
|LegislNm   = Алексей Ивонин
|награды    = {{орден Ленина|тип=регион}}
|}}

'''Ки́ров өлкәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Волга буйы федераль округы]] составына инә.

Административ үҙәге — [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]] ҡалаһы.

== География ==
Киров өлкәһе төньяҡта — [[Коми Республикаһы]] һәм [[Архангельск өлкәһе]], көнбайышта — [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]], [[Вологда өлкәһе|Вологда]] һәм [[Кострома өлкәһе|Кострома]] өлкәләре, көньяҡта — [[Марий Эл]] һәм [[Татарстан]] республикалары, көнсығышта — [[Пермь крайы]] һәм [[Удмуртстан]] менән сиктәш. Майҙаны — {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Кировская область}}}} км²&lt;ref&gt;[http://ako.kirov.ru/region/index.php Правительство Кировской области — Общие сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013095045/http://www.ako.kirov.ru/region/index.php |date=2011-10-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Киров өлкәһе 1936 йылда Киров крайынан Удмурт АССР-ын бүлеп сығарыу һөҙөмтәһендә ойошторола.

== Халҡы ==
&lt;br /&gt;
{{ Население | Кировская область | д }}

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы {{formatnum:{{ Население | Кировская область | ч }}}} ({{ Население | Кировская область | г }}) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Кировская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Кировская область}}) round 2 }} кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{ Население | Кировская область | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Кировская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Кировская область | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Кировская область|Столбцов=Год}}).
[[Файл:Vyatka-Kirov asv2019-05 img34 Vyatka River.jpg|thumb|right|250px|Вятка йылғаһы]]
; Милли состав
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы:
* [[урыҫтар]] — 1 199 691 кеше,
* [[татарҙар]] — 36 457 кеше,
* [[мариҙар]] — 29 598 кеше,
* [[удмурттар]] — 13 639 кеше,
* [[украиндар]] — 7 718 кеше,
* милләтен күрһәтмәгәндәр — 35 585 кеше.

Киров өлкәһендә [[1989 йыл]]да — 624, [[2002 йыл]]да — 510 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1833-bash-ort-diasporalary|Башҡорт диаспоралары|автор=Йосопов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]] (27.10.1918—24.12.1986), нефтсе, Дүртөйлө быраулау идаралығының элекке быраулаусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы дивизионында орудие командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] ордендары кавалеры. Нолин районы Белогорье ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13805-tusnolobov-stepan-sergeevich Башҡорт энциклопедияһы — Туснолобов Степан Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421193605/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13805-tusnolobov-stepan-sergeevich |date=2016-04-21 }}{{V|21|10|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Административ-территориаль бүленеш ==

2006 йылдан алып өлкә территорияһында 371 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 6 ҡала округы, 39 муниципаль район, 53 ҡала биләмәһе һәм 273 ауыл биләмәһе бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Kirov Oblast}}
* [http://www.ako.kirov.ru/ Официальный сайт Правительства Кировской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070728095608/http://www.ako.kirov.ru/ |date=2007-07-28 }}
* [http://zsko.ru/ Официальный сайт Законодательного Собрания Кировской области]
* [https://web.archive.org/web/20231223130444/http://xn--43-6kch9bxbh4f.xn--p1ai/ Официальные новости органов власти Кировской области]
* [http://vyatka.ru/ ВЯТКА.RU — Новостной информационный портал Кировской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606033736/http://vyatka.ru/ |date=2017-06-06 }}
* [http://karta.kirov.ru/region/ Карта Кировской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920104501/http://karta.kirov.ru/region/ |date=2011-09-20 }}
* [http://geraldika.ru/region/43/ Флаг и герб Кировской области]
* [http://www.catalogmineralov.ru/deposit/kirovskaya_oblast/ Месторождения полезных ископаемых Кировской области]

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Киров өлкәһе| ]]</text>
      <sha1>bfibrbtstiysvsnlymj4o71l6zqxlxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каска (индтар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96062</id>
    <revision>
      <id>1309463</id>
      <parentid>1152403</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1030" sha1="3mkrfidzc15p9xeh3xu0rqgklweir90" xml:space="preserve">{{Народ
 |название      = Каска
 |изображение   = 
 |ширина        = 
 |подпись       = 
 |самоназвание  = 
 |численность   = 
 |расселение    = Юкон, Британ Колумбияһы
 |вымер         = 
 |архкультура   = 
 |язык          = [[Каска теле]]
 |раса          = 
 |религия       = 
 |родственные   = 
 |входит        = 
 |включает      = 
 |происхождение = 
}}

'''Каска''' — [[Канада]]ла йәшәгән [[Индеецтар|инд халҡы]]. Элек-электән [[Канада]]ның [[Юкон (күл)|Юкон]] күле тирәһендә йәшәйҙәр. [[Каска теле|Каска телендә]] һөйләшәләр.

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==

*[https://web.archive.org/web/20121220110922/http://www.kaskadenacouncil.com/ Kaska Dena Council]

{{библиоинформация}}

{{Ethno-stub}}</text>
      <sha1>3mkrfidzc15p9xeh3xu0rqgklweir90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каска теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96063</id>
    <revision>
      <id>1309464</id>
      <parentid>1053933</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1954" sha1="4nazbwchpc5womytjepcagvkci93rvh" xml:space="preserve">{{Язык
|цвет           = америндские
|имя            = Каска
|самоназвание   = Dene Zágéʼ
|страны = [[Канада]]
|регионы = [[Юкон]]
|официальный язык = [[Юкон]] ([[Канада]])
|регулирующая организация =
|число носителей = 450 кеше
|рейтинг =
|статус = 
|вымер =
|категория = [[Төньяҡ Америка телдәре]]
|классификация =
::::: '''Каска теле'''
|письмо = [[Латин алфавиты]]
|ГОСТ 7.75-97 =
|ISO1 = юҡ
|ISO2 = 
|ISO3 = kkz
}}

'''Каска''' — [[Канада|Канаданың]] [[Юкон (күл)|Юкон]] күле тирәһендә йәшәгән [[Каска (индтар)|Каска индтарының]] теле. Каско теле, [[на-дене телдәре]] төркөмөнөң, [[Атабаск телдәре]] төркөмсәһенә ҡарай. Канаданың статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, Каска телен 450 кеше белә (2006).

== Әҙәбиәт ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
* Kaska Tribal Council. ''Guzāgi k'ū́gé': our language book : nouns : Kaska, Mountain Slavey and Sekani''. [Watson Lake, Yukon]: Kaska Tribal Council, 1997. ISBN 0-9682022-0-9
&lt;/div&gt;

== Сығанаҡтар һәм һылтанмалар ==
* [http://www.yukoncollege.yk.ca/ynlc/YNLCinfo/Kaska.html Yukon Native Language Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216060539/http://www.yukoncollege.yk.ca/ynlc/YNLCinfo/Kaska.html |date=2004-12-16 }}
* [http://kaska.arts.ubc.ca/ Kaska Language Website, University of British Columbia]
* [https://web.archive.org/web/20121220110922/http://www.kaskadenacouncil.com/ Kaska Dena Council]

[[Категория:Канада телдәре]]
[[Категория:Атабаск телдәре]]</text>
      <sha1>4nazbwchpc5womytjepcagvkci93rvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ислам фәлсәфәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96843</id>
    <revision>
      <id>1309333</id>
      <parentid>1279365</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T11:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="0e5hhdbpmssry96nxu0vy4u43wd5d0i" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ғинуар 2016}}

{{Ислам|nocat=1}}
'''Ислам фәлсәфәһе''' – [[ислам]] дине тәғлимәтендә булған Шәреҡ аҡыл эйәләре тарафынан, башлыса ғәрәп телендә (һирәгерәк фарсы телендә) [[Урта быуаттар]]&lt;nowiki/&gt;ҙа ижад ителгән, фәлсәфәүи әҫәрҙәр. Һуңраҡ [[Мосолмандар|мосолман]] илдәренең милли телдәрендә ([[Төрөк теле|төрөк]], урд, һ.б.) Йыш ҡына ислам фәлсәфәһе аңлатмаһына урта быуаттарҙа йәшәгән, ислам дине тәғлимәттәре тәьҫирен алған, башлыса ғәрәп телендә ижад итеүсе  йәһүд фәйләсүфтәренең эштәрелә инеп китә. Хәҙерге [[Мосолмандар|мосолман]] фәйләсүфтәре башлыса инглиз телендә ижад итәләр, сөнки уларҙың эштәре [[инглиз теле]] менән таныш булған ғәрәп илдәрендә йәшәүсе ғәрәп элитаһына, [[Пакистан]]&lt;nowiki/&gt;да (унда инглиз теле официаль тел булып тора) һәм Көнбайыш илдәрендә йәшәүсе мосолман диаспораһына, йүнәлтелгән.

Бөгөнгө көндә, [[ислам]] фәлсәфәһе Көнбайыш цивилизацияһы һәм [[фәлсәфә]]&lt;nowiki/&gt;һе йоғонтоһо аҫтында бер ни тиклем үҙгәрештәр кисерҙе. Был аңлатма аҫтында “ғәрәп фәлсәфәһе” термины бер үҙе генә ҡулланылмай. Шулай уҡ “ислам фәлсәфәһе”, “ғәрәп-мосолман фәлсәфәһе”, “ Ғәрәп Шәреғе фәлсәфәһе” һ.б. терминдар ҡулланыла.

[[Мосолмандар|Мосолман]] илдәрендә ислам дине доктринаһы мотлаҡ булғанлыҡтан, был илдәрҙә фәлсәфәнең традицион йүнәлештәренең ислам теологияһы менән ҡушылдыҡтары (гибридтары) барлыҡҡа килде (М. Ҡәддәфиҙең сәйәси концепцияһы, А. Соруштың “ислам демократияһының” сәйәси-эпистемологик концепцияһы һ.б.) Шулай уҡ бөгөнгө кондә ғәрәп телендәге фәлсәфә [[Иран]] фәлсәфәһенә ярайһыуҡ тәьҫир итә, шулай булыуға ҡарамаҫтан – кире тенденция күҙәтелмәй – иран фәйләсүфтәренәң эштәре ғәрәп донъяһында киң билдәле түгел.

== Тарихы ==
Ислам фәлсәфәһенең үҫешендә өс төп этапты айырырға була:
-	Классик йәки Урта быуаттар (VII – XV б.б.)
-	 Һуңғы Урта быуаттар (XVI – XIX б.б.)
-	Бөгөнгө мәле ( XIX быуаттың икенсе яртыһы– XXI б.б.)
Ғәрәп фәлсәфәһенең барлыҡҡа килеүе ҡәләмдең (рациональ дини тәғлимәт) тәүге шәхестәренең эштәре менән бәйле. Улар кешенең азат ирке һәм Алаһы тәғәләнең сифаттары (атрибуттары) тураһында яҙа башлап, дин тәғлимәттәренең сиктәренә һыймаған концепциялар булдыралар.

== Төп проблемалары һәп концепциялары ==
	
== Төп йүнәлештәре ==
== Күренекле шәхестәре ==
=== Урта быуаттар һәм Яңы ваҡыт: ===
* Ибн Рәшит (Авероэс)
* Әбүғәлисина (Авиценна)
* Әл - Фәрәби (Аль - Фараби)
* Ғүмәр Хәйәм (Омар Хайям)
Хәҙерге торошо:
* Ғүмәр Хәлит ([[Мысыр]])
* Ғәли Шәриғәт ([[Иран]])
* Гейдар Йәмил ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]])
* Ибраһим Тәүфиҡ ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]])
* Мөхәмәт Иҡбәл ([[Пакистан]])
* Ғәбүл Ала Мәүдүди  ([[Пакистан]])
* Ғәбдүлкәрим Соруш ([[Иран]] - [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]])
* Исмәғил әл- Фәруҡи (Палестина -  [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]])
* Сәйет Хөсөйен Наср ([[Иран]] - [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]])
* Фазлур Рәхмән ([[Пакистан]] -  [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]])
* Мортаза Мотаһһар ([[Иран]])
* Муса әл- Саҙр ([[Иран]]  - [[Ливан|Ливан)]]
* Әкбар Сәләхетдин Әхмәт ( [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]])
* Фәтхулла Гөлен ([[Төркиә]])
* [[Илшат Насыров]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]])

== Әҙәбиәт: ==
http://www.bibliard.ru/vcd-1269-1-2048/goodsinfo.html

http://dissland.com/catalog/fenomen_mislitelya_gnoseologicheskiy_analiz_transtsendentalnoy_sub_ektivnosti.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180415020035/http://dissland.com/catalog/fenomen_mislitelya_gnoseologicheskiy_analiz_transtsendentalnoy_sub_ektivnosti.html |date=2018-04-15 }}

http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305030525/http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf |date=2016-03-05 }}

http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305030525/http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf |date=2016-03-05 }}

http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/mysl/perevod/1/iaizbr_1.pdf{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

http://smirnov.iph.ras.ru/win/publictn/istarph/textbook/annot.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008103250/http://smirnov.iph.ras.ru/win/publictn/istarph/textbook/annot.htm |date=2015-10-08 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}	

== Һылтанмалар ==
== [https://web.archive.org/web/20141005224148/http://www.iph.ras.ru/nasyrov.htm ttp://iph.ras.ru/nasyrov.htm] ==

[[Категория:Ислам философияһы]]</text>
      <sha1>0e5hhdbpmssry96nxu0vy4u43wd5d0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кук боғаҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97071</id>
    <revision>
      <id>1309538</id>
      <parentid>1299769</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3918" sha1="58m5d0h704ti0qfkon235aoj2hneuh1" xml:space="preserve">{{Пролив
 |Название                = Кук боғаҙы
  |Национальное название  = en/Cook Strait
 |Изображение             = New Zealand-CIA WFB Map.png
  |Подпись                = Яңы Зеландиян картаһында
 |Координаты              = 41/13/46/S/174/28/59/E
  |CoordScale             = 
 |Страны                  = Яңы Зеландия
 |Вышестоящие акватории   = Тасман диңгеҙе/Тымыҡ океан
 |Что разделяет           = [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ]] утрауҙарын
 |Крайний мыс             = 
 |Крайний мыс 1           = 
 |Средняя величина прилива= 
 |Ширина                  = 22
 |Длина                   = 197
 |Наибольшая глубина      = 87
 |Карта                   = 
 |Позиционная карта       = 
 }}
'''Кук боғаҙы''' ({{lang-en|Cook Strait}}) — [[Яңы Зеландия]]ның [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ]] утрауҙарын айырыусы боғаҙ. [[Тасман диңгеҙе]]н [[Тымыҡ океан]] менән тоташтыра. Сәйәхәтсе [[Джеймс Кук]] хөрмәтенә аталған.

Оҙонлоғо 107 км, иң тар урынындағы киңлеге — 22 км, тәрәнлеге — 87 м.

[[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ утрауының]] көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Кук боғаҙының бер өлөшө булып торған Веллингтон бухтаһы яр буйында Яңы Зеландияның баш ҡалаһы [[Веллингтон]] урынлашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Commons category|Cook Strait|Кук боғаҙы}}
* [http://www.metservice.co.nz/default/index.php?alias=cook-strait-shipwrecks192952 	Cook Strait: Ship Wrecks, Swells and Gales]
* [http://www.nzmaritime.co.nz/railferries.htm New Zealand's Cook Strait Rail Ferries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727192412/http://www.nzmaritime.co.nz/railferries.htm |date=2009-07-27 }} – NZ National Maritime Museum
* [http://www.nzhistory.net.nz/culture/cook-strait-rail-ferries Cook Strait rail ferries] – New Zealand History, by Ministry for Culture and Heritage
* [http://www.cookstraitswim.org.nz/ Cook Strait Swim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423145509/http://cookstraitswim.org.nz/ |date=2022-04-23 }}
* [http://www.energybulletin.net/6046.html NZ: Chance to turn the tide of power supply] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050522083514/http://www.energybulletin.net/6046.html |date=2005-05-22 }} EnergyBulletin.net
* Lewis, Keith [https://web.archive.org/web/20081018045107/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/OceanStudyAndConservation/EngineeringOnTheSeaFloor/2/en ''Submarine cables''] Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, updated 21-Sep-2007.
* [http://www.cablebayfarm.co.nz/history2.html History of Cable Bay Station]
* [http://www.techhistory.co.nz/Electricity/Cookstcable.htm A Powerful link: The Cook Strait Cable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119171039/http://www.techhistory.co.nz/Electricity/Cookstcable.htm |date=2021-01-19 }}
* NZ Documentary Film (2007) [http://www.docnz.org.nz/2007/wgtn/film/fish-ships ''Fish &amp; Ships'']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906132005/http://www.docnz.org.nz/2007/wgtn/film/fish-ships |date=2008-09-06 }} The Island Bay fishing fleet.

[[Категория:Тымыҡ океан боғаҙҙары]]</text>
      <sha1>58m5d0h704ti0qfkon235aoj2hneuh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100223</id>
    <revision>
      <id>1309422</id>
      <parentid>1298214</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5637" sha1="5el6lld4b77bsrniua4za16j13nu0ld" xml:space="preserve">{{ФШ|Йәһүҙин}}
{{Яҙыусы
 |Исеме             = Инсур Йәһүҙин 
 |Төп исеме         = 
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 200px
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Йәһүҙин Инсур Ғаззали улы
 |Псевдонимдары     = Инсур Артур
 |Тыуыу датаһы      = 26.03.1951
 |Тыуған урыны      = [[Иҫке Мөсәт]] ауылы, {{ТыуғанУрыны|Бөрйән районы}}, [[БАССР]] 
 |Вафат булыу датаһы = 21.03.2011
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = {{СССР}} → {{Рәсәй}}
 |Эшмәкәрлек төрө   = 
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]] 
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
}}
'''Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы''' (''псевдонимы Инсур Артур''; [[26 март]] [[1951 йыл]] — [[21 март]] [[2011 йыл]]) — башҡорт [[шиғриәт|шағиры]] һәм [[журналистика|журналисы]]. [[СССР]]-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостандың Яҙыусылар союздары]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Инсур Ғәззәли улы Йәһүҙин (Инсур Артур) 1951 йылдың 26 мартында [[Бөрйән районы]]ның [[Иҫке Мөсәт]] ауылында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, [[Белорет]] ҡалаһында&lt;ref&gt;Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|23|03|2021}}&lt;/ref&gt;) тыуған. 

[[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]]н тамамлаған, [[журналистика]] буйынса юғары һөнәри белем ала. 

Шиғырҙары, нәҫерҙәре матбуғатта 14 йәшендә күренә башлай. Оҙаҡ йылдар матбуғат өлкәһендә эшләй: гәзит баҫыусы, хәбәрсе, бүлек мөдире, «[[Башҡортостан (гәзит)|Совет Башҡортостаны]]» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, «[[Таң (гәзит)|Таң]]» гәзитенең баш мөхәррире була. Ул СССР, Рәсәй, [[Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы|Башҡортостан Журналистар союздары]] ағзаһы булды. 1996 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шиғырҙары, башҡа әҫәрҙәре төрлө телдәрҙә Мәскәүҙә, туғандаш республикаларҙа, сит илдәрҙә донъя күрә.

== Китаптары ==
* Юлға сығам (шиғырҙар)
* Тауҙарҙа тауыш аҙашмай (поэма һәм шиғырҙар)
* Көнлөғояш (проза)
* Дала сыңы (шиғырҙар)
* Төлкө килде ҡунаҡҡа&quot; (балалар өсөн шиғырҙар) китаптары донъя күрҙе
* Даға ҫыңы
* Атайсал — бөрйәндәрдең ере
* Яраһыҙ һағыш
* Йөрәгемдә кояш күтәрәм

== Күләмле әҫәрҙәре, поэмалары ==
* Тулғанай
* Тауыштар
* Тынлык минуты
* Гөргөлдәк
* Ете моң
* Минең ҡоролтай
* Ысыҡлы дала»
* Тыуған көндәр

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|23|03|2021}}   
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|23|03|2021}}   

== Һылтанмалар ==
* «Башҡорт шиғриәте анталогияһы». — Өфө: Китап, 2001.
* [http://libmap.bashnl.ru/node/255 Литературная карта Башкортостана: Ягудин Инсур Газзалиевич (Инсур Артур)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721181712/http://libmap.bashnl.ru/node/255 |date=2021-07-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20210414023946/https://burzyancbs.ru/node/68 Ягудин Инсур Газзалиевич, поэт]

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]]</text>
      <sha1>5el6lld4b77bsrniua4za16j13nu0ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лотос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100524</id>
    <revision>
      <id>1309599</id>
      <parentid>1259449</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5401" sha1="03cyoemkay7dp3osey9qq2142zx5l1i" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Лотос 
| image file = Nelumbo lutea blossom.jpeg
| image title =
| image descr = Һары лотос сәскәһе
| regnum = Үҫемлектәр
| divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]]
| classis = [[Ике өлөшлөләр]]
| ordo = Протейҙар
| familia = '''Лотосовые'''&lt;br /&gt; ({{bt|Nelumbonaceae|[[A.Rich.]], 1827,&lt;br /&gt; [[nom. cons.]]}})
| genus = '''Лотос'''
| latin = {{btname|Nelumbo|[[Adans.]], 1763}}
| section name = Ырыуҙары
| section text = ''Тексты ҡарағыҙ''
| wikispecies = Nelumbo
| commons = Nelumbonaceae
}}
'''Лотос''' ({{lang-la|Nelúmbo}}) — ике өлөшлөләр [[Ырыу (биология)|ырыуынан]] лотос [[Ғаилә (биология)|ғаиләһендәге]] берҙән-бер вәкил ({{lang-la|Nelumbonaceae}}).

== Ботаник һүрәтләү ==
Үҫемлектең үҙгәреш кисергән һабаҡтары тәрәнгә һыу аҫтына китә.

Лотостың өс төрлө япрағы була: һыу аҫты япраҡтары, һыу өҫтөндә ятыусы япраҡтар һәм һыу өҫтөндә оҙон япраҡ һабындаға япраҡтар.

== Төрҙәре ==
[[Файл:Lotoses.JPG|left|thumb|200x200px|Лотостар үҙәне (Краснодар крайы)]]
''The Plant List'' мәғлүмәте буйынса лотос ырыуы өс төрҙө берләштерә&lt;ref&gt;[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=+Nelumbo Список видов рода ''Nelumbo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250820172950/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=+Nelumbo |date=2025-08-20 }}: информация в базе данные ''The Plant List''.&lt;/ref&gt;:
* |Nelumbo nucifera. Gaertn. (1788). Сәтләүекле лотос
* Nelumbo lutea.(1807).Америка лотосы
* Nelumbo pentapetala. Walt. Fernald (1934). Биш япраҡлы лотос

== Лотос мәҙәниәттә ==
Боронғо гректар ошо исем менән, емештәре ашарға яраҡлы булған, бик үҫемлектәрҙе атаған

Теофраст лотос тип телгә алған үҫемлек [[эт муйылы һымаҡтар]] ғаиләһендәге ҡыуыҡлыҡ булған. Тыуған иле төньяҡ Африка булған был үҙемлек бөгөнгө көндә көньяҡ Европала осрай; уның емештәре слива ҙурлыҡ, бик тәмле; боронғо заманда төньяҡ Африка халҡы уны аҙыҡ итеп ҡулланған.

Һиндостанда, Египетта, шулай уҡ Диоскорҙа лотос тип [[Аҡ томбойоҡ|тобойоҡтарҙы]] (Nymphaea caerulea Saw., N. Lotus L.) атағандар.&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;201&quot;&gt;&lt;/span&gt;

&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;204&quot;&gt;&lt;/span&gt;Был изге үҫемлек Нил һәм Ганганың әкрен аҡҡан һыуҙарында үҫкән. Уның орлоғон һәм емешен он итеп тартҡандар. ''N. speciosum ''үҫемлеге ҡырағай шарттарҙа Урта һәм Көньяҡ Азияла, Рәсәйҙә [[Әстерхан|Әстерхән]] янында, [[Волгоград өлкәһе]]ндә, [[Краснодар крайы]]нда һәм Приморье крайында үҫә.

== Буддизмда лотос символикаһы ==
Лотос буддизмда таҙалыҡ символы булып тора. Лотос буйраҡ һыуҙа барлыҡҡа килә, әммә донъяға бысранмаған таҙа булып тыуа. Сансара донъяһының береһендә тыуған әҙәм, Будда тәғлимәтен ғәмәлгә индерһә, ваҡыт үткәс ҡайғы-хәсрәттән ҡотола ала.
&lt;blockquote&gt;
Буйраҡ һыуҙа тыуған саф таҙа лотос кеүек, әҙәм балаһы сансарала йәшәһә лә, уға бәйләнмәгән сафлыҡты күрһәтә.
&lt;/blockquote&gt;Лотос рәсеме будда сәнғәтендә киң ҡулланыла.

== Лотосты файҙаланыу ==
* Лотос орлоғонан тиҫбе эшләйҙәр.
* ''Nelumbo nucifera'' ырыуындағы лотос тамыры Азияла аҙыҡ итеп ҡулланыла һәм деликатес булып һанала.
* Лотос рәсәме Ҡалмыҡ Республикаһы флагына төшөрөлгән .
* Лотос сәскәһе Мәскәү — Әстерхан фирма поездына төшөрөлгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Лотос: информация на сайте GRIN (англ.) Лотос в Энциклопедии декоративных садовых растений 
* С. А. Курганская — Лотос орехоносный Лотос в Библиотеке кабинета травоведения 
* Долина лотосов на Тамани (Краснодарский край)

[[Категория:Һыу үҫемлектәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр]]</text>
      <sha1>03cyoemkay7dp3osey9qq2142zx5l1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лиходед Николай Хомич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102649</id>
    <revision>
      <id>1309594</id>
      <parentid>1278232</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3379" sha1="aho5jxpvg84fa47wi6n2txv7ijefa71" xml:space="preserve">'''Лиходед Николай Фомич''' (псевдонимы — Иван Загородний; [[1 ноябрь]] [[1940 йыл]], Михайловка ауылында, хәҙерге Запорожье ҡала тибындағы ҡасаба — [[13 сентябрь]] [[1993 йыл]], [[Запорожье]] ҡалаһы) — [[Украина|украин]] [[СССР|совет]] [[шиғриәт|шағиры]], [[журналистика|журналист]]. В. Лисняк исемендәге өлкә әҙәби премияһы лауреаты (1995, үлгәндән һуң).

== Биографияы ==
Запорожье педагогия институтын (1963), [[Мәскәү]] юғары әҙәби институтының юғары курстарын тамамлаған (1979). Уҡытыу эшен алып барған, журналист булып эшләгән, «Комсомолец Запорожья», «Индустриальное Запорожье», «Запорожская правда» гәзиттәре редакцияһының яуаплы сәркәтибе, М. Гайдабури исемендәге өлкә әҙәби берләшмәһе етәксеһе.

== Ижады ==
Тәүге «Запорожье» исемле шиғырын 1956 йылда яҙған, күбеһенсә аҫтында псевдоним сығыш яһаған. «Ҡояш» (1963), «Мир» (1966), «Әсәләр өҫтөндә самолеттар» (1969), «Байрам» (1970), «Иретмә» (1975), «Яҡтыртыу» (1984; барыһы ла [[Киев]]та баҫылған), «Хортица» (1967), «Йөҙ йәшәр» (1971), «Таң речитативы» (1973), «Мәңгелек Днепрострой» (1977), «Ҡойо һәм күк йөҙө» (1983), «Көҙ алды хазинаһы» (1989; бөтәһе — Днепропетровск), «Йәшен тамыры» (К., 1985), «Украина иле» (З., 1995) шиғри йыйынтыҡтар; «Буденовка улым өсөн» этюдтар, очерктар китабы авторы (Дн., 1979).

Поэтик тәржемәләр өҫтөндә эшләгән. Айырым алғанда, [[Салауат Юлаев]]тың «Уралым» һәм «Зөләйхә» шиғырҙарын украин теленә тәржемә итә. Башҡортостан Республикаһының Салауат районының Малаяҙ ауылындаға С. Юлаев музейында тәржемәләре һаҡлана.

Бер нисә тапҡыр бөтә Украина конкурстарында хеҙмәт кешеһе тураһындағы эштәре менән еңеү яулаған.

== Сығанаҡтар ==
* Ребро П. Миколі Лиходіду — 50 // Літературна Україна. — 1991. — 10 січня.
* [https://web.archive.org/web/20190719142017/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=48849 Микола Лиходід в енциклопедії сучасної України.]

[[Категория:1940 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Украина журналистары]]</text>
      <sha1>aho5jxpvg84fa47wi6n2txv7ijefa71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корвин китапханаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103198</id>
    <revision>
      <id>1309517</id>
      <parentid>1295819</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14907" sha1="ilsshuk7ca8oi72cr05i6day8m8bw1j" xml:space="preserve">{{Библиотека
| название библиотеки    = Корвин китапханаһы
| Изображение            = Matthias Graduale 1480.jpg 
| Ширина изображения     = 220px
| Подпись изображения    = Король Матештың градуалынан иллюстрация, яҡ.1480 йылғы
| месторасположение      = 1526й.тиклем— [[Буда]], [[Венгрия короллеге]]
| основана = 1470-е
| количество филиалов    = 
| предметы собрания      = грек һәм латин ҡульяҙмалары
| размер собрания        = 2500 [[Кодекс (книга)|кодекс]] тирәһе
| условия записи         = 
| ежегодная выдача       = 
| обслуживание           = 
| количество читателей   = 
| бюджет                 = 
| директор               = 
| количество сотрудников = 
| веб-сайт               = [http://www.corvina.oszk.hu/ corvina.oszk.hu]
}}

'''Корвин китапханаһы''' (лат. ''Bibliotheca'' ''Corviniana'') — [[Венгрия короллеге|Венгр короллеге]] короле [[Матьяш I (Венгрия короле)|Матьяш I]] ҙең китаптар тупланмаһы. Нигеҙ һалыусының гербында ҡарға һүрәте булғанға «Корвиниана» тип атайҙар. 1470-се йылдарҙа нигеҙләнгән булырға тейеш. Ул осорҙа [[Яңырыу]] осорондағы китапханалар араһында бары тик Апостол [[Ватикан]] китапханаһынан ҡала икенсе урында торған&lt;ref name=autogenerated8&gt;[http://www.unesco.de/mow-corvinen.html?&amp;L=0 Renaissance-Bibliothek des Königs Mathias Corvinus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706223826/http://www.unesco.de/mow-corvinen.html?&amp;L=0 |date=2009-07-06 }} {{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Унда, сама менән, 2500 томға тиклем китап иҫәпләнә&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm Csapodi Csaba: History of the Bibliotheca Corviniana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223645/http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm |date=2011-09-28 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Улар боронғо һәм урта быуат, ул осор авторҙарының да гуманистик әҫәрҙәре була. Башлыса донъяуи йөкмәткеле әҫәрҙәр — тарих, география, астрономия, медицина, шиғриәт һ. б. темалар өҫтөнлөк итә.&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://worldgenius.ru/books/hist-kult/308.php История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения. Под ред. Л. М. Брагиной.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202044/http://worldgenius.ru/books/hist-kult/308.php |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Күп китаптарҙы итальян рәссам-миниатюристары биҙәй. Нигеҙ һалыусы вафат булғас, китапхана абруйын юғалта. Фондының бер өлөшө һатыла, ҡалғандары Венгриянан ситкә сығарыла. Һуңынан 1526 йылда Буданы баҫып алғанда төрөк ғәскәрҙәре Корвиниананы яулай һәм ул [[Стамбул]]ға күсерелә. Китаптарҙы сит ил илселәренә бүләк итәләр, ҡалғандары бөтә донъяға таратыла. Китапхана фондынан 216 китап һаҡланып ҡала. Шуларҙың 54-е Венгрияның төрлө урындарында, китапханаларҙа, музейҙарҙа ныҡлап һаҡлана.

== Китапхананың барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:Beatrix_und_Matthias.jpg|left|thumb|250x250px|Королева Беатриса һәм король Матеш]]
[[Матьяш I (Венгрия короле)|Король Матеш Корвиндың]] (1443—1490) китаптар менән ҡыҙыҡһыныуы остазы — популяр библиофил, Эстергом архиепискобы Янош Витез йоғонтоһона бәйле&lt;ref&gt;[http://www.wdl.org/ru/item/4111/#search_page=1&amp;collection=bibliotheca-corviniana&amp;view_type=gallery Мировая цифровая библиотека: Коллекция Библиотека Корвиниана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324232055/http://www.wdl.org/ru/item/4111/#search_page=1&amp;collection=bibliotheca-corviniana&amp;view_type=gallery |date=2012-03-24 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Китапхана нигеҙләнеүенең аныҡ ваҡыты һәм сәбәбе биләһеҙ. Сама менән ул Неаполь короле Фердинанд Арагонскийҙың ҡыҙы Беатрис менән король Матештың никахынан һуң барлыҡҡа килә. Яңы королева венгр һарайында италия иртә Ренессанс мәҙәниәтенә мода индерә. Был иһә Матештың проитальян һәм гуманистик ҡыҙыҡһыныуҙарын арттыра.

Бер версия буйынса, һирәк осрай торған китаптар Януш Витез һәм Янус Паннониус оппозиционерҙарының мөлкәтен конфискациялағанда килеп инә. Ҡайһы берҙәре, моғайын, Беатриса Аргонскаяның бирнәһендә була. Шулай ҙа китапханаға нигеҙ һалыныу сәбәптәренең иң мөһиме — венгр короле һарайының Италия менән тығыҙ бәйләнештә тороуы. Италия ул ваҡытта Европаның иң ҙур сауҙа һәм мәҙәниәт үҙәге була. Шулай уҡ Матеш итальян гуманистары менән дә аралашып йәшәй&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Король китаптарҙы һатып алыу һәм күсереп яҙҙыртыуға аҡса йәлләмәгән. Йыш ҡына уларҙы Флоренцияла урындағы китап һатыусыларынан һоратып алалар һәм билдәле флоренция миниатюристарынан биҙәтәләр. Китапхананы тулыландырыу бик оҙайлы була һәм ҡиммәткә төшә. Ваҡыт үтеү менән китаптарҙы күсереү, биҙәү һәм тышлау өсөн Будалағы король һарайында скрипторий булдырыла. Юғары аң-белемгә эйә гуманистар Марцио Галеотто һәм Тадео Уголетти китапхана һаҡсылары булып хеҙмәт итә. Һуңғыһы король вариҫы [[Янош Корвин]]дың да тәрбиәсеһе була&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

Король Матеш һарайын [[Европа]]ла Альптан төньяҡҡа ҡарай иң сағыу һәм белемле һарай итергә тырыша&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Китапхана һарай хеҙмәткәрҙәре һәм королдең үҙенең дә иң яратҡан эш урынына әүерелә. Бында ғилми диспуттар һәм симпозиумдар ойошторола. Китапхана Үҙәк һәм Көнсығыш Европала аң-белем үҙәктәренең иң билдәлеһенә әйләнә. Ул дәүмәле буйынса бары тик [[Ватикан]] апостол китапханаһынан ғына ҡалыша. Ҡайһы бер баһаламалар буйынса, Матеш китапханаһында 2500-гә тиклем китап (кодекс) һаҡланыуы ихтимал. Ул осор өсөн был бик оло йыйылма һаналған.

== Китапхана эстәлеге ==

[[Файл:Philostratus kódex Corvin János.jpg|thumb|Был кодекстың тышлығына Матештың еңеү мәле һүрәтләнгән, ''1487 йыл'']]

Корвин китапханаһының итальяндарҙың шундай уҡ башҡа йыйылмаларынан айырмаһы — донъяуи, башлыса антик авторҙарҙың китаптары күп булыуы. Был иһә королдең шәхси ҡыҙыҡһыныуы менән аңлатыла. Грек ҡулъяҙмаларын король илселәре төрөктәр яулап алған [[Византия империяһы]] ерҙәрендә һатып алалар. Тупланмаларҙа [[Эсхил]], [[Аристотель]], Бөйөк Афанасий, Бөйөк Василий, Дионисий Галикарнасский, Диодора Сицилийский, Евсевий Кесарийский, Григория Нисский, Григорий Богослов, Гесиод, [[Гомер]], Гиперид, Исократ,Константин VII Багрянородный, Ориген, Филострат, [[Платон]], Плотин, Полибий, [[Плутарх]], [[Птолемей]], Сапфо, [[Софокл]], Страбон, Теофраст, Фукидид, Ксенофонт, Зонар әҫәрҙәре була. Шулай уҡ китапханала латин һәм йәһүд яҙмалары ла туплана. Король үҙе тарихсылар, айырыуса Тит Ливий, [[Гай Юлий Цезарь]], Квинт Курций Руф һәм Силий Италик хеҙмәттәрен уҡырға ярата. [[Философия]] менән теологияны (дини белемде) яҡшы белгәнгә һарайҙа уҙғарылған бәхәсләшеү, дискуссияларҙа башҡалар менән тиң ҡатнаша алған. Шулай уҡ ул хәрби фән һәм тактика тураһындағы яҙмалар менән таныш була, шулай уҡ [[астрономия]] һәм астрология менән дә ҡыҙыҡһына.

Матеш үҙе тере саҡта ҡулъяҙмаларҙың өстән ике өлөшө баҫылмай ҡала. Антик һәм Византия әҙәбиәте авторҙарының ҡайһы бер әҫәрҙәре бер генә данала һаҡланған була: мәҫәлән, византия императоры [[Константин VII Багрянородный]]ҙың «О церемониях» трактаты йәки Никифор Каллисттың «Церковная история»һы. Күптәре һуңғараҡ юғала. Мәҫәлән, билдәле боронғо грек ораторы [[Гиперид]] яҙмаларының өҙөктәре генә билдәле, һуңғы антик шағир Кресконий Корипптың «Иоанниады, или о Ливийской войне» китабының һигеҙенсе томы (беҙҙең көндәргә тиклем ете томы ғына һаҡланған) шулар иҫәбендә. Император [[Максимилиан I (Изге Рим империяһы императоры)|Максимилиан I-ең]] дипломаты Иоганн Куспиниан китапхананан Прокопийҙың «ғәжәп боронғо» грек ҡулъяҙмаһын алып тороуы, ундағы текстың әлегә йәшәгән латинсаға тәржемәһенән күпкә яҡшыраҡ һәм тулыраҡ булыуы хаҡында яҙа. Ҡулъяманы ул кире ҡайтара, һуңыраҡ вафат була&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Король китапханаһының мөһим миссияһы китаптарҙы туплау ғына түгел, ә һатып алынған грек китаптарын латин теленә әйләндереү ҙә була. Өҫтәүенә улар ҡулъяҙманы күсергәндә тексты дөрөҫләгәндәр. Шуға ла латинса яҙған Көнбайышта грек мәҙәниәтен таратыуға венгр һарайы ҙур өлөш индергән&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{Навигация}}
* http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928223645/http://www.corvina.oszk.hu/studies/csapodi_eng.htm |date=2011-09-28 }}
* Csapodi Csaba, Csapodiné Gárdonyi Klára: Bibliotheca Corviniana. Budapest, 1976. — 320 с. Színes illusztrációkkal. ISBN 963-207-291-X
* Marcus Tanner: The Raven King. Matthias Corvinus and the Fate of His Lost Library. Yale University Press, 2008—265 с. ISBN 978-0-300-12034-9
* История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения: Учеб. для вузов / Л. М. Брагина, О. И. Вальяш, В. М. Володарский и др.; Под ред. Л. М. Брагиной. — М.: Высш. шк., 2001. — 479 с. ISBN 5-06-003216-7

== Һылтанмалар ==
* [http://www.corvina.oszk.hu/ Оцифрованная Корвиниана {{ref-it}}]
* [http://www.wdl.org/ru/search/gallery/?collection=bibliotheca-corviniana Мировая цифровая библиотека: Библиотека Корвиниана {{ref-ru}}]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20160326181620/http://home.hu.inter.net/~jekely/Manuscripts.htm Ссылки на все оцифрованные тома Библиотеки Корвиниана в интернете {{ref-en}}]
* [http://jekely.blogspot.com/2010/08/new-research-on-bibliotheca-corviniana.html New research on the Bibliotheca Corviniana {{ref-en}}]
* [http://mek.oszk.hu/03200/03274/html/index.htm Soltész Zoltánné: A Mátyás-Graduale, Budapest, 1980.]

[[Категория:Алфавит буйынса китапханалар]]
[[Категория:Венгрия тарихы]]
[[Категория:Урта быуаттар мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>ilsshuk7ca8oi72cr05i6day8m8bw1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лаваш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106179</id>
    <revision>
      <id>1309571</id>
      <parentid>1248701</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46803" sha1="e8ap593lfhlavra24vfkzo5thxutb5h" xml:space="preserve">{{блюдо
 | название = Лаваш
 | изображение =[[Файл:Fladenbrot-1.jpg|220px]]
 | подпись =Лаваш - пресная лепёшка
 | тип =[[Икмәк]]
 | страна происхождения = [[Урта Көнсығыш]]&lt;ref name=&quot;Marks&quot;/&gt;
 | автор =
 | год =
 | основные компоненты =[[ҡамыр]], [[тоҙ]]
 | возможные компоненты =
 | аналоги =
 | рецепт =Лаваш
 }}
'''Лава́ш — ләүәш''' ({{lang-az|lavaş}}, {{lang-hy|լավաշ}}, {{lang-ka|ლავაში}}, {{lang-fa|لواش}} — ''lavâš'', {{lang-tt|lәvәş}}, {{lang-tr|lavaş}}) — башлыса [[Ҡаф тауы]], [[Иран]], [[Афғанстан]] халыҡтарында һәм Алғы Азия региондарында таралған бойҙай ононан бешерелгән йоҡа йәймә формаһындағы сөсө аҡ икмәк.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Alan Davidson. ''The Oxford Companion to Food''. Oxford University Press, 2014. ISBN 0199677336, 9780199677337. P. 459&lt;/ref&gt; [[Инглиз теле]]&lt;nowiki/&gt;ндәге баҫмаларҙа «һыныусан әрмән икмәге», «әрмән йәймәһе», «һыныусан икмәк», «параки» тип йөрөтөлә&lt;ref name=&quot;lavosh&quot;&gt;{{китап
|автор        = 
|заглавие     =Dictionary.com's 21st Century Lexicon  См. [http://dictionary.reference.com/browse/lavosh lavosh] [http://www.peeep.us/5b432eed архив]  
|издательство = Dictionary.com, LLC. 
|год          = 2003-2012
|том          = 
|страницы     = 
|isbn         = 
}} {{oq|en|lavosh n. Definition: a round thin Middle Eastern bread that is soft like a tortilla or hard like a cracker; also written lahvosh, lavash, lawaash, lawasha; also called Armenian cracker bread, cracker bread, paraki}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Barbara A. West
|заглавие     = [http://books.google.ru/books?id=pCiNqFj3MQsC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Encyclopedia+of+the+Peoples+of+Asia+and+Oceania&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=JwVhT6GbNc_DtAb6nommCw&amp;ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Encyclopedia%20of%20the%20Peoples%20of%20Asia%20and%20Oceania&amp;f=false Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania]
|издательство = Infobase Publishing
|год          = 2009
|том          = 
|страницы     = 52(1002)
|isbn         = 1438119135, 9781438119137
}} {{oq|en|Also, to ward off evil spirits, both bride and groom wore lavash (traditional Armenian flat bread) over their shoulders upon entry to their home for the first time.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bilderback&quot;&gt;Leslie Bilderback «[http://books.google.ru/books?id=89vOSZX1XA8C The Everything Bread Cookbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217001942/http://books.google.ru/books?id=89vOSZX1XA8C |date=2014-12-17 }}», глава 6 «Flatbreads», Adams Media, 2010&lt;/ref&gt;.

[[ЮНЕСКО]]-ның Материаль булмаған мәҙәни мираҫты һаҡлау конвенцияһы хөкүмәт-ара комитетының 2014 йылдың 26 ноябрында [[Париж]]да уҙғарылған 9-сы ултырышында [[Әрмәнстан]] тәҡдиме менән лаваш ЮНЕСКО-ның Материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелде&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00985 Lavash, the preparation, meaning and appearance of traditional bread as an expression of culture in Armenia], офиц. сайт [[ЮНЕСКО]]: {{oq|en|Lavash is a traditional thin bread that forms an integral part of Armenian cuisine. Its preparation is typically undertaken by a small group of women, and requires great effort, coordination, experience and special skills. A simple dough made of wheat flour and water is kneaded and formed into balls, which are then rolled into thin layers and stretched over a special oval cushion that is then slapped against the wall of a traditional conical clay oven. After thirty seconds to a minute, the baked bread is pulled from the oven wall. Lavash is commonly served rolled around local cheeses, greens or meats, and can be preserved for up to six months. It plays a ritual role in weddings, where it is placed on the shoulders of newlyweds to bring fertility and prosperity. The group work in baking lavash strengthens family, community and social ties. Young girls usually act as aides in the process, gradually becoming more involved as they gain experience. Men are also involved through the practices of making cushions and building ovens, and pass on their skills to students and apprentices as a necessary step in preserving the vitality and viability of lavash making.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tert.am/ru/news/2014/11/26/armenia-lavash/?sw Лаваш включен в список нематериального культурного наследия ЮНЕСКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123154840/https://tert.am/ru/news/2014/11/26/armenia-lavash/?sw |date=2025-01-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Атаманың этимологияһы ==

«Лаваш» («ләүәш») һүҙе дөйөм танылған этимологияға эйә түгел.
Лайден университетының «Әрмән нәҫел лексиконының этимологик һүҙлеге» «лаваш» (լավաշ lavaš) атамаһының килеп сығышын протоәрмән һүҙе *law- = «яҫы» менән бәйләй, ә урта әрмән телендә lawš һүҙе «йоҡа яҫы икмәк»&lt;ref name=&quot;EDAIL&quot;&gt;Hrach K. Martirosyan «Etymological Dictionary of the Armenian Inherited Lexicon» из серии «Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series», стр. 305, Brill Academic Publishers, 2008&lt;/ref&gt; тигәнде аңлата.

Тәүге формаһы lawaš булһа ла, урта әрмән әҙәбиәтендә лаваш ошо вариантта լաւշ (lawš)&lt;ref&gt;Г. Бегларян [http://lraber.asj-oa.am/4725/1/1987-5(72).pdf Хлебопечение в средневековой Армении.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417070528/http://lraber.asj-oa.am/4725/1/1987-5(72).pdf |date=2018-04-17 }} Вестник общественных наук АН АрмССР — 1987, № 1 — стр. 72—78&lt;/ref&gt;, йәиһә уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән լօշ (loš) вариантта йышыраҡ осрай. Бик күп урта әрмән сығанаҡтарында (Григор Татеваци&lt;ref&gt;[http://khachik-aper.do.am/Girq_Vastakots.pdf Гирк Вастакоц], Глава 305{{oq|hy|…եւ զգարին ձաւար արա, եւ կարագով մնշեա, եւ լօշ ա՛ծ 'ի ներք, եւ տուր:}}&lt;/ref&gt; ҙың «Гирк вастакоц» ында&lt;ref&gt;Григор Татеваци, «Книга вопрошений», Константинополь. 1729 — стр.357{{oq|hy|Շօթն` թանձր լօշ եփեալ}}&lt;/ref&gt;, Минас Тохатециҙа&lt;ref&gt;Минас Тохатеци, [&quot;Стих об арисе&quot;]{{oq|hy|Ա՛յ հերիսայ, իմ գովելի,&lt;br /&gt;Արժան լինիս դու իմ բերնի,&lt;br /&gt;Կակուղ լօշով ի կուլ տայի,&lt;br /&gt;Կարմիր գինով զքեզ թաղէի:}}&lt;/ref&gt;, табип Алексианоста, хәтернамәләрҙә&lt;ref&gt;[http://serials.flib.sci.am/openreader/nyut_hay_jogh_patm_6/book/index.html#page/360/mode/2up Памятные записи армянских рукописей XV века. Часть I]. № 302, 1422 год{{oq|hy|Յիշեցեք ղմղտսի Մահուտն, որ ամեն օր ինձ Ժ (10.) լաւշ կու բերեր}}&lt;/ref&gt;, ауыҙ-тел ижадында&lt;ref&gt;Средневековые армянские народные песни. Ереван, 1956{{oq|hy|… եւ լօշ ինձ պատանք դրին,&lt;br /&gt;կարմիր գինով թաղեցին:}}&lt;/ref&gt; һ.б.&lt;ref name = &quot;srednearm&quot;&gt;Р. Газарян, Г. Аветисян. [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=56&amp;query=%D5%AC%D6%85%D5%B7%C2%B9 Словарь среднеармянского языка] Ереван, 2009&lt;/ref&gt;), әммә әрмән телендә был һүҙ, күрәһең, күпкә иртәрәк ҡулланылған, «дряква»&lt;ref&gt;Растение дряква (Cyclamen) в народном армянском называется теми же словами «лаваш» или «лош». Производным от названия дряквы является название переступня — «лоштак», также встречающийся в раннеармянских текстах&lt;/ref&gt; мәғәнәһендә, &quot;Гален һүҙлеге&quot;нә ҡараһаң&lt;ref&gt;[http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=26&amp;query=%D5%AC%D6%85%D5%B9 Nor Bargirk' Haykazean Lezvi], Венеция, 1836—37. С. 909&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ачарян&quot;&gt;{{китап | автор   = Р. Ачарян | заглавие  = Этимологический корневой словарь армянского языка | ссылка = http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&amp;pageNumber=1013 | год= 1973| том = 2 | страницы = 308}}&lt;/ref&gt;, VI—VII быуаттарҙа уҡ) ҡулланылған. XI—XII быуаттарҙа
«Вардан китабы һүҙлеге» &quot;лаваш&quot;ты парфян һүҙе kašken = арпа икмәгенең тәржемәһе&lt;ref&gt;Г. Гаспарян [http://hpj.asj-oa.am/1151/1/1963-2(269).pdf Средневековый словарь «История Вартана и армянской войны».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005165312/http://hpj.asj-oa.am/1151/1/1963-2(269).pdf |date=2019-10-05 }}, Историко-филологический журнал АН АрмССР — 1963, № 1 — С. 270&lt;/ref&gt; икәнлегенә күрһәтә. Еремия Мегреци [hy] үҙенең &quot;Әрмән һүҙлеге&quot;ндә (1698 йыл) был һүҙгә «йоҡа икмәк»&lt;ref name = &quot;srednearm&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Еремия Мегреци [http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/armenian/Books/bargirq_index.html Баргирк Хайоц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119192429/http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/armenian/Books/bargirq_index.html |date=2019-01-19 }}, Галикарнас, 1698. С. 177{{oq|hy|Հաստեայս. բարակհաց կամ լօշ}}&lt;/ref&gt; тигән аңлатма биргән. Р. Ачарян, был һүҙҙең һәм аш-һыу атамаһының Азия халыҡтарында таралған булыуына күрһәтеп, уларҙың килеп сығыуы фарсы йәки әрмән сығанаҡлы булыу мөмкинлегенә туҡтала, ләкин Таһранда (Тегеранда) лаваш «әрмән икмәге» (фарс. nūn-i armanī) атамаһы менән йөрөтөлгәнлектән, икенсе фараз дөрөҫөрәктер тип иҫәпләй&lt;ref name = &quot;Ачарян&quot;/&gt;. Шул уҡ ваҡытта, &quot;Лаваш&quot;тың ныҡлы нигеҙле аңлатмаһы булмағанлыҡтан, ул һүҙҙең семит тамырлы булыуына ла ишаралай (когнаттар: ассир. laiša = ҡамыр, laš = ҡамыр баҫыу; ивр. loš, эфиоп. losa = ҡыҫыу, баҫҡылау;), һәм әрмәнсә lawaš вариантын ассирия телендәге laiša-ға&lt;ref&gt;{{китап | автор   = Р. Ачарян | заглавие  = Этимологический корневой словарь армянского языка | ссылка = http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&amp;pageNumber=2668 | год= 1973| том = 4 | страницы = 639}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;jahuk&quot;&gt;Г. Джаукян [http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=51&amp;pageNumber=293 Этимологический словарь армянского языка] Ереван, 2010&lt;/ref&gt;. &lt;!--Согласно Армянской советской энциклопедии, слово «лаваш» состоит из древнеармянских корней ''лав'' (хороший) и ''(х)аш'' (еда)&lt;ref&gt;Армянская советская энциклопедия. Т. 4. Акад. наук Арм. ССР. cc. 234—235&lt;/ref&gt;.--&gt; ҡайтарып ҡалдыра.

Г. Джаукян тигән лингвист һүҙенең сығышы праһинд-европа тамырлы lab/p (lob/p) = «ныҡлы аҫылынып тормаған нимәлер» (когнаттары: лат. labor = төшөү, тайыу, таралыу, labium = ирен; боронғо исланд телендә slafask = көсһөҙләнеү, шиңеү, leppr = туҙған (лохмотья), суҡлы таҫма (бахрома), өлтөк, маңлай сәсе (чуб); боронғо инглиз телендә lappa = суҡлы таҫма (бахрома), туҙған (лохмотья) булыуы бик мөмкин тип һанай&lt;ref name = &quot;jahuk&quot;/&gt;.

«Төрөк телдәренең этимологи һүҙлеге» лә мөмкин булған бер нисә фараз бирә. Рәшит Арат liv aš парлы һүҙенең «лаваш» менән яҡынлығы мөмкин тип иҫәпләй. Сочетание liv aš һүҙҙәр бәйләнеше «Этимологический словарь тюркских языков» даёт несколько возможных версий. liv aš һүҙбәйләнеше XI быут [[Урта Азия]] төрөк яҙыусыһы Йософ Баласағуниҙың «Ҡотадғу белег» поэмаһында осрай: liv aš tergi = ашамлыҡ ҡуйылған өҫтәл liv тамырын ҡайсаҡ ашамлыҡ, һыйҙы, аҙыҡты аңлатҡан ғәрәп һүҙе менән дә бәйләйҙәр. Дж. Клосон быны ҡытай теленән үҙләштереү тип аңлата. li = ашлыҡ орлоғо урта ҡытай һүҙе liip), һәм, aš менән бәйләнеп килгәндә, игендән әҙерләнгән ашамлыҡ мәғәнәһен аңлата; aš тамырының (пехлеви сығышлылыр, ахыры) иң боронғо мәғәнәһе — аҙыҡ, ашамлыҡ, һыйлау, мул табын. Һүҙлектә был һүҙҙең, уның боронғо уйғыр телендә тәүге сағылышын (liv-i aš-y = ҡорбан ашы) һәм &quot;Ҡотадғу белег&quot;те иҫтә тотоп, Көнсығыш Төркөстандан булыу ихтималлығы ла иғтибарға лайыҡ&lt;ref name=&quot;Севортян&quot;&gt;Э. В. Севортян. [http://altaica.ru/LIBRARY/ESTJA/Estja7.pdf Этимологический словарь тюркских языков. Том 7.] Издательство «Наука». Москва 1974—2003. С. 5—6&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, тәү сиратта иген бөртөктәренән әҙерләнгән аҙыҡты аңлатҡан liv+aš, һуңғараҡ, түңәрәк формала бешерелгән икмәк аҙығы атамаһы булып киткән. Шул уҡ һүҙлектән күренеүенсә, «лаваш» һүҙе күп Ҡаф тау телдәрендә (мәҫәлән, осетин теле) төрөк теленән. Макс Фасмер Рус теленең этимологик һүҙлегендә, Австрия телсеһе Франц Миклошичҡа һылтанып, был һүҙ рус теленә төрөк теле аша ингән, ти&lt;ref name=&quot;Севортян&quot;/&gt;. &lt;!--&lt;ref&gt;Вильям Похлебкин [http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/16/ Национальные кухни наших народов]&lt;/ref&gt;.--&gt;

== Икмәк ашының килеп сығышы ==
[[Файл:Pan armenio en el mercado de Yerevan.JPG|thumb|200px|Ереван баҙарында һатылған лаваштың төрлө варианттары]]

Бешерелгән икмәктең килеп сығышына боронғо шумерҙар, вавилондар, мысырҙар, ассирийҙар, этрусктар, еврей һәм фарсыларҙың ҡулланышында киле һәм ҡул тирмәндәренең барлыҡҡа килеүе этәргес була. Ашлыҡ бөртөктәренең ҡуйы бутҡаһынан тәүге сөсө йәймәләр бешерелгәнИз. Ҡаф тауы артында хәҙер ҙә лаваш яҡынса шулай бешерелә.

Еврей кухняһы буйынса америка белгесе Гил Маркс [en] фекеренсә, лаваштың килеп сыҡҡан урыны — Урта Көнсығыш&lt;ref name=&quot;Marks&quot;&gt;{{китап
 | автор         = Gil Marks.
 | заглавие      = Encyclopedia of Jewish Food
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Hoboken, New Jersey
 | издательство  = Published by John Wiley and Sons
 | год           = 2010
 | том           = 
 | страниц       = 
 | страницы      = 355
 | isbn          = 
 | ref           = 
}}{{oq|en|
Lavash is a very thin bread often used as a wrap. Origin: Middle East}}&lt;/ref&gt;. Уиллард Б. Мур (Willard B. Moore), лаваштың әрмән кухняһына ҡарағанын кире ҡаҡмайса, уның килеп сыҡҡан урынын Иран, тип күрһәтә&lt;ref&gt;Linda Keller Brown, Kay Mussell. ''[http://books.google.am/books?id=XnGVrnXP8J4C Ethnic and Regional Foodways in the United States: The Performance of Group Identity]''. Глава 4 «Metaphor and Changing Reality: The Foodways and Beliefs of the Russian Molokans in the United States» University of Tennessee Press, 1984. ISBN 0870494198, 9780870494192. Стр. 94 {{oq|en|Also from Armenian foodways, but with origins in Iran, comes lavash, a crusty, thin, oval bread not carried in Molokan markets but popularly purchased from Los Angeles Armenian bakeries}}&lt;/ref&gt;. Оксфорд университетының аш-һыу буйынса белешмәһе лавашты Ҡаф тауы һәм Иран регионында барлыҡҡа килгән антик аҙыҡ тип атай&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Күп кенә сығанаҡтар лавашты әрмән сығышлы аш-һыу тиҙәр&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = William Grimes
|заглавие     = [http://books.google.ru/books?id=X7hYK4M38gkC&amp;pg=PP1&amp;dq=Eating+Your+Words:+2000+Words+to+Tease+Your+Taste+Buds&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=2Nx4VOKSNqKAzAOM2YKABQ&amp;ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Eating%20Your%20Words:%202000%20Words%20to%20Tease%20Your%20Taste%20Buds&amp;f=false Eating Your Words: 2000 Words to Tease Your Taste Buds]  
|издательство = Oxford University Press
|год          = 2004
|том          = 
|страницы     = 115 (258)
|isbn         = 0195174062, 9780195174069}} {{oq|en| lavash /lə'väsh/ &gt; a Middle Eastem crisp flatbread. - origin Armenian, from Turkish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{китап
|автор        = 
|заглавие     =  Webster’s two new college dictionary См. [http://books.google.ru/books?id=OL60E3r2yiYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Webster's+two+new+college+dictionary&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=1p1hT-CiMYnHsgbWzJ3PBQ&amp;ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=la-vash&amp;f=false ''lavash''] 
|издательство = Houghton Mifflin Harcourt
|год          = 2005
|том          = 
|страницы     = 637 (1518)
|isbn         = 0618396012, 9780618396016
}} {{oq|en|la-vash (b-vash') n. [Armenian &lt; Turk, lavas.] A thin, leavened flatbread of Armenian origin.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{китап
|автор        = Editors of the American Heritage Dictionaries
|заглавие     = The American Heritage dictionary of the English language См. [http://www.wordnik.com/words/lavash lavash] [http://www.peeep.us/9e49090b архив]  
|издательство = Houghton Mifflin
|год          = 2005
|том          = 
|страницы     = 2074
|isbn         = 0618082301, 9780618082308
}}{{oq|en|la-vash n.A thin leavened flatbread of Armenian origin. Etymologies: Armenian, from Turkish lavaş.}}&lt;/ref&gt;. Етештереү буйынса белгес Сержио Серна-Сальдивар лаваш боронғо әрмән сығышлы, ти&lt;ref&gt;Sergio O. Serna-Saldivar. ''Cereal Grains: Laboratory Reference and Procedures Manual''. CRC Press, 2012. ISBN 143985565X, 9781439855652. P.217 «Lavash is another popular flat cracker bread with ancient roots in Armenia. Lavash is a thin, soft flatbread that is served with dips and used for wraps. It is usually made with wheat flour made in a variety of shapes all over the regions of the Caucasus, Iran (where it is often so thin as to be like tissue and can be almost seen through), and Afghanistan»&lt;/ref&gt;.

Лаваштың Әрмәнстанда борондан булғаны тураһында археологик ҡаҙыныу ваҡытында табылған тонирҙар һәм уларҙа тороп ҡалған лаваш йоғаныстары һөйләй&lt;ref name = &quot;beglar&quot;&gt;Бегларян Г. [http://lraber.asj-oa.am/4725/1/1987-5(72).pdf Хлебопечение в средневековой Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417070528/http://lraber.asj-oa.am/4725/1/1987-5(72).pdf |date=2018-04-17 }} Вестник общественных наук АН АрмССР. 1987. № 5. стр. 72—78&lt;/ref&gt;. XX быуат башында уҡ урта быуат әрмән баш ҡалаһы Аниҙа ҡаҙыныуҙар алып барған Рус археологик йәмғиәте (Гагкашен сиркәүенән алыҫ түгел&lt;ref name = &quot;beglar&quot;/&gt;) шундай бер лаваштың янған киҫәктәрен табып алған&lt;ref&gt;Иосиф Орбели [http://books.google.com.au/books?hl=de&amp;id=0TUKAQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=лаваша Избранные труды], Ереван 1963&lt;/ref&gt;.

== Характеристика ==
Лаваш яҫы, йоҡа ғына, 2-5 мм киңлегендәге, стандартҡа яҡын размерлы, оҙонлоғо яҡынса 90-110 см, киңлеге яҡынса 40-50 см булған, ауырлығы 250 грамдан артмаған оҙонса түңәрәк формалы йәймә&lt;ref name=&quot;TRA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lav&quot; /&gt;. Лаваш, һыуынғанға тиклем, берәмләп эленеп ҡуйыла, һыуынғас, 8-10 рәткә өйөп һалына&lt;ref&gt;Основные правила торговли: сборник нормативных материалов// «Экономика», 1981 г. Стр. 157 (447) &lt;blockquote&gt;Лаваш армянский тонкий тондырный хранится в подвешенном состоянии по одной штуке до остывания и с укладкой на нижнюю корку — до 8-10 рядов после остывания&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Һауала ул бик тиҙ кибә һәм ҡоро көйө бик оҙаҡ һаҡлана ала&lt;ref name=&quot;Lav&quot; /&gt;.

== Әҙерләү ==
[[Файл:Making of lavash.ogv|мини|слева|Ереванда лаваш бешереү]]
[[Файл:Azərbaycan Lavaşı.jpg|thumb|Әзебайжанда лавашты саджала бешереү]]

Лавашты [[бойҙай]] (ә элек ҡайһы берҙә арпаның үҙенә башҡа сортынан) ононан «тандыр» (шулай уҡ «тендир»&lt;ref&gt;{{мәҡәлә
 |автор         = Бабаева Р. И., Атакишиева М. И.
 |заглавие      = Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Пища
 |ответственный = Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая
 |место         = Народы мира. Этнографические очерки|Народы Кавказа: Этнографические очерки
 |издательство  = Издательство Академии наук СССР
 |год           = 1962
 |том           = 2
 |страниц       = 684
 |страницы      = 129
}}&lt;blockquote&gt;В тендире пекли в основном чугрек, нередко и лаваш.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; йәки «тонир»)тип аталған традицион мейестәрҙә бешерәләр. Лаваш ҡамырын, уға шулай уҡ әсетке (ғәҙәттә алда бешерелгән икмәк ҡамырынан алып ҡалына), ҙур ағас ялғашта (таштта) ғаиләләге иң өлкән ҡатын-ҡыҙ баҫырға тейеш булған. Әҙер ҡамырҙы, традицион тәпәшәк түңәрәк йәки дүрткел өҫәлгә һалып, иҙәнгә ултырып, уҡлау менән йәйәләр. Ҡағиҙә булараҡ, был эште килен башҡара. Килен һуңынан йоҡа ғына йәймәне тандыр эргәһендә ултырған ҡәйнәһенә бирә. Тәжрибәле ҡатын, башта йәймәне өҫкә табан бер ҡулдан икенсеһенә йәтеш кенә ырғыта ла, талдан үрелгән нигеҙҙәге махсус мендәргә кейҙерә, шунан түбән эйелеп, төгәл һәм етеҙ хәрәкәт менән лавашты тандырҙың ҡыҙыу эске стеналарына йәбештерә. 30—40 секунд араһында бешкән икмәкте осо кәкрәйтеп эшләнгән махсус тимер сыбыҡ менән тартып сығаралар&lt;ref name=&quot;TRA&quot;&gt;{{китап
|автор        = Арутюнов С. А., Воронина Т. А. 
|заглавие     = Традиционная пища как выражение этнического самосознания
|издательство = &quot;Наука&quot;
|год          = 2001
|том          = 
|страницы     = 120-122 (289)
|isbn         = 
}} {{oq|ru|При этом первенство, безусловно, принадлежит зерновым продуктам, составляющим у армян основу питания. Самый главный из зерновых продуктов на армянском столе хлеб — Нац. Один из наиболее распространённых и любимых в народе видов национального хлеба — лаваш представляет собой (по пищевым качествам и по многофункциональности), по определению С. А. Арутюнова, вершину культуры дрожжевого хлебопечения. Это плоский, очень тонкий, овальной формы хлеб размером примерно до 1 м в длину и 0,5 м в ширину. Его выпекают из пшеничной (а в прошлом иногда и из особого сорта ячменной) муки в традиционных печах — тонирах. Полагается, чтобы тесто для лаваша, в которое добавляется закваска (обычно кусочек теста от предыдущей выпечки), в большом деревянном корыте (ташт) месила старшая в доме женщина. Готовое тесто затем раскатывают скалкой на традиционном низком круглом или четырёхугольном столе, сидя на полу. Как правило это делает невестка. Затем она передает тонко раскатанное тесто свекрови, которая сидя у тонира  подбросив сначала его вверх с рук на руки,  натягивает на специальную подушку сплетенной из ивы основой, а затем, низко нагнувшись одним ловким движением налепляет на раскаленные внутренние стенки тонира. Через 30—40 секунд она вытаскивает пропеченный хлеб специальным железным прутом с острым загнутым концом. Выпечка хлеба — весьма трудоемкое занятие, поэтому в нем нередко принимают участие и соседки.}}&lt;/ref&gt;.

Әзербайжандар хәҙер лавашты диаметры 60—70 см һәм бейеклеге 3—4 см булған, «садж» тип аталған ҡалын стеналы ҙур түңәрәк табала, батынҡы яғын аҫҡа ҡаратып ҡуйып, бешерә. Элек Садж тандир пальчагы (тандыр балсығы) тип йөрөтөлгән, тандыр өсөн файҙаланылған балсыҡтан яһалған, аҫтында терәткес (подставка) булып, шунда ут төрткәндәр&lt;ref&gt;{{китап
 | автор         = Гаджиева С. Ш.
 | заглавие      = Дагестанские азербайджанцы, XIX — начало XX в: историко-этнографическое исследование
 | место         = М.
 | издательство  = Восточная литература РАН
 | год           = 1999 
 | страниц       = 358
 | страницы      = 118
}}&lt;/ref&gt;.

== Лавашты ҡулланыу ==
Лаваш Бирге Азия һәм [[Яҡын Көнсығыш]] илдәрендә билдәле, ләкин Әрмәнстанда ғына ул туҡланыу системаһында иң төп урынды тигеләй биләй. Икмәккә ихтирам һәм хөрмәт менән һуғарылған мөнәсәбәт — әрмән мәҙәниәтенең традицияһы, ләкин лавашҡа ҡарата, күпләп етештерелгән мейес төбөндә бешкән икмәккә ҡараш менән сағыштырғанда, был традиция бигерәк баҙыҡ&lt;ref name=&quot;Lav&quot;&gt;{{китап
|автор        = Арутюнов С. А., Воронина Т. А. 
|заглавие     = Хлеб в народной культуре: этнографические очерки
|издательство = &quot;Наука&quot;
|год          = 2004
|том          = 
|страницы     = 201 (412)
|isbn         = 
}} {{oq|ru|Подовый — основная форма хлеба, потребляемая в городской среде. Однако и в сельской местности (кроме крайне северных сопредельных с Грузией и Азербайджаном районов), и в городской среде излюбленным и наиболее распространённым видом хлеба остается лаваш. Это очень тонкий хлеб (максимум 2-3 мм толщиной), выпекаемый в виде овального листа, более или менее стандартного размера, около 90-110 см длиной, около 40-45 см шириной, весом не более 250 грамм. На воздухе он быстро высыхает и в сухом виде может храниться очень долго. Однако достаточно слегка спрыснуть его водой, завернуть несколько листов в полотняную ткань и через 15-20 его свежесть и гибкость восстанавливается. В селах сухой лаваш хранят неделями и даже месяцами. В городе, где всегда можно купить свежий лаваш, к этому прибегают реже. Лаваш можно печь как из кислого (заквашенного), так и из пресного теста; в наши дни пресный лаваш чаще чаще используют в обрядах. Рыночная цена лаваша обычно не менее чем вдвое выше, чем цена подового хлеба.
Лаваш известен в ряде стран Передней Азии, но только в Армении он занимает едва ли не главное место в системе питания. Уважительное, даже благоговейное отношение к хлебу — одна из традиций армянской культуры, но в отношении к лавашу эта традиция проявляется особенно ярко в сравнении с отношением к подовому хлебу массового производства.
Лаваш можно выпекать только в тонире (другие варианты названия такой печи — таннур, тондир, тандур). Фабричная выпечка лаваша на вращающемся стальном барабане, на плоских траках в гусеничной печи возможна, но получаемый таким способом продукт не сравним по качеству с настоящим тонирным лавашом.}}&lt;/ref&gt;. «Лаваш» әрмән милли кухняһында төп ҡамыр аштарының береһе булып һанала. Әрмәнстанда ул туҡланыуҙың айырып алғыһыҙ бер өлөшө, традиция буйынса хаш менән бирелә. Шулай уҡ Әрмәнстанда балыҡты лавашта быҡтырыу кеүек оригиналь алым файҙаланыла&lt;ref name=&quot;PO&quot; /&gt;. Пасха байрамында Әрмән сиркәүенә йыш ҡына кулич урынына лаваш алып киләләр&lt;ref&gt;Сайт ААЦ г. Волгограда //рубрика «[http://www.sbgevorg.ru/vopros-otvet.php?page=14 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813233352/http://www.sbgevorg.ru/vopros-otvet.php?page=14 |date=2012-08-13 }} Вопрос-Ответ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813233352/http://www.sbgevorg.ru/vopros-otvet.php?page=14 |date=2012-08-13 }}» [http://www.peeep.us/320dbf8d архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204024117/http://www.peeep.us/320dbf8d |date=2013-12-04 }}&lt;/ref&gt;. Әрмәнстанда лаваш — ғаилә һәм муллыҡ символы: йола буйынса, кейәүҙең әсәһе туйҙа йәш кәләш менән кейәүҙең иңдәренә, уларға етеш һәм татыу тормош теләп, лаваш һала.

Ҡайһы берҙә, бешерер алдынан, ҡамырға ҡыҙҙырылған [[кунжут]] йәки мәк орлоҡтарын һибәләр. Лаваш ңҫе сағында маис йәймәһенә оҡшаған, ләкинһуңынан икмәк тиҙ кибә, һыныусан һәм ҡатыға әйләнә. Йомшаҡ сағында ғәҙәттә ул тәмлерәк тә була, уға төрлө тәм-том төрөп бутерброд яһау ҙа еңел, үҙ сиратында кипкән формаһы аҙыҡты оҙаҡ һаҡлау мөмкинлеген бирә. Лавашты шулай уҡ шашлык менән ашайҙар.

Әрмәнстандың ҡайһы бер региондарында шундай боронғо йола һаҡланған: лавашты алдағы көндө уйлап, 3-4 айға етерлек итеп, күпләп бешереп ҡуйыу. Лаваштарҙы, көн элгәре киптереп, өйөп һалалар һәм шулай һаҡлайҙар. Ашар алдынан лавашҡа һыу бөркөлә һәм ярты сәғәткә таҫтамал ябып тотола, шунан һуң ул ашарға әҙер була&lt;ref&gt;{{китап
|автор        = 
|заглавие     = [http://books.google.ru/books?id=T2VJUTvq9eMC&amp;pg=PT15&amp;dq=Кавказская+кухня.+Кухня+народов+Северного+Кавказа.+Особенности+национальных+кухонь+Закавказья.+Холодные+и+горячие+закуски.+Супы&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=-oxhT8OYBMz4sgaSpbi6BQ&amp;ved=0CDwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Кавказская кухня. Кухня народов Северного Каваказа. Особенности национальных кухонь Закавказья. Холодные и горячие закуски. Супы]
|издательство = DirectMEDIA
|год          = 2004
|том          = 
|страницы     = 7.346
|isbn         = 5998937384, 9785998937385
}}&lt;/ref&gt;. Аперитив сифатында йомшаҡ лавашҡа сыр һәм яңы өҙөлгән укроп төрәләр — был рулет әрмән телендә «дурум» тип, әзербайжан телендә «dürmək» тип атала.

Әзербайжан кухняһында ит янына лавашҡа дөгө төрөп биреү традицияһы йәшәй&lt;ref name=&quot;PO&quot;&gt;[[Похлебкин Вильям Васильевич|Вильям Похлебкин]] [http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/19/ Национальные кухни наших народов/ Армянская кухня/Азербайджанская кухня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705100400/http://www.erlib.com/%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%9F%D0%BE%D1%85%D0%BB%D1%91%D0%B1%D0%BA%D0%B8%D0%BD/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2/19/|date=2019-07-05}}&lt;/ref&gt;. Әзербайжанда һәм Төркиәлә ондан бешерелгән лаваш люля-кебабты сервировкалағанда мотлаҡ файҙаланылған&lt;ref&gt;[http://www.gastronom.ru/recipe.aspx?id=377 Люля-кебаб, второе блюдо. Пошаговые кулинарные рецепты с фото на Gastronom.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514172632/http://www.gastronom.ru/recipe.aspx?id=377 |date=2012-05-14 }}&lt;/ref&gt;. Лаваш традицион әзербайжан былауын (плов) әҙерләгәндә лә ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://kulinarnayakniga.ru/world/azerb/ Азербайджанская кулинарная книга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190124012627/http://kulinarnayakniga.ru/world/azerb/ |date=2019-01-24 }}&lt;/ref&gt;. Сабирабад районында, туйҙан һуң йәш кәләш килгәс, ҡәйнәһе уның иңенә лаваш һала һәм шундай теләк әйтә: «Һинең менән өйгә етешлек килһен, аяғың уңышлы булһын»&lt;ref&gt;{{китап
 | автор         = Кулиева Н. М.
 | заглавие      = Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане
 | ответственный = Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой
 | место         = Б.
 | издательство  = «Элм»
 | год           = 2011
 | страницы      = 97
 | isbn          = 9–8066–1721–1
}}&lt;/ref&gt;. Новханда, йола буйынса, мәйетте ерләгәндән һуң эсенә халва төрөлгән лавашҡа оҡшаған «кюльчя»(көлсә) тараталар&lt;ref&gt;{{китап
 | автор         = Кулиева Н. М.
 | заглавие      = Современная сельская семья и семейный быт в Азербайджане
 | ответственный = Под ред. доктора исторических наук Т. Г. Мусаевой
 | место         = Б.
 | издательство  = «Элм»
 | год           = 2011
 | страницы      = 122
 | isbn          = 9–8066–1721–1
}}&lt;/ref&gt;.

Иранда, ҡала шарттарында, лаваш (nān-e tīrī) пекарняларҙа тонирҙарҙа бешерелгән иң төп икмәк төрө булып тора. Ауыл шарттарында, бешереү йышлығы сезон эштәренә бәйле булғанлыҡтан, лаваш иң күп таралған аҙыҡ булып танылған. Ул ашъяулыҡҡа (sofra) төрөлгән һәм кәрзингә (sabad) йәки ҡоро ер шкафҡа (nāndān) һалынған көйөнсә бер нисә аҙна дауамында боҙолмай ятҡан&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia Iranica. Bread&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/bread-persian-nan Encyclopaedia Iranica. Bread]&lt;/ref&gt;. Тегеранда ҡайһы бер ғаиләләр лавашты туғандарына һәм дуҫтарына сәй тәмлекәстәрен (печенье) (nān-e čāyī) ебәреү өсөн файҙаланған&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia Iranica. Cookies&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/cookies-koluca-nan-e-koluca-kolica-in-persia Encyclopaedia Iranica. Cookies]&lt;/ref&gt;.

Лаваш уғата яҡшы тәм сифаты һәм әҙерләү еңеллеге менән боронғо замандарҙан бирле бөтөн Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында, Иранда һәм Ҡаф тауында ныҡ популяр булған. Лаваштың ҡаты формаһын бешереү һәм сауҙа итеү шулай уҡ Гавайяла киң таралған. Түңәрәк икмәк йәймәһе лавашҡа төрөлгән шаурма әҙерләү өсөн файҙаланыла.

;Лаваш менән аш-һыу:
* Бртуч
* Шаурма

== Лаваш әҙәбиәттә ==

XIX быуат аҙағында, Кавказ фронтындағы уңышлы һуғыштарҙан һуң үҙенең ғәскәрҙәре авангардында яулап алынған территориялар буйлап хәрәкәт иткән генерал Брусилов әрмәндәрҙең шат йөҙҙәрен һәм сәләмләүҙәрен хәтерендә ҡалдырған: &quot;Сиркәүҙәрҙә ҡыңғырауҙар зыңлай, халыҡ юлға яҫы әрмән икмәген, тоҙло һарыҡ сыры, шарап алып сыҡҡан, &quot; — тип яҙып ҡалдырған ул аҙаҡтан үҙенең мемуарҙарында&lt;ref&gt;{{китап
|автор        = С. Н. Семанов
|заглавие     = Генерал Брусилов: документальное повествование
|издательство = Военное изд-во
|год          = 1986
|том          = 
|страницы     = 39(316)
|isbn         = 
}} {{oq|ru|Вместе со всеми драгунами Брусилов двигался в авангарде. Дорога петляла мимо многочисленных сел, в большинстве армянских. Жители их открыто и восторженно встречали русских кавалеристов-освободителей. Брусилов хорошо запомнил радостные лица, приветствия армян и много позже, в мемуарах, не преминул рассказать об этом. В церквях звенели колокола, жители выносили на дорогу плоский армянский хлеб, солёный овечий сыр, вино. Но эскадроны торопились, было не до подарков. Двое суток погони не дали результатов, если не считать нескольких пленных турецких солдат, отбившихся от своих.}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Лахмаджун
* Тандыр-нан — тандырҙа бешерелгән Урта Азия икмәге
* Тортилья

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{викиһүҙлек|:ru:лаваш|лаваш {{ref-ru}}}}
* [http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/lavash-the-preparation-meaning-and-appearance-of-traditional-bread-as-an-expression-of-culture-in-armenia-00985 Lavash, the preparation, meaning and appearance of traditional bread as an expression of culture in Armenia], [[ЮНЕСКО]]
* [http://imyerevan.com/ru/society/view/4342 «The best of лаваш», журнал «Ереван», N12, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111256/http://imyerevan.com/ru/society/view/4342 |date=2016-03-04 }}

[[Категория:Икмәк-ҡалас аҙыҡтары]]
[[Категория:Әзербайжан аш-һыуы]]
[[Категория:Әрмән аш-һыуы]]
[[Категория:Төрөк аш-һыуы]]
[[Категория:Иран аш-һыуы]]</text>
      <sha1>e8ap593lfhlavra24vfkzo5thxutb5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мацони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106791</id>
    <revision>
      <id>1309646</id>
      <parentid>1239595</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13025" sha1="9joli1bwikc7t02fp67766kgdter8yb" xml:space="preserve">[[Файл:Շալոտով_մածուն_նանայով.JPG|мини|Мацун ([[Әрмәнстан]])]]
'''Мацун''' ({{lang-hy|մածուն}}), йәки '''мацони''' ({{lang-ka|მაწონი}}) — ферментлы әсетелгән һөттән эшләнгән, сығышы менән әрмәндәргә бәйле эсемлек&lt;ref name=&quot;JOS&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Joseph A. Kurmann, Jeremija Lj Rašić, Manfred Kroger.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A.Y. Tamime,R.K. Robinson.&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Kenji Uchidai&quot;&gt;Kenji Uchidai, Tadasu Urashima, Nino Chaniashvili, Ikiti Arai, Hidemasa Motoshima.&lt;/ref&gt;, [[Әрмәнстан|әрмән]]&lt;ref&gt;Columbia Encyclopedia // [http://dwb4.unl.edu/Chem/CHEM869P/CHEM869PLinks/www.bartleby.com/65/fe/fermente.html fermented milk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054726/http://dwb4.unl.edu/Chem/CHEM869P/CHEM869PLinks/www.bartleby.com/65/fe/fermente.html |date=2013-09-21 }} // The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Encyclopedia Americana , Том 18 стр-ца 446 Americana Corp, 1977 г. &lt;/ref&gt; һәм [[Грузия|грузин]]&lt;ref name=&quot;Kenji Uchidai&quot;/&gt; милли ашы. Кавказда, Кесе Азияла һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған. Һыйыр, һарыҡ, кәзә, һыу һыйыры һөтөнән әҙерләнә&lt;ref name=&quot;JOS&quot;/&gt;.

== Этимология ==
Мацун һүҙе ({{lang-hy|մածուն}}) әрмән теленә &quot;әсе һөт&quot; тип тәржемә ителә, ''мацнул'' ([//ru.wiktionary.org/wiki/en:մածնում մածնուլ]) &quot;әсетергә&quot; һәм ''мацуц'анел'' ([//ru.wiktionary.org/wiki/en:մածուցանեմ մածուցանել]) &quot;ойоторға&quot; ҡылымдарынан килеп сыҡҡан&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Aukerian, Haroutiun &amp; Brand, John|заглавие=A Dictionary, English and Armenian|ссылка=http://books.google.com/books?id=luFDAAAAYAAJ&amp;pg=PA395#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=Venice|год=1825|том=II|pages=395}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ачарян&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Ачарян, Рачия Акопович|Р. Ачарян]].|часть=|заглавие=Этимологический корневой словарь армянского языка|оригинал=|ссылка=http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&amp;pageNumber=1622|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=1973|том=3|страницы=229}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ac-14&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;Армянская кулинария&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Составитель третьего издания Г. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Һүҙ дөйөм индоевропа тамырына китә һәм оҡшаш һүҙҙәр туғандаш телдәрҙә лә бар: {{Lang-fa|māst}}māst &quot;йогурт&quot; һәм {{Lang-sa|mastu}}mastu &quot;әсе ҡаймаҡ&quot;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Durkin, Philip et al.|заглавие=From the etymology workshop. Work in progress on the Oxford English Dictionary|ссылка=http://www.ling-phil.ox.ac.uk/files/uploads/OWP2002.pdf#page=241|год=2002|pages=241}}&lt;/ref&gt;. Артабан һүҙ әрмән теленән башҡа телдәргә лә күсә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Dankoff, Robert|заглавие=Armenian loanwords in Turkish|ссылка=http://books.google.ru/books?id=aFWQTBm35m0C&amp;lpg=PA101&amp;hl=ru&amp;pg=PA101#v=onepage&amp;q=macun&amp;f=false|место=Wiesbaden|издательство=Otto Harrassowitz Verlag|год=1995|pages=101|isbn=3447036400 ISBN 9783447036405}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|часть=matzoon|ссылка часть=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/matzoon|заглавие=Collins English Dictionary - Complete &amp; Unabridged 11th Edition|издательство=HarperCollins Publishers|год=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;dictionary.reverso [http://dictionary.reverso.net/english-definition/matzoon matzoon]&lt;/ref&gt;.
Ашамлыҡты Урта быуат әрмән авторҙары йыш телгә ала, мәҫәлән, Григор Магистрос (XI быуат), Ованес Ерзнкаци (XIII быуат), Григор Татеваци (XIV быуат) һ. б.&lt;ref name=&quot;Ачарян&quot;/&gt; Григор Магистрос &quot;Грамматиканы билдәләү&quot; хеҙмәтендә атаманың дөрөҫ этимологияһын бирә&lt;ref name=&quot;Ачарян&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Н. Адонц, «Дионисий Фракийский и армянские толкователи.», Санкт-Петербург, 1915, стр. 228&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ред: А. Десницкая, С. Кацнельсон, [http://www.genling.nw.ru/hl/080.pdf «История лингвистических учений. Средневековый Восток.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023060250/http://www.genling.nw.ru/hl/080.pdf |date=2013-10-23 }}. Наука, С-Пб, 1981, стр. 17&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Кеше борондан уҡ &quot;мацунды&quot; әҙерләү серҙәрен белә. Йылы һөттө сей ҡатыҡты ҡойоп, мацун эшләгән. Бәлки, был осраҡлы килеп сыҡҡандыр, һөт өҫтәгән һауыт төбөндә ҡатыҡ ҡалыуы мөмкин. Ул ваҡытта мацун һәм һөттө һаҡлау өсөн һуйылған мал ашҡаҙанын ҡулланғандар. Өҫтәүенә, ашҡаҙандан таҙ ҡарын айырылмаған, шуға сыр әҙерләү ысулын да тапҡандар.&lt;ref&gt;Академик АН Арм. ССР В. О. Гулканян //Глиняный спаренно-сообщающийся сосуд из раскопок Кармир-Блура// стр-ца 270 [http://hpj.asj-oa.am/903/1/1966-1(265).pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101155942/http://hpj.asj-oa.am/903/1/1966-1%28265%29.pdf |date=2013-11-01 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101155942/http://hpj.asj-oa.am/903/1/1966-1%28265%29.pdf |date=2013-11-01 }}&lt;/ref&gt;

== Әҙерләү ==
Был эсемлектең төп микрофлораһы — болгар таяҡсаһы әсе һөт стрептококктары. Һөттө яҡынса 37 °C температураһында әсетәләр&lt;ref name=&quot;lfll-15&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Harald W. Tietze.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, 3-4 сәғәт йылы һаҡлай торған һауытта тоталар&lt;ref name=&quot;Kenji Uchidai&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Goldstein, Darra: The Georgian Feast, s. 36, 51.&lt;/ref&gt;. Әрмән аш-һыуында ''мацунды ''айырым әсеткенән эшләгәндәр:'' ''һөттө ҡайнатып, 40-50 °C тиклем һыуыталар, алдан әҙерләнгән мацунды ҡойоп, әсетәләр. Һауытты йылы урынға ҡуялар&lt;ref name=&quot;ARA&quot;&gt;''С.А Арутюнов; Т.А Воронина'' // Традиционная пища как выражение этнического самосознания //Наука 2001 г. — стр. 120—125 (289)&lt;/ref&gt;. Артабан +2...+8 °C һалҡын ергә ҡуялар. Һөҙөмтәлә, мацун әскелт тәм ала һәм ҡойҡалы була. 

== Ҡулланыу ==

=== Әрмән ашамлығы ===
Иген ашамлыҡтарынан һуң әрмәндәрҙә һөт аҙыҡтары тора. Мацунды Әрмәнстанда күбеһенсә һарыҡ һөтөнән эшләйҙәр. Мацун сывороткаһынан ''жажик ''эремсеген, шулай уҡ ҡоро чортан әсеткеһен дә әҙерләйҙәр&lt;ref name=&quot;WIL&quot;&gt;Вильям Похлёбкин // Национальные кухни наших народов // [http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/19/ Армянская кухня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705100400/http://www.erlib.com/%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%9F%D0%BE%D1%85%D0%BB%D1%91%D0%B1%D0%BA%D0%B8%D0%BD/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2/19/ |date=2019-07-05 }}&lt;/ref&gt;. Мацунды йыш ашағас, окүп итеп әҙерләгәндәр һәм оҙаҡҡа һаҡланырлыҡ булған (тоҙлап, күн тоҡта тотҡандар)&lt;ref name=&quot;ARA&quot;/&gt;. Әрмәнстанда мацундан май (''караг'') иреткәндәр, ҡамырға өҫтәгәндәр. Май туҡыуҙан ҡалған сыворотка — ''тан— ''эсеүгә йәки &lt;span&gt;тан&lt;/span&gt; һәм &lt;span&gt;апур аштары өсөн һурпа булған&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;ARA&quot;/&gt;. Әсегән һөт шулай уҡ &lt;span&gt;тархан'' ''исемле тауыҡ ашын бешереү өсөн кәрәкле&lt;/span&gt;.&lt;ref name=&quot;WIL&quot;/&gt; Ваҡланған һарымһаҡлы мацун [[долма]] өсөн соус итеп өҫтәлгә ҡуялар&lt;ref&gt;Вильям Похлёбкин // Национальные кухни наших народов // [http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/20/ Армянская кухня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403114846/http://www.erlib.com/%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%9F%D0%BE%D1%85%D0%BB%D1%91%D0%B1%D0%BA%D0%B8%D0%BD/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2/20/ |date=2019-04-03 }}&lt;/ref&gt;

Мацун Бун Барекендан — әрмән масленицаһын байрам иткәндә, йәкшәмбе кискеһен катнов (һөтлө дөгө бутҡаһы) менән бергә өҫтәлгә бирелә&lt;ref name=&quot;Bun&quot;&gt;[http://www.rian.ru/religion/20100214/207699356.html Бун Барекендан — Истинная Масленица в Армянской Апостольской Церкви]&lt;/ref&gt;.

=== Грузия ашамлығы ===
[[Файл:Old_Tbilisi,_Oskar_Shmerling_12.JPG|мини|Оскар Шмерлинг. Мацони һатыусыһы, 1928]]
&lt;span&gt;[[Хачапури]] ҡамырына, тәмләткестәргә өҫтәлә&lt;/span&gt;. Грузин шечаманды һәм борани аштарына ҡушыла. Ҡыҙыл борос менән ашаһалар, әсе тәме ныҡ беленмәй&lt;ref&gt;Вильям Похлёбкин // Национальные кухни наших народов // Грузинская кухня [http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/16/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824130447/http://www.erlib.com/%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%9F%D0%BE%D1%85%D0%BB%D1%91%D0%B1%D0%BA%D0%B8%D0%BD/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2/16/ |date=2019-08-24 }} [http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/17/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027134426/http://www.erlib.com/%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%9F%D0%BE%D1%85%D0%BB%D1%91%D0%B1%D0%BA%D0%B8%D0%BD/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2/17/ |date=2019-10-27 }} [http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/18/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922113143/http://www.erlib.com/%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%9F%D0%BE%D1%85%D0%BB%D1%91%D0%B1%D0%BA%D0%B8%D0%BD/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BA%D1%83%D1%85%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2/18/ |date=2016-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.organicthrifty.com/2009/09/16/matsoni-the-counterculteral-yogurt/ Matsoni: The Countercultural Yogurt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201722/http://www.organicthrifty.com/2009/09/16/matsoni-the-counterculteral-yogurt/ |date=2016-03-04 }}{{Ref-en}}(инг.)
* [http://georgiantaste.blogspot.com/2007/12/matsoni-yoghurt-soup.html Delicious Georgian Cuisine — MATSONI /YOGHURT/ SOUP]{{Ref-en}}(инг.)

[[Категория:Әрмән аш-һыуы]]
[[Категория:Кавказ халыҡтары аш-һыуы]]</text>
      <sha1>9joli1bwikc7t02fp67766kgdter8yb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каллиграфия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106884</id>
    <revision>
      <id>1309438</id>
      <parentid>1301510</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37450" sha1="efgtb4zdqtdkpmsezvpos3z1u8a8rx7" xml:space="preserve">'''Каллиграфия''' ([[Грек теле|грек]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;el&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;καλλιγραφία&lt;/span&gt; — &quot;матур яҙыу&quot;) —[[Һынлы сәнғәт| рәсем сәнғәте]]&lt;nowiki/&gt;нең бер тармағы. Уны матур яҙыу сәнғәте тип тә йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Заманса билдәләмәһе шундай: &quot;билдәләрҙе тойғоло, аһәңле һәм оҫта итеп биҙәү сәнғәте&quot;&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;; ҡулдан яҙыу оҫталығы; матур, оҫта яҙыу сәнғәте йәки һөнәре&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь по изобразительному искусству (Р.Р.Фатихов)&lt;/ref&gt;; таҙа һәм матур яҙыу оҫталығы &lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь терминов и понятий по черчению (Ф.М.Бикбаев, 2008)&lt;/ref&gt;.

 [[Яҙма (Әлифба)|Яҙ]]&lt;nowiki/&gt;ыу тарихы — ул кешенең техник мөмкинлектәре, мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге, матди наҡыҫлыҡтары, ваҡыт һәм арауыҡ ҡыҫаларында  эстетик төшөнсәләрҙең  үҫеше тарихы&lt;ref&gt;Diringer 1968&lt;/ref&gt;. [[Имлә]] стиле ғәҙәттә шрифт, ҡул йәки алфавит тип тасуирлана&lt;ref&gt;Fraser and Kwiatkowski 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Johnston 1909&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман каллиграфияһы ярайһы уҡ күп төрлө — ул ҡәҙимге асылмаларҙа ҡулдан яҙылғандарҙан  башлап тойғоларҙы сағылдырғанда билдәләрҙең аныҡ хәреф һүрәтләнешен юғалта төшөүе хас булған юғары сәнғәткә тиклемге даирәне биләй&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Классик каллиграфия шрифтлы эштәрҙән һәм ҡалыплашмаған ҡулъяҙма төрҙәренән ныҡ ҡына айырыла, хәйер, каллиграф уныһын да, быныһын да эшләй белергә тейеш; хәрефтәрҙең рәүеше борон барлыҡҡа килгән, ләкин ҡул менән яҙған саҡта улар көтөлмәгән үҙгәрештәр ҙә кисерә&lt;ref&gt;Pott, 2006 и 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zapf 2007 и 2006&lt;/ref&gt;.

Әле каллиграфия башлыса саҡырыу асылмаларында һәм туй ҡотлауҙарында, шулай уҡ граффитиҙа, шрифтарҙа, ҡулдан яҙылған логотиптарҙа, [[Дин|дини сәнғәт]]&lt;nowiki/&gt;тә, график дизайнда, таштарҙағы уйылма яҙыуҙарҙа һәм тарихи документтарҙа йәшәй. Каллиграфияны телевидениела биҙәү алымы сифатында, шулай уҡ ҡылыҡһырлама, [[тыуыу тураһында таныҡлыҡ]] һәм башҡа документтарҙа ҡулдан яҙыу ихтыяжы булғанда ла ҡулланалар.  
[[Файл:Schriftzug_Urkunde.jpg|снизу|мини|250x250пкс| &quot;Urkunde&quot; (таныҡлыҡ) тигән немец һүҙенең каллиграфик яҙылышы]]

== Көнбайыш Европа каллиграфияһы ==
Европа каллиграфияһы грек-рим яҙмаһы йүнәлешендә  үҫә. Уның әлегә тиклем файҙаланылыусы классик өлгөләре [[антиклыҡ]] дәүерендә үк ҡулланылған. Тәүге [[алфавит]]&lt;nowiki/&gt;тар  беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Этруск алфавиты латин алфавитының элгәре булған. Тәүҙә тик баш хәрефтәр генә ҡулланылған, ә юл хәрефтәре һуңынаныраҡ, Каролингтар осоронда барлыҡҡа килгән. 

[[Христианлыҡ]] таралыуы Көнбайышта каллиграфия сәнғәтен үҫергән, сөнки [[Библия|Библи]]&lt;nowiki/&gt;яны һәм башҡа дини текстарҙы күпләп күсереп яҙырға тура килгән. Каллиграфия сәнғәтенең айырыуса сәскә атҡан осоро VII—IX быуаттарға [[Ирландия|Ирланди]]&lt;nowiki/&gt;яға һәм [[Шотландия|Шотланди]]&lt;nowiki/&gt;яға  тап килгән, унда монахтар һүрәттәр менән биҙәлгән Инжил китаптарын эшләгән. Был китаптар Урта быуаттар сәнғәте хазинаһы булып тора. 

Көнбайышта барлыҡҡа килгән гот яҙмаһы каллиграфия кәүҙәләнеше тип иҫәпләнә. 

== Көнсығыш Азия каллиграфияһы ==
[[Файл:Mifu01.jpg|справа|мини|250x250пкс|Сун династияһы осорондағы  каллиграфия өлгөһө (1051—1108), шағир Ми Фу автографы]]
Каллиграфия идеографик яҙмалы илдәрҙә (бөтәһенән элек [[Ҡытай]], Корея,  [[Япония]]&lt;nowiki/&gt;ла), шулай уҡ мосолман илдәрендә үҙенсәлекле үҫеш ала. 

Көнсығыш Азияла каллиграфия өсөн тушь менән ҡылҡәләм ҡулланыла. Унда каллиграфия ([[Ҡытай теле|ҡыт]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;zh-cn&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;書法&lt;/span&gt;, ''шуфа'', [[Япон теле|яп.]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書道, ''сёдо:'', кор.&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書藝, ''сое'', йәғни «яҙыу юлы») бик мөһим сәнғәт, һынлы сәнғәттең нәзәкәтле төрө тип һанала. Каллиграфия һынлы сәнғәттең уныҡына оҡшаш техникалы (тушь) ҡайһы бер стилдәренә лә йоғонто яһай (мәҫәлән, Япониялағы һәм Ҡытайҙағы Суми-э). Ҡытайҙа каллиграфия теориялаштырылған беренсе сәнғәт төрө булып тора (Цуй Хуань 77-142; Чжао И 178?; Цай Юн, 133—192).

=== Япон каллиграфияһы ===
Японияла каллиграфик яҙыу  VII быуатта ҡытай стилдәре нигеҙендә хасил була. Япон каллиграфтары ябайыраҡ һәм хислерәк бер нисә яңы стиль ижад итә. Япон идеограммалары тотош төшөнсәләрҙе бирә, улар тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә һәм кешеләрҙең структуралы-образлы аңын үҫтерә.  Эдо дәүерендә (1600—1868)  кабуки-модзи һәм дзё-рури-модзи стилдәре барлыҡҡа килә, улар Кабуки һәм Дзёрури театрҙарының программаларын һәм афишаларын эшләүҙә файҙаланыла. &lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;&gt;{{Китап|часть=Каллиграфия|заглавие=Япония от А до Я. Энциклопедия|ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_japan/290/Каллиграфия|издательство=EdwART|год=2009}}&lt;/ref&gt;.

Япон каллиграфияһы сәнғәте ифрат ҙур иғтибар һәм башҡарыу ижадкәрлеген талап итә. Уға  дзэн-буддизм йоғонтоһо ла ҙур була, дзэнда ул медитация сараһы, танып белеү юлы һәм остаздың рухи мираҫы булып тора&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

Хәҙерге заман япон каллиграфияһы күп быуатлыҡ традицияларҙы һаҡлай һәм улар нигеҙендә яңы йүнәлештәр тыуҙыра. 1948 йылда Хәҙерге заман каллиграфияһы оҫталары ассоциацияһы ойошторола. Ул әле лә каллиграфия өлкәһендә төп берекмәләрҙең береһе һанала. Был ойошма йыл һайын күргәҙмәләр үткәрә, уларҙа боронғо өлгөләрҙең күсермәләре, хәҙерге заман оҫталарының һәм данлыҡлы каллиграфтарҙың эштәре күрһәтелә. 

1950-се йылдар башында каллиграфияның абстракт йүнәлеше барлыҡҡа килә. Был стилдә яҙылған иероглифтар ғәмәлдә аныҡ мәғәнәһен юғалта һәм хис-тойғоло сәсәнлеккә этәргес бирә. Абстракт каллиграфия авторҙың уй-фекерҙәрен, хис-тойғоларын, кәйефен тамашасыға асыҡтан-асыҡ һәм туп-тура тапшыра, шул уҡ ваҡытта традицион ҡылҡәләм һәм тушь менән эш итеү  мәҙәниәтен  дә һаҡлай&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

== Ғәрәп каллиграфияһы ==
[[Файл:Calligraphie_arabe_thuluth_2.svg|справа|мини|250x250пкс|Ғәрәп каллиграфияһы]]
Ғәрәп каллиграфияһы (ғәр. ''хатти'' йәки ''хутут'') ислам сәнғәтендә айырым урын биләй. Ул [[Ҡөрьән]]&lt;nowiki/&gt;де күсереп яҙыу нигеҙендә барлыҡҡа килә.  Шул сәбәпле яҙма һүҙ изге мәғәнә ала. Ҡазый Әхмәт ибн  Мирмунши әл-Хөсәйен (16 б.) әйтеүенсә, «мосолман Шәреғендә яҙма  һүҙҙә илаһи хикмәт күреү Ҡөрьәнде күсереп яҙыуҙа ла гонаһтарҙан ярлыҡау ҡеүәһе барлығына инандыра». Урта быуат хакимдарының күбеһе Ҡөрьән күсерергә ниәтләп нәҙер әйтер булған, әммә бының өсөн каллиграфия оҫталығына өйрәнеү талап ителгән.  IX быуатта Бағдад хәлифтәре күпләп китап йыя һәм махсус үҙәктәр төҙөй башлай  (ғәр. «Дар әл-хикмә» — аҡыл йорто), уларҙа тәржемәселәр һәм күсереп яҙыусылар хеҙмәт итә. Ошо арҡала XIII быуатта Бағдадта тиҫтәләрсә мең китаплы китапханалар барлыҡҡа килә. Пергамент урынына ҡағыҙ ҡуллана башлағас, күп һанлы оҫталар Ҡөрьән күсереү, грек, пәһләүи, копт телдәренән тарих, медицина буйынса китаптарҙы тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Һүрәтле, географик карталы китаптар барлыҡҡа килә. Артабан ғәрәп авторҙарының  шиғри йыйынтыҡтары, дивандары (шәжәрә тупланмалары) һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрә башлай&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ISLAMSKOE_MUSULMANSKOE_ISKUSSTVO.html|title=Каллиграфия / Исламское (мусульманское искусство)|author=Ольга Бибикова|publisher=Энциклопедия Кругосвет|accessdate=2013-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GFRzqwZX|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.
; Үҙенсәлектәре
Ҡөрьән әҙәм, януар йә Алла һүрәтен төшөрөүҙе тыя, шунлыҡтан Аллаға рәсем аша табыныу дәһрилеккә, йәғни аллаһыҙлыҡҡа тиң тип ҡарала. Был ҡағиҙә хатта дингә ҡағылышы булмаған заттарға ла ҡағыла. Әммә каллиграфик яҙмала һын-һүрәттәр ҡулланыу рөхсәт ителә. 
; Каллиграфик стилдәр
Тәүҙә ғәрәптәр хижази стилен ҡуллана. Тора-бара яңы ысулдар хасил ителә, уларҙың күпселеге «күркәм алтау»ҙың төрләнештәре булып тора. Күркәм алтау — ул алты ҡануни почерк: нәсх ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ an-nasḫ&quot;&gt;الخط النسخ&lt;/span&gt;‎‎), мөхәккәк, сүлс (ғәр. &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-Ṯuluṯ&quot;&gt;الخط الثُلُث&lt;/span&gt;‎‎), рүҡә ([[Ғәрәп теле|ғәр]]. &lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-ruq’ah&quot;&gt;خط الرقعة&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎), рәйхани һәм тәүҡи. Һәр береһе билдәле бер даирәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, дивани яҙыуы менән (&lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;ديواني&lt;/span&gt;) дипломатик документтар яҙылған, рүҡә көнкүрештә ҡулланыуға тәғәйенләнгән, ә нәстәлиҡ  ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;تعليق&lt;/span&gt;‎)  менән Ҡөрьән тәфсирҙәрен яҙғандар. Хижази нигеҙендә хасил ителгән күфи яҙмаһы ([[Ғәрәп теле|ғәр]][[Ғәрәп теле|.]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-kufi&quot;&gt;الخط كوفي&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎) әле булһа архитектурала һәм ҡулланма сәнғәттә файҙаланыла.

Яҙыу стиле төрлө сәбәптәргә бәйле булған. Яҙыу ваҡыты ла, оҫта ла, хатта ҡараның төҫө лә әһәмиәтле һаналған. Ҡайһы бер каллиграфтар Ҡөрьән күсереү өсөн Мәккәлә булып ҡайтҡан ҡараларҙы ғына тотонған. Мосолман донъяһында китаптың абруйы артҡан һайын тиҙ яҙыу стилдәре нығыраҡ тарала барған. Һуңғыраҡ осор манускриптарының күпселеге рүҡә яҙыуы менән яҙылған&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Нисбәттәр
Каллиграфияны теүәл фәндәр рәтенә ҡуйыр булғандар&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;. Һүҙҙәрҙе яҙған саҡта вертикаль хәрефтәрҙең бейеклеге, һүҙҙең юлдың ни тиклем өлөшөн алыры иҫәпләнгән. Хәрефтәрҙең киңлеге  (яҙыу үҙенсәлегенә ҡарап) ике йә өс ромб тәшкил иткән&lt;ref&gt;ромб, образованный при прикосновении косо заточенной тростниковой палочки к бумаге, в арабской каллиграфии берётся за эталон отсчета&lt;/ref&gt;. Нисбәтте төҙөү ҡағиҙәһе ғәрәп алфавитының беренсе хәрефе булған «әлиф»тең үлсәменә нигеҙләнә. Ул вертикаль һыҙыҡ рәүешендә яҙыла. Каллиграфияла үлсәү берәмеге итеп ғәрәп нөктәһе алынған, ул оҫтаның төп эш элементы тип һанала. Әлифтең бейеклеге өстән ун икегә тиклем нөктәнән тора, нөктәләрҙең һаны стилгә һәм каллиграфтың яҙыу үҙенсәлегенә бәйле була. Әлифтең киңлеге бер нөктәгә тиң. Әлиф шулай уҡ бөтә ғәрәп хәрефтәрен яҙып ҡуйырлыҡ түңәрәк булып та хеҙмәт итә. Шулай итеп, нисбәттең нигеҙен әлифтең бейеклеге менән киңлеге һәм түңәрәк хасил итә, был  өс элементтың үлсәмдәрен оҫта үҙе сығара. 
; Каллиграммалар
Семәрле каллиграммалар яҙыу өсөн оҫталар Ҡөрьәндең киң таралған өҙөктәрен ҡуллана. Ҡайһы берҙә был каллиграммаларҙа текстың көҙгөләге сағылышы кеүек тағы бер өлөшө була.  &lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Каллиграфтар
Каллиграфия оҫталары ғәрәп мосолман донъяһында күп була. Улар араһында иң билдәлеләре: Хәлид ибн әл-Хайядж, әл-Фәрәхиди (VII б.), әл-Дахак, әл-Ишәк, Әхмәд әл-Ҡәлби, Ибраһим менән Йософ әл-Шараджи, Әхүәл әл-Мөхәррир (IX б.), Мөхәммәт ибн Али ибн Мүклә, Ибраһим әс-Сүли (X б.), Әбел-Хәсән Али ибн әл-Бәүүәб (XI б.), Фатима әл-Бағдади һәм Шүһдә бинт әл-Абнари (XII б.), Яҡут әл-Мөстәсими (XIII б.), әл-Ҡалҡашанди (XV б.) һ.б. Иң оҫта каллиграф тип Яҡут әл-Мөстәсими (1203—1298) табылған. Ул каллиграфия стилдәре системаһын һәм уның серҙәренә өйрәтеү методикаһын да эшләгән&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.

== Әрмән каллиграфияһы ==
{{Фоторяд|ш1=200|Letter, Gospel of Skevra.jpg|ш2=223|Armenian Synaxary, seventeenth century.jpg|текст=1. Әрмән алфавитының ''За'' хәрефе 1197 йылғы ҡулъяҙмала.&lt;br /&gt; 2. [[XVII быуат]] ҡулъяҙмаһынан өҙөк |align=right}}
Вагаршапат ҡалаһы әрмән каллиграфияһының һәм ҡулъяҙма китабының тәүге үҙәге була. Тарихҡа әрмән каллиграфияһы менән ҡулъяҙма сәнғәтенең 1500-ҙән ашыу үҙәге билдәле&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Армянская советская энциклопедия|год=1977|том=3|страницы=237}}&lt;/ref&gt;, улар төрлө осорҙа барлыҡҡа килгән һәм ҙурлығы буйынса ла төрлө булған. Иң әһәмиәтлеләре Вагаршапат, Сюник (Татев, Гладзор һ.б.), Вараг, Нарек, Аргин, Ахпат, Санаин, Ахтамар, Гетик, Гошаванк, Хоранашат, Хор Вирап, Глак ҡала-ауылдарында, шулай уҡ  Муш, Ерзнка,  Карин,  Карс, Апракунис, Адана, Ван, Битлис, Яңы Джульфа һәм башҡа монастырҙарҙа урынлашҡан булған&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;/&gt;.

== Һинд каллиграфияһы ==
Һиндостанда яҙыу тарихы беренсе император Ашока (б.э.т. 3 б.) осоронан баш ала. Ашока үҙ ҡулы аҫтында булған халыҡтарҙың бөтә тормош-көнкүрешен, йәшәйешен солғарлыҡ хоҡуҡ ҡағиҙәләрен иғлан итә. Был ҡағиҙәләр ташҡа уйып яҙыла. Тиҙҙән Кхарости һәм Брахми тигән ике яҙыу системаһы барлыҡҡа килә. Брахми хәҙерге осорҙағы деванагари  («Аллалар ҡалаһынан килгән шрифт») шрифтының нигеҙе булып тора. Дини текстарҙа девангари һирәк ҡулланыла. Һиндтәр баҡыр таҡталарға, ағас ҡағыҙына, пальма япраҡтарына яҙыр булған &lt;ref name=&quot;Индия&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.typeart.ru/iskusstvo/indiyskaya-kalligrafiya-ili-tanets-v-pisme|title=Индийская каллиграфия или танец в письме|accessdate=2013-04-29|archiveurl=http://www.peeep.us/77329f9a|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Матур каллиграфик яҙыу сәнғәте  15-16 быуаттарҙа [[мосолмандар]] менән бергә килә. Ошо осорҙа мәктәптәр асыла, оҫталар эшенә,  файҙаланылған материалдарға, буяуҙарға, туштарға төп талаптар барлыҡҡа килә. Һиндостандың һәр төбәгенә үҙ стиле хас була. Мәҫәлән, Бенгалияла — туғра стиле, Һиндостандың көнсығышында һәм Гуджаратта  — тәүки, нәсх, риҡә, көньяғында нәстәлиҡ стилдәре киң тарала&lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

Һинд оҫталары каллиграфик яҙмаларын төрлө материалдарға төшөрә. Улар ташҡа, ҡағыҙға, тәңкәләргә, туҡымаға һ. б. яҙа &lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

== Материалдар һәм эш ҡоралдары ==
Яҙыу өсөн кәм тигәндә [[ҡағыҙ]], перо һәм тушь кәрәк. Шулай уҡ төрлө төҫтәге пасталы авторучкалар, [[акварель]], гуашь, ҡара, буяулы баллонсыҡ (граффити өсөн), пастель, күмер һ. б. ҡулланыла ала. 

Перо барлыҡҡа килгәнсе яҙыу билдәләре ташҡа уйыла, таяҡ менән балсыҡҡа яҙыла. Сағыштырмаса ҡаты өҫлөктәргә билдәләрҙе төшөрөүҙең төрлө ысулдары таралыу ала  (ҡайын туҙына, балауыҙға яҙыу). Беренсе перолар шәкәр ҡамышынан яһала. Урта быуаттарҙа нигеҙҙә ҡаҙ ҡанатынан алынған ҡауырһын ҡулланыла. 18 быуатта ҡорос перо барлыҡҡа килә.  

== Каллиграфия алымдары ==
Каллиграфияның төрлө алымдары бар. Кәкерсәктәр, ҡойроҡсалар, ырғаҡтар, ҡаты һәм йомшаҡ штрихтар, тулҡынлы һәм һыныҡ һыҙыҡтар, мөйөшләп яҙыу, хәрефтәрҙе һәм һүҙҙәрҙе геометрик фигураларға йә башҡа төрлө арауыҡҡа урынлаштырыу, ҡайһы бер хәрефтәрҙе ҡатлап, ҡалғандарын ҡатламай ғына яҙыу, һүҙҙәрҙе йә хәрефтәрҙе ниндй ҙә булһа һын ҡиәфәтенән индереү (ғәрәп каллиграфияһы), рамдарға алыу, хәрефтәрҙе икешәр йә өсәр ҡат ҡатлау, хәрефтәрҙең ҡайһы бер һыҙыҡтарына йәнәш башҡа төҫ менән һыҙыҡтар өҫтәү һ. б. ҡулланыла. 

== Каллиграфияның үҙенсәлектәре ==
Каллиграфия, ҡағиҙә булараҡ, яҙманы ҡатмарлаштыра, уҡыуҙы ҡыйынлаштыра, ләкин күркәмләндерә.  Ҡайһы берҙә каллиграфия яҙманы уҡып булмаҫлыҡ итеп үҙгәртә  — бындай каллиграфияны документтарҙа ҡулланыу тыйыла.

== Каллиграфияны ҡулланыу ==
[[Файл:Tag_in_Malmö.jpg|мини|Мальмё ҡалаһындағы каллиграфия рәүешле тег өлгөһө]]
Каллиграфия күп төрлө рәсми булмаған документтарҙа, мәҫәлән, асылмаларҙа, тыуған көнгә ҡотлауҙарҙа һ. б. ҡулланыла.  Ләкин рәсми документтарҙа уның иң еңел һәм һәр кемгә аңлайышлы алымдары ғына ҡулланыла ала. Йәнә имза кеүек итеп һалынан граффитиҙар  йыш ҡына каллиграфияға оҡшаш була, уның тик штрихтары ғына ҡалыныраҡ.

== Каллиграфия музейҙары ==
* [http://www.calligraphy-museum.com Современный музей каллиграфии в Москве (Россия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529145425/http://calligraphy-museum.com/ |date=2013-05-29 }}
* [http://www.schriftmuseum.at Музей каллиграфии и миниатюрной графики в Петтенбахе (Австрия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423220111/http://www.schriftmuseum.at/ |date=2016-04-23 }}
* [http://www.hmml.org Музей и Библиотека Рукописей имени Хилла]
* [http://www.rain.org/~karpeles/ Музеи Библиотеки Рукописи Карпельзов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115160606/http://www.rain.org/~karpeles/ |date=2017-11-15 }}
* [http://www.manuscriptcenter.org/museum/ Музей Рукописи Александрийской библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019061047/http://www.manuscriptcenter.org/museum/ |date=2014-10-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20090408081601/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ Naritasan Calligraphy museum](недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день)&amp;nbsp;— [//web.archive.org/web/*/https://web.archive.org/web/20090408081601/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ ''история''],&amp;nbsp;)
* [http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html The Modern Calligraphy Collection of the National Art Library at the Victoria and Albert Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614123518/http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html |date=2009-06-14 }}
* [http://www.ditchling-museum.com/index.html Ditchling Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821101458/http://www.ditchling-museum.com/index.html |date=2009-08-21 }}
* [http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html Klingspor Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209060642/http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html |date=2017-12-09 }}
* [http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 Sakip Sabanci Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125084408/http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 |date=2010-11-25 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Дирингер, Давид'' (1968) ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind'' 3rd Ed. Volume 1 Hutchinson &amp; Co. London.
* ''Fraser, M., &amp; Kwiatowski, W. (2006) Ink and Gold: Islamic Calligraphy. Sam Fogg Ltd. London.''
* ''Johnston, E. (1909) Manuscript &amp; Inscription Letters: For schools and classes and for the use of craftsmen, plate 6. San Vito Press &amp; Double Elephant Press 10th Impression.''
* ''Mediavilla, C. (1996) Calligraphy. Scirpus Publications.''
* ''Pott, G. (2006) Kalligrafie: Intensiv Training Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Pott, G. (2005) Kalligrafie:Erste Hilfe und Schrift-Training mit Muster-Alphabeten Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Zapf, H. (2007) Alphabet Stories: A Chronicle of technical developments, Cary Graphic Arts Press, Rochester, New York.''
* ''Zapf, H. (2006) The world of Alphabets: A kaleidoscope of drawings and letterforms, CD-ROM.''
* [http://bagua.aisorgsu.ru/china_language/pr_course/ch_lang_ogl.htm ''Китайский язык.'' Практический курс для начинающих (основы каллиграфии).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день))
* [http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html ''Соколов-Ремизов С. Н.'' «Куанцао» — «Дикая скоропись» Чжан Сюя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915004703/http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html |date=2007-09-15 }} // Сад одного цветка: Сб. статей и эссе. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991, с. 167—196. [[:ru:Special:BookSources/5020167509|ISBN 5-02-016750-9]]
* [http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html ''Маслов А.'' Каллиграфия: образы иного в потёках туши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820011809/http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html |date=2007-08-20 }} // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003, с. 251—260. [[:ru:Special:BookSources/5986390253|ISBN 5-98639-025-3]]
* ''Беляев И. С.'' Практический курс изучения древней русской скорописи для чтения рукописей XV-XVIII столетий. Изд. 2-е, исправленное и дополненное. М.: Синодальная типография, 1911 — [6], 100 с.: ил.
* ''Богдеско И. Т.'' Каллиграфия. — СПб.: Агат, 2005. [[:ru:Special:BookSources/5910440012|ISBN 5-91044-001-2]]
* ''Горячева И. А.'' Церковнославянские прописи и уроки орнамента. — М.: Издат. Мос. Патр., 2010. [[:ru:Special:BookSources/9785880171552|ISBN 978-5-88017-155-2]]
* ''Кауч М.'' Творческая каллиграфия. — М.: Белфакс, 1998. [[:ru:Special:BookSources/9854070905|ISBN 985-407-090-5]]
* ''Клеминсон Р.'' Каллиграфия. Рукописные шрифты Запада и Востока. — М.: Контэнт, 2008. [[:ru:Special:BookSources/9785981501968|ISBN 978-5-98150-196-8]]
* ''Ноордзей Г.'' Штрих. Теория письма. — М.: Д. Аронов, 2013. [[:ru:Special:BookSources/9785940560296|ISBN 978-5-94056-029-6]]
* ''Печинский А. И.'' Руководство к изучению круглого ленточного (ronde) шрифта / Сост. А. И. Печинским. — 3. изд., значит. доп. — СПб. : Картогр. заведение А. А. Ильина, 1906. — 25 л.: ил.;
* ''Палеографический альбом:'' Учеб. сборник снимков с рукописей рус. документов XIII-XVIII вв. Сост. В. А. Петрова ; Под ред. проф. С. В. Валка. — [Ленинград]: [Изд-во Ленингр. ун-та], [1968]. — 94 с.: факс.;
* ''Проненко Л. И.'' Каллиграфия для всех. — М.: Книга, 1990. — 247,[1] с.: ил.; [[:ru:Special:BookSources/5212002877|ISBN 5-212-00287-7]] (В пер.)
* ''Семченко П. А.'' Основы шрифтовой графики. — Мн.: Выш. школа, 1978.
* ''Таранов Н. Н.'' Искусство рукописного шрифта. — М.: Издательство МПИ, 1991. — 154,[1] с.: ил.;
* ''Таранов Н. Н.'' Рукописный шрифт. — Львов: Вища школа, 1986.
* ''Таранов Н. Н.'' Методические указания по выполнению практических работ по курсу «Искусство шрифта». — Волгоград, «Перемена», 2005.
* ''Тоотс В.'' Современный шрифт. — М.: Книга, 1966. — 255, [16] с.: ил.;
* ''Художественные шрифты и их построение:'' Руководство по начертанию каллиграфических надписей и шрифтов для чертежей, диаграмм, плакатов, книжных украшений и пр. / Редакция А. М. Иерусалимского; Работы художников: Е. Д. Белухи, А. А. Горобова, Е. М. Иерусалимской... [и др.].— Л.: Благо, 1927. — 64, [40] с.: ил.
* ''Чобитько П. П.'' Азбуковник: Азбука Древнерусского Письма. — СПб. — М.: 2008. — 112 с., с.: ил.
* ''Цапф Г.'' Философия дизайна Германа Цапфа. Избранные статьи и лекции о каллиграфии, шрифтовом дизайне и типографике. — М., 2013. 260 с. [[:ru:Special:BookSources/9785980620677|ISBN 978-5-98062-067-7]]
* ''Кашевский, П. А''. Шрифты. — Мн. : ЛіМ, 2012. — 192 с.

{{навигация}}
{{wiktionary|:ru:каллиграфия|каллиграфия}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.calligraphy-expo.com Международная выставка каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402055051/http://calligraphy-expo.com/ |date=2022-04-02 }}
* [http://inessdesign.com Современная каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }} [http://inessdesign.com Инна Бондаренко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }}
* [http://mmarina.ru Искусство каллиграфии.] [http://mmarina.ru Марина Марьина]
* [http://callig.ru Популярная каллиграфия].
* [http://www.chinapage.com/callig1.html Каллиграфия китайских мастеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414030318/http://www.chinapage.com/callig1.html |date=2005-04-14 }} {{Ref-en}}(англ.) (репродукции).
* [http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm Еврейская каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202943/http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm |date=2016-03-04 }}
* [http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru Современная монгольская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222225711/http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru |date=2007-12-22 }}
* [http://www.japancalligraphy.eu/ru/ Shodo — Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614020517/http://www.japancalligraphy.eu/ru/ |date=2008-06-14 }}.
* [http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php Дзен и искусство Каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304055912/http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php |date=2020-03-04 }} .
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= Принадлежности для японской каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112092637/http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= |date=2017-11-12 }}
* [http://www.constitution.mvk.ru Рукописная конституция Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203211619/http://www.constitution.mvk.ru/ |date=2015-02-03 }}
* [http://www.heriz.ru/podpisi.html Арабская каллиграфия в дизайне ковров]
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230002511/http://hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php |date=2016-12-30 }}

[[Категория:Каллиграфия]]</text>
      <sha1>efgtb4zdqtdkpmsezvpos3z1u8a8rx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клочкова Яна Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107144</id>
    <revision>
      <id>1309500</id>
      <parentid>1308147</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25448" sha1="j3vjh230usi2g8twtoav9anxk59w8cm" xml:space="preserve">{{Спортсмен
 |имя                  = Яна Клочкова
 |изображение          = Yana Klochkova 2010 001.jpg
 |ширина               = 200px
 |описание изображения = 2010 йылдың ғинуары
 |пол                  = 
 |полное имя           = Яна Александровна Клочкова
 |оригинал имени       = {{s|{{lang-uk|Яна Олександрівна Клочкова}} }}
 |прозвища             = ''Золотая Рыбка''
 |гражданство          = {{флагификация|Украина}}
 |специализация        = Йөҙөү
 |клуб                 = «Динамо» спорт йәмғиәте, «ИСД» спорт клубы
 |дата рождения        = 7.8.1982
 |место рождения       = {{ТУ|Симферополь|Симферополдә}}, Украина ССР-ы, [[СССР]]
 |года карьеры         = [[1989]]—[[2009]]
 |тренеры              = {{s|Украинаның атҡаҙанған тренеры:}} &lt;br&gt; Нина Кожух &lt;br&gt; {{s|СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры:}} &lt;br&gt; Александр Кожух
 |рост                 = 182 см
 |вес                  = 70 кг
 |медали               =
{{ОИ-спорт|Йөҙөү (Ҡатын-ҡыҙҙар)}}
{{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары]]}}
{{медаль|Серебро|[[Летние Олимпийские игры 2000|Сидней 2000]]|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2000 — 800 метров вольным стилем (женщины)|800 м, вольный стиль]]}}
{{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 2000|Сидней 2000]]|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2000 — 200 метров комплексным плаванием (женщины)|200 м, компл. плавание]]}}
{{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 2000|Сидней 2000]]|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2000 — 400 метров комплексным плаванием (женщины)|400 м, компл. плавание]]}}
{{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 2004|Афины 2004]]|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2004 — 200 метров комплексным плаванием (женщины)|200 м, компл. плавание]]}}
{{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 2004|Афины 2004]]|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2004 — 400 метров комплексным плаванием (женщины)|400 м, компл. плавание]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по водным видам спорта|Чемпионаты мира (50 м)]]}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 1998|Перт 1998]]|400 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2001|Фукуока 2001]]|400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2001|Фукуока 2001]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2001|Фукуока 2001]]|400 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2003|Барселона 2003]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2003|Барселона 2003]]|400 м, комплекс}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Чемпионаты мира (25 м)]]}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 1999|Гонконг 1999]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 1999|Гонконг 1999]]|400 м, комплекс}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2000|Афины 2000]]|400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2000|Афины 2000]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2000|Афины 2000]]|400 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2002|Москва 2002]]|400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2002|Москва 2002]]|400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2002|Москва 2002]]|400 м, комплекс}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта|Чемпионаты Европы (50 м)]]}}
{{медаль|Бронза|Севилья 1997| 200 м, комплекс}}
{{медаль|Серебро|Севилья 1997| 400 м, комплекс}}
{{медаль|Бронза|Стамбул 1999| 400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|Стамбул 1999| 200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|Стамбул 1999| 200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта 2000|Хельсинки 2000]]| 400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта 2000|Хельсинки 2000]]| 200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта 2000|Хельсинки 2000]]| 400 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|Берлин 2002| 400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|Берлин 2002| 200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|Берлин 2002| 400 м, комплекс}}
{{медаль|Бронза|Берлин 2002| 4x100 м, комбинированная}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта 2004|Мадрид 2004]]| 400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта 2004|Мадрид 2004]]| 200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта 2004|Мадрид 2004]]| 400 м, комплекс}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат Европы по водным видам спорта 2004|Мадрид 2004]]| 4x100 м, комбинированная}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Чемпионаты Европы (25 м)]]}}
{{медаль|Золото|Лиссабон 1999|400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|Лиссабон 1999|800 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|Лиссабон 1999|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|Лиссабон 1999|400 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|Валенсия 2000|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|Валенсия 2000|400 м, комплекс}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде 2001|Антверпен 2001]]|400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде 2001|Антверпен 2001]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Серебро|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде 2001|Антверпен 2001]]|400 м, комплекс}}
{{медаль|Серебро|Риза 2002|400 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|Риза 2002|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|Риза 2002|400 м, комплекс}}
{{турнир|[[Летняя Универсиада]]}}
{{медаль|Золото|[[Летняя Универсиада 2001|Пекин 2001]]|800 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Летняя Универсиада 2001|Пекин 2001]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Летняя Универсиада 2003|Тэгу 2003]]|200 м, вольный стиль}}
{{медаль|Золото|[[Летняя Универсиада 2003|Тэгу 2003]]|200 м, баттерфляй}}
{{медаль|Золото|[[Летняя Универсиада 2003|Тэгу 2003]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Летняя Универсиада 2003|Тэгу 2003]]|400 м, комплекс}}
{{медаль|Серебро|[[Летняя Универсиада 2007|Бангкок 2007]]|200 м, комплекс}}
{{медаль|Золото|[[Летняя Универсиада 2007|Бангкок 2007]]|400 м, комплекс}}
{{турнир|Государственные награды}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Золотая Звезда (Украина)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги ІІІ степени (Украина)}} {{!!}}{{Орден княгини Ольги I степени}} {{!!}}  {{Орден княгини Ольги III степени}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Почётная грамота Кабинета Министров Украины}} {{!!}} {{Почётная грамота Кабинета Министров Украины}}
{{!}}}
}}

'''Клочкова Яна Александровна''' ({{lang-uk|Яна Олександрівна Клочкова}}; [[7 август]] [[1982 йыл]]) — [[Украина]] йөҙөүсеһе, дүрт тапҡыр Олимпия чемпионы, Украинаның Олимпия уйындары тарихында иң титуллы спортсыһы. Өс йәйге Олимпиадала: 2000, 2004, 2008 (һуңғыһында ярыштарҙа ҡатнашмай) ҡатнашыусы. Украина геройы (2004).

== Биографияһы ==
Яна Александровна Клочкова 1982 йылдың 7 авгусында [[Симферополь|Симферополдә]] тыуған.
* Йәшәү урыны — [[Симферополь]], һуңынан [[Харьков]], унан һуң — [[Киев]].
* Спорт йәмғиәте — «Динамо», [[Майор|Украина Эске эштәр министрлығы майоры]].
* 2003 йылдың 1 авгусынан — «СК ИСД» ағзаһы.
* Йөҙөң дәрестәрен башлай — 1989 йыл.
Тренерҙары — Украинаның атҡаҙанған тренеры, республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре Нина Кожух һәм СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Украинаның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре Александр Кожух.

=== Йөҙөү юлы менән хушлашыу ===
2008 йылдың ғинуарында Клочкова ҙур спорттан китеүе хаҡында белдерә.

2009 йылдың 24 мартында [[Харьков]]та Клочковская урамындағы «Акварида» олимпиада бассейнында Украина Кубогының беренсе этабы барышында трибуналар туп-тулы саҡта Янаның Клочкова һыу менән рәсми «хушлаша». Башта экранда уның карьераһынан, ярыштарынан, наградалар алыуынан, тормошонан күренештәр күрһәтелә. Һуңынан рәсми вәкилдәр (ҡала башлығы Михаил Добкин, вице-губернатор Сергей Стороженко, Украинаның Йөҙөү федерацияһы башлығы Олег Демин, ике тапҡыр Олимпия чемпионы, волейболсы Юрий Поярков һәм башҡалар) йөҙөүселәр тураһында һөйләй. Артабан теләүселәр бүләктәр һәм сәскәләр гөлләмәһе тапшыра. Клочковаға — аквариумда тере алтын балыҡ, ә Стороженкоға еңеү символы, алиһә Ника статуэткаһы тапшырыла.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
* партияһыҙ

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

=== Маҡтаулы исемдәре ===
* «Йыл кешеһе-2000» номинацияһында «Йыл спортсыһы»
* «Йыл кешеһе-2003» номинацияһында «Йыл спортсыһы»

=== Миҙалдары ===
''Олимпия уйындарынан тыш)''
* 1996 йылда [[Дания]]ла Европаның юниорҙар чемпионатының көмөш призеры.
* Ике тапҡыр еңеүсеһе Юниорс Европа чемпионаттары 1997 йылда Глазгола һәм 1998 йылда Антверпенда Европаның юниорҙар чемпионатының ике тапҡыр еңеүсеһе.
* 1997 йылда Севильела Европа чемпионатының көмөш һәм бронза призеры.
* 1998 йыла Пертта Донъя чемпионатының көмөш призеры.
* 1998, 1999 йылдарҙа Донъя кубогында ҡатын-кыҙҙар араһында комплекслы йөҙөү номинацияһында еңеүсе.
* 1999 йылда [[Гонконг]]та Донъя чемпионы.
* 1999 йылда [[Истанбул]]да Европа Чемпионатының ике тапҡыр еңеүсеһе һәм призеры.
* 1999 йылда [[Лиссабон]]да 25 метрлы бассейндарҙа дүрт тапҡыр Европа Чемпионаты еңеүсеһе.
* 2000 йылда Хельсинкиҙа Өс тапҡыр Европа чемпионкаһы.
* 2000 йылда Валенсияла ике тапҡыр Европа чемпионкаһы.
* 2001 йыла Фукуокала ([[Япония]]) Донъя чемпионатының Ике тапҡыр чемпионы һәм көмөш призеры.
* 2001 йылда Пекинда Бөтә Донъя универсиадаһында ике тапҡыр чемпионы.
Яна Клочкова 25 һәм 50-метрлы бассейндарҙа 100, 200, 400 метрға комплекслы йөҙөү, 200, 400 һәм 800 метрға ирекле стиль, 100 һәм 200 метр арҡала, 200 метрға баттерфляй һәм эстафета йөҙөү буйынса 50 тапҡыр Украина рекорды ҡуя.
Сиднейҙа үткән [[Олимпия уйындары]]нда 400 метрға комплекслы йөҙөүҙә донъя рекорды, 200 метрға комплекслы йөҙөүҙә Европа рекорды ҡуйҙы.

=== Украина наградалары ===
* III дәрәжә Княгиня Ольга ордены (23.09.1999)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1210/99 Указ Президента України № 1210/99 від 23 вересня 1999 року «Про відзначення нагородами України»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617073442/https://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1210%2F99 |date=2020-06-17 }}.&lt;/span&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
* Украина Министрҙар кабинетының Маҡтау ҡағыҙы(11.10.1999)&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1875-99-%D0%BF Постановление Кабинета Министров Украины № 1875-99-п от 11 октября 1999 года «О награждении Почётной грамотой Кабинета Министров Украины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033245/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1875-99-%D0%BF |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
* I дәрәжә Княгиня Ольга ордены (06.10.2000)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1114/2000 Указ Президента України № 1114/2000 від 6 жовтня 2000 року «Про нагородження учасників збірної команди України XXVII літніх Олімпійських ігор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901215921/http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1114%2F2000 |date=2018-09-01 }}.&lt;/span&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
* Премияһы лауреаты КМ Украина Министрҙар кабинетының йәштәрҙең дәүләт үҫешенә индергән өлөшө өсөн премияһы лауреаты (25.06.2001).
* III дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (30.01.2002)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=87/2002 Указ Президента України № 87/2002 від 30 січня 2002 року «Про відзначення державними нагородами України учасників збірної команди України XXI Всесвітньої літньої Універсіади»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617073435/https://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=87%2F2002 |date=2020-06-17 }}.&lt;/span&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
* Украина Геройы (2004 йылдың 18 авгусы — Олимпия уйындарында иҫ киткес спорт ҡаҙаныштары, күрһәткән батырлығы, фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ихтыяры, донъяла Украинаның спорт өлкәһендәге абруйын күтәреү спорт абруйын күтәргәне өсөн).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=916/2004|title=Указ Президента України № 916/2004 від 18 серпня 2004 року «Про присвоєння Я. Клочковій звання Герой України»}}&lt;/ref&gt;
* Украина Министрҙар кабинетының Маҡтау ҡағыҙы (16.09.2004)&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1212-2004-%D0%BF Постановление Кабинета Министров Украины № 1212-2004-п от 16 сентября 2004 года «О награждении Почётной грамотой Кабинета Министров Украины»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311170216/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1212-2004-%D0%BF |date=2016-03-11 }}&lt;/ref&gt;
* Эске эштәр министрлығының Дан тәреһе.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Клочкованың «дөйөм украин» ҡушаматы бар— ''алтын балыҡ''. 2009 йылдың 24 мартында спорт менән рәсми хушлашҡан ваҡытта уға алтын балыҡлы&lt;ref name=&quot;Золотая рыбка передала эстафету&quot;&gt;Спорт: Золотая рыбка передала эстафету. «Харьковские известия» № 37(2006), 26 марта 2009, стр. 15&lt;/ref&gt; аквариум бүлөк итәләр.
* Клочкова — [[Харьков]]тың һәм [[Донецк]]тың маҡтаулы гражданины.
* Харьковтың ҡайһы бер кешеләре олимпия һәм ҡалалағы иң ҙур «Акварена» бассейны урынлашҡан Клочкова урамын Клочкова&lt;ref name=&quot;100 знаменитых харьковчан&quot;&gt;{{Китап|заглавие=100 знаменитых харьковчан|автор=Владислав Карнацевич.|место=Харьков|издательство=Фолио|год=2005|страниц=512|тираж=3000|isbn=966-03-3202-5}}&lt;/ref&gt; хөрмәтенә аталған, тип уйлай. Ғәмәлдә урам [[XVIII быуат]]тың полк судьяһы Тимофе Клочко фамилияһы менән атала.

== Ғаиләһе ==
* улы Александр Клочков (2010 йылда тыуған)
* атаһы Александр Васильевич Клочков
* әсәһе Елена Валентиновна Клочкова
* өләсәһе ДинаВасильевна
* һеңлеһе Анна Александровна Клочкова (1985 йылда тыуған)

== Шәхси тормошо ==
Улы Александр Александрович Клочковтың (21 июнь, 2010&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ru.tsn.ua/ukrayina/yana-klochkova-pokrestila-syna.html|title=Яна Клочкова окрестила сына - Украина - ТСН.ua&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CXvUM1qY|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630211504/http://ru.tsn.ua/ukrayina/yana-klochkova-pokrestila-syna.html |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt;) атаһы — грузин спортсыһы һәм бизнесмены Леван Нодарович Ростошвили (1983)&lt;ref name=&quot;bulvar.com.ua&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/48/4b1541d58dce5/|title=Газета «Бульвар Гордона». Мама Яны КЛОЧКОВОЙ Елена Валентиновна: «У нас все нормально: ни свадьбы, ни женихов нет»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CXvRJkMl|archivedate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bliksekret.ua/news/paparazzi/njanchit-syna-klochkovoj-priehali-levan-i-vse-ego-rodstvenniki--604/|title=Нянчить сына Клочковой приехали Леван и все его родственники&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|deadlink=unknown-host|archiveurl=http://web.archive.org/20110408180001/bliksekret.ua/news/paparazzi/njanchit-syna-klochkovoj-priehali-levan-i-vse-ego-rodstvenniki--604/|archivedate=2011-04-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408180001/http://bliksekret.ua/news/paparazzi/njanchit-syna-klochkovoj-priehali-levan-i-vse-ego-rodstvenniki--604/ |date=2011-04-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ru.tsn.ua/glamur/svitska-hronika/yana-klochkova-syna-budet-vospityvat-sama.html|title=Яна Клочкова сына будет воспитывать сама - Светская хроника - ТСН.ua&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CXvXmZ6H|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915110825/http://ru.tsn.ua/glamur/svitska-hronika/yana-klochkova-syna-budet-vospityvat-sama.html |date=2011-09-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://photo.segodnya.ua/kultura/yana-klochkova-pokazala-syna/|title=Яна Клочкова показала сына. Фотогалерея. Сегодня.ua&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CXvaNEIK|archivedate=2012-11-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319071751/http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/jana-klochkova-pokazala-cyna.html |date=2017-03-19 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://www.vlada.kiev.ua/fcontent.php?pacode=327&amp;topic=59195|title=Клочкова Яна Олександрівна|deadlink=404}}{{Ref-uk}}(укр.)
* {{Cite web|url=http://www.yanaklochkova.openua.net/bio.php|title=Клочкова Яна Олександрівна - БІОГРАФІЯ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CXvcik9Y|archivedate=2012-11-30}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111070807/http://www.yanaklochkova.openua.net/bio.php |date=2012-01-11 }}{{Ref-uk}}(укр.)</text>
      <sha1>j3vjh230usi2g8twtoav9anxk59w8cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корнеев Константин Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107871</id>
    <revision>
      <id>1309518</id>
      <parentid>1183947</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44984" sha1="rybo0gi46c8voohy63oul7jy1xznmwb" xml:space="preserve">{{Хоккейсы2
 | Имя                  = Константин Николаевич Корнеев
 | Оригинал имени       = 
 | Изображение          = Konstantin_Korneev_in_Ufa.jpg
 | Ширина               = 220px
 | Описание изображения = 
 | Позиция              = Һаҡсы
 | Рост                 = 182
 | Вес                  = 89
 | Прозвище             = 
 | Игровая карьера      = {{хоккейная карьера
 |2001—2003|{{Флаг России|20px}} [[Крылья Советов (хоккей клубы, Мәскәү)|Крылья Советов]]
 |2003—2006|{{Флаг России|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
 |2006—2010|{{Флаг России|20px}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] 
 |2010—2016|{{Флаг России|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
 |2016—2017|{{Флаг России|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
 |2017—ә.в.|{{Флаг России|20px}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
}}
 | Клубы (тренер)       = 
 | Гражданство          = {{RUS}}
 | Дата рождения        = 5.6.1984
 | Место рождения       = {{МестоРождения|Мәскәү}}, [[СССР]]
 | Дата смерти          = 
 | Место смерти         = 
 | Драфт НХЛ            = ''[[МХЛ драфты 2002|2002 йылда]] 9-сы раундта дөйөм 275-сы һан аҫтында [[Монреаль Канадиенз|«Монреаль Канадиенз»]] клубы менән һайлана''
 | Награды и премии     = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени|2009}}
{{!}} {{Заслуженный мастер спорта России}}
{{!}}}
 | Медали               = {{турнир|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2007|Рәсәй 2007]]}}
{{медаль|Алтын|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2008|Канада 2008]]}}
{{медаль|Алтын|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2009|Швейцария 2009]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2010|Германия 2010]]}}
}}

'''Корнеев Константин Николаевич''' ([[5 июнь]] [[1984 йыл]],  [[Советтар Союзы]], [[Мәскәү]]) — [[Рәсәй]] [[Хоккей|хоккейсыһы]], һаҡсы. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составында ике тапҡыр донъя чемпионы ([[2008]], [[2009]]). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2009)&lt;ref&gt;[http://minstm.gov.ru/documents/xPages/item.249.html Министерство спорта, туризма и молодёжной политики РФ | Документы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305031149/http://minstm.gov.ru/documents/xPages/item.249.html |date=2012-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Мәскәүҙең «Крылья Советов» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаусы [[Северсталь (хоккей клубы)|«Северсталь»]] командаһы уйынсыһы.

== Карьера ==
=== «Крылья Советов» (2003 йылға тиклем) ===

Константинды ата-әсәһе алты йәшендә «Крылья Советов» клубының хоккей мәктәбенә алып бара. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының 2001/2002 йылдар миҙгелендә ул, «Крылья Советов» командаһы өсөн алты уйын уҙғарып, 17 йәшендә Суперлига дебютанты була. 2002 йылдың июнь айында уны МХЛ драфтында 9-сы раундта 275-се һан аҫтында «Монреаль Канадиенз» клубы һайлай. 

2002/03 йылдар миҙгелен «Крылья Советов» өсөн үткәрә, тик яҡшы уйнаһа ла (команданың һаҡсылары араһында иң күп мәрәй йыйған хоккейсы) үҙ коллективына ярҙам итә алмай. Һөҙөмтәлә «Крылья Советов» даими чемпионатта һуңғы урынды ала һәм Суперлиганан төшөп ҡала. 

Перспективалы һаҡсыны Рәсәй хоккейы лидерҙарының береһе — Ҡазандың [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] хоккей клубы күреп ҡала, һәм киләһе өс миҙгелде Константин Татарстандың баш ҡалаһында үткәрә.

=== «Аҡ Барс» (2003—2006) ===

2004 йылда Ҡазан хоккейсылары Суперлигала дүртенсе урынды ала. Корнеев был миҙгелдә 63 уйын уҙғара, 6 (1+5) мәрәй йыя һәм тәү тапҡыр плей-офф уйындарында пас биреп һөҙөмтәле атакала ҡатнаша. [[Милли хоккей лигаһы|МХЛ-да]] 2004/05 йылдар миҙгеле локаут арҡаһында үткәрелмәй, һәм Рәсәйгә  Американан күп бик көслө уйынсы килә. «Аҡ Барс» үҙенең составына «йондоҙҙарҙың» иң күбеһен үҙенә ала, әммә был ҡапҡасы позициялары һәм һөжүм итеү линияһына ҡағла, һәм йәш һөжүмсе төп командала урынын һаҡлап ҡала ала. Тик «Аҡ Барс» уңышһыҙ сығыш яһай — сирекфиналда уҡ Ярославлдән «Локомотив» командаһына серияла 1-3 иҫәбе менән отола һәм алтынсы урында ғына яулай. Корнеев миҙгелдең 36 уйынында 4 (0+4) мәрәй генә йыя.

Киләһе йылда, «йондоҙҙарҙың» күбеһе китеп бөткәс, «Аҡ Барс» алтын миҙалдарҙы еңә. Константин Корнеев 21 йәшендә Рәсәй чемпионы була. Тик билдәләп үтергә кәрәк: һаҡсы составҡа йыш үтмәй һәм плей-оффта «Аҡ Барс» үткәргән 13 уйындың дүртәүһендә генә ҡатнаша. Миҙгел араларында Корнеев команданы алмаштыра. Ҡазанда үткәргән ваҡыты тураһында Константин аҙаҡтан ошолай тип әйтә: {{начало цитаты}}«Аҡ Барста» мин өс яҡшы йыл үткәрҙем. Бәлки, уйнау практикаһы әҙ булғандыр, әммә минең өсөн ыңғай ғына тәьҫораттар ҡалды. Шулай ҙа булһа алтын миҙалдарҙы яулауҙа индергән өлөшөм барҙыр..{{конец цитаты|источник=http://www.khl.ru/news/2008/12/5/8087.html}}

=== ЦСКА (2006—2010) ===

2006 йылдың май айында Корнеев ЦСКА менән килешеү төҙөй, һәм ошо ваҡыттан уның карьераһында һиҙелерлек үҫеш башлана. Һаҡсы тәүге миҙгелдә Суперлиганың һәм плей-оффтың бөтә уйындарында ла ҡатнаша, даими чемпионатта ул команданың етенсе бомбардиры булһа, плей-офф уйындарында иһә мәрәйҙәр һаны буйынса бишенсе урында була. ЦСКА һуңғы йылдар эсендә тәү тапҡыр ил чемпионатының ярымфиналына етә һәм шунда ғәмәлдәге чемпионға һәм Корнеевтың элекке клубына — «Аҡ Барс» командаһына ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә, әммә серияла 1-3 иҫәбе менән отола.

2007/08 йылдар миҙгелен ЦСКА уйынсыһы свитерында «А» хәрефе (ҡыҫҡ. alternate captain) менән уйнай — клуб етәкселеге уның уйыны менән бик ҡәнәғәт була. Ул тағы ла команданың бөтә уйындарында ҡатнаша һәм иң яҡшы бомбардир-һаҡсы була. Мәскәү хоккейсылары даими чемпионатты өсөнсө урында тамамлай (ЦСКА өсөн Рәсәй чемпионаттарында 2015 йылға тиклем рекорд күрһәткес), әммә сирекфиналда уҡ шул «Аҡ Барс» командаһына тағы еңелә, әммә серияла иҫәп икенсерәк була — 0-3.

2008 йылдың яҙ айҙарында [[Континенталь хоккей лигаһы]] барлыҡҡа килә, һәм 2008/2009 йылдар миҙгеле уның тәүге чемпионаты була. Яңы Рәсәй лигаһының яңылыҡтарының береһе һәр амплуа буйынса айҙың иң яҡшы уйынсыларын билдәләү була, һәм Константин ноябрь һөҙөмтәләре буйынса бүләк отоп иң беренсе лауреаттарҙың береһе була&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2008/12/2/7833.html Континентальная Хоккейная Лига — Континентальная хоккейная лига называет лучших&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Был миҙгелдә Корнеев шулай уҡ Мәскәүҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ында үткән тәүге КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша. ЦСКА даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса дүртенсе урында урынлаша. Тәүге раундта [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»ны]] серияла 3-2 иҫәбе менән еңһә, сирекфиналда ЦСКА Мәскәүҙең «Динамо» клубынан серияла 0-3 иҫәбе менән отола. Нисәнсе миҙгел дауамында ул тағы ла командаһының бер уйынын да ҡалдырмай һәм 62 уйында 25 (7+18) мәрәй йыя.

Миҙгел тамамланғас [[Быков Вячеслав Аркадьевич|Вячеслав Быков]] һәм [[Захаркин Игорь Владимирович|Игорь Захаркин]] күп кешеләр өсөн көтөлмәгәндә команданан китәләр. Уларҙың урынына Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы менән эшләгән Сергей Немчинов ҡуйыла. Команданың составында ла ҙур үҙгәрештәр була. «Динамо»ға капитан Вадим Епанчинцев китә. Немчинов команданың яңы капитаны итеп Корнеевты ҡуя.

Тик бөтә тырышыуҙарға ҡарамаҫтан команда таблицаның уртаһына төшә. Даими чемпионатты ЦСКА йыйған мәрәйҙәр һаны буйынса 12-се урында тамамлай, ә Гагарин кубогы уйындарында тәүге раундта ХК МВД клубына серияла 0-3 иҫәбе менән отола. Константин һөҙөмтәлек өсөн 28 балл йыя һәм был күрһәткес буйынса Денис Паршиндан башҡа бөтә һөжүмселәрҙе уҙып ЦСКА-ла икенсе була. Корнеев яҡшы уйыны өсөн КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыу менән бүләкләнә. Әммә хатта шундай сара Корнеевҡа ҡатнашырға бәхет тейгән икенсе уникаль хәлдең күләгәһендә ҡала. Шул ваҡытта ЦСКА хоккей клубының президенты ролен башҡарған легендар һаҡсы, СССР йыйылма командаһының оҙаҡ йылдар капитаны булған Вячеслав Фетисов 51 йәшендә, уйынсы карьераһын тамамлауға 11 йыл үткәндән һуң, команданың составына индерелә һәм 2009 йылдың 11 декабрендә СКА (Санкт-Петербург) хоккей клубына ҡаршы уйында боҙға сыға. Һәм уның менән бер парҙа Константин Корнеев уйнай.

2010 йылдың көҙ айҙарында КХЛ яңы миҙгеле башлана. ЦСКА-ның хәлдәре бик насар бара ине — команда хатта плей-офф зонаһына ла эләкмәй ине. Билдәле ине: коллективҡа үҙгәрештәр кәрәк, ә көйөрмәндәр составта йә тренер штабында алмашыуҙарҙы көтәләр. Тик бер кемдә көтмәгәндә клуб етәкселеге Корнеевтан — ЦСКА-ның һуңғы йылдарҙа бик мөһим уйынсыһынан ҡотолорға хәл итә. 2010 йылдың 24 декабрендә Константинды ЦСКА «Аҡ Барс» клубына шундай уҡ көслө булмаған Вячеслав Буравчиковҡа алмаштыра. Был алмашыуҙың төп сәбәптәрен йәмғиәт әлегә белмәне&lt;ref&gt;[http://www.cska-hockey.ru/news/Korneev__v_Kazani_Buravchikov__v_Moskve Корнеев — в Казани, Буравчиков — в Москве | Новости клуба | Новости | Профессиональный Хоккейный Клуб ЦСКА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== «Аҡ Барс» (2010—2016) ===
Ҡазанға ҡайтҡас Константин чемпионаттың аҙағына тиклем тоноҡ ҡына уйнаһа ла КХЛ йондоҙҙар уйынына саҡырыла. Гагарин кубогында «Аҡ Барс» сирекфиналда уҡ буласаҡ чемпион [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Ҡазан командаһы өсөн был миҙгелдә Корнеев 26 уйында ул 10 (1+9) мәрәй йыя. Киләһе миҙгелдә «Аҡ Барс» даими чемпионатта үҙ конференцияһында дүртенселә урынлаша, ә Гагарина кубогында тәүҙе «Салауат Юлаев»тан реванш алып (серияла еңеү 4-2), икенсе раундта «Трактор» командаһына шундай уҡ иҫәп менән еңелә. Константин бөтәһе 65 уйында һөҙөмтәлек өсөн 31 (6+25) балл йыя — был күрһәткес буйынса ул КХЛ-да шәхси рекордын ҡабатлай.

2012/13 йылдар миҙгелендә «Аҡ Барс» [[Көнсығыш конференцияһы (КХЛ)|Көнсығышта]] беренсе урынды яулай. Плей-оффта хәлдәр үткән йыл менән ҡабатлана: «Салауат Юлаев»ты еңеп артабан «Трактор»ҙан еңеләләр. Константин Корнеев 69 уйында 18 (7+11) мәрәй йыя. Киләһе миҙгелдә «Аҡ Барс» үткән миҙгел менән сағыштырғанда конференцияла өсөнсөгә төшә, ә Гагарин кубогында конференциялар сирекфиналында уҡ сенсацион рәүештә [[Себер (хоккей клубы)|«Себер»]] хоккей клубына еңелә. Корнеев 60 уйында 10 (1+9) мәрәй генә йыя. 

Артабанғы миҙгел «Аҡ Барс» өсөн күпкә уңышлыраҡ үтә. Ҡазан хоккейсылары Көнсығышта беренселекте яулап алалар. Гагарин кубогы уйындарында бер үк 4-1 иҫәбе менән бер-бер артлы [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомбилист»]], [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]] һәм «Себер» хоккей клубтарын отоп үҙ тарихында өсөнсөгә финалға сыға. Тик өсөнсө тапҡыр улар Гагарин кубогын еңә алмай. Уларға ҡасандыр Корнеев менән эшләгән Быков һәм Захаркин етәкләгән СКА хоккей клубы ҡамасаулай. Константин был миҙгелдә 77 уйында ҡатнашып (был уның өсөн рекорд әлегә) 15 (2+13) тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. Ул карьераһында тәү тапҡыр КХЛ чемпионатының миҙалына эйә була. 

2015/2016 йылдар миҙгелендә Константин командаһы менән Көнсығыш конференцияһында бишенселә урынлаша — «Аҡ Барс» тәү тапҡыр лигала шулай аҫҡа төшә. Даими чемпионатта Корнеев 49 уйында 6 (0+6) мәрәй йыя. Гагарин кубогында «Аҡ Барс» конференциялар сирекфиналында «Салауат Юлаев» командаһына 3-4 иҫәбе менән отола. Константин был сериянаң Өфөлә үткән тәүге ике уйынында ғына ҡатнаша. Һәм шул ике осрашыуҙа ла Ҡазан хоккейсылары отола. Константин «Аҡ Барс» өсөн башҡа бер уйында үткәрмәй.

=== «Салауат Юлаев» һәм «Северсталь» (2016—ә.в.) ===

2016 йылдың 5 май көнөндә «Салауат Юлаев» хоккей клубы менән ике йылға контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/dobro-pozhalovat-v-salavat-yulaev-/ Добро пожаловать в «Салават Юлаев»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506194522/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/dobro-pozhalovat-v-salavat-yulaev-/ |date=2016-05-06 }}&lt;/ref&gt;. Клуб өсөн тәүге рәсми уйында уҡ ул гол керетә һәм уның шайбаһы яңы командаһына еңеү килтерә. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияһында алтынса урында тамамлай һәм плей-оффтың тәүге раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Бөтәһе шул йылда Константин 42 осрашыуҙа 3 (1+2) мәрәй йыя. Контракты буйынса Константин Өфөлә тағы бер уйнарға тейеш булһа ла, 2017 йылдың 7 июнендә клуб етәкселеге һәм уйынсы араһында иң яҡтың килешеүе буйынса контракт өҙөлә&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/konstantin-korneev-pokidaet-ufimskiy-klub/Константин Корнеев покидает уфимский клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221223254/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/konstantin-korneev-pokidaet-ufimskiy-klub/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD |date=2025-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

23 июндә Константин ике йылға «Северсталь» хоккей клубы менән контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://severstalclub.ru/Press/severstalclub/40636/1/ «СЕВЕРСТАЛЬ» ПОПОЛНИЛАСЬ ДВУМЯ ИГРОКАМИ ОБОРОНЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009074746/http://severstalclub.ru/Press/severstalclub/40636/1/ |date=2017-10-09 }}&lt;/ref&gt;. Череповец клубы бер-нисә йылда тәүгегә Гагарин кубогына эләгә, ә Корнеев барыһы 32 уйында 2 һөҙөмтәле пас бирә. Киләһе миҙгелдә команда плей-оффҡа эләгә алмай ҡала, ә Корнеев даими чемпионаттың 44 осрашыуында 8 (1+7) мәрәй һәм «-11» файҙалыҡ күрһәткесен йыя.

=== Рәсәй йыйылма командаһында ===
[[Файл:Konstantin Korneev - Switzerland vs. Russia, 8th April 2011 (1).jpg|thumb|right|250px|Константин Корнеев Рәсәй йыйылма командаһында]]
[[2002 йыл]]дың [[апрель|апрелендә]] Корнеев Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында Словакияла үткән донъя чемпионатында көмөш миҙалға лайыҡ була. Әйткәндәй, ул саҡта 16 йәшлек Александр Овечкин 18 мәрәй менән был чемпионаттың иң күп мәрәй йыйған уйынсы булып таныла. Константин иһә бомбардир-һаҡсылар араһында икенсе була (7 һөҙөмтәле бал) һәм турнирҙың символик йыйылма командаһына керә.

2003 йыл Константинға ҙур еңеү килтерә — Рәсәйҙең составында Корнеев булған йәштәр йыйылма командаһы донъя чемпионатының финал уйынында, Канаданың Галифакс ҡалаһында хужаларҙы тар-мар итеп, донъя беренселегендә еңеү яулай. Шул йылдың апрель айында Константин Рәсәйҙең төп йыйылма командаһына саҡырыла&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2003-03-27|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/105848|title=Плющев призвал под знамена сборной сразу 15 дебютантов!|publisher=[[Советский Спорт]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/6688241mh|archivedate=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;. Донъя чемпионатына әҙерләнеү сиктәрендә Финляндияға ҡаршы дуҫтарса осрашыуҙа Рәсәй хоккейсылары 2:3 иҫәбе менән отола&lt;ref&gt;[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/107136 Финский душ для Плющева — Газета — Советский спорт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Константин үҙе өсөн һуңғы йәштәр донъя чемпионатында ҡатнаша (6 уйында 5 мәрәй), тик Рәсәй командаһы миҙалсылар араһына үтә алмай. Рәсәйҙең төп йыйылма командаһы өсөн Еврохоккейтурҙың бер этабында ҡатнашып өс уйында бер мәрәй ҙә йыймай. 

2006/07 йылдар миҙгелендә ЦСКА-ны һәм Рәсәй йыйылма командаһын Вячеслав Быков бергә етәкләгәнгә Корнеев Еврохоккейтурҙың этаптарына йыш саҡырыла. Мәскәүҙә миҙгел тамамланғас үткән донъя чемпионатында тәүҙә Константин ҡапҡасы Константин Барулин менән команда менән бергә булһа ла йыйылма командаһының заявкаһына индерелмәй торалар. Әммә Рәсәй хоккейсыларының ярымфиналда еңелеүенән һуң Вячеслав Быков ошо ике уйынсыны бронза өсөн уйынға составҡа керетергә хәл итә. Константин йыйылма командаға Швеция хоккейсыларын еңергә ярҙам итә һәм донъя чемпионатының бронза миҙалдарын яулай.

2007/08 йылдар миҙгелендә Корнеев Еврохоккейтурҙың 10 уйынында ҡатнаша. Ә [[Канада]]ла үткән донъя чемпионаты Константин өсөн тәүге тулыһынса үткәргән донъя чемионаты була. Ул 9 осрашыуҙа 6 (1+5) мәрәй йыя һәм Рәсәй йыйылма командаһы һуңғы 15 йылда тәү тапҡыр алтын миҙалын еңеүенә төп өлөш һала. Был турнирҙа Константин төп йыйылма командаһы өсөн тәүге шайбаһын керетә.

2009 йылдағы донъя чемпионатына Константиндың барыуы бер ҙә шик аҫтында булмай. Беренселектең тәүге өс уйынында тренер штабы уны уйнаттырмаҫҡа була, бәлки МХЛ-да рәсәй хоккейсыларының бушауын көткәндәрҙер. Турнирҙың уртаһында Корнеев заявкаға индерелә һәм алты уйында ҡатнашып Рәсәй йыйылма командаһына икенсегә алтын миҙалын еңергә ярҙам итә.

Ванкуверҙағы Олимпиада яҡынлаша ине. Һуңғы ике йылда донъя беренселектәрендә еңеүҙәргә өйрәнгән көйөрмәндәр Рәсәй йыйылма командаһынан алтын миҙалын ғына көтәләр ине. Вячеслав Быков һәм Игорь Захаркин алдында Атлантиканың ике яғы буйынса сығыш яһаған иң көслө уйынсыларҙы олимпия йыйылма командаһына  йыйыу мәсьәләһе тора ине — Уйындар ваҡытында МХЛ чемпионаты туҡталып тора һәм, донъя чемпионатынан айырмалы рәүештә, олимпия уйындарының миҙалдары өсөн ысынлап та донъяның иң көслө хоккейсылары көрәшә. Составта урын өсөн ҡаты конкуренцияға ҡарамаҫтан, Константин йыйылма командаға эләгә һәм үҙенең бала-саҡтағы хыялын тормошҡа ашыра&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/67597530.html Константин Корнеев: «Слава богу, удалось реализовать детскую мечту — сыграть на Олимпиаде» — Хоккей — Sports.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Рәсәй командаһы уңышһыҙ сығыш яһайҙар: төркөмөндә беренсе урындан Канада хоккейсыларына сығалар һәм сирекфиналда уҡ турнирҙың хужаларынан тар-мар ителәләр. Тик Корнеев фамилияһы белгестәр һәм көйөрмәндәр уйы буйынса уңышһыҙлыҡтың сәбәпселәре исемлегендә иң һуңғыларҙан булырға тейеш. Рәсәй командаһында үҙенең мөмкинселектәрен аҫтараҡ уйнаған талантлыраҡ уйынсылар күп булды. Тренер штабына ла күп һорауҙар була.

Команда аҡланыу теләге менән яна ине һәм өс айҙан Германияла үткән донъя беренселегенә шул уҡ составта тиерлек йыйыла. Финалға тиклем бөтә һигеҙ уйынды ла еңә, тик алтын өсөн уйында чехтарға еңелә. Константиндың коллекцияһы көмөш миҙал менән байый.

2011 йылдың май айында Корнеев үҙенең бишенсе донъя чемпионатында ҡатнаша. Был беренселек уның өсөн бишенсе була һәм 2007 йылдан башлап ул бер донъя чемпионатында ҡалдырмай ҡатнаша. Корнеев команданың бөтә туғыҙ уйынында ла ҡатнаша, тик миҙалдарға етә алмай. Бронза өсөн уйында уларға тағы ла Чехия командаһы ҡамасаулай. Башҡа ул донъя беренселектәрендә уйнамай һәм 2014 йылға тиклем Рәсәй йыйылма командаһы өсөн Еврохоккейтурҙа һәм дуҫтарса осрашыуҙарҙа уйнай.

== Статистика ==
: ''Һуңғы яңыртыу: 16 июль 2019''
{{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}}
=== Клубта карьераһы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=2
|-
!colspan=3|
!colspan=6|Даими миҙгел
!colspan=6|Плей-офф
|-
!Миҙгел||Команда||Лига||У|| Г || П || М ||+/- ||Штр|| У || Г || П || М ||+/- ||Штр
|- align=center
||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2001/2002|2001/02]]||[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]||[[Рәсәй хоккей Суперлигаһы|Суперлига]]||4||0||2||2||0||0||2||0||0||0||—||2
|- align=center
||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2002/2003|2002/03]]||Крылья Советов||Суперлига||49||2||8||10||-11||28||—||—||—||—||—||—
|- align=center
||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2003/2004|2003/04]]||[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]||Суперлига||55||1||4||5||-6||8||8||0||1||1||-2||2
|- align=center
||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2004/2005|2004/05]]||Аҡ Барс||Суперлига||35||0||4||4||6||10||1||0||0||0||—||0
|- align=center
||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2005/2006|2005/06]]||Аҡ Барс||Суперлига||30||1||3||4||2||14||4||0||0||0||0||0
|- align=center
||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2006/2007|2006/07]]||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||Суперлига||54||8||14||22||-2||40||12||2||4||6||-5||6
|- align=center
||[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2007/2008|2007/08]]||ЦСКА||Суперлига||57||6||18||24||20||52||6||0||1||1||-3||0
|- align=center
||[[КХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]]||ЦСКА||[[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]||54||6||18||24||14||46||8||1||0||1||0||6
|- align=center
||[[КХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]]||ЦСКА||КХЛ||55||7||22||29||9||28||3||0||2||2||-1||0
|- align=center
||[[КХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]||ЦСКА||КХЛ||35||7||14||21||-12||34||colspan=6|''Плей-оффҡа эләкмәйҙәр''
|- align=center
||[[КХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]||Аҡ Барс||КХЛ||17||1||5||6||3||4||9||0||4||4||2||4
|- align=center
||[[КХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]||Аҡ Барс||КХЛ||53||5||22||27||2||20||12||1||3||4||0||2
|- align=center
||[[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]||Аҡ Барс||КХЛ||51||6||9||15||12||26||18||1||2||3||0||8
|- align=center
||[[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]||Аҡ Барс||КХЛ||54||1||9||10||6||28||6||0||0||0||2||4
|- align=center
||[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]||Аҡ Барс||КХЛ||57||2||13||15||17||30||20||0||0||0||1||2
|- align=center
||[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]||Аҡ Барс||КХЛ||49||0||6||6||10||22||2||0||0||0||-2||0
|- align=center
||[[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||КХЛ||41||1||2||3||-10||12||1||0||0||0||-1||0
|- align=center
||[[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]||[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]||КХЛ||44||1||7||8||-11||14||2||0||0||0||-3||0
|- align=center
||[[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]||Северсталь||КХЛ||30||0||2||2||-11||30||colspan=6|''Плей-оффҡа эләкмәйҙәр''
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; align=center style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе Суперлигала
| 284
| 18
| 53
| 71
| 9
| 152
| 35
| 2
| 6
| 8
| -10
| 12
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; align=center style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да
| 540
| 37
| 129
| 166
| 29
| 294
| 81
| 3
| 11
| 14
| -3
| 26
|}

=== Халыҡ-ара карьераһы ===
{| BORDER=&quot;0&quot; CELLPADDING=&quot;3&quot; CELLSPACING=&quot;0&quot; width=40%
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! Йыл
! Йыйылма команда
! Турнир
! Урын
! ALIGN=&quot;center&quot; rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |  
! У
! Г
! П
! М
! Штр
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Юниорҙар командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]
| Рәсәй (юниор.)
| [[Юниорҙар командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЮДЧ]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Silver medal icon.svg|16x16px]]
| 8
| 2
| 5
| 7
| 0
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2003|2003]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы|Рәсәй (йәш.)]]
| [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЙДЧ]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]]
| 6
| 0
| 2
| 2
| 4
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2004|2004]]
| Рәсәй (йәш.)
| ЙДЧ
| '''5'''
| 6
| 0
| 5
| 5
| 6
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=&quot;4&quot; | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.)
! 20
! 2
! 12
! 14
! 10
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2007|2007]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]]
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Bronze medal icon.svg|16x16px]]
| 1
| 0
| 0
| 0
| 0
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2008|2008]]
| Рәсәй
| ДЧ
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]]
| 9
| 1
| 5
| 6
| 0
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2009|2009]]
| Рәсәй
| ДЧ
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]]
| 6
| 0
| 1
| 1
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей|2010]]
| Рәсәй
| [[Олимпия уйындарында шайбалы хоккей|ОУ]]
| '''6'''
| 4
| 0
| 0
| 0
| 4
|- ALIGN=&quot;center&quot;
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]
| Рәсәй
| ДЧ
| align=&quot;center&quot; |[[Файл:Silver medal icon.svg|16x16px]]
| 9
| 0
| 0
| 0
| 2
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2011|2011]]
| Рәсәй
| ДЧ
| '''4'''
| 9
| 0
| 3
| 3
| 0
|- ALIGN=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=4 | Бөтәһе (төп команда)
! 38
! 1
! 9
! 10
! 8
|}

== Ҡаҙаныштары ==
* Юниорҙар донъя чемпионатының көмөш миҙалы, турнирҙың символик командаһына керә — 2002.
* Йәштәр донъя чемпионатының алтын миҙалы — 2003.
* Рәсәй чемпионы — 2005/06.
* Донъя чемпионатының бронза миҙалы — 2007.
* Донъя чемпионаттарының алтын миҙалдары — 2008, 2009.
* КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашыу — 2009, 2010, 2011.
* Донъя чемпионатының көмөш миҙалы — 2010.

== Шәхси тормошо ==

2007 йылда Константин билдәле тениссы [[Мыскина Анастасия Андреевна|Анастасия Мыскина]] осраша ине. Тик туйға әҙерләнгән ваҡытта улар бер-береһен ташлайҙар. Мыскинала Константиндан балаһы була. 2009 йылдан башлап икенсе тенниссы [[Веснина Елена Сергеевна|Елена Веснина]] менән осраша башлай һәм оҙаҡламай өйләнешәләр&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/367441 Защитник сборной России и капитан ЦСКА Константин Корнеев: Какой из меня тафгай?! — Газета — Советский спорт&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921035024/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/367441 |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://scanday.ru/3815-byvshijj-zhenikh-anastasii-myskinojj-krutit-roman.html Бывший жених Анастасии Мыскиной крутит роман с её подругой (ВИДЕО) &quot; ScanDay.ru — желтые новости рунета, ежедневная жёлтая пресса&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 2013 йылда улар айырылышалар. Әле ул буйҙаҡ.
== Бүләктәре ==
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры&lt;ref&gt;[http://minstm.gov.ru/documents/xPages/item.249.html Приказ Минспорттуризма от 20 февраля 2009 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305031149/http://minstm.gov.ru/documents/xPages/item.249.html |date=2012-03-05 }}&lt;/ref&gt; (20 февраль 2009) — ''Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының донъя чемпионатында еңеүгә өлөш индергән өсөн''.
* II дәрәжәлә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=53236&amp;PSC=1&amp;PT=3&amp;Page=1 Указ Президента Российской Федерации от 30 июня 2009 года № 725 «О награждении государственными наградами Российской Федерации членов национальной сборной команды России по хоккею»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426140243/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=53236&amp;PSC=1&amp;PT=3&amp;Page=1 |date=2013-04-26 }}&lt;/ref&gt; (30 июнь 2009) — ''2008 һәм 2009 йылдарҙағы донъя чемпионаттарында Рәсәй йыйылма командаһының еңеүҙәренә ҙур өлөш индергән өсөн''.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{KHL|150}}
* {{eliteprospects|9576|Константин Корнеев}}
* {{eurohockey|45032|Константин Корнеев}}

{{Навигационный блок2
|заголовок = {{Флаг России}} &lt;span style=&quot;color:#0039A6;&quot;&gt;Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|&lt;span style=&quot;color:#0039A6;&quot;&gt;шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
|стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #D52B1E;
|state     = collapsed
|2003 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
|2004 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
|—
|2007 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
|2008 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
|2009 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
|2010 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
|2011 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
|—
|2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһы
}}

[[Категория:Рәсәй хоккейсылары]]
[[Категория:КХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей һаҡсылары]]
[[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса йәштәр араһында донъя чемпиондары]]
[[Категория:Хоккей һаҡсылары]]
[[Категория:Гагарин кубогы еңеүселәре]]
[[Категория:«Крылья Советов» хоккей клубының уйынсылары]]
[[Категория:«Аҡ Барс» хоккейсылары]]
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]]
[[Категория:ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпиондары]]
[[Категория:КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар]]
[[Категория:«Северсталь» хоккейсылары]]</text>
      <sha1>rybo0gi46c8voohy63oul7jy1xznmwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108070</id>
    <revision>
      <id>1309377</id>
      <parentid>1273876</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161804" sha1="k898ui6efx08dqz5bkhwv1vgdfxmb3t" xml:space="preserve">{{ЙХЛ чемпионаты миҙгеле
|Дата1=[[4 сентябрь]] [[2016]]
|Дата2=[[22 апрель]] [[2017]]
|Уйындар=900
|Бомбардир={{Рәсәй флагы}} [[Манукян Артем Арутюнович|Артем Манукян]] ('''105''')
|Мәргән уйынсы={{Рәсәй флагы}} [[Ковалёв Антон Анатольевич|Антон Ковалёв]] ('''41''')
|Чемпион='''[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия» (Мәскәү)]]'''
|Финалист=[[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор» (Түбәнге Кама)]]
|иҫәп= 4 : 0
|MVP={{Флаг России}} [[Кузьменко Андрей Александрович|Андрей Кузьменко]]
|үткән миҙгел=2015/2016
|үткән миҙгел һылтанма=ЙХЛ чемпионаты 2015/2016 йылдар миҙгелендә
|киләһе миҙгел= 2017/2018
|киләһе миҙгел һылтанма=ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
}}
'''ЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә''' — [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]]ның һигеҙенсе миҙгеле. Чемпионат 2016 йылдың 4 сентябрендә үткән миҙгел финалсылары — [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]] менән [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]] командалары араһында уйын менән башлана һәм 2017 йылдың апрель айында Харламов кубогы өсөн плей-офф уйындарының финал серияһы менән тамамлана.

Был миҙгелдә лә, үткән чемпионаттағы кеүек, 31 команда ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта даими миҙгел форматы бер ни тиклем үҙгәрә.

Миҙгелдең 15 декабренән башлап чемпионатта өҫтәмә ваҡытты [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] ҡағиҙәләре буйынса «өскә өс» форматында үткәрә башлайҙар. Был ҡағиҙә даими миҙгелгә генә ҡағыла.

Өфөлә үткән Саҡырыу кубогында Көнбайыш конференцияһы командаһы 2:1 иҫәбе менән Көнсығыш конференцияһын еңә. [[СКА-1946|«СКА-1946»]] һәм [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]] хоккей клубтары Көнбайыш һәм Көнсығыш конференцияларында беренсе урындарҙы ала.

Харламов кубогы финалында «Красная Армия» Түбәнге Каманан «Реактор» хоккей клубын серияла 4-0 иҫәбе менән ота һәм икенсе тапҡыр ЙХЛ чемпионы була. Плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы тип «Красная Армия» һөжүмсеһе Андрей Кузьменко таныла&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/1/612738/ «Красная Армия» — Харламов кубогы эйәһе]&lt;/ref&gt;.

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==
=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===
Былтырғы миҙгел финалсыһы — [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]] командаһы, ЙХЛ чемпионаты конференцияларында командалар һаны ныҡ айырылғанға күрә, Көнсығыштан Көнбайышҡа күсерелде.
==== Лигаға инеүселәр ====
* [[Сахалинские Акулы|«Сахалинские Акулы»]] хоккей клубы нигеҙендә Уссурийск ҡалаһында [[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал»]] клубының [[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]] йәштәр командаһы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2499356-sahalinskih-akul-v-mhl-ne-budet-na-ih-meste---molodjozhnaja-komanda-admirala.html «Сахалинских Акул» в МХЛ не будет, на их месте — молодёжная команда «Адмирала»]&lt;/ref&gt;.
* Һуңғы йылдарҙа ЙХЛ беренселегендә сығыш яһаған [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәттән]] [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]] һәм Усть-Каменогорскиҙан [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]] командалары лига составын тулыландыра.
* 2016 йылда [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]] хоккей клубының тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә һәм ул ЙХЛ чемпионатының 2016/2017 йылдар миҙгелендә ҡатнашасаҡ. Команданың президенты итеп ЙХЛ идара директоры Алексей Морозов ҡуйыла.

==== Лиганан сығыусылар ====
* Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы чемпионатта эксперимент кеүек бер миҙгел уҙғарғас, был миҙгелдә был команда ҡатнашмаясаҡ&lt;ref name=&quot;ЙХЛ&quot;&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2499372-morozov-na-soveschanii-s-fhr-poluchili-otvet-chto-sbornoj-u18-ne-budet-v-mhl.html Морозов: на совещании с ФХР получили ответ, что сборной U18 не будет в МХЛ]&lt;/ref&gt;.
* Шулай уҡ лига составынан Белоруссиянан [[Динамо-Раубичи|«Динамо-Раубичи»]] һәм Рәсәйҙән [[Олимпия (хоккей клубы, Кирово-Чепецк)|«Олимпия»]] хоккей клубтары сыға&lt;ref name=&quot;ЙХЛ&quot; /&gt;.

=== Тренерҙар алмашыныуы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Миҙгел башланыр алдынан
|-
! width=&quot;150&quot;| Команда
! width=&quot;180&quot;| ЙХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендәге тренер
! width=&quot;185&quot;| 2016/2017 йылдар миҙгелендәге тренер
|-
| [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]
| [[Отмахов Владислав Валерьевич|Владислав Отмахов]]
| [[Сафин Венер Рәсих улы|Венер Сафин]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469111&amp;SECTION_ID=2 Изменения в тренерском штабе «Авто»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Фокин Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Фокин]]&lt;ref&gt;[http://vksport.kz/?q=news/мхл/дмитрий-фокин-возглавит-мхк-алтай Дмитрий Фокин возглавит МХК «Алтай»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824164301/https://vksport.kz/?q=news/%D0%BC%D1%85%D0%BB/%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D1%84%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D0%BC%D1%85%D0%BA-%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 |date=2019-08-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]
|[[Кащеев Александр Николаевич|Александр Кащеев]]
|[[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469075&amp;SECTION_ID=2 Валерий Дәүләтшин «Амурские Тигры» командаһының яңы тренеры]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]]
| [[Тамбиев Леонид Григорьевич|Леонид Тамбиев]]
| [[Филинов Евгений Сергеевич|Евгений Филинов]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469108&amp;SECTION_ID=2 «Динамо СПб» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]
| [[Лопушанский Сергей Григорьевич|Сергей Лопушанский]]
| [[Балмин Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Балмин]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469054&amp;SECTION_ID=2 «Ирбис» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]
| [[Васильев Михаил Александрович|Михаил Васильев]]
| [[Михайлов Егор Борисович|Егор Михайлов]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469033&amp;SECTION_ID=2 «Красная Армия» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Страхов Юрий Николаевич|Юрий Страхов]]&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2447056-krechin-naznachen-gendirektorom-krylev-sovetov-strahov--glavnym-trenerom.html Кречин назначен гендиректором «Крыльев Советов», Страхов – главным тренером]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья»]]
| [[Швецов Владимир Леонтьевич|Владимир Швецов]]
| [[Шиханов Владимир Александрович|Владимир Шиханов]]
|-
| [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]
| [[Тертышный Алексей Викторович|Алексей Тертышный]]
| [[Хвостов Евгений Владимирович|Евгений Хвостов]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469024&amp;SECTION_ID=2 Евгений Хвостов «Мамонты Югры» тренер штабына инә]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]
| [[Долишня Вячеслав Валентинович|Вячеслав Долишня]]
| [[Бердичевский Лев Сергеевич|Лев Бердичевский]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=468948&amp;SECTION_ID=2 «Русские Витязи» тренер штабында үҙгәштәр]&lt;/ref&gt;
|-
| [[СКА-1946|«СКА-1946»]]
| [[Воробьев Петр Ильич|Петр Воробьев]]
| [[Милехин Михаил Викторович|Михаил Викторович]]
|-
| [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]
| [[Тертышный Алексей Викторович|Алексей Тертышный]]
| [[Тюриков Владимир Вячеславович|Владимир Тюриков]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469036&amp;SECTION_ID=2 «Спартак» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Мордвинцев Сергей Дмитриевич|Сергей Мордвинцев]]
|-
| [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]
| [[Андросов Игорь Алексеевич|Игорь Андросов]]
| [[Соловьев Виталий Евгеньевич|Виталий Соловьев]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469147&amp;SECTION_ID=2 Новый главный тренер «Стальных Лисов»]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]
|''Миҙгелдә ҡатнашмай''
|[[Громилин Владимир Владимирович|Владимир Громилин]]&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-2515574-v-trenerskij-shtab-novogo-kluba-mhl-tajfun-voshli-gromilin-i-gavrilov.html В тренерский штаб нового клуба МХЛ «Тайфун» вошли Громилин и Гаврилов]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]
|[[Гәрәев Алик Әмирхан улы|Алик Гәрәев]]
|[[Полозов Константин Александрович|Константин Полозов]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=469090&amp;SECTION_ID=2 «Толпар»ҙа яң тренер]&lt;/ref&gt;
|}

=== Донъя кубогы 2016 ===
{{main|Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2016}}
Был кубок Татарстандың [[Түбәнге Кама]] һәм [[Яр Саллы]] ҡалаларында 2016 йылдың 20—28 августарында үтә. Турнирҙа ете илдән һигеҙ команда ҡатнаша. Кубокты Ярославлдән «Локо» хоккей клубы еңә. Икенсе һәм өсөнсө урындарҙа «Реактор» һәм «Снежные Барсы» командалары урынлаша.

== ЙХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9872 А. А. Костюченко иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709195426/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9872 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.07
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Шахтер (хоккей клубы)|Шахтер-2]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Хоккей буйынса Белоруссия юниорҙар йыйылма командаһы|Белоруссия U18]] {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.07
|align=&quot;right&quot;|[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Хоккей буйынса Белоруссия юниорҙар йыйылма командаһы|Белоруссия U18]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Шахтер (хоккей клубы)|Шахтер-2]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|30.07
|align=&quot;right&quot;|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Шахтер (хоккей клубы)|Шахтер-2]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |7:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Хоккей буйынса Белоруссия юниорҙар йыйылма командаһы|Белоруссия U18]]
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]'''
|3||6||66.7%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|3||6||66.7%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Шахтер (хоккей клубы)|Шахтер-2]]
|3||3||33.3%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Хоккей буйынса Белоруссия юниорҙар йыйылма командаһы|Белоруссия U18]]
|3||3||33.3%||'''4'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9796 П. И. Беляев исемендәге турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709195717/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9796 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|01.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-1946]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Серебряные Львы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |7:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|02.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Рига (хоккей клубы)|Рига]] {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |2:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |8:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|03.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-1946]]''' {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|04.08
| align=&quot;right&quot; |'''[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]''' {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[СКА-Серебряные Львы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|05.08
| align=&quot;right&quot; |[[Рига (хоккей клубы)|Рига]] {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |1:6
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Серебряные Львы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|5||13||86.7%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946]]
|5||11||73.3%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Серебряные Львы]]
|5||10||66.7%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|5||6||40%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|5||3||20%||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|5||2||13.3%||'''6'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9920 Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709200123/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9920 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|04.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|05.08
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|06.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:6 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|07.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=10003 «Кристалл» кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105073921/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=10003 |date=2016-11-05 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|19.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]'''
|3||9||100%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]
|3||6||66.7%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|3||3||33.3%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Витебск (хоккей клубы)|Витебск]]
|3||0||0%||'''4'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9874 В. И. Васильев кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901171332/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9874 |date=2016-09-01 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|26.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|27.08
|align=&quot;right&quot;|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |2:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|28.08
|align=&quot;right&quot;|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]''' {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|29.08
| align=&quot;right&quot; |'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|30.08
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'''
|5||11||73.3%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|5||7||46.7%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|5||6||40%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|5||5||33.3%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} [[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]
|5||5||33.3%||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|5||4||26.7%||'''6'''
|}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9800 «Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709195109/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9800 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|29.07
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Омские Ястребы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|30.07
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |7:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|31.07
|align=&quot;right&quot;|[[Омские Ястребы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:7
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]] {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot; |4:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|02.08
| align=&quot;right&quot; |[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|03.08
| align=&quot;right&quot; |[[Омские Ястребы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|5||15||100%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|5||9||60%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|5||7||46.7%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|5||6||40%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]
|5||6||40%||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|5||2||13.3%||'''6'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9819 А. И. Белосохов иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709195410/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9819 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|01.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Кузнецкие Медведи]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|02.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|03.08
|align=&quot;right&quot;|[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Кузнецкие Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|04.08
|align=&quot;right&quot;|[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:5 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|05.08
|align=&quot;right&quot;|[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|3:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Сибирские Снайперы]]'''
|4||9||75%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|4||8||66.7%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|4||6||50%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|4||4||33.3%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|4||2||16.7%||'''5'''
|}


=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9885 WINGAS компанияһының бүләктәренә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709200058/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9885 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|4:8
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Амурские Тигры  (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.08
|align=&quot;right&quot;|[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Амурские Тигры  (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.08
|align=&quot;right&quot;|[[Амурские Тигры  (хоккей клубы)|Амурские Тигры]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Амурские Тигры  (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9799 Денис Ляпин иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815105210/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9799 |date=2016-08-15 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|12.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;12&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Юниор-Спутник]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Омские Ястребы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Стальные Лисы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:0 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|6:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|13.08
|align=&quot;right&quot;|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор-Спутник]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Омские Ястребы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|7:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:1 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Стальные Лисы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|14.08
|align=&quot;right&quot;|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Юниор-Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Тюменский Легион]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Омские Ястребы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|15.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|5-8 урындар өсөн
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|1-4 урындар өсөн
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Юниор-Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Омские Ястребы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;4&quot;|16.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|5-8 урындар өсөн
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Стальные Лисы]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|1-4 урындар өсөн
|align=&quot;right&quot;|[[Юниор-Спутник]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Омские Ястребы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|8:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Омские Ястребы]]'''
|5||14||93.3%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|5||9||60%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|5||9||60%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Юниор-Спутник]]
|5||6||40%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|5||8||53.3%||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|5||7||46.7%||'''6'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Стальные Лисы]]
|5||7||46.7%||'''7'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|5||0||0%||'''8'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9921 Сахаров кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926132019/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9921 |date=2016-09-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизелист  (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.08
|align=&quot;right&quot;|[[Дизелист  (хоккей клубы)|Дизелист]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Дизелист  (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Дизелист  (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9909 Хәтер турниры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901171356/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9909 |date=2016-09-01 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Мамонты Югры  (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мамонты Югры  (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[СКА-1946]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-1946]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Мамонты Югры  (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Мамонты Югры  (хоккей клубы)|Мамонты Югры]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[СКА-1946]]
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|А. А. Костюченко иҫтәлегенә турнир
|{{Белоруссия флагы}} [[Гомель]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]
|{{Флаг|Россия}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Шахтер (хоккей клубы)|Шахтер]]
|-
|«Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Өфө]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|П. И. Беляев исемендәге турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Череповец]]
|{{Флаг России}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|{{Флаг России}} [[СКА-1946]]
|{{Флаг России}} [[СКА-Серебряные Львы]]
|-
|А. И. Белосохов иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Новосибирск]]
|{{Флаг России}} [[Сибирские Снайперы]]
|{{Флаг России}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|{{Флаг России}} [[Мамонты Югры]]
|-
|Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|Денис Ляпин иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|-
|WINGAS компанияһының бүләктәренә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|{{Рәсәй флагы}} [[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|-
|«Кристалл» кубогы
|{{Флаг России}} [[Смоленск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Славутич (хоккей клубы)|Славутич]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]
|-
|Сахаров кубогы
|{{Флаг России}} [[Тольятти]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|Хәтер турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Силәбе]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|В. И. Васильев кубогы
|{{Флаг России}} [[Балашиха]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|}

== Командалар ==
{{ПозКарта+|Рәсәй|width=1000|float=center|caption='''Ҙур карта: Рәсәй&lt;br /&gt;Бәләкәй карта: Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе&lt;/small&gt;
|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.089167|long=37.919556|background=#FFFFFF|label={{small|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=57.589444|long=39.848611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-Серебряные Львы]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-1946]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.955278|long=23.91    |background=#FFFFFF|label={{small|[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=48.484292|long=135.086253|background=#FFFFFF|label={{small|[[Амурские Тигры]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=43.4800  |long=131.5700  |background=#FFFFFF|label={{small|[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.174567|long=61.287768|background=#FFFFFF|label={{small|[[Белые Медведи]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=51.789267|long=55.099675|background=#FFFFFF|label={{small|[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.8175  |long=49.124722|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.504742|long=49.274368|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=54.54    |long=52.18|background=#FFFFFF|label={{small|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.631111|long=51.8     |background=#FFFFFF|label={{small|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.381667|long=58.993056|background=#FFFFFF|label={{small|[[Стальные Лисы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=54.739167|long=55.9575  |background=#FFFFFF|label={{small|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.3112  |long=43.9308  |background=#FFFFFF|label={{small|[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=49.57|long=82.37|background=#FFFFFF|label={{small|[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}

{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.817365|long=60.594535|background=#FFFFFF|label={{small|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.767778|long=87.115556|background=#FFFFFF|label={{small|[[Кузнецкие Медведи]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=60.978449|long=69.012861|background=#FFFFFF|label={{small|[[Мамонты Югры]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.00895 |long=73.297539|background=#FFFFFF|label={{small|[[Омские Ястребы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.071667|long=82.943333|background=#FFFFFF|label={{small|[[Сибирские Снайперы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=51.155725|long=71.465281|background=#FFFFFF|label={{small|[[Снежные Барсы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=57.158333|long=65.513611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Тюменский Легион]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.08|long=37.27 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.911   |long=37.7268   |background=#FFFFFF|label={{small|[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.752222|long=37.598889|background=#ffffff|label={{small|Мәскәү һәм МӨ}}|position=left|mark=ButtonGray.svg}}
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; bottom:1px; left:1px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|caption=|width=170|float=|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.794631|long=37.538233 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.794631|long=37.538233 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.793001|long=37.671508 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.798804|long=37.939963 |background=#FFFFFF|label={{small|[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
}}&lt;/div&gt;
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:15%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:15%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:23%&quot; | Арена &lt;small&gt;(ҙурлығы)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:5%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:5%&quot; | Лигала
|-
! style=&quot;background:navy; text-align:center&quot; colspan=7 | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Көнбайыш конференцияһы&lt;/span&gt;
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
|-
| '''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Череповец]]'''
| [[Боҙло һарай (Череповец)|Боҙло һарай]] &lt;small&gt;(6 064)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Амурские Тигры]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Хабаровск]]
| [[Платинум Арена]] &lt;small&gt;(7 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|-
| '''[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Мытищи]]
| [[Арена Мытищи]] &lt;small&gt;(7 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Юбилейный (спорт комплекс, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] &lt;small&gt;(7 012)&lt;/small&gt;
| align=center | 2013
| align=center | 2013
|-
| '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[В. М. Боброва исемендәге ЦСКА боҙло спорт комплексы|ЦСКА БСК]] &lt;small&gt;(5 600)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[Крылья Советов (спорт һарайы)|«Крылья Советов» СҺ]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1947
| align=center | 2016
|-
| '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ярославль]]
| [[Арена 2000]] &lt;small&gt;(9 070)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Чехов (Мәскәү өлкәһе)|Чехов]]
| [[Витязь (боҙло хоккей үҙәк)|«Витязь» БХҮ]] &lt;small&gt;(3 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]'''
| {{Флаг Латвии|20px}} [[Рига]]
| [[Inbox.lv (боҙло арена)|Inbox.lv]] &lt;small&gt;(2 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|-
| '''[[СКА-1946]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Юбилейный (спорт комплекс, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] &lt;small&gt;(7 012)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Юбилейный (спорт комплекс, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] &lt;small&gt;(7 012)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|-
| '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[Сокольники (спорт һарайы)|«Сокольники» СҺ]] &lt;small&gt;(5 530)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Уссурийск]]
| [[Боҙло һарай (Уссурийск)|Боҙло һарай]] &lt;small&gt;(1 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2016
| align=center | 2016
|-
| '''[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Балашиха]]
| [[Балашиха-Арена]] &lt;small&gt;(5 525)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009&lt;ref&gt;В сезоне 2009/10 в МХЛ выступали МХК «Динамо» (Москва), аффилированный с московским «Динамо», и «Шериф» (Балашиха),

аффилированный с ХК МВД (Балашиха). После объединения клубов «Динамо» и ХК МВД в ОХК «Динамо» молодёжная команда объединённого клуба, получившая

название «Шериф», перебазировалась в Тверь. С сезона 2011/12 молодёжная команда именуется ХК МВД и базируется в Балашихе.&lt;/ref&gt;
| align=center | 2009
|-
| '''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Новгород]]
| [[В. Коноваленко исемендә СҺ]] &lt;small&gt;(4 200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
! style=&quot;background:red; text-align:center&quot; colspan=8 | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Көнсығыш конференцияһы&lt;/span&gt;
|-
| '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Екатеринбург]]
| [[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] &lt;small&gt;(5 570)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'''
| {{Флаг Казахстана|20px}} [[Усть-Каменогорск]]
| [[Борис Александров исемендә спорт һарайы|Б. Александров ис. СҺ]] &lt;small&gt;(4 400)&lt;/small&gt;
| align=center | 2015
| align=center | 2016
|-
| '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Силәбе]]
| [[Трактор (боҙло арена)|«Трактор» боҙло арена]] &lt;small&gt;(7 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Ҡазан]]
| [[Татнефть Арена]] &lt;small&gt;(9 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
|-
| '''[[Кузнецкие Медведи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Новокузнецк]]
| [[Кузнецких металлургов спорт һарайы|«Кузнецких металлургов» СҺ]] &lt;small&gt;(7 533)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Ладья (хоккей клубы, Тольятти)|Ладья]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Тольятти]]
| [[Лада-Арена]] &lt;small&gt;(6 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Мамонты Югры]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ханты-Манси]]
| [[Арена Югра]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
|-
| '''[[Омские Ястребы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Омск]]
| [[Арена Омск]] &lt;small&gt;(10 318)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Кама]]
| [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик» СМК]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ырымбур]]
| [[Звёздный (боҙло һарай)|«Звёздный» БҺ]] &lt;small&gt;(2 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2015
| align=center | 2015
|-
| '''[[Сибирские Снайперы]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Новосибирск]]
| [[Себер (концерт-спорт комплексы)|«Себер» КСК]] &lt;small&gt;(7 384)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
| {{Флаг Казахстана|20px}} [[Астана]]
| [[Ҡаҙағстан (спорт һарайы)|«Казахстан» СҺ]] &lt;small&gt;(5 532)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
|-
| '''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]
| [[Юбилейный (спорт һарайы, Әлмәт)|«Юбилейный» СҺ]] &lt;small&gt;(2 200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2012
|-
| '''[[Стальные Лисы]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Магнитогорск]]
| [[Арена-Металлург]] &lt;small&gt;(7 700)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Толпар (хоккей клубы, Өфө)|Толпар]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Өфө]]
| [[Өфө-Арена]] &lt;small&gt;(8 070)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Тюменский Легион]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Төмән]]
| [[Спорт һарайы (Төмән)|Спорт һарайы]] &lt;small&gt;(3 346)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|}

== Тренерҙар hәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;180&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;250&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
| {{Флаг России}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Флаг России}} [[Сафин Венер Рәсих улы|Венер Сафин]]
|{{Флаг России}} [[Дубовик Максим Александрович|Максим Дубовик]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ставровский Евгений Михайлович|Евгений Ставровский]]
|{{Флаг России}} [[Скобелев Вячеслав Алексеевич|Вячеслав Скобелев]]
|
|-
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Фокин Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Фокин]]
|{{Флаг Казахстана}} [[Джангазинов Адильбек Владимирович|Ажильбек Джангизанов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]]
|{{Флаг России}} [[Карпусь Владислав Евгеньевич|Владислав Карпусь]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Потапов Владимир Владимирович|Владимир Потапов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Шинкаренко Денис Александрович|Денис Шинкаренко]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Яковенко Андрей Васильевич|Андрей Яковенко]] (4 октябрь)&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/4172/505625/ «Атланты» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;.
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Смельницкий Максим Борисович|Максим Смельницкий]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Подкорытов Александр Николаевич|Александр Подкорытов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|{{Рәсәй флагы}} в.б.[[Акимов Николай Владимирович|Николай Акимов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Орлов Максим Сергеевич|Максим Орлов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Филинов Евгений Сергеевич|Евгений Филинов]] (30 ноябрь)&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/4172/540331/ Изменения в тренерском штабе МХК Динамо]&lt;/ref&gt;.
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Балмин Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Балмин]]
|{{Флаг России}} [[Насыбуллин Эдуард Альбертович|Эдуард Насыбуллин]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Миронов Борис Олегович|Борис Миронов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Силаев Иван Александрович|Иван Силаев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Страхов Юрий Николаевич|Юрий Страхов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Борунов Павел Павлович|Павел Борунов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Китов Александр Сергеевич|Александр Китов]]
|{{Флаг России}} [[Шевченко Александр Александрович|Александр Шевченко]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Шиханов Владимир Александрович|Владимир Шиханов]]
|{{Флаг России}} [[Сөләймәнов Рәмил Рәмис улы|Рәмил Сөләймәнов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Красоткин Дмитрий Иванович|Дмитрий Красоткин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бондырев Игорь Евгеньевич|Игорь Бондырев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Хвостов Евгений Владимирович|Евгений Хвостов]]
|{{Флаг России}} [[Гильманов Артур Валерьевич|Артур Гильманов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Земляной Игорь Степанович|Игорь Земляной]]
|{{Флаг России}} [[Яценко Алексей Сергеевич|Алексей Яценко]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Соколов Александр Юрьевич|Александр Соколов]]
|{{Флаг России}} [[Набиуллин Булат Рәмил улы|Рәмил Набиуллин]]
|
|-
|{{Латвия флагы}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|{{Латвия флагы}} [[Рональд Озолиньш]]
|{{Латвия флагы}} [[Увис Балинскис]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бедичевский Лев Сергеевич|Лев Бердичевский]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Горохов Павел Сергеевич|Павел Горохов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дмитрий Георгиевич Стулов|Дмитрий Стулов]]
|{{Флаг России}} [[Борисов Евгений Алексеевич|Евгений Борисов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Люзенков Ярослав Игоревич|Ярослав Люзенков]]
|{{Флаг России}} [[Коротков Никита Александрович|Никита Коротков]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Милехин Михаил Викторович|Михаил Милехин]]
|{{Флаг России}} [[Сультеев Тимур Ленарович|Тимур Сультеев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Серебряные Львы (хоккей клубы)|СКА-Серебряные Львы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Яровой Сергей Александрович|Сергей Яровой]]
|{{Флаг России}} [[Куянов Денис Андреевич|Денис Куянов]]
|
|-
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Мамбеталиев Галым Баубекович|Галым Мамбеталиев]]
|{{Флаг Казахстана}} [[Медведев Никита Олегович|Никита Медведев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тюриков Владимир Вячеславович|Владимир Тюриков]]
|{{Флаг России}} [[Первов Антон Валерьевич|Антон Первов]]
|
|-
| {{Флаг России}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
| {{Флаг России}} [[Мордвинцев Сергей Дмитриевич|Сергей Мордвинцев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Динмухаметов Илнар Нисим улы|Илнар Динмухаметов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Соловьев Виталий Евгеньевич|Виталий Соловьев]]
|{{Флаг России}} [[Икамацких Артём Олегович|Артём Икамацких]]
|
|-
| {{Флаг России}} [[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]
| {{Флаг России}} [[Александров Игорь Сергеевич|Игорь Александров]]
|{{Флаг России}} [[Тарлецкий Никита Вячеславович|Никита Тарлецкий]]
|{{Флаг России}} [[Громилин Владимир Владимирович|Владимир Громилин]] (13 декабрь)&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/4172/546748/ «Тайфун» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;.
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Полозов Константин Александрович|Консантин Полозов]]
|{{Флаг России}} [[Кузьмин Глеб Борисович|Глеб Кузьмин]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Владимир Витальевич|Владимир Гусев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мингазов Камил Альбертович|Камил Мингазов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дудзинский Валерий Александрович|Валерий Дудзинский]] (13 декабрь)&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/4172/547257/ «Тюменский Легион» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;.
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Петренко Сергей Анатольевич|Сергей Петренко]]
|{{Флаг России}} [[Усков Максим Алексеевич|Максим Усков]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Рьянов Вячеслав Серафимович|Вячеслав Рьянов]]
|{{Флаг России}} [[Меляков Кирилл Игоревич|Кирилл Меляков]]
|
|}

== Даими чемпионат ==
Даими чемпионатта үткән миҙгелдәрҙәге кеүек дивизиондар булмай. Хәҙер тик конференциялар ғына була. Командалар үҙ конференция эсендәге һәр команда менән дүртешәр (ике — өйҙә, ике — ҡунаҡта) осрашыу үткәрә. Ә сит конференция командалары менән бер тапҡыр ҙа осрашмаясаҡтар. Тимәк, Көнсығыш командалары 60 уйын уҙғарһа, Көнбайыш конференцияһы клубтарына 56 уйын үткәрергә тура килә. Даими чемпионаттың бөтә уйындар һаны 660-тан 900-гә тиклем күбәйә. Даими чемпионат 4 сентябрҙә үткән миҙгелдең финалсылары — [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]] һәм [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]] хоккей клубтары араһында уйын менән башлана.
=== Саҡырыу кубогы 2017 ===
Лиганың иң көслө уйынсылары араһында уйын 2017 йылдың 15 ғинуарында Өфөлә «Өфө-Аренала» үтә. Өфө — ЙХЛ саҡырыу кубогы өсөн уйынды ике тапҡыр ҡабул иткән тәүге ҡала. Был уйындың иң яҡшы уйынсылары бер аҙнанан һуң Өфөлә үткән КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашасаҡ. Көнбайыш конференцияһы командаһы еңә, ә Андрей Алтыбармакян, Павел Подлубошнов, Кирилл Цулыгин һәм Антон Ковалев КХЛ йондоҙҙар уйынына ҡатнашырға хоҡуҡ ала.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =
| state        = 
| секция       = 
| дата         = 15 ғинуар 2017
| время        = 10:45
| команда1     = [[Көнсығыш конференцияһы (ЙХЛ-А)|Көнсығыш]]
| команда2     = '''[[Көнбайыш конференцияһы (ЙХЛ-А)|Көнбайыш]]'''
| счёт         = 1 : 2 Б
| периоды      = (0:1, 0:0, 1:0, 0:0, 0:1)
| отчёт        = http://mhl.khl.ru/game/447/54039/summary/
| вратарь1     = [[Катюхин Андрей Сергеевич|Андрей Катюхин]] (00:00—29:16)&lt;br&gt;[[Циркуль Никита Дмитриевич|Никита Циркуль]] (29:16—65:00)
| вратарь2     = [[Иванов Алексей Максимович|Алексей Иванов]] (00:00—29:16)&lt;br&gt;[[Самойлов Александр Николаевич|Александр Самойлов]] (29:16—65:00)
| прогресс     = 0 — '''1'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''1''' — 1&lt;br&gt;1 — '''2'''
| голы1        = &lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Ковалев Антон Анатольевич|А. Ковалев]] ([[Цулыгин Кирилл Николаевич|К. Цулыгин]]) '''54:55'''
| голы2        = '''03:47''' [[Алтыбармакян Андрей Русланович|А. Алтыбармакян]] ([[Подлубошнов Павел Олегович|П. Подлубошнов]], [[Кривошеев Роман Сергеевич|Р. Кривошеев]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''65:00''' А. Алтыбармакян
| буллиты1     =[[Манукян Артем Арутюнович|А. Манукян]] {{Буллит промах}}&lt;br&gt;[[Кравцов Виталий Юрьевич|В. Кравцов]] {{Буллит промах}}
| буллиты2     = {{Буллит гол}} [[Лощенко Никита Павлович|Н. Лощенко]]&lt;br&gt;{{Буллит промах}} П. Подлубошнов&lt;br&gt;{{Буллит гол}} А. Алтыбармакян
| судья        = {{Флаг России}} Дмитрий Парфёнов
| судья2       = {{Флаг России}} Дмитрий Беляев
| линейный     = {{Флаг России}} Иван Верещагин
| линейный2    = {{Флаг России}} Александр Локтев
| стадион      = [[Өфө-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Өфө]]
| зрителей     = 7 331
| штраф1       = 6
| штраф2       = 8
| броски1      = 38
| броски2      = 39
}}

=== Турнир таблицаһы ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
==== Көнбайыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#0066ff&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнбайыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М||%
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''р''' – '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]'''||56||32||7||3||1||4||9||178—114||+64||121||'''72,2'''
|- align=center 
|2||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]'''||56||35||2||3||2||0||14||182—110||+72||117||'''69,6'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]'''||56||33||3||3||2||1||14||182—103||+79||114||'''67,8'''
|- align=center 
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]'''||56||31||1||2||1||2||19||148—132||+16||102||'''60,7'''
|- align=center 
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]'''||56||30||4||0||2||2||18||162—136||+26||102||'''60,7'''
|- align=center 
|6||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]'''||56||31||2||1||2||0||20||135—122||+13||101||'''60,1'''
|- align=center 
|7||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]]'''||56||28||2||4||2||1||19||177—143||+34||99||'''58,9'''
|- align=center 
|8||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]]'''||56||25||3||2||1||3||22||143—136||+7||89||'''53''' 
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;14&quot; | 
|- align=center 
|9||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]''||56||25||2||1||2||4||22||175—172||+3||87||'''51,8'''
|- align=center 
|10||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[СКА-Серебряные Львы|«СКА-Серебряные Львы»]]''||56||25||1||1||2||3||24||147—137||+10||84||'''50'''
|- align=center
|11||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} ''[[ХК МВД (йәштәр хоккей клубы)|ХК МВД]]''||56||19||2||2||3||1||29||139—155||-16||69||'''41,1'''
|- align=center 
|12||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]''||56||10||2||4||3||2||35||109—181||-72||47||'''27,9'''
|- align=center 
|13||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Атланты (хоккей клубы)|«Атланты»]]''||56||13||0||1||1||2||39||119—196||-77||44||'''26,2'''
|- align=center 
|14||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]''||56||12||0||1||3||3||37||109—191||-82||44||'''26,2'''
|- align=center 
|15||align=left|{{Флаг|Латвия}} ''[[Рига (хоккей клубы)|«Рига»]]''||56||10||1||1||2||4||38||105—182||-77||40||'''23,8'''
|}
{{col-2}}

==== Көнсығыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ff6666&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнсығыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М||%
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} '''к''' – '''[[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]'''||60||36||2||2||5||2||13||187—132||+55||123||'''68,3'''
|- align=center 
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]'''||60||35||6||0||2||0||17||217—138||+79||119||'''66,1'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center 
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]'''||60||34||3||3||1||2||17||197—139||+58||117||'''65'''
|- align=center 
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]]'''||60||31||4||4||1||3||17||224—176||+48||113||'''62,8'''
|- align=center 
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]]'''||60||31||3||4||3||3||16||159—117||+42||113||'''62,8'''
|- align=center 
|6||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]'''||60||32||3||3||0||3||19||204—142||+62||111||'''61,7'''
|- align=center 
|7||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]]'''||60||30||2||2||2||7||17||199—150||+49||107||'''59,4'''
|- align=center 
|8||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]'''||60||30||2||3||1||1||23||182—140||+42||102||'''56,7'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center 
|9||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]''||60||28||3||3||5||1||20||226—172||+54||102||'''56,7'''
|- align=center 
|10||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]''||60||25||4||7||2||3||19||230—182||+48||102||'''56,7'''
|- align=center 
|11||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]''||60||29||2||0||3||5||21||189—162||+27||99||'''55'''
|- align=center 
|12||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья»]]''||60||20||1||4||7||2||26||168—199||-31||79||'''43,9'''
|- align=center 
|13||align=left|{{Флаг|Казахстан}} ''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]]''||60||12||3||4||1||3||37||139—181||-42||54||'''30'''
|- align=center 
|14||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]''||60||13||3||0||4||2||38||120—198||-78||51||'''28,3'''
|- align=center 
|15||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|«Тюменский Легион»]]''||60||9||0||1||2||2||46||120—278||-158||33||'''18,3'''
|- align=center 
|16||align=left|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} ''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]''||60||4||0||0||1||2||53||102—357||-255||15||'''8,3'''
|}
{{col-end}}
'''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
''Курсив'' менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
'''р''' – даими беренселектең еңеүсеһе, '''к''' – конференция еңеүсеһе.

=== Аҙналар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Аҙна !! Дата !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''1'''||4.9—11.9 ||align=left|Сергей Бронников (''Стальные Лисы'') ||align=left|Савелий Козлов (''Стальные Лисы'') ||align=left|Артем Железков (''Стальные Лисы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''2'''||12.9—18.9||Адель Минегалеев (''Спутник'')||align=left|Валерий Орехов (''Снежные Барсы'')||align=left|Игорь Швырев (''Стальные Лисы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''3'''||19.9—25.9||Роман Голованов (''Реактор'')||align=left|Виталий Кафеев (''Мамонты Югры'')||align=left|Никита Самохвалов (''Омские Ястребы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''4'''||26.9—2.10||Данил Кудашев (''Сарматы'')||align=left|Данил Щеголев (''Омские Ястребы'')||align=left|Игорь Голещихин (''Омские Ястребы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''5'''||3.10—9.10||Алексей Артамкин (''Алмаз'')||align=left|Марк Янчевский (''Стальные Лисы'')||align=left|Никита Коротков (''Сибирские Снайперы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''6'''||10.10—16.10||Никита Подскребалин (''Белые Медведи'') ||align=left|Владислав Валенцов (''СКА-1946'')||align=left|Артем Манукян (''Омские Ястребы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''7'''||17.10—23.10||Кирилл Устименко (''Динамо'')||align=left|Егор Огиенко (''Красная Армия'')||align=left|Марк Розанов (''Спартак'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''8'''||24.10—30.10||Никита Циркуль (''[[Толпар (хоккей клубы) |Толпар]]'')||align=left|Егор Огиенко (''Красная Армия'') ||align=left|Павел Подлубошнов (''Красная Армия'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''9'''||7.11—13.11||Никита Циркуль (''[[Толпар (хоккей клубы) |Толпар]]'')||align=left|Кристапс Зиле (''Рига'')||align=left|Андрей Крупкин (''Крылья Советов'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''10'''||14.11—20.11||Богдан Доненко (''Русские Витязи'')||align=left|Максим Минеев (''Омские Ястребы'')||align=left|Андрей Караваев (''Кузнецкие Медведи'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''11'''||21.11—27.11 ||Анатолий Иноземцев (''Чайка'')||align=left|Кристапс Зиле (''Рига'')||align=left|Станислав Кондратьев (''Динамо'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''12'''||27.11—4.12 ||Максим Дорожко (''Русские Витязи'')||align=left|Данил Костарев (''Белые Медведи'')||align=left|Михаил Коновалов (''Белые Медведи'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''13'''||5.12—11.12 ||Владислав Гросс (''Авто'')||align=left|Глеб Летов (''Красная Армия'')||align=left|Антон Ковалёв (''Омские Ястребы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''14'''||12.12—18.12 ||Артём Сергеев (''Сарматы'')||align=left|Кирилл Цулыгин (''[[Толпар (хоккей клубы) |Толпар]]'')||align=left|Игорь Швырёв (''Стальные Лисы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''15'''||19.12—25.12 ||Илья Коновалов (''Локо'')||align=left|Иван Биткин (''[[Толпар (хоккей клубы) |Толпар]]'')||align=left|Андрей Караваев (''Кузнецкие Медведи'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''16'''||26.12—28.12 ||Кирилл Устименко (''Динамо'')||align=left|Тимур Сультеев (''СКА-1946'')||align=left|Павел Кукштель (''СКА-1946'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''17'''||6.1—9.1||Михаил Боярчук (''Амурские Тигры'')||align=left|Дмитрий Кокшаров (''Алтай'')||align=left|Константин Пархоменко (''Кузнецкие Медведи'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''18'''||9.1—15.1||Дмитрий Лозебников (''Стальные Лисы'')||align=left|Павел Ельшанский (''Динамо'')||align=left|Никита Куракин (''Динамо'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''19'''||16.1—22.1||Кирилл Устименко (''Динамо'')||align=left|Антон Моренец (''Ладья'')||align=left|Алексей Полодян (''СКА-Серебряные Львы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''20'''||23.1—29.1||Илья Коновалов (''Локо'')||align=left|Эдуард Насыбуллин (''Ирбис'')||align=left|Денис Шинкаренко (''Атланты'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''21'''||30.1—5.2||Кирилл Устименко (''Динамо'')||Владислав Сёмин (''СКА-1946'') ||Александр Локтев (''Сибирские Снайперы'') 
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''22'''||6.2—12.2||Илья Коновалов (''Локо'')||Егор Огиенко (''Красная Армия'') ||Никита Жуков (''Локо'') 
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''23'''||13.2—19.2||Артём Сергеев (''Сарматы'')||Иван Биткин (''[[Толпар (хоккей клубы) |Толпар]]'') ||Даниил Скориков (''[[Толпар (хоккей клубы) |Толпар]]'') 
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''24'''||20.2—26.2||Данил Кудашев (''Сарматы'')||Никита Харькин (''Стальные Лисы'') ||Артур Болтанов (''Стальные Лисы'') 
|}

=== Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
==== Көнсығыш ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь''' ||align=left|Роман Голованов (''Реактор'')||align=left|Данил Щеголев (''Омские Ястребы'')||align=left|Игорь Голещихин (''Омские Ястребы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||Максим Каляев (''Ирбис'')||align=left|Леонид Лавриненко (''Белые Медведи'')||align=left|Артем Манукян (''Омские Ястребы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||Павел Нечистовский (''Мамонты Югры'')||align=left|Иван Биткин (''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'') ||align=left|Артем Манукян (''Омские Ястребы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||Александр Енюшин (''Реактор'') ||align=left|Данил Костарев (''Белые Медведи'') ||align=left|Константин Пархоменко (''Кузнецкие Медведи'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||Дмитрий Лозебников (''Стальные Лисы'') ||align=left|Эдуард Насыбуллин (''Ирбис'')||align=left|Илья Авраменко (''Стальные Лисы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||Дмитрий Лозебников (''Стальные Лисы'') ||align=left|Тимур Фатҡуллин (''Кузнецкие Медведи'')||align=left|Игорь Швырёв (''Стальные Лисы'')
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
==== Көнбайыш ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь''' ||align=left|Илья Донченко (''Алмаз'')||align=left|Владислав Семин (''СКА-1946'')||align=left|Алексей Полодян (''СКА-Серебряные Львы'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||Константин Волков (''СКА-1946'')||align=left|Егор Огиенко (''Красная Армия'')||align=left|Антон Первов (''Спартак'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||Анатолий Иноземцев (''Чайка'') ||align=left|Егор Огиенко (''Красная Армия'')||align=left|Френкс Разгалс (''Рига'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||Андрей Суханов (''Чайка'') ||align=left|Иван Комаров (''Чайка'') ||align=left|Владислав Курбатов (''СКА-1946'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||Даниил Яковлев (''Локо'') ||align=left|Павел Ельшанский (''Динамо'')||align=left|Павел Крутий (''Амурские Тигры'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||Александр Самойлов (''Красная Армия'')||align=left|Егор Огиенко (''Красная Армия'')||align=left|Френкс Разгалс (''Рига'')
|}
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Манукян Артем Арютунович|Артем Манукян]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы]]||'''105'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Ковалёв Антон Анатольевич|Антон Ковалёв]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} Омские Ястребы||'''87'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Караваев Андрей Николаевич|Андрей Караваев]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи]]||'''79'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Пархоменко Константин Дмитриевич|Константин Пархоменко]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кузнецкие Медведи||'''70'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Швырёв Игорь Игоревич|Игорь Швырёв]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]||'''70'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center 
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Ковалёв||align=left|{{Рәсәй флагы}} Омские Ястребы||'''41'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Манукян||align=left|{{Рәсәй флагы}} Омские Ястребы||'''39'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Пархоменко||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кузнецкие Медведи||'''31'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Голещихин Игорь Васильевич|Игорь Голещихин]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]||'''30'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Локтев Александр Михайлович|Александр Локтев]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы]]||'''30'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center 
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Манукян||align=left|{{Рәсәй флагы}} Омские Ястребы||'''66'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Караваев||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кузнецкие Медведи||'''51'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Игорь Швырёв||align=left|{{Рәсәй флагы}} Стальные Лисы||'''49'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Ковалёв||align=left|{{Рәсәй флагы}} Омские Ястребы||'''46'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Пархоменко||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кузнецкие Медведи||'''39'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center 
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Пархоменко||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кузнецкие Медведи||'''+42'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Игорь Швырёв||align=left|{{Рәсәй флагы}} Стальные Лисы||'''+38'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Ковалёв||align=left|{{Рәсәй флагы}} Омские Ястребы||'''+37'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Андрей Караваев||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кузнецкие Медведи||'''+36'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Насыбуллин Эдуард Альбертович|Эдуард Насыбуллин]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]||'''+36'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Лозебников Дмитрий Александрович|Дмитрий Лозебников]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} Стальные Лисы||'''31'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Волков Константин Леонидович|Константин Волков]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946]]||'''27'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Циркуль Никита Дмитриевич|Никита Циркуль]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]||'''25'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Самойлов Александр Николаевич|Александр Самойлов]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]||'''23'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Нечистовский Павел Викторович|Павел Нечистовский]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры]]||'''23'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар %'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Устименко Кирилл Петрович|Кирилл Устименко]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]||'''93,8'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сергеев Артём Александрович|Артём Сергеев]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]||'''93,7'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кудашев Данил Владиславович|Данил Кудашев]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сарматы||'''93,7'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Волков||align=left|{{Рәсәй флагы}} СКА-1946||'''93,4'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Лозебников||align=left|{{Рәсәй флагы}} Стальные Лисы||'''93,4'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Сергеев||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сарматы||'''1,68'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Волков||align=left|{{Рәсәй флагы}} СКА-1946||'''1,74'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кирилл Устименко||align=left|{{Рәсәй флагы}} Динамо||'''1,74'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Артамкин Алексей Андреевич|Алексей Артамкин]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]||'''1,77'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Данил Кудашев||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сарматы||'''93,7'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алексей Артамкин||align=left|{{Рәсәй флагы}} Алмаз||'''7'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]||'''7'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Артём Сергеев||align=left|{{Рәсәй флагы}} Сарматы||'''6'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Лозебников||align=left|{{Рәсәй флагы}} Стальные Лисы||'''6'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Каляев Максим Сергеевич|Максим Каляев]]||align=left|{{Рәсәй флагы}} Ирбис||'''6'''
|}
|}

== Плей-офф ==

Һәр конференциянан иң көслө һигеҙ команда плей-офф уйындарына эләгә. Парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—8, 2—7, 3—6 һәм 4—5. 1/8 һәм 1/4 финалдары конференциялар эсендә үтә. Ярымфиналда командалар киҫешә, йәки көнсығыштың тәүге командаһы көнбайыштың икенсе командаһына ҡаршы һәм киреһенсә. Ошо ике парҙың еңеүселәре финалға сыға.

Финалға тиклем бөтә сериялар бер команданың өс тапҡыр еңеүенә тиклем дауам итә. Харламов кубогы финалында еңер өсөн команда дәғүәсеһен дүрт тапҡыр оторға тейеш. 

=== Сетка ===
{| border=0 cellpadding=0 cellspacing=0 style=&quot;font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;&quot;
| &amp;nbsp;
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD1|Конференция сирекфиналдары}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD2|Конференция ярымфиналдары}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD3|Конференция финалдары ''(яңынан сәсеү)''}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD4|Харламов кубогы финалы}}}

|-
| width=1|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;
| width=140|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;
| width=5|&amp;nbsp;
| width=5|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;
| width=140|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;
| width=5|&amp;nbsp;
| width=5|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;
| width=140|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;
| width=5|&amp;nbsp;
| width=5|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;
| width=140|&amp;nbsp;
| width=25|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team01|'''{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946]]'''}}}
| align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score01|'''3'''}}}
| align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed02|8}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team02|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score02|2}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team01|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score01|1}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed02|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team02|'''{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score02|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed03|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team03|{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score03|1}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed04|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team04|'''{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score04|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;5&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed01|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD3-team01|{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score01|1}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed02|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD3-team02|'''{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score02|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;24&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed05|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team05|'''{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score05|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed06|8}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team06|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score06|1}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed03|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team03|'''{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score03|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed04|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team04|{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score04|2}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed07|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team07|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score07|2}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed08|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team08|'''{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score08|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;10&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD4-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD4-team01|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD4-score01|0}}}

|-
| rowspan=&quot;2&quot;|
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;13&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD4-seed02|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD4-team02|'''{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD4-score02|'''4'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed09|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team09|'''{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score09|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed10|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team10|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score10|2}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed05|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team05|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score05|2}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed06|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team06|'''{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score06|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed11|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team11|'''{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score11|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed12|5}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team12|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score12|2}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;5&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed03|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD3-team03|{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score03|0}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed04|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD3-team04|'''{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score04|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed13|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team13|'''{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score13|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed14|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team14|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score14|2}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed07|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team07|'''{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score07|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed08|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD2-team08|{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score08|0}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed15|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team15|'''{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score15|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed16|5}}}&lt;/span&gt;
| style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;| &amp;nbsp;{{{RD1-team16|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]}}}
| align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score16|1}}}
| align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|&amp;nbsp;
|}

=== Конференциялар сирекфиналдары ===
==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. '''[[СКА-1946|«СКА-1946»]]''' — 8. [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]] 3-2 (3:2, 2:3 ө.в., 2:0, 2:3, 3:2)

2. '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]''' — 7. [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] 3-2 (3:6, 3:2, 0:1, 6:3, 6:3)

3. [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]] — 6. '''[[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]''' 1-3 (0:1 ө.в., 2:4, 6:0, 2:3 ө.в.)

4. '''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]''' — 5. [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]] 3-1 (5:1, 4:2, 0:1, 3:2 ө.в.)

==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. '''[[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]''' — 8. [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]] 3-1 (1:2, 6:1, 5:2, 4:3 ө.в.)

2. [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]] — 7. '''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]]''' 2-3 (4:1, 3:4 Б, 4:3, 1:5, 1:2)

3. '''[[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]''' — 6. [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]] 3-2 (4:3 Б, 4:1, 1:2 ө.в., 3:5, 3:1)

4. '''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]]''' — 5. [[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]] 3-2 (3:4 Б, 4:3 ө.в., 5:1, 3:4, 6:1)

=== Конференциялар ярымфиналдары ===
==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. [[СКА-1946|«СКА-1946»]] — 6. '''[[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]''' 1-3 (4:6, 5:4 ө.в., 1:2, 0:3)

2. '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]''' — 4. [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]] 3-0 (4:3, 2:1 Б, 3:0)

==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. '''[[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]''' — 7. [[Сибирские Снайперы|«Сибирские Снайперы»]] 3-2 (5:2, 1:2, 3:1, 3:4, 6:1)

3. [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]] — 4. '''[[Кузнецкие Медведи|«Кузнецкие Медведи»]]''' 2-3 (4:3 Б, 6:1, 3:4, 1:3, 2:4)

=== Ярымфиналдар ===
1. '''[[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]''' — 6. [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]] 2-1 (4:3 Б, 4:1, 2:5, 4:1)

2. '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]''' — 4. [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]] 3-0 (5:4, 5:3, 4:2)

=== Финал ===
1. [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]] — 2. '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]''' 0-4 (4:7, 1:6, 2:7, 1:2)

'''Беренсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[17 апрель]] [[2017]]
| время        = 18:00
| команда1     = [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
| счёт         = 4 : 7
| периоды      = (1:1, 2:3, 1:3)
| стадион      = [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик» СМК]], {{Рәсәй флагы}} [[Түбәнге Кама]]
| зрителей     = 5 500
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[18 апрель]] [[2017]]
| время        = 18:00
| команда1     = [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
| счёт         = 1 : 6
| периоды      = (0:1, 0:4, 1:1)
| стадион      = [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик» СМК]], {{Рәсәй флагы}} [[Түбәнге Кама]]
| зрителей     = 4 960
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[21 апрель]] [[2017]]
| время        = 19:00
| команда1     = '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]''' {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
| счёт         = 7 : 2
| периоды      = (3:0, 1:1, 3:1)
| стадион      = [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙло спорт комплексы|ЦСКА БСК]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     = 2 200
}}
'''Дүртенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[22 апрель]] [[2017]]
| время        = 17:00
| команда1     = '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]''' {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
| счёт         = 2 : 1
| периоды      = (1:0, 0:0, 1:1)
| стадион      = [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙло спорт комплексы|ЦСКА БСК]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     = 2 800
}}
=== Раундтар буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''1'''||Богдан Доненко (''Русские Витязи'') ||Семён Луговяк (''Красная Армия'') ||Антон Васильев (''Динамо'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''2'''||Александр Самойлов (''Красная Армия'')||Вадим Кудако (''Алмаз'')||Марат Хайруллин (''Реактор'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''3'''||Александр Самойлов (''Красная Армия'')||Вадим Кудако (''Алмаз'')||Семен Кошелев (''Красная Армия'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''4'''||Александр Самойлов (''Красная Армия'')||Никита Макеев (''Красная Армия'')||Семён Кошелев (''Красная Армия'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг России}} [[Кузьменко Андрей Александрович|Андрей Кузьменко]]||align=left|[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]] ||'''24'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} [[Порядин Павел Игоревич|Павел Порядин]]||align=left|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]||'''22'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} [[Кошелев Семён Юрьевич|Семён Кошелев]]||align=left|Красная Армия||'''20'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} [[Квартальнов Данила Андреевич|Данила Квартальнов]]||align=left|Красная Армия||'''20'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} [[Хайруллин Марат Фәнис улы|Марат Хайруллин]]||align=left|Реактор||'''19'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг России}} Семён Кошелев||align=left|Красная Армия||'''11'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} Андрей Кузьменко||align=left|Красная Армия||'''11'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} Марат Хайруллин||align=left|Реактор||'''10'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} [[Кудако Вадим Вячеславович|Вадим Кудако]]||align=left|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]||'''8'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} Павел Порядин||align=left|Реактор||'''8'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг России}} Данила Квартальнов||align=left|Красная Армия||'''15'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} Павел Порядин||align=left|Реактор||'''14'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} Андрей Кузьменко||align=left|Красная Армия||'''13'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} [[Кодола Владислав Александрович|Владислав Кодола]]||align=left|Алмаз||'''12'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} [[Пархоменко Константин Дмитриевич|Константин Пархоменко]]||align=left|[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]||'''10'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг России}} Данила Квартальнов||align=left|Красная Армия||'''15'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} Павел Порядин||align=left|Реактор||'''13'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} Семён Кошелев||align=left|Красная Армия||'''12'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} [[Луговяк Семён Викторович|Семён Луговяк]]||align=left|Красная Армия||'''12'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} Марат Хайруллин||align=left|Реактор||'''12'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг России}} [[Самойлов Александр Николаевич|Александр Самойлов]]||align=left|Красная Армия||'''9'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} [[Артамкин Алексей Андреевич|Алексей Артамкин]]||align=left|Алмаз||'''7'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} [[Енюшин Александр Олегович|Александр Енюшин]]||align=left|Реактор||'''5'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} [[Волков Константин Леонидович|Константин Волков]]||align=left|[[СКА-1946]]||'''4'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} [[Доненко Богдан Игоревич|Богдан Доненко]]||align=left|[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]||'''3'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар %'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг России}} [[Сковронский Андрей Андреевич|Андрей Сковронский]]||align=left|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]||'''94.7'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]]||align=left|[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]||'''93.1'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} [[Лозебников Дмитрий Александрович|Дмитрий Лозебников]]||align=left|[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]||'''92.8'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} [[Каляев Максим Сергеевич|Максим Каляев]]||align=left|[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]||'''92.6'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} [[Шарапов Константин Константинович|Константин Шарапов]]||align=left|[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]||'''92.5'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг России}} Андрей Скавронский||align=left|Спартак||'''1.18'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} Илья Коновалов||align=left|Локо||'''1.67'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} Богдан Доненко||align=left|Русские Витязи||'''1.93'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} [[Мыльников Сергей Алексеевич|Сергей Мыльников]]||align=left|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]||'''1.96'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} Александр Самойлов||align=left|Красная Армия||'''2.28'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг России}} Алексей Артамкин||align=left|Алмаз||'''2'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг России}} Андрей Сковронский||align=left|Спартак||'''1'''
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг России}} Илья Коновалов||align=left|Локо||'''1'''
|- align=center
|4||align=left|{{Флаг России}} Александр Самойлов||align=left|Красная Армия||'''1'''
|- align=center
|5||align=left|{{Флаг России}} Константин Волков||align=left|СКА-1946||'''1'''
|}
|}

==Йомғаҡлау таблицаһы==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||{{Рәсәй флагы}} '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 ||{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 10 ||{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 11 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 12 ||{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 13 ||{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 14 ||{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 15 ||{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 16 ||{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 17 ||{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 18 ||{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 19 ||{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 20 ||{{Рәсәй флагы}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 21 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Серебряные Львы (хоккей клубы)|«СКА-Серебряные Львы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 22 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 23 ||{{Рәсәй флагы}} [[ХК МВД]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 24 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 25 ||{{Рәсәй флагы}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 26 ||{{Рәсәй флагы}} [[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 27 ||{{Рәсәй флагы}} [[Атланты (хоккей клубы)|«Атланты»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 28 ||{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 29 ||{{Латвия флагы}} [[Рига (хоккей клубы)|«Рига»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 30 ||{{Рәсәй флагы}} [[Тюменский Легион|«Тюменский Легион»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 31 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]
|}

== Индивидуаль бүләктәр ==
* [[Борис Михайлов исемендә бүләк]] (''иң күп мәрәй йыйған уйынсыға'') — [[Манукян Артём Арютунович|Артём Манукян]] (''Омские Ястребы'')
* [[Борис Майоров исемендә бүләк]] (''иң күп гол кереткән уйынсыға'') — [[Ковалёв Антон Анатольевич|Антон Ковалёв]] (''Омские Ястребы'')
* [[Вячеслав Фетисов исемендә бүләк]] (''иң яҡшы һаҡсыға'') — [[Насыбуллин Эдуард Альбертович|Эдуард Насыбуллин]] (''Ирбис'')
* [[Владислав Третьяк исемендә бүләк]] (''иң яҡшы ҡапҡасыға'') — [[Волков Константин Леонидович|Константин Волков]] (''СКА-1946'')
* [[Владимир Юрзинов исемендә бүләк]] (''иң яҡшы тренерға'') — [[Миронов Борис Олегович|Борис Миронов]] (''Красная Армия'')
* [[Виталий Давыдов исемендә бүләк]] (''плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһына'') — [[Кузьменко Андрей Александрович|Андрей Кузьменко]] (''Красная Армия'')

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ беренселеге 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[МЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://mhl.khl.ru Рәсми сайт]
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; width=&quot;66%&quot;
|-
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Үткән: &lt;br /&gt; [[ЙХЛ чемпионаты 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Миҙгелдәр: &lt;br /&gt; 2016/17'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Киләһе:  &lt;br /&gt;[[ЙХЛ чемпионаты 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]'''
|}
{{ЙХЛ чемпионаты}}
[[Категория:Йәштәр хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2016 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2017 йыл]]
[[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]]
[[Категория:ЙХЛ чемпионаты миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>k898ui6efx08dqz5bkhwv1vgdfxmb3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йылҡысыҡҡанкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108072</id>
    <revision>
      <id>1309396</id>
      <parentid>1242180</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21261" sha1="gw3o66hs5j3ekf8bye97gb4rdpiwxav" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Йылҡысыҡҡанкүл
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = 
  |Подпись                = 
  |Ширина изображения     = 
  |lat_dir=
  |lon_dir=
  |region      = RU-BA
  |CoordScale  = 
 |Расположение            = Көньяҡ Урал
  |Высота над уровнем моря= 
  |Длина                  = 
  |Ширина                 = 
  |Площадь                 = 
  |Объём                   = 
  |Длина береговой линии   = 
  |Наибольшая глубина      = 16
  |Средняя глубина        = 
  |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
  |Прозрачность           = 
  |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = Шүлгән
  |Вытекающая река        = 
  |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Башҡортостан
 |Категория на Викискладе = Озеро Елкысыккан
}}

'''Йылҡысыҡҡанкүл''' — Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүендәге күл. [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]нда урынлашҡан.

== География ==
Йылҡысыҡҡанкүлдең ярҙары тигеҙ таштарҙан тора. Улар ҡалын булмаған ләм менән ҡапланған. 16 метр тәрәнлектә ятҡан төбө тигеҙ һәм шыма, төбөнән йыраҡ булмаған стеналары тип-тигеҙ. Йылҡысыҡҡанкүл изгеләштерелһә лә, урындағы халыҡ уның һыуын «насар», ти. Ғалим [[Мулдашев Эрнст Рифғәт улы|Эрнст Мулдашев]] һәм уның ғилми төркөмө күл һыуын шишмә һыуы менән сағыштыра. Һыуҙың минераль составы бер нимәһе менән дә айырылмай кеүек, ә бына культура күҙәнәктәрен тикшереү был һыуҙың көслө апоптозға, йәғни күҙәнәктәрҙең үҙенән-үҙе һәләк булыуына килтергәнен раҫлай&lt;ref&gt;www.tiensmed.ru Апоптоз-запрограммированная гибель клетки&lt;/ref&gt;. Шуның өсөн күлдең һыуын, ысынлап та, «насар» тип һанарлыҡ нигеҙ бар. Күл Шүлгәнташ мәмерйәһенән алыҫ түгел, [[Аҡбулат (Бөрйән районы)|Аҡбулат]] (бөткән ауыл) һәм [[Ғәҙелгәрәй]] (Шүлгән) ауылдарына яҡын урынлашҡан. Ярҙары ярайһы уҡ текә. Ҡатнаш урман эсендәге ҙур булмаған аҡланда урынлашҡан&lt;ref name=&quot;k&quot;&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/jilkicikkankul.htm Красная книга Башкирской АССР. Уфа, 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404182615/http://encycl.bash-portal.ru/jilkicikkankul.htm |date=2023-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Биоресурстары ==

== Рекреацион ресурстары ==
Һыуы буръяғыраҡ, тулҡынланып тора. Күл буйы — ял итеү урыны. Күл тарихы&lt;ref&gt;[http://Башҡорт энциклопедияһы. Йылҡысыҡҡанкүл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;). Күлдән алыҫ түгел Шүлгәнташ мәмерйәһе, турбазалар урынлашҡан. Йылҡысыҡҡан күле башҡорт эпостары «[[Урал батыр|Урал-батыр]]» һәм «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]» менән туранан-тура бәйләнгән&lt;ref name=&quot;kapova&quot;&gt;[http://burzjan.ru/ Пещера «Шульганташ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305143516/http://burzjan.ru/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Йылҡысыҡҡанкүл легендаһының хәҙерге заманда йәшәгән варианттары ==
[[Файл:Wiki-Yäyläü2016 Şülgäntaş 110.jpg|мини|слева]]
2009 йылдың 30 майынан 6 июненә саҡлы [[Бөрйән районы]]на РФА Өфө Фәнни Үҙәге фольклорсыларының ғилми экспедицияһы ойошторола. Ғалимдар [[Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы|Хөсәйенова Г. Р]]., [[Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы|Юлдыбаева Г. В.]] хәҙерге заман кешеләренән Шүлгәнташ һәм уның менән бәйле легендаларҙы яҙып ала.
11 ауылда осрашыу башҡорт халҡы ауыҙ-тел ижадының традицион жанрҙары һаман да тере булыуын асыҡлай. Легендалар һәм риүәйәттәр бигерәк тә күп булыуы дәлилләнә. Шулар араһында «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығына индерелмәгәндәре, ташҡа баҫылмағандары ла осрай.
 
Ғәҙелгәрәй ауылынан Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы Шүлгәнташ мәмерйәһенең атамаһы менән бәйле ҡыҙыҡлы легендалар һөйләй. Икенсе информант Таш өйҙөң (мәмерйәнең) [[Эйә (мифология)|эйә]]һе бар, тип белдерә. «Һирәк осраҡта уны йә кеше күләгәһе, йә ат күләгәһе итеп күрергә була икән».

Мәмерйә эйәһе тураһында тағы бер легенда яҙып алына: «Һуңғы ваҡытта таң атҡанда [[Аҡбуҙат (мифология)|Аҡбуҙат]]ҡа атланған Таш өй эйәһен йыш ҡына күргеләйҙәр, тип һөйләйҙәр. Ул нимәгәлер ҡәнәғәтһеҙлек белдерә».
«Мәмерйә эйәһен мәмерйә эсендә күреп була. Әгәр башты юғары күтәрһәгеҙ, мәмерйә түбәһенән һеҙгә ике күҙ ҡарай. Был — таш өй эйәһенең күҙҙәре».
 
Таш өй эйәһе тураһында тағы ла бер легенда бар. Күп кеше элегерәк мәмерйәнең эйәһе бар, ул таш өйөнән сығып йөрөй, тип һөйләй ине. Әсәйем бына нимә һөйләгәйне: «Беҙ, өс кеше, мәмерйә тирәһендә йөрөй инек, арығайныҡ, Шүлгәнкүл янында ял итергә ултырҙыҡ. Ултырып та өлгөрмәнек, шул мәлдә мәмерйәнән атҡа атланған аҡ һаҡаллы ҡарт күренде. Ул һәйбәт кейенгән: башында аҡ сәллә, өҫтөндә — кәзәкей, итектәре ялтырап тора. Аттың өҙәңгеһе, йүгәне көмөштән. Ҡарт, беҙҙе күреү менән, мәмерйәгә кире инеп юғалды. Беҙ доға уҡыныҡ, хәйер ҡалдырҙыҡ та ҡайтырға сыҡтыҡ. Беребеҙ ҙә ул ҡартты башҡа күрмәнек».
 
Йылҡысыҡҡанкүл тураһында ла шуға оҡшаған легендалар һаман йәшәй.
«Йылҡысыҡҡанкүл эргәһендә төнгө ун икенән һуң күл эйәһе һоро арҡалы ала [[Ат (мифологияла)|ат]] күләгәһе булып күренә икән».
Информанттар һөйләүе буйынса, элегерәк кешеләр мәмерйә эйәһенең йә бүрегә, йә ҡошҡа әүерелгән образын йыш күрә тоған булғандар. Ә хәҙер, байтаҡтан инде, уны бер кем дә күргәне юҡ.
 
«Йылҡысыҡҡанкүл» легендаһының баҫылған сығанаҡтарында уның йөкмәткеһе түбәндәгесә: б''ер егеткә һунарсының эте оҡшай. Эт өсөн ул күл төбөнән бер өйөр йылҡы сығарырға вәғәҙә итә һәм һүҙендә тора. Был аттар һоро арҡалы ала, сыбар тоҡомло була.'' Урындағы халыҡ бөгөн дә башҡорт тоҡомло аттарҙың Йылҡысыҡҡанкүлдән сығыуына ышана.

Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙынан яҙып алынған «Йылҡысыҡҡанкүл» легендаһының икенсе варианты «Аҡбуҙат» эпосын хәтерләтә: «Бер йәш һунарсы, көн һайын күл буйына килеп, ҡоштарға һунар итер булған. Бер тапҡыр ул күл өҫтөндә йөҙөп йөрөгән бик матур өйрәкте күргән. Егет, уны атырға тип, уҡ-һаҙағын тоҫҡаған саҡта, был өйрәк телгә килгән: „Һин егет, миңә атма. Мин һиңә йылҡы өйөрө бүләк итермен“. Егет быға бик ышанып та етмәгән, шулай ҙа тикшереп ҡарарға булған. Өйрәк уға тағы: „Һин, егет, артыңа боролоп ҡарама, өйөңә ҡарай тура атлап бар ҙа, бар“,- тигән. Тағы бер ҡат киҫәткән: „Тик артыңа боролоп ҡарама!“. Егет өйөнә ҡарай атлаған. Бер аҙҙан аттар кешнәгән, тояҡ тауыштары ишеткән. Түҙемлеге етмәй әйләнеп ҡараған егет һәм күлдән сығып килгән аттарҙы күргән. (Ауылдағы бер нисә кешелә әле лә ала, сыбар төҫтәге ат бар. Халыҡ һаман да ошондай аттарҙың Йылҡысыҡҡанкүлдән сығыуына ышана). Егет, әлбиттә, ашыҡҡан (тыйыуҙы үтәмәгән — Х. Г.), бөтөн [[Ат (мифологияла)|аттар]] ҙа күлдән сығып өлгөрмәгән. Шулай булһа ла, тояҡтары ергә тейгән ҡалған аттар егет артынан эйәргән. Шуның өсөн дә был күлде Йылҡысыҡҡанкүл тип йөрөтәләр».
 
Легенданың өсөнсө вариантының сюжеты ябайыраҡ. Легенданың төп персонажы, көтөүсе егет, йылҡы өйөрөн, һыйыр көтөүен күл төбөнөн бүләк итеп тә, ҡатынының артынан килгән бирнә итеп тә алмай, барыһы ла осраҡлы килеп сыға: «Бер көндө көтөүсе тауыш ишеткән: Юл буйлап туп-тура бар, әйләнеп ҡарама!» Егет тыуған ауылына илткән юл буйлап атлап киткән. Түҙмәгән, күпмелер ваҡыт үткәс, артына әйләнеп ҡараған һәм бер өйөр йылҡының үҙенең артынан килгәнен күргән. Был саҡта ер өҫтөнә малдың бер өлөшө генә сығып өлгөргән була, яртыһы күлгә кире сумған. Ярға иң һуңғыһы булып Аҡбуҙат сығырға тейеш булған. Егет ҡуйылған шартты үтәмәгәнлектән, Аҡбуҙат күл төбөндә тороп ҡалған&quot;.
 
Тимәк, Йылҡысыҡҡанкүл төбөнән ат өйөрө сығыуы тураһындағы легенданың бер нисә варианты бар.
 
Шуныһы ҡыҙыҡ, урындағы халыҡ был күлдән йылына бер тапҡыр йылҡы сығыуына һаман ышана. Информант Ишморатова Флүзә Йомағужа әйтеүенсә, Аҡбулат ауылында йәшәгән бер әбей: «Йылдың билдәле бер көнөндә хәҙер ҙә Йылҡысыҡҡанкүлдән аттар сыға. Мин был хәлгә үҙем шаһит булдым. Бының өсөн тик тәғәйен көндө һәм ошо көндөң билдәле бер мәлен генә белер кәрәк».
2020 йылда скульптор Өлфәт Ҡобағошов Йылҡысыҡҡан күленән сыҡҡан аттар өйөрө башлығы [[Аҡбуҙат (һәйкәл)|Аҡбуҙат]]ты һынландырҙы.

Экспедиция материалдарынан күреүенеүенсә, Бөрйән еренең мөғжизәле урындары тураһындағы легендалар халыҡ хәтерендә һаман да тере. Һәм Башҡортостандың был ғәжәйеп мөйөшөн күрергә бер тапҡыр килгән туристар бында ҡабат-ҡабат әйләнеп килә&lt;ref&gt;
Хусаинова Г. Р., Юлдыбаева Г. В. Легенды о пещере Шульганташ и об озере Йылкысыкканкуль
rcntrb.ru&lt;/ref&gt;
 &lt;gallery&gt;
Йылҡысыҡҡан күле ярында.jpg|мини|Йылҡысыҡҡан күле ярында
Файл: Аҡбуҙат.jpg|мини|Аҡбуҙат
Аҡбуҙатҡа һәйкәл.jpg|мини|Аҡбуҙатҡа һәйкәл
&lt;/gallery&gt;

== Эрнст Мулдашевтың Йылҡысыҡҡанкүл мөғжизәһенә ҡарашы ==
«Урал-батыр» һәм «Аҡбуҙат» башҡорт эпостарында ҡанатлы ат Аҡбуҙат, заманында рәссам Рерих төшөргән Тибет легендаларында урын алған ҡанатлы Лунг-Ла һымаҡ, күктән осоп төшкән һәм ер аҫтына китеп, үҙенең артынан бер өйөр йылҡы һәм барса тереклекте эйәртеп, ҡабат ер өҫтөнә сыҡҡан. Башҡортостандың Бөрйән районында, үҙенең артынан йылҡы эйәртеп, ҡанатлы Аҡбуҙат осоп сыҡҡан күлде Йылҡысыҡҡанкүл тип йөрөтәләр.

Был күлдән Хеопс пирамидаһына саҡлы һәм Тибеттағы изге Кайлас тауына тиклем төгәл 3333 км. Диаметры яҡынса 100 метр тәшкил иткән был күл түп-түңәрәк формала, һәм ул төпһөҙ тип һанала. Урындағы халыҡ ваҡыты-ваҡыты менән күлдең төбө, бер юғарыға күтәрелә, бер түбәнгә төшә — «йөрөй» тип иҫәпләй. Эрнст Мулдашев төркөмө акваториияның эхолокацияһын тикшереп, күлдең өҫтөнән төбөнә саҡлы 16 метр тип белдергән. Уларҙан алда күлде тикшергән етди драйверҙар уның тәрәнлеге 12 метр тип билдәләгән.

Экспедиция вәкиле Сергей Селиверстов һыу төбөнә төшөү эштәрен башҡарған. Хатта күпте күргән водолаз да, һыуға сумған саҡта ниндәйҙер шикләнеү тойғоһо кисергән: «…кемдер арттан күҙәткән кеүек тойолдо. Ә Һыу, буръяҡ булһа ла, йә бер төрлө, йә икенсе төрлө ҡиәфәткә инде — ғәҙәти булмаған кеше төҫтәре хасил булды. Тынысһыҙландым. Һыу һаҫы түгел ине».

Йылҡысыҡҡанкүлдең ярҙары тигеҙ таштарҙан тора. Улар ҡалын булмаған ләм менән ҡапланған. 16 метр тәрәнлектә ятҡан төбө тигеҙ һәм шыма, төбөнән йыраҡ булмаған стеналары тип-тигеҙ, тиҙәр. Был төп түгел, ә ҡорғандарҙа ҡош-кешеләр булдырған тығынға оҡшаған тигән фекер тыуа, ти Эрнст Мулдашев.
Ә Аҡбуҙат шул тығындан нисек осоп сыҡты икән?
Әгәр ер аҫты кешеләре булыуына ышанһаҡ, улар ошо ер аҫтына илткән тығынды бер асып, бер ябып торалыр, тип уйларға ҡала. Юҡҡа ғына бит бындағы халыҡ күл ваҡыты-ваҡыты менән төпһөҙгә әйләнә тип әйтмәйҙер. Шундай осорҙа кешеләр ҡанатлы аттың шәүләһен күрәлер ҙә инде.

Ҡанатлы Аҡбуҙат ергә тереклек килтереүен нисек аңларға?
Хәҙер күп кенә ғалимдар, матди есемдең есемһеҙгә әйләнеүен, материалләшеү-дематериалләшеү феноменын таный. Һанлы фотокамералар барлыҡҡа килгәндән бирле беҙгә есемһеҙ донъяны береһенең эсенә икенсеһе һалынған түңәрәктәргә оҡшаған плазмоидтар формаһында күреү мөмкинлеге асылды. Ер аҫтында башлыса, ер өҫтө донъяһы һымаҡ күп төрлө, есемһеҙ донъялыр ул, тип иҫәпләй Эрнст Мулдашев. Ҡанатлы Аҡбуҙат та, моғайын, есемһеҙ булғандыр, һәм ул ер аҫтынан тормоштоң есемһеҙ формаларын алып сыҡҡандыр. Шунан инде улар матди хәлгә күскәндер.

Әгәр Тибет осар аты Лунг-Ла һәм башҡорт Аҡбуҙатын бер ук төрлө тип әйтеүселәр булһа, был дөрөҫ түгел.
Сөнки Лунг-Ла Ергә, чиптағы һымаҡ, ерҙәге тормошто булдырыу программаһы яҙылған Шантамани ташын килтергән, тибеҙ. Тибетта тормош ер аҫтында барлыҡҡа килгән, ахырыһы. Ә Аҡбуҙат был тормошто ер өҫтөнә алып сыҡҡан. Һәм Аҡбуҙат яңғыҙ түгел. «Осар ат» төшөнсәһе ерҙең башҡа өлөштәрендә лә билдәле булған, мәҫәлән, монголдарҙа һәм мапуче индеецтарында (Чили).

Башҡорт ҡобайыры «Урал батыр»ҙа Урал батыр ҡанатлы аты Аҡбуҙат менән Бөтөн донъя афәтенә — һыу баҫыуға килтерә алған ҡот осҡос һыу йәндәре дейеүҙәргә ҡаршы көрәшкән һәм уларҙы еңгән. Шулай ҙа дейеүҙәр бөтөнләй ҡороп бөтмәгән булған икән. Урал батыр, вафатынан алда, һуңғы һүҙҙәрен, киләсәк быуындарға васыятын, әйтеп ҡалдырған, онотмайыҡ уларҙы: «Уйһыуҙарҙа, ябыҡ күлдәрҙә йыйылған һыуҙы эсмәгеҙ, уларҙа һеҙҙең эсегеҙгә инеп, һеҙҙе юҡҡа сығарырлыҡ дейеүҙәр йәшеренеп ята»&lt;ref&gt;Статья из газеты: Еженедельник «Аргументы и Факты» № 47, 48 и № 49 от 02/12/2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Еженедельник «Аргументы и Факты», 6 апреля 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;pikabu.ru Туристические места Башкортостана&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{commonscat|Озеро Елкысыккан}}
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.dooptrb.ru/news/legendarnyj_obekt_oopt_zakaznik_altyn_solok/2016-02-16-238] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819180853/http://www.dooptrb.ru/news/legendarnyj_obekt_oopt_zakaznik_altyn_solok/2016-02-16-238 |date=2016-08-19 }}

[[Категория:Халыҡ ижады]]
[[Категория:Бөрйән районы күлдәре]]</text>
      <sha1>gw3o66hs5j3ekf8bye97gb4rdpiwxav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>МЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108468</id>
    <revision>
      <id>1309615</id>
      <parentid>1273917</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87245" sha1="m5wgrxeffazc22oyqq10ybmo8eac5kg" xml:space="preserve">{{МЙХЛ миҙгеле
|Дата1=[[9 сентябрь]] [[2016]]
|Дата2=[[апрель]] [[2017]]
|Уйындар= 484
|Бомбардир=[[Пищальников Павел Константинович|Павел Пищальников]] ('''71''')
|Мәргән уйынсы=[[Фахриев Радик Илдар улы|Радик Фахриев]] ('''28''')
|Чемпион={{Флаг|Башҡортостан}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк» (учалы)]]'''
|Финалист={{Флаг|Пензенская область}} [[Дизелист (хоккей клубы)|«Дизелист» (Пенза)]]
|иҫәп=3 : 2
|MVP=[[Алентьев Александр Алексеевич|Александр Алентьев]]
|үткән миҙгел=2015/2016
|үткән миҙгел һылтанма=ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
|киләһе миҙгел= 2017/2018
|киләһе миҙгел һылтанма=МЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
}}
'''МЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә''' — 2016 йылда [[Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге]] урынына барлыҡҡа килгән [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]]ның тәүге миҙгеле. Чемпионат 2016 йылдың 9 сентябрендә [[Глазов]]та урындағы [[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|«Прогресс»]] һәм [[Красноярские Рыси|«Красноярские Рыси»]] клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2017 йылдың апрель айында чемпионаттың финал уйындары менән тамамланасаҡ.

Миҙгел алдынан Лига составынан «Зеленоград» хоккей клубы сыға. Ә чемпионат барышында «Крылья Кубани» аҡса булмағанға күрә сығышын дауам итә алмай.

Миҙгелдең 15 декабренән башлап чемпионатта өҫтәмә ваҡытты [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|ХАХФ]] ҡағиҙәләре буйынса «өскә өс» форматында үткәрә башлайҙар. Был ҡағиҙә даими миҙгелгә генә ҡағыла.

Глазов ҡалаһында 21 ғинуарҙа МЙХЛ тарихында тәү тапҡыр үткән Быуындар кубогын Көнсығыш командаһы еңә: улар Көнбайыш конференцияһы командаһын 6:0 иҫәбе менән тар-мар итәләр. [[Дизелист (хоккей клубы)|«Дизелист»]] һәм [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]] хоккей клубтары үҙ конференцияларында беренсе урындарҙы алалар. Уларҙың даими миҙгелдә йыйған мәрәйҙәр проценты ла тигеҙ. Ошо уҡ командалар Региондар кубогы финалына сыға. [[Башҡортостан]] клубы серияны 3-2 иҫәбе менән еңә һәм МЙХЛ тәүге чемпионы исемен яулай&lt;ref&gt;[http://nmhl.fhr.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=295894&amp;SECTION_ID= «ГОРНЯК» - ПОБЕДИТЕЛЬ ПЕРВЕНСТВА НМХЛ]&lt;/ref&gt;.

== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ==
[[МЙХЛ]]-дың тәүге миҙгелендә Рәсәйҙән 19 команда уйнаясаҡ. 16 команда ЙХЛ беренселегенең һуңғы миҙгелендә ҡатнаша. Тағы икәү — [[Северские Волки (хоккей клубы)|«Северские Волки»]] һәм [[Крылья Кубани (хоккей клубы)|«Крылья Кубани»]] — яңы төҙөлгән клубтар. Ә [[Дмитров (хоккей клубы)|«Дмитров»]] хоккей клубы ЙХЛ беренселегенең үткән миҙгелендә ҡатнашмаһа ла, беренселектең икенсе йылдарында уйнағаны бар һәм үткән миҙгелдә бер ҡайҙа ла сығыш яһамай&lt;ref&gt;[http://fhr.ru/main/ofnews/card/?id_4=12353 Утверждены состав участников и структура проведения Национальной молодежной хоккейной лиги]&lt;/ref&gt;. Был миҙгелдә «Зеленоград» хоккей клубы ла ҡатнашырға тейеш ине, әммә уны ҡатнашыусылар исемлегенән Зеленоград хоккей федерацияһы теләге буйынса МЙХЛ сығара&lt;ref&gt;[http://mhl2.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=254942 ХК «Зеленоград» исключен из состава участников НМХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907153648/http://mhl2.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=254942 |date=2016-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

== ЙХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9800 «Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709195109/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9800 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|29.07
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Омские Ястребы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|30.07
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |7:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|31.07
|align=&quot;right&quot;|[[Омские Ястребы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:7
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]] {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot; |4:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|02.08
| align=&quot;right&quot; |[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|03.08
| align=&quot;right&quot; |[[Омские Ястребы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|5||15||100%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|5||9||60%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|5||7||46.7%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|5||6||40%||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Батыр (хоккей клубы, Нефтекама)|Батыр]]
|5||6||40%||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|5||2||13.3%||'''6'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=10231 Можайскиҙа МЙХЛ турниры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926131806/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=10231 |date=2016-09-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|02.09
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-Карелия]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:13
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''ХК ФСО'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|03.09
|align=&quot;right&quot;|ХК ФСО {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-Карелия]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |7:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|04.09
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-Карелия]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} ХК ФСО
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]] {{Флаг|Рәсәй}} 
| align=&quot;center&quot; |3:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-Карелия]]'''
|3||9||100%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]
|3||5||55.6%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} ХК ФСО
|3||3||33.3%||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]
|3||1||11.1%||'''4'''
|}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9920 Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709200123/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9920 |date=2016-07-09 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|04.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сарматы Оренбуржья (хоккей клубы)|Сарматы Оренбуржья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|05.08
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы Оренбуржья (хоккей клубы)|Сарматы Оренбуржья]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|06.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:6 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Сарматы Оренбуржья (хоккей клубы)|Сарматы Оренбуржья]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|07.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Сарматы Оренбуржья (хоккей клубы)|Сарматы Оренбуржья]]
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9921 Сахаров кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926132019/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9921 |date=2016-09-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|20.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.08
|align=&quot;right&quot;|[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.08
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=10062 Йәштәр командалары араһында миҙгел алдынан турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926132515/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=10062 |date=2016-09-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; |22.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|Төркөм&lt;br&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; |23.08
| align=&quot;right&quot; |[[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; |24.08
| align=&quot;right&quot; |'''[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]'''
|2||6||100%||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]
|2||3||50%||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]
|2||0||0%||'''3'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9924 С. Молчанов иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907143239/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=9924 |date=2016-09-07 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|3:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|30.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:5 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|31.08
|align=&quot;right&quot;|[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|01.09
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|«Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Өфө]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы Оренбуржья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|-
|Сахаров кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Тольятти]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|Йәштәр командалары араһында миҙгел алдынан турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Брянск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]
|-
|С. Молчанов иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Ижевск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
|-
|Можайскиҙа МЙХЛ турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Можайск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Карелия]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]
|{{Рәсәй флагы}} ХК ФСО
|}

== Командалар ==
{{  ПозКарта+|Рәсәй|width=1000|float=center|caption=|places=
&lt;!-- Көнбайыш конференцияһы --&gt;
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=50|lat_min=36|lon_deg= 36|lon_min=36|position=left|background=#FFFFFF|label=[[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]|mark=ButtonBlue.svg}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=45|lat_min=02|lon_deg= 38|lon_min=59|background=#FFFFFF|label=Краснодар|mark=ButtonGray.svg}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=55|lat_min=59|lon_deg= 37|lon_min=11|position=bottom|background=#FFFFFF|label=Мәскәү|mark=ButtonGray.svg}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=57|lat_min=37|lon_deg= 39|lon_min=51|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Локо-Юниор (хоккей клубы)|Локо-Юниор]]|mark=ButtonBlue.svg}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=52|lat_min=37|lon_deg= 39|lon_min=56|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Липецк (хоккей клубы)|Липецк]]|mark=ButtonBlue.svg}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=50|lat_min=12|lon_deg= 39|lon_min=35|position=bottom|background=#FFFFFF|label=[[Россошь (хоккей клубы)|Россошь]]|mark=ButtonBlue.svg}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=62|lat_min=12|lon_deg= 34|lon_min=16|position=top|background=#FFFFFF|label=[[СКА-Карелия (хоккей клубы)|СКА-Карелия]]|mark=ButtonBlue.svg}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=51|lon_deg= 35|lon_min=55|position=top|background=#FFFFFF|label=[[Тверичи (хоккей клубы)|Тверичи]]|mark=ButtonBlue.svg}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg= 34|lon_min=22|position=left|background=#FFFFFF|label=[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]|mark=ButtonBlue.svg}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=53|lat_min=12|lon_deg= 45|lon_min=00|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]|mark=ButtonBlue.svg}}
&lt;!-- Көнсығыш конференцияһы --&gt;
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=58|lat_min=08|lon_deg= 52|lon_min=40|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=56|lat_min=05|lon_deg= 54|lon_min=15|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]}}
  {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=56|lat_min=00|lon_deg= 92|lon_min=56|background=#FFFFFF|label=[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|Красноярские Рыси]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=05|lon_deg= 60|lon_min=24|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|Мечел]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=51|lat_min=42|lon_deg= 57|lon_min=59|position=bottom|background=#FFFFFF|label=[[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=26|lon_deg= 65|lon_min=20|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Юниор (хоккей клубы)|Юниор]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=19|lon_deg= 58|lon_min=23|position=bottom|background=#FFFFFF|label=[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]}}
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; bottom:1px; right:1px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|caption=[[Файл:ButtonGray.svg|10px]] Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе|width=170|float=|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat_deg=56|lat_min=20|lon_deg= 37|lon_min=31|background=#FFFFFF|label=[[Дмитров (хоккей клубы)|Дмитров]]|mark=ButtonBlue.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat_deg=55|lat_min=30|lon_deg= 36|lon_min=02|background=#FFFFFF|label=[[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]|mark=ButtonBlue.svg|position=bottom}}
}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; bottom:1px; right:185px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Рәсәй Краснодар крайы|caption=[[Файл:ButtonGray.svg|10px]] Краснодар крайы|width=170|float=|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй Краснодар крайы|lat_deg=45|lat_min=02|lon_deg= 38|lon_min=59|background=#FFFFFF|label=[[Крылья Кубани (хоккей клубы)|Крылья Кубани]]|mark=ButtonBlue.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Краснодар крайы|lat_deg=44|lat_min=51|lon_deg= 38|lon_min=40|position=right|background=#FFFFFF|label=[[Северские Волки (хоккей клубы)|Северские Волки]]|mark=ButtonBlue.svg|position=bottom}}
}}&lt;/div&gt;
}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left&quot;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:13%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:12%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:20%&quot; | Арена
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:6%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:6%&quot; | МЙХЛ-да
|-
! style=&quot;background:navy; text-align:center&quot; colspan=5 | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Көнбайыш конференцияһы&lt;/span&gt;
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Белгород]]
| [[Оранжевый лёд (боҙ аренаһы)|«Оранжевый лёд» БА]]
| align=center | 1994
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Брянск]]
| [[Володар районында боҙ һарайы|Боҙ һарайы]]
| align=center | 1963
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Пенза]]
| [[Дизель-Арена]]
| align=center | 2011
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Дмитров (хоккей клубы)|Дмитров]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Дмитров]]
| [[Дмитров (спорт комплексы)|«Дмитров» СК]]
| align=center | 2002
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Можайск]]
| [[Багратион (спорт һарайы)|«Багратион» СҺ]]
| align=center | 2004
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Крылья Кубани (хоккей клубы)|Крылья Кубани]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Краснодар]]
| [[Боҙло һарай (Краснодар)|Боҙло һарай]]
| align=center | 2016
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Локо-Юниор (хоккей клубы)|Локо-Юниор]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ярославль]]
| [[С.А. Николаев исемендәге «Торпедо» спорт һарайы|С. А. Николаев ис. «Торпедо» СҺ]]
| align=center | 2013
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Липецк (йәштәр хоккей клубы)|Липецк]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Липецк]]
| [[Звездный (спорт комплексы)|«Звездный» СК]]
| align=center | 1979
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Россошь (хоккей клубы)|Россошь]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Россошь]]
| [[Россошь (боҙ һарайы)|«Россошь» БҺ]]
| align=center | 2012
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Северские Волки (хоккей клубы)|Северские Волки]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Северская]]
| [[Боҙло һарай (Северская)|Боҙло һарай]]
| align=center | 2016
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[СКА-Карелия (йәштәр хоккей клубы)|СКА-Карелия]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Кондопога]]
| [[Кондопога (спорт һарайы)|«Кондопога» СҺ]]
| align=center | 2015
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Тверичи (хоккей клубы)|Тверичи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Тверь]]
| [[Юбилейный (спорт һарайы)|«Юбилейный» СҺ]]
| align=center | 2012
| align=center | 2016
|-
! style=&quot;background:red; text-align:center&quot; colspan=&quot;5&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Восточная конференция&lt;/span&gt;
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
|-
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Нефтекама]]
| [[Нефтекама боҙ һарайы|Нефтекама БҺ]]
| align=center | 2011
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Учалы]]
| [[Горняк (боҙло арена)|«Горняк» БА]]
| align=center | 2012
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|Красноярские Рыси]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Красноярск]]
| [[Арена-Север]]
| align=center | 2011
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Мечел (йәштәр хоккей клубы, Силәбе)|Мечел]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Силәбе]]
| [[Мечел (спорт һарайы)|«Мечел» СҺ]]
| align=center | 2011
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Глазов]]
| [[Глазов Арена]]
| align=center | 2011
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Медногорск]]
| [[Айсберг (боҙ һарайы)|«Айсберг» БҺ]]
| align=center | 1956
| align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ҡурған]]
| [[Н.В. Парышев исемендә боҙло спорт һарайы|Н. В. Парышев ис. БСҺ]]
| align=center | 2012
| align=center | 2016
|}

== Тренерҙар hәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;180&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;220&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
|[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
|[[Тимофеев Борис Михайлович|Борис Тимофеев]]
|[[Среднев Дмитрий Михайлович|Дмитрий Среднев]]
|
|-
|[[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]
|[[Бовинов Владимир Алексеевич|Владимир Бовинов]]
|[[Стародубцев Александр Александрович|Александр Стародубцев]]
|
|-
|[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]]
|[[Глебов Игорь Алекандрович|Игорь Глебов]]
|[[Моторнов Николай Николаевич|Николай Моторнов]]
|
|-
|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Могильников Сергей Петрович|Сергей Могильников]]
|[[Кошелев Антон Сергеевич|Антон Кошелев]]
|
|-
|[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|[[Ваулин Алексей Александрович|Алексей Ваулин]]
|[[Чигирев Максим Вячеславович|Максим Чигирев]]
|
|-
|[[Дмитров (хоккей клубы)|Дмитров]]
|[[Савчук Олег Ростиславович|Олег Савчук]]
|[[Мячев Дмитрий Андреевич|Дмитрий Мячев]]
|
|-
|[[Драгуны (хоккей клубы)|Драгуны]]
|в.б. [[Шпаков Никита Сергеевич|Никита Шпаков]] 
|[[Тукало Иван Валерьевич|Иван Тукало]]
|[[Климов Александр Юрьевич|Александр Климов]] (23 сентябрь)&lt;ref&gt;[http://mhl2.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=258467&amp;SECTION_ID= Изменения в тренерском штабе «Драгуны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819183620/http://mhl2.khl.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=258467&amp;SECTION_ID= |date=2019-08-19 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;[[Андрющенко Игорь Владимирович|Игорь Андрющенко]] (27 ғинуар)&lt;ref&gt;[http://nmhl.fhr.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=284118&amp;SECTION_ID= Изменения в тренерском штабе «Драгуны»]&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|Красноярские Рыси]]
|[[Чернов Евгений Владимирович|Евгений Чернов]]
|[[Бравый Никита Сергеевич|Никита Бравый]]
|
|-
|[[Крылья Кубани (хоккей клубы)|Крылья Кубани]]
|[[Бухарин Владимир Николаевич|Владимир Бухарин]]
|[[Гоев Вячеслав|Вячеслав Гоев]]
|
|-
|[[Липецк (хоккей клубы)|Липецк]]
|[[Рыбин Сергей Владимирович|Сергей Рыбин]]
|[[Зубаков Никита Александрович|Никита Зубаков]]
|
|-
|[[Локо-Юниор (хоккей клубы)|Локо-Юниор]]
|[[Меляков Игорь Викторович|Игорь Меляков]]
|[[Стальнов Донат Олегович|Донат Стальнов]]
|
|-
|[[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|Мечел]]
|[[Белоусов Матвей Валерьевич|Матвей Белоусов]]
|[[Фахриев Радик Ильдарович|Радик Фахриев]]
|
|-
|[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]
|[[Бояринцев Владимир Геннадьевич|Владимир Бояринцев]]
|[[Ведерников Федор Михайлович|Федор Федерников]]
|
|-
|[[Россошь (хоккей клубы)|Россошь]]
|[[Рудаков Олег Васильевич|Олег Рудаков]]
|[[Железняков Мирослав Сергеевич|Мирослав Железняков]]
|
|-
|[[Северские Волки (хоккей клубы)|Северские Волки]]
|[[Сайфуллин Рәмил Вильямович|Рәмил Сайфуллин]]
|[[Горшков Михаил Алексеевич|Михаил Горшков]]
|
|-
|[[СКА-Карелия (хоккей клубы)|СКА-Карелия]]
|[[Беляков Виктор Евгеньевич|Виктор Беляков]]
|[[Савонин Никита Александрович|Никита Савонин]]
|
|-
|[[Тверичи (хоккей клубы)|Тверичи]]
|[[Королев Роман Валерьевич|Роман Королев]]
|[[Волков Максим Вячеславович|Максим Волков]]
|
|-
|[[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|Южный Урал-Металлург]]
|[[Казарин Виталий Павлович|Виталий Казарин]]
|[[Проскурин Дмитрий Владимирович|Дмитрий Проскурин]]
|[[Скомороха Андрей Владимирович|Андрей Скомороха]] (5 ноябрь)&lt;ref&gt;[http://www.vhlru.ru/lenta/111145/ РУСЛАН СУЛЕЙМАНОВ ПО СЕМЕЙНЫМ ОБСТОЯТЕЛЬСТВАМ ПОКИНУЛ «ЮЖНЫЙ УРАЛ»]&lt;/ref&gt;.
|-
|[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|[[Брагин Кирилл Александрович|Кирилл Брагин]]
|[[Шастов Александр Алексеевич|Александр Шастов]]
|
|}

== Даими миҙгел ==
Чемпионатта ике конференцияға бүленгән 19 команда ҡатнаша. Көнсығышта — 7 клуб, көнбайышта ҡатнашыусылар һаны 12-гә тиң. Көнсығыш конференцияһында һәр бер команда башҡа клуб менән һигеҙ уйын (дүрт — өйҙә, дүрт — ҡунаҡта) уҙғарасаҡ. Ә көнбайышта иһә һәр клуб башҡалар менән даими миҙгелдә дүрт осрашыу (ике — өйҙә, ике — ҡунаҡта) үткәрәсәк. Тимәк, МЙХЛ-дың Көнсығыш конференцияһы клубтары даими миҙгелдә 48 уйын уҙғарасаҡ, ә Көнбайыш конференцияһы командаларына 44 уйын тура килә.
=== Быуындар кубогы ===

Йыл һайын үткәрелә торған лиганың иң уйынсылары араһында Быуындар кубогы МЙХЛ-да лә үткәрелә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә Быуындар кубогы өсөн уйын [[Глазов]] ҡалаһында 21 ғинуарҙа үтә. Уйындың хужалары тип һаналған Көнсығыш конференцияһы командаһы дәғүәселәренә бер мөмкинлек тә ҡалдырмай һәм 6:0 иҫәбе менән еңә.

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      = 
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[21 ғинуар]] [[2017]]
| время        = 15:00*
| команда1     = '''[[Көнсығыш конференцияһы (МЙХЛ)|Көнсығыш]]'''
| команда2     = [[Көнбайыш конференцияһы (МЙХЛ)|Көнбайыш]]
| счёт         = 6 : 0
| периоды      = (1:0, 2:0, 3:0)
| отчёт        = http://nmhl.fhr.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=283263&amp;SECTION_ID=270
| вратарь1     = [[Дробышевский Михаил Витальевич|Михаил Дробышевский]] (00:00—32:55)&lt;br&gt;[[Малков Артур Андреевич|Артур Малков]] (32:55—60:00)
| вратарь2     = [[Борисов Максим Романович|Максим Борисов]] (00:00—30:00)&lt;br&gt;[[Мельников Артем Александрович|Артем Мельников]] (30:00—60:00)
| прогресс     = '''1''' — 0&lt;br&gt;'''2''' — 0&lt;br&gt;'''3''' — 0&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''4''' — 0&lt;br&gt;'''5''' — 0&lt;br&gt;'''6''' — 0
| голы1        = [[Кочнев Даниил Олегович|Д. Кочнев]] ([[Тукаев Георгий Сергеевич|Г. Тукаев]]) '''19:59'''&lt;br&gt;[[Шарипов Вячеслав Сергеевич|В. Шарипов]] ([[Пищальников Павел Константинович|Павел Пищальников]]) (5×4) '''22:20'''&lt;br&gt;[[Шаламов Василий Витальевич|В. Шаламов]] '''30:00'''&lt;br&gt;[[Ведерников Фёдор Михайлович|Ф. Ведерников]] (Д. Кочнев, [[Мусалимов Артём Русланович|А. Мусалимов]]) (5×4) '''45:36'''&lt;br&gt;[[Черников Константин Максимович|К. Черников]] ([[Юшков Александр Алексеевич|А. Юшков]], [[Богачонок Семён Андреевич|С. Богачонок]]) '''56:01'''&lt;br&gt;[[Афанасьев Кирилл Эдуардович|К. Афанасьев]] '''58:01'''
| голы2        = 
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Милованов
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Роман Мелихов 
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Юрий Сазонов
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Александр Богомолов
| стадион      = [[Глазов Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Глазов]]
| зрителей     = 3 300
| штраф1       = 10
| штраф2       = 12
| броски1      = 45
| броски2      = 22
}}

&lt;small&gt;* – был Мәскәү ваҡыты буйынса күрһәтелгән.&lt;/small&gt;

=== Турнир таблицаһы ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
==== Көнбайыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#0066ff&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнбайыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М||%
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''к''' – '''[[Дизелист (хоккей клубы)|«Дизелист»]]'''||44||34||1||2||2||0||5||169—74||+95||110||'''83,3'''
|- align=center 
|2||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Дмитров (хоккей клубы)|«Дмитров»]]'''||44||35||0||0||1||0||8||232—83||+149||106||'''80,6'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Локо-Юниор (хоккей клубы)|«Локо-Юниор»]]'''||44||29||0||2||0||2||11||170—87||+83||93||'''70,4'''
|- align=center 
|4||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[СКА-Карелия (йәштәр хоккей клубы)|«СКА-Карелия»]]'''||44||23||3||5||2||1||10||173—90||+83||88||'''66,7'''
|- align=center 
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Тверичи (йәштәр хоккей клубы)|«Тверичи»]]'''||44||23||0||3||0||1||17||166—125||+41||76||'''57'''
|- align=center 
|6||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Северские Волки|«Северские Волки»]]'''||44||18||1||3||3||0||19||117—133||-16||65||'''49,2'''
|- align=center 
|7||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Россошь (хоккей клубы)|«Россошь»]]'''||44 || 18|| 2||0 ||6 ||0 ||18 || 140—138||+2||64||'''48,4''' 
|- align=center 
|8||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Белгород (хоккей клубы)|«Белгород»]]'''||44||15||0||4||3||3||19||112—130||-18||59||'''44,6'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center
|9||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} ''[[Липецк (хоккей клубы)|«Липецк»]]''||44||17||2||0||2||1||22||138—196||-58||58||'''43,9'''
|- align=center 
|10||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Брянск (хоккей клубы)|«Брянск»]]''||44||15||1||3||1||1||23||108—161||-53||55||'''41,7'''
|- align=center 
|11||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Драгуны (хоккей клубы)|«Драгуны»]]''||44 ||4||0||0||2||1||37||53—294||-241||15||'''11,4'''
|- align=center 
|12||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Крылья Кубани (хоккей клубы)|«Крылья Кубани»]]*''||44||1||0||0||0||0||43||32-99||-67||3||'''2.2'''
|}
{{col-2}}

==== Көнсығыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ff6666&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнсығыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М||%
|- align=center 
|1||align=left|{{Флаг|Россия}} '''д''' – '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]]'''||48||37||2||2||0||1||6||243—135||+108||120||'''83,3'''
|- align=center 
|2||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]'''||48||25||0||3||0||1||19||157—137||+20||82||'''56,9'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center 
|3||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|«Прогресс»]]'''||48||23||2||1||3||2||17||170—144||-26||80||'''55,6'''
|- align=center 
|4||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Батыр (хоккей клубы)|«Батыр»]]'''||48||22||1||0||1||0||24||184—190||-6||69||'''47,9'''
|- align=center 
|5||align=left|{{Флаг|Россия}} '''[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси»]]'''||48||17||2||3||4||0||22||149—172||-23||65||'''45,1'''
|- align=center 
|6||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Южный Урал-Металлург (хоккей клубы)|«Южный Урал-Металлург»]]'''||48||14||0||0||2||1||31||122—177||-55||45||'''31,2'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; | 
|- align=center 
|7||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|«Мечел»]]''||48||10||2||2||1||4||29||136—206||-70||43||'''29,8'''
|}
{{col-end}}
'''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
''Курсив'' менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
'''д''' — даими беренселектең еңеүсеһе, '''к''' – конференция еңеүсеһе.

:'''Иҫкәрмәләр'''
&lt;small&gt; * - МЙХЛ чемпионатының даими миҙгелендә төшөп ҡалған команда. Уға ҡалған уйындарҙа техникалы еңелеү бирелә&lt;ref&gt;[http://nmhl.fhr.ru/news/index.php?ELEMENT_ID=270094 ХК «КРЫЛЬЯ КУБАНИ» ИСКЛЮЧЕН ИЗ СОСТАВА УЧАСТНИКОВ ПЕРВЕНСТВА НМХЛ]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

=== Аҙналар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Аҙна !! Дата !! Беренсе йондоҙ !! Икенсе йондоҙ !! Өсөнсө йондоҙ
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''1'''||9.9—15.9 ||align=left| Евгений Царюк (''СКА-Карелия'')||align=left|Иван Громов (''Брянск'')||align=left|Александр Лязин (''Тверичи'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''2'''||19.9—25.9||Александр Юшков (''Юниор'')||align=left|Алексей Дробин (''Локо-Юниор'')||align=left|Илья Кузиков (''Дмитров'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''3'''||26.9—2.10||Радик Фахриев (''Мечел'')||align=left|Тимур Равилов (''[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'')||align=left|Дмитрий Мячев (''Дмитров'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''4'''||3.10—9.10||Михаил Саяпин (''Северские Волки'')||align=left|Степан Меньщиков (''Юниор'')||align=left|Тимур Зарипов (''Дмитров'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''5'''||10.10—16.10||Павел Пищальников (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')||align=left|Андрей Мещеряков (''Липецк'')||align=left|Никита Самойлов (''[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''6'''||17.10—23.10||Руслан Фролов (''Россошь'')||align=left|Артем Мельников (''Локо-Юниор'')||align=left|Сергей Колесников (''Дизелист'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''7'''||24.10—30.10||Роман Шувалов (''Дмитров'')||align=left|Руслан Корнишин (''Белгород'')||align=left|Павел Пищальников (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''8'''||31.11—6.11||Иван Тимажев (''СКА-Карелия'')||align=left|Андрей Мещеряков (''Липецк'')||align=left|Даниил Кочнев (''Южный Урал-Металлург'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''9'''||7.11—13.11||Юрий Муравьев (''Тверичи'')||align=left|Денис Данилов (''[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'')||align=left|Антон Кошелев (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''10'''||14.11—20.11||Данила Семинихин (''Прогресс'')||align=left|Дмитрий Кормилов (''Дмитров'')||align=left|Алексеев Сергеев (''Локо-Юниор'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''11'''||21.11—27.11||Руслан Семакин (''Прогресс'')||align=left|Алексей Богданов (''[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'')||align=left|Александр Складниченко (''Красноярские Рыси'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''12'''||28.11—4.11||Василий Шаламов (''Красноярские Рыси'') ||align=left|Михаил Саяпин (''Северские Волки'')||align=left|Николай Коваленко (''Локо-Юниор'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''13'''||5.12—11.12||Радик Фахриев (''Мечел'')||align=left|Никита Самойлов (''[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'')||align=left|Михаил Саяпин (''Северские Волки'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''14'''||12.12—18.12||Клим Мерзляков (''Прогресс'')||align=left|Эмиль Нургалиев (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')||align=left|Максим Волков (''Тверичи'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''15'''||19.12—25.12||Алексей Симанженков (''Россошь'')||align=left|Павел Пищальников (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')||align=left|Тимур Зарипов (''Дмитров'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|[[Пищальников Павел Константинович|Павел Пищальников]] ||align=left|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]  ||'''71'''
|- align=center
|2||align=left|[[Самойлов Никита Михайлович|Никита Самойлов]] ||align=left|[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]] ||'''64'''
|- align=center
|3||align=left|[[Мурашов Герман Игоревич|Герман Мурашов]] ||align=left|Горняк ||'''61'''
|- align=center
|4||align=left|[[Зарипов Тимур Ринат улы|Тимур Зарипов]] ||align=left|[[Дмитров (хоккей клубы)|Дмитров]] ||'''57'''
|- align=center
|5||align=left|[[Шувалов Роман Эдуардович|Роман Шувалов]] ||align=left|Дмитров||'''55'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center 
|1||align=left|[[Фахриев Радик Илдар улы|Радик Фахриев]] ||align=left|[[Мечел (йәштәр хоккей клубы, Силәбе)|Мечел]] ||'''28'''
|- align=center
|2||align=left|Герман Мурашов ||align=left|Горняк ||'''27'''
|- align=center
|3||align=left|[[Саяпин Михаил Александрович|Михаил Саяпин]] ||align=left|[[Северские Волки]] ||'''26'''
|- align=center
|4||align=left|Никита Самойлов||align=left|Батыр||'''26'''
|- align=center
|5||align=left|[[Захаров Антон Сергеевич|Антон Захаров]] ||align=left|[[Брянск (хоккей клубы)|Брянск]] ||'''23'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center 
|1||align=left|Павел Пищальников ||align=left|Горняк ||'''48'''
|- align=center
|2||align=left|Никита Самойлов ||align=left|Батыр||'''38'''
|- align=center
|3||align=left|[[Шарипов Вячеслав Сергеевич|Вячеслав Шарипов]]||align=left|Горняк||'''36'''
|- align=center
|4||align=left|[[Мячев Дмитрий Андреевич|Дмитрий Мячев]]||align=left|Дмитров||'''35'''
|- align=center
|5||align=left|Тимур Зарипов||align=left|Дмитров||'''34'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center 
|1||align=left|Дмитрий Мячев||align=left|Дмитров||'''+57'''
|- align=center
|2||align=left|[[Зуев Антон Андреевич|Антон Зуев]]||align=left|Дмитров||'''+39'''
|- align=center
|3||align=left|[[Сергеев Максим Александрович|Максим Сергеев]]||align=left|Дмитров||'''+39'''
|- align=center
|4||align=left|Вячеслав Шарипов||align=left|Горняк||'''+39'''
|- align=center
|5||align=left|[[Цайслер Андрей Вячеславович|Андрей Цайслер]]||align=left|Горняк||'''+38'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|[[Толченов Егор Олегович|Егор Толченов]] ||align=left|[[Тверичи (хоккей клубы)|Тверичи]]||'''19'''
|- align=center
|2||align=left|[[Борисов Максим Романович|Максим Борисов]]||align=left|[[Дизелист]]||'''17'''
|- align=center
|3||align=left|[[Малков Артур Андреевич|Артур Малков]]||align=left|[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]||'''17'''
|- align=center
|4||align=left|[[Дробышевский Михаил Витальевич|Михаил Дробышевский]]||align=left|Горняк||'''17'''
|- align=center
|5||align=left|[[Дьяконов Владислав Александрович|Владислав Дьяконов]]||align=left|Дмитров||'''16'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар %'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|Максим Борисов||align=left|Дизелист||'''93,6'''
|- align=center
|2||align=left|Владислав Дьяконов||align=left|Дмитров||'''93,2'''
|- align=center
|3||align=left|Малков Артур||align=left|Юниор||'''91,8'''
|- align=center
|4||align=left|[[Кифоренко Ярослав Михайлович|Ярослав Кифоренко]]||align=left|[[СКА-Карелия]]||'''91,0'''
|- align=center
|5||align=left|[[Меньщиков Степан Андреевич|Степан Меньщиков]]||align=left|Юниор||'''90,8'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|Максим Борисов||align=left|Дизелист||'''1,39'''
|- align=center
|2||align=left|Владислав Дьяконов||align=left|Дмитров||'''1,66'''
|- align=center
|3||align=left|[[Колесников Никита Александрович|Никита Колесников]]||align=left|Дмитров||'''2,06'''
|- align=center
|4||align=left|[[Орехов Кирилл Игоревич|Кирилл Орехов]]||align=left|Дизелист||'''2,12'''
|- align=center
|5||align=left|Ярослав Кифоренко||align=left|СКА-Карелия||'''2,16'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|Максим Борисов||align=left|Дизелист||'''6'''
|- align=center
|2||align=left|Владислав Дьяконов||align=left|Дмитров||'''6'''
|- align=center
|3||align=left|[[Мельников Артём Александрович|Артём Мельников]]||align=left|[[Локо-Юниор]]||'''2'''
|- align=center
|4||align=left|[[Окоряк Владислав Олегович|Владислав Окоряк]]||align=left|Локо-Юниор||'''2'''
|- align=center
|5||align=left|Никита Колесников||align=left|Дмитров||'''2'''
|}
|}

== Плей-офф ==
МЙХЛ плей-офф уйындарына 14 команда сыға. Көнбайыштан иң яҡшы һигеҙ һәм көнсығыштан иң яҡшы алты клуб ҡатнаша. Көнбайышта тәүге раунда парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—8, 2—7, 3—6 һәм 4—5. Көнсығышта иң көслө тәүге ике команда сирекфиналға тура эләгә, ә ҡалған дүрт команда сирекфиналдағы ике урын өсөн парҙарға бүленеп (3—6 һәм 4—5) уйнайсаҡ. Финалға тиклем уйындар конференциялар эсендә үтә. Ә финалда һәр конференцияның еңеүселәре МЙХЛ чемпионы титулы өсөн көрәшәсәк. Ярымфиналдарҙа еңелгән командалар бронза миҙалы өсөн уйнайсаҡтар. Бөтә раундтарҙа ла сериялар өс еңеүгә тиклем дауам итә.
{{16TeamBracket
|RD1=Конференциялар сирекфиналдары
|RD2=Конференциялар ярымфиналдары
|RD3=Конференциялар финалдары
|RD4=Финал
| group1='''Көнбайыш конференцияһы'''
| group2='''Көнсығыш конференцияһы'''

|RD1-seed01=1
|RD1-team01='''{{Флаг|Пенза өлкәһе}} [[Дизелист]]'''
|RD1-score01='''3'''
|RD1-seed02=8
|RD1-team02={{Флаг|Белгородская область}} [[Белгород (хоккей клубы)|Белгород]]
|RD1-score02=0

|RD1-seed03=4
|RD1-team03='''{{Флаг|Карелия}} [[СКА-Карелия]]'''
|RD1-score03='''3'''
|RD1-seed04=5
|RD1-team04={{Флаг|Тверская область}} [[Тверичи]]
|RD1-score04=1

|RD1-seed05=2
|RD1-team05='''{{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Дмитров (хоккей клубы)|Дмитров]]'''
|RD1-score05='''3'''
|RD1-seed06=7
|RD1-team06={{Флаг|Воронежская область}} [[Россошь (хоккей клубы)|Россошь]]
|RD1-score06=2

|RD1-seed07=3
|RD1-team07='''{{Флаг|Ярославская область}} [[Локо-Юниор]]'''
|RD1-score07='''3'''
|RD1-seed08=6
|RD1-team08={{Флаг|Краснодарский край}} [[Северские Волки]]
|RD1-score08=0

|RD1-seed11=4
|RD1-team11='''{{Флаг|Башҡортостан}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'''
|RD1-score11='''3'''
|RD1-seed12=5
|RD1-team12={{Флаг|Красноярск крайы}} [[Красноярские Рыси]]
|RD1-score12=2

|RD1-seed15=3
|RD1-team15='''{{Флаг|Удмуртия}} [[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]'''
|RD1-score15='''3'''
|RD1-seed16=6
|RD1-team16={{Флаг|Ырымбур өлкәһе}} [[Южный Урал-Металлург]]
|RD1-score16=0

|RD2-seed01=1
|RD2-team01='''{{Флаг|Пенза өлкәһе}} [[Дизелист]]'''
|RD2-score01='''3'''
|RD2-seed02=4
|RD2-team02={{Флаг|Карелия}} [[СКА-Карелия]]
|RD2-score02=0

|RD2-seed03=2
|RD2-team03={{Флаг|Мәскәү өлкәһе}} [[Дмитров (хоккей клубы)|Дмитров]]
|RD2-score03=0
|RD2-seed04=3
|RD2-team04='''{{Флаг|Ярославская область}} [[Локо-Юниор]]'''
|RD2-score04='''3'''

|RD2-seed05=1
|RD2-team05='''{{Башҡортостан флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' 
|RD2-score05='''3'''
|RD2-seed06=4
|RD2-team06={{Флаг|Башҡортостан}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
|RD2-score06=2

|RD2-seed07=2
|RD2-team07='''{{Флаг|Курганская область}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
|RD2-score07='''3'''
|RD2-seed08=3
|RD2-team08={{Флаг|Удмуртия}} [[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]
|RD2-score08=2

|RD3-seed01=1
|RD3-team01='''{{Флаг|Пенза өлкәһе}} [[Дизелист]]'''
|RD3-score01='''3'''
|RD3-seed02=3
|RD3-team02={{Флаг|Ярославская область}} [[Локо-Юниор]]
|RD3-score02=2

|RD3-seed03=1
|RD3-team03='''{{Башҡортостан флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|RD3-score03='''3'''
|RD3-seed04=2
|RD3-team04={{Флаг|Курганская область}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|RD3-score04=0

|RD4-seed01=1
|RD4-team01={{Флаг|Пенза өлкәһе}} [[Дизелист]]
|RD4-score01=2
|RD4-seed02=1
|RD4-team02={{Башҡортостан флагы}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|RD4-score02='''3'''
}}
=== Конференциялар сирекфиналдары ===
==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. '''[[Дизелист|«Дизелист»]]''' — 8. [[Белгород (хоккей клубы)|«Белгород»]] 3-0 (3:0, 7:1, 7:1)

2. '''[[Дмитров (хоккей клубы)|«Дмитров»]]''' — 7. [[Россошь (хоккей клубы)|«Россошь»]] 3-2 (2:3 ө.в., 5:2, 3:4, 7:1, 3:0)

3. '''[[Локо-Юниор|«Локо-Юниор»]]''' — 6. [[Северские Волки|«Северские Волки»]] 3-0 (3:1, 6:1, 6:4)

4. '''[[СКА-Карелия|«СКА-Карелия»]]''' — 5. [[Тверичи (хоккей клубы)|«Тверичи»]] 3-1 (5:2, 4:1, 1:4, 6:3)
==== Көнсығыш конференцияһы ====
3. '''[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|«Прогресс»]]''' — 6. [[Южный Урал-Металлург|«Южный Урал-Металлург»]] 3-0 (2:0, 4:3 Б, 2:1)

4. '''[[Батыр (хоккей клубы)|«Батыр»]]''' — 5. [[Красноярские Рыси|«Красноярские Рыси»]] 2-1 (2:3 ө.в., 6:3, 4:3 Б, 3:4, 4:3 Б)

=== Конференциялар ярымфиналдары ===
==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. '''[[Дизелист|«Дизелист»]]''' — 4. [[СКА-Карелия|«СКА-Карелия»]] 3-0 (2:0, 1:0, 1:0 Б)

2. [[Дмитров (хоккей клубы)|«Дмитров»]] — 3. '''[[Локо-Юниор|«Локо-Юниор»]]''' 0-3 (1:2 ө.в., 1:7, 0:6)

==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]]''' — 4. [[Батыр (хоккей клубы)|«Батыр»]] 3-2 (6:7 Б, 5:1, 3:4, 6:2, 6:0)

2. '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]''' — 3. [[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|«Прогресс»]] 2-2 (2:1, 2:6, 4:1, 2:3, 2:1 Б)

=== Конференциялар финалдары ===

1. '''[[Дизелист (хоккей клубы)|«Дизелист»]]''' — 3. [[Локо-Юниор (хоккей клубы)|«Локо-Юниор»]] 3-2 (2:1, 1:2 ө.в., 1:0, 2:6, 2:0)

1. '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]]''' — 2. [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]] 3-0 (4:2, 3:1, 2:0)
=== 3-сө урын өсөн ===
2. [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]] — 3. '''[[Локо-Юниор (хоккей клубы)|«Локо-Юниор»]]''' 0-2 (1:2, 2:5)
=== Региондар кубогы финалы ===
1. '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]]''' — 1. [[Дизелист|«Дизелист»]] 3-2 (6:4, 2:4, 2:3, 2:1, 5:2)

'''Беренсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[15 апрель]] [[2017]]
| время        = 13:00
| команда1     = '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' {{Башҡортостан флагы}}
| команда2     = {{Флаг|Пенза өлкәһе}} [[Дизелист]]
| счёт         = 6 : 4
| периоды      = (2:2, 3:1, 1:1)
| стадион      = [[Горняк (боҙло арена)|«Горняк» БА]], {{Рәсәй флагы}} [[Учалы]]
| зрителей     = 676
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[16 апрель]] [[2017]]
| время        = 13:00
| команда1     = [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Башҡортостан флагы}}
| команда2     = {{Флаг|Пенза өлкәһе}} '''[[Дизелист]]'''
| счёт         = 2 : 4
| периоды      = (1:2, 1:1, 0:1)
| стадион      = [[Горняк (боҙло арена)|«Горняк» БА]], {{Рәсәй флагы}} [[Учалы]]
| зрителей     = 586
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[19 апрель]] [[2017]]
| время        = 19:00
| команда1     = '''[[Дизелист]]''' {{Флаг|Пенза өлкәһе}}
| команда2     = {{Башҡортостан флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
| счёт         = 3 : 2
| периоды      = (1:1, 1:0, 1:1)
| стадион      = [[Дизель-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Пенза]]
| зрителей     = 3 217
}}
'''Дүртенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[20 апрель]] [[2017]]
| время        = 19:00
| команда1     =[[Дизелист]] {{Флаг|Пенза өлкәһе}}
| команда2     = {{Башҡортостан флагы}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
| счёт         = 1 : 2
| периоды      = (0:1, 0:1, 1:0)
| стадион      = [[Дизель-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Пенза]]
| зрителей     = 2 857
}}
'''Бишенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[23 апрель]] [[2017]]
| время        = 13:00
| команда1     ='''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' {{Башҡортостан флагы}}
| команда2     = {{Флаг|Пенза өлкәһе}} [[Дизелист]]
| счёт         = 5 : 2
| периоды      = (2:0, 3:1, 0:1)
| стадион      =[[Горняк (боҙло арена)|«Горняк» БА]], {{Рәсәй флагы}} [[Учалы]]
| зрителей     = 886
}}

=== Раундтар буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''1'''||Максим Борисов (''Дизелист'') ||Иван Хохчев (''Дмитров'') ||Евгений Кириллов (''СКА-Карелия'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''2'''||Максим Борисов (''Дизелист'')||Георгий Тукаев (''Прогресс'')||Кирилл Усанин (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''3'''||Михаил Дробышевский (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')||Максим Лужанский (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')||Владислав Волков (''Дизелист'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''4'''||Даниил Яковлев (''Локо-Юниор'')||Антон Антонов (''Дизелист'') ||Артём Трухачёв (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'')
|}
=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center 
|1||align=left|[[Мурашов Герман Игоревич|Герман Мурашов]]||align=left|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]||'''14'''
|- align=center
|2||align=left|[[Трухачёв Артём Витальевич|Артём Трухачёв]]||align=left|Горняк||'''14'''
|- align=center
|3||align=left|[[Пищальников Павел Константинович|Павел Пищальников]]||align=left|Горняк||'''12'''
|- align=center
|4||align=left|[[Волков Владислав Юрьевич|Владислав Волков]]||align=left|[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]||'''12'''
|- align=center
|5||align=left|[[Кошелев Антон Сергеевич|Антон Кошелев]]||align=left|Горняк||'''11'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center 
|1||align=left|Герман Мурашов||align=left|Горняк||'''7'''
|- align=center
|2||align=left|[[Усанин Кирилл Игоревич|Кирилл Усанин]]||align=left|Горняк||'''7'''
|- align=center
|3||align=left|[[Богданов Алексей Юрьевич|Алексей Богданов]]||align=left|[[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]||'''6'''
|- align=center
|4||align=left|Павел Пищальников||align=left|Горняк||'''6'''
|- align=center
|5||align=left|[[Шарипов Вячеслав Сергеевич|Вячеслав Шарипов]]||align=left|Горняк||'''6'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center 
|1||align=left|Артём Трухачёв||align=left|Горняк||'''10'''
|- align=center
|2||align=left|Антон Кошелев||align=left|Горняк||'''8'''
|- align=center
|3||align=left|Герман Мурашов||align=left|Горняк||'''7'''
|- align=center
|4||align=left|[[Савельев Роман Алексеевич|Роман Савельев]]||align=left|[[Тверичи (хоккей клубы)|Тверичи]]||'''6'''
|- align=center
|5||align=left|[[Казакевич Евгений Михайлович|Евгений Казакевич]]||align=left|[[Локо-Юниор (хоккей клубы)|Локо-Юниор]]||'''6'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center 
|1||align=left|[[Алентьев Александр Алексеевич|Александр Алентьев]]||align=left|Горняк||'''13'''
|- align=center
|2||align=left|Герман Мурашов||align=left|Горняк||'''12'''
|- align=center
|3||align=left|Артём Трухачёв||align=left|Горняк||'''11'''
|- align=center
|4||align=left|Павел Пищальников||align=left|Горняк||'''9'''
|- align=center
|5||align=left|[[Яковенко Ярослав Владиславович|Ярослав Яковенко]]||align=left|Локо-Юниор||'''9'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|[[Яковлев Даниил Алексеевич|Даниил Яковлев]]||align=left|Локо-Юниор||'''8'''
|- align=center
|2||align=left|[[Борисов Максим Романович|Максим Борисов]]||align=left|Дизелист||'''6'''
|- align=center
|3||align=left|[[Дробышевский Михаил Витальевич|Михаил Дробышевский]]||align=left|Горняк||'''6'''
|- align=center
|4||align=left|[[Долганов Филипп Николаевич|Филипп Долганов]]||align=left|[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|Прогресс]]||'''4'''
|- align=center
|5||align=left|[[Кочетков Пётр Анатольевич|Пётр Кочетков]]||align=left|Дизелист||'''4'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар %'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|Максим Борисов||align=left|Дизелист||'''95'''
|- align=center
|2||align=left|Даниил Яковлев||align=left|Локо-Юниор ||'''94,5'''
|- align=center
|3||align=left|Филипп Долганов ||align=left|Прогресс||'''93'''
|- align=center
|4||align=left|[[Муллин Александр Валерьевич|Александр Муллин]]||align=left|[[Россошь (хоккей клубы)|Россошь]]||'''92,7'''
|- align=center
|5||align=left|Пётр Кочетков||align=left|Дизелист||'''92,3'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|Даниил Яковлев||align=left|Локо-Юниор||'''1,26'''
|- align=center
|2||align=left|Максим Борисов||align=left|Дизелист||'''1,3'''
|- align=center
|3||align=left|[[Девочкин Сергей Дмитриевич|Сергей Девочкин]]||align=left|[[СКА-Карелия]]||'''1,76'''
|- align=center
|4||align=left|Филипп Долганов||align=left|Прогресс||'''1,81'''
|- align=center
|5||align=left|[[Шупинский Денис Сергеевич|Денис Шупинский]]||align=left|[[Дмитров (хоккей клубы)|Дмитров]]||'''1,83'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|Максим Борисов||align=left| Дизелист||'''5'''
|- align=center
|2||align=left|Михаил Дробышевский ||align=left|Горняк ||'''2'''
|- align=center
|3||align=left|Филипп Долганов||align=left|Прогресс||'''1'''
|- align=center
|4||align=left|Денис Шупинский ||align=left|Дмитров ||'''1'''
|- align=center
|5||align=left|[[Кифоренко Ярослав Михайлович|Ярослав Кифоренко]]||align=left|СКА-Карелия||'''1'''
|}
|}

== Йомғаҡлау таблицаһы ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||[[Дизелист (хоккей клубы)|«Дизелист»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||[[Локо-Юниор (хоккей клубы)|«Локо-Юниор»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||[[Дмитров (хоккей клубы)|«Дмитров»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||[[СКА-Карелия (хоккей клубы)|«СКА-Карелия»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 ||[[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|«Прогресс»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||[[Батыр (хоккей клубы)|«Батыр»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||[[Тверичи (хоккей клубы)|«Тверичи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 10 ||[[Северские Волки (хоккей клубы)|«Северские Волки»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 11 ||[[Россошь (хоккей клубы)|«Россошь»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 12 ||[[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 13 ||[[Белгород (хоккей клубы)|«Белгород»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 14 ||[[ЮЖный Урал-Металлург (хоккей клубы)|«Южный Урал-Металлург»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 15 ||[[Липецк (йәштәр хоккей клубы)|«Липецк»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 16 ||[[Брянск (хоккей клубы)|«Брянск»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 17 ||[[Мечел (йәштәр хоккей клубы)|«Мечел»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 18 ||[[Драгуны (хоккей клубы)|«Драгуны»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 19 ||[[Крылья Кубани (хоккей клубы)|«Крылья Кубани»]]
|}

== Миҙгелдең иң яҡшы уйынсылары ==
* Иң күп гол кереткән уйынсы — [[Мурашов Герман Игоревич|Герман Мурашов]] (''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]]'')

* Иң күп мәрәй йыйған уйынсы — [[Пищальников Павел Константинович|Павел Пищальников]] (''«Горняк»'')

* Иң яҡшы һаҡсы — [[Мячев Дмитрий Андреевич|Дмитрий Мячев]] (''[[Дмитров (хоккей клубы)|«Дмитров»]]'')

* Иң яҡшы ҡапҡасы — [[Борисов Максим Романович|Максим Борисов]] (''[[Дизелист|«Дизелист»]]'')

* Плей-оффтың иң ҡиммәтле уйынсыһы — [[Алентьев Александр Алексеевич|Александр Алентьев]] (''«Горняк»'')
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЙХЛ чемпионаты 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ беренселеге 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Милли йәштәр хоккей лигаһы}}

[[Категория:Милли йәштәр хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2016 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2017 йыл]]
[[Категория:МЙХЛ миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>m5wgrxeffazc22oyqq10ybmo8eac5kg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнсығыш диалект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108863</id>
    <revision>
      <id>1309566</id>
      <parentid>1303713</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19985" sha1="qa5756pjjuxfj0e1ra76ivchrzjdz0n" xml:space="preserve">{{Язык
|цвет = алтайские
|имя = башҡорт теленең Көнсығыш (ҡыуаҡан) диалекты 
|самоназвание = 
|страны = {{RUS}}
|регионы = Башҡортостан&lt;br&gt;Ҡурған өлкәһе&lt;br&gt;Свердловск өлкәһе&lt;br&gt;Силәбе өлкәһе
|официальный язык =
|регулирующая организация = Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәге|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты Рәсәй Фәндәр Акдемияһының Өфө ғилми үҙәге|РФА ӨҒҮ - УНЦ РАН
|число носителей = 
|рейтинг =
|вымер =
|статус = 
|категория = Евразия телдәре
|классификация =

''Алтай телдәре'' (бәхәсле)
: Төрөк телдәре|Төрөк тармағы
:: Ҡыпсаҡ телдәре|Ҡыпсаҡ төркөмө
::: Иҙел (Волга) буйы-ҡыпсаҡ телдәре|Иҙел (Волга) буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһе
|письмо = кириллица (Төрки телдәр|башҡорт яҙмаһы)
|ГОСТ 7.75-97 = баш 086
|ISO1 = ba
|ISO2 = bak
|ISO3 = bak
}}
'''Башҡорт теле Көнсығыш диалекты''' (шулай уҡ ''ҡыуаҡан диалекты''); {{lang-ba|көнсығыш диалекты}} — башҡорт теленең өс һөйләш диалектының береһе.

== Таралыу ареалы ==
Башҡорт теленең Көнсығыш (ҡыуаҡан) диалекты Башкортостандың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;Северо-восточная часть.&lt;/ref&gt;, [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], [[Белорет районы|Белорет]]&lt;ref&gt;Восточная часть.&lt;/ref&gt;, [[Бөрйән районы|Бөрйән]]&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;, [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]], [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Салауат районы|Салауат]], [[Учалы районы|Учалы]] райондарында, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы|Арғаяш]], Эткүл районы, Кәҫле районы, Ҡыҙыл районы, Ҡонашаҡ районы, Красноармейский районы, Күҫә районы, Нәзепетровский районы, Сосновский районы (Силәбе өлкәһе), [[Уй районы|Уй]], [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] һәм башҡа райондарында, Ҡорған өлкәһенең — [[Әлмән районы|Әлмән]], [[Сафакүл районы|Сафакүл]], Щучанский райондарында, Свердловск өлкәһе|Свердловск өлкәһенең Арта районы, Красноуфимский районы, Нижнесергинский райондарында таралған&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]]
 |заглавие      = Диалектная система башкирского языка
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2197
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2012
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 40—61
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

== Һөйләштәр ==
[[Файл:Geospatial map of the Eastern dialect of the Bashkir language.svg|thumb|350px|right|Көнсығыш диалектың һөйләштәр һәм аҫһөйләштәр картаһы]]
Башҡорт теленең көнсығыш диалекты 6 һөйләштән тора:
* ''[[Арғаяш һөйләше|арғаяш]]'' (был һөйләш эсендә — ялан-ҡатай һөйләшсәһе)
* ''Асыуҙы һөйләше (учалы)''
* ''Ҡыҙыл һөйләше'' (был һөйләш эсендә — Күбәләк һөйләшсәһе, ҡарағай-ҡыпсаҡ һәм бөрйән һөйләшсәләре)
* ''[[Мейәс һөйләше|мейәс]]''
* ''[[Һалйот һөйләше|һалйот (салйоғот)]]''
* ''Әй һөйләше'' (был һөйләш эсендә — дыуан-мәсетле, лағыр, лапаҫ һәм петрушка һөйләшсәләре).

== Лингвистик характеристика ==

=== Фонетика ===
Башҡорт теле көнсығыш диалектының фонетик үҙенсәлектәре булып:
* һүҙ яһаусы аффикстар башында, һүҙ нигеҙе [[Ж|[ж]]], [[З|[з]]], [[Л|[л]]], [[М (кириллица)|[м]]], [[Н (кириллица)|[н]]], [[Ң|[ң]]] өндәренә тамамланған осраҡта, [[Л|[л]]] урынына [[Д|[д]]] ҡулланыла: ''әҙәбисә'' «данлыҡлы» (прославленный) дан[л]ыҡлы — ''диал.'' дан[д]ыкты, ''әҙәбисә'' «елле» (иҫ киткес) ел[л]е — ''диал.'' ел[д]е һ.б.;
* һүҙ башында [[Т (кириллица)|[т]]] һәм [[Д|[д]]] фонемаларының сиратлашыуы: ''әҙәбисә'' «туғай» (луг) [т]уғай — ''диал.'' [д]уғай, ''әҙәбисә'' «тулҡын» (волна) [т]улҡын — ''диал.'' [д]улҡын һ.б.;
* [[У (кириллица)|[у]]], [[Ү|[ү]]], [[Ҙ|[ҙ]]], [[Й|[й]]], [[Р (кириллица)|[р]]] өндәренән һуң [[Л|[л]]] урынына [[Ҙ|[ҙ]]] өндәрен ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «йәйләү» (летовка) йәй[л]әү — ''диал.'' йәй[ҙ]әү, ''әҙәбисә'' «барлыҡ» (достаток) бар[л]ыҡ — ''диал.'' бар[ҙ]ыҡ һ.б.;
* һүҙ һуңында аффикс ҡушҡан осраҡта [[Л|[л]]] фонемаһының төшөп ҡалыуы: ''әҙәбисә'' «ҡалһа» (если останется) ҡа[л]һа — ''диал.'' ҡаһа, ''әҙәбисә'' «килhен» (пусть приходит) ки[л]hен — ''диал.'' киhен һ.б.;
* һаңғырау тартынҡыларҙан һуң [[Л|[л]]] урынына [[Т (кириллица)|[т]]] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡартлыҡ» (старость) ҡарт[л]ык — ''диал.'' ҡарт[т]ык, ''әҙәбисә'' «аслыҡ» (голод) ас[л]ыҡ — ''диал.'' ас[т]ыҡ һ.б.

Әй һәм мейәс һөйләштәрендә түбәндәгеләр күҙәтелә:
* [өй] өндәр ойоштормаһының [[Ү|[ү]]] һуҙынҡыһына күсеүе: ''әҙәбисә'' «өйрәк» [өй]рәк (утка) — ''диал.'' [ү]рҙәк, «һөйрәтеү» һ[өй]рәтеү (тащить) — һ[ү]рәтеү һ.б.;
* [[Ж|[ж]]] тартынҡыһын [[Й|[й]]] урынында ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «мәрйен» (жемчуг) мәр[й]ен — ''диал.'' мәр[ж]ен, «йәйәү» [й]әйәү (пешком) — [ж]әйәү һ.б.
* әй һөйләшендә элегерәк [[Й|[й]] өнөн [[Ҙ|[ҙ]]] урынында бер-ике һүҙҙә ҡулланғандар: ''әҙәбисә'' «ҙур» (большой) [ҙ]ур — ''диал.'' [й]ур), мәҫәлән, Йүрүҙән йур+Үҙән тигәндән барлыҡҡа килгән.
* әй һөйләшендә элегерәк ҡатын-ҡыҙ исемдәрендә [[Г|[г]]] һәм [[Ғ|[ғ]]] яңғырау тартынҡыларының һаңғырауланышы күҙәтелгән: ''әҙәбисә'' «Гөлзифа» (Гульзифа) [Г]өлзифа — ''диал.'' [К]өзифа, «Гөлйемеш» (Гульемеш) [Г]өлйемеш— ''диал.'' [К]өлйемеш.
Арғаяш һөйләшендә түбәндәгеләр күҙәтелә:
* [[Ҙ|[ҙ]]] яңғырау тартынҡыһының һүҙ уртаһында һәм аҙағында һаңғырауланышы: ''әҙәбисә'' «ҡуҙғалаҡ» (щавель) ҡу[ҙ]ғалаҡ — ''диал.'' ҡу[ҫ]ҡалаҡ, ''әҙәбисә'' «ҡыҙ» (девушка) ҡы[ҙ] — ''диал.'' ҡы[ҫ] и т. д.;
* [[Ҫ|[ҫ]]] һаңғырау тартынҡыһының яңғырауланышы: ''әҙәбисә'' «аҫыл» (драгоценный) а[ҫ]ыл — ''диал.'' а[ҙ]ыл һ.б.

Һалйот һөйләшендә [[Һ|[һ]]] өнөн [[Ҫ|[ҫ]]] һәм [[Ҙ|[ҙ]]] урынында ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡыҙ» (девочка) ҡы[ҙ] — ''диал.'' ҡы[һ], ''әҙәбисә'' «баҫым» (ударение) ба[ҫ]ым — ''диал.'' ба[һ]ым һ.б.

Ҡыҙыл һөйләшендә [[Г|[г]]] һәм [[Ғ|[ғ]]] яңғырау тартынҡыларының һаңғырауланышы ҡулланыла: ''әҙәбисә'' «ғазап» (мучение) [ғ]азап — ''диал.'' [ҡ]азап, ''әҙәбисә'' «гөнаһ» (грех) [г]өнаһ — ''диал.'' [к]өнаҫ һ.б.

=== Грамматика ===
Башҡорт теленең грамматикаһы
Башҡорт теленең Көнсығыш диалектының төп грамматик үҙенсәлектәре булып&lt;ref&gt;''Дильмухаметов М. И., [[Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич|Ишбулатов Н. Х.]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/6770-k-nsy-ysh-dialekt Восточный диалект башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823132208/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6770-k-nsy-ysh-dialekt |date=2019-08-23 }}{{ref-ba}}&lt;/ref&gt;:
* хәл ҡылымдың ҡыҫҡартылған «ап»/ «әп» (''әҙәбисә'' «алып») формаларының «бар-», «ҡал-», «ҡас-», «ҡайт-», «сыҡ-», «бир», «ин-», «йөрө-», «кил-», «кит-», «мен-», «төш-» ҡылым нигеҙҙәре менән берләшеүе: ''әҙәбисә'' «алып барыу» (понести) — ''диал.'' «апарыу», ''әҙәбисә'' «алып китеү» (унести) — ''диал.'' «әпкитеү», ''әҙәбисә'' «алып сығыу» (вынести) — ''диал.'' «апсығыу», ''әҙәбисә'' «алып биреү» (подать) — ''диал.'' «әпиреү» һ.б.;
* һүҙ яһаусы -ҡаҡ/-кәк, -ғаҡ/гәк, -маҡ/ -мәк, -шыҡ/-шек, -тылыҡ/-телек, -дылыҡ/-делек, -ҙылыҡ/-ҙелек аффикстарының продуктивлығы: «йырмаҡ» (устье реки), «әрҙәшкәк» (скандалист), «һикелтмәк» (ухабы), «ҡыйшыҡ» (кривобокий), «һуғышҡаҡ» (драчун), «уңғандыҡ» (деловитость) һ.б.;
* ҡылымдың бойороҡ һөйкәлешенең архаик формаһын -ың/-ең аффиксы менән бәйләнештә ҡулланыу: ''лит.'' «барығыҙ» (идите) — ''диал.'' «барың» һ.б.;
* ҡылымдың инфинитив формаһын, ҡылым һәм -ҡалы/-кәле, -ғалы/-гәле, -мак/-мәк, -маҡа/-мәкә аффикстары менән бәйләнештә ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «барырға, күрергә кәрәк» (сходить, увидеть нужно) — ''диал.'' «барғалы, күргәле кәрәк», ''әҙәбисә'' «алырға теләй» (хочет взять) — ''диал.'' «амаҡа була» һ.б.

== Тикшеренеүҙәр тарихы ==
Башҡорт диалектологияһы

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Байышев Таһир Ғәлләм улы|БАЙЫШЕВ Таһир Ғәлләм улы]]'' Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. М., 1955.
* {{книга
 | автор         =  [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]] , [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]]
 | часть         = Башкирский язык
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах
 | ссылка        = 
 | ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев,  А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 1997
 | том           = 1
 | страницы      = 173—182
 | страниц       = 432
 | серия         = 
 | isbn          = 5-02-011237-2
 | ref           = 
}}
* ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000.
* Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. 234 с.
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Диалектологический словарь башкирского языка
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2002
 | том           = 
 | страниц       = 432
 | страницы      = 
 | isbn          = 5-295-03104-7
 | ref           = 
}}{{ref-ba}}
* ''Илишев И. Г.'' Язык и политика в многонациональном государстве. Уфа, 2000. 270 с.
* История башкирского литературного языка./ [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]], [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]], Р. Х. Халикова: Уфа, Башк. изд-во «Китап», 1993. 320 с.{{ref-ba}}
* {{книга
 | автор         = [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич]]
 | заглавие      = Башкирский язык и его диалекты
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2000
 | том           = 
 | страниц       = 212
 | страницы      = 
 | isbn          = 5-295-02659-0
 | ref           = 
}}{{ref-ba}}
* ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении. — Уфа: Китап, 1996.
* ''Максютова Н. Х.'' Материалы по лексике айских башкир //Башкирская лексика. — Уфа: Башкнигоиздат, 1966. — С.49—66.
* ''Максютова Н. Х.'' Башкирско-монгольские языковые связи (На материале салъютского говора башкирского языка) // Лингвогеография, диалектология и история языка. — Кишинев: Штиница, 1973. — С.243—246.
* ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Восточный диалект башкирского языка в сравнительно-историческом освещении. — М.: Наука, 1976. — 292 с.
* ''Максютова Н. Х.'' Формирование и современное состояние говоров восточного диалекта башкирского языка (сравнительное исследование): Автореф. дисс. д. филол. наук (10.02.06). — Баку, 1980. — 34 с.
* {{книга
 | автор         = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова, Сария Фазулловна]]
 | заглавие      = Северо-западный диалект башкир
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2006
 | том           = 
 | страниц       = 296
 | страницы      = 
 | isbn          = 5-295-03923-4
 | ref           = 
}}
* ''Poppe N. N.'' Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964.
* Словарь башкирских говоров. Восточный диалект. Т.1. Уфа: Башк. кн. изд-во, 1967.{{ref-ba}}
* {{книга
 | автор         = [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|Юлдашев, Ахнеф Ахметович]]
 | часть         = Башкирский язык
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Языки Мира. Тюркские языки
 | ссылка        = 
 | ответственный = Э. Р. Тенишев
 | издание       = 
 | место         = Бишкек
 | издательство  = Кыргызстан
 | год           = 1997
 | том           = 
 | страницы      = 
 | страниц       = 543
 | серия         = 
 | isbn          = 5-655-01214-6
 | ref           = 
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|6770|Көнсығыш диалект|автор =Дилмөхәмәтов М. И., [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]}}
* ''Максютова Нажиба Хаерзамановна'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary Диалекты башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130939/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}}
* {{статья
 |автор         = Рашит Шакур
 |заглавие      = Диалектная система башкирского языка
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2197
 |язык          = 
 |издание       = Ватандаш
 |тип           = 
 |год           = 2012
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 40—61
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
{{Башҡорт теле}}

[[Категория:Башҡорт теленең диалекттары]]</text>
      <sha1>qa5756pjjuxfj0e1ra76ivchrzjdz0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маҡар урта мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108872</id>
    <revision>
      <id>1309649</id>
      <parentid>1307308</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15786" sha1="0prdo7qzgck6s0tx86jez13d7skf1hr" xml:space="preserve">{{школа 
|Название     = Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Маҡар урта мәктәбе
|Изображение  = 
|Основана      = [[1872]]
|Директор       = Хисмәтуллина Гөлнара Римовна
|Сайт         = 
|Адрес        = [[Башҡортостан]], [[Ишембай районы]], [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы, Үҙәк урам, 58.
}}
[[Ишембай районы]] '''Маҡар урта мәктәбе''', тулы исеме ''Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Маҡар урта мәктәбе'' — Башҡортостандың иң боронғо мәктәптәренең береһе. 1872 йылдан алып эшләй.

Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, тренажёр залы, Уҡыу оҫтаханаһы, уҡытыу-тәжрибә участкаһы, автомашина, гараж бар.

1998 йылдан алып мәктәп базаһында [[Ишембай]] ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбе филиалы эшләй.

Йыл һайын шашка буйынса бөтә Рәсәй «Тау һауаһы» ярыштары үтеп тора.

== Тарих ==
1872 йылда Маҡар урыҫ-башҡорт училищеһе булараҡ асыла. Өфө губернаторының Ырымбур генерал-губернаторы адресына 1875 йылдың 10 апрелендә яҙған хатынан күренеүенсә,[[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Маҡар улусы Маҡар ауылында 1872 йылдың 5 мартында асыла.

Мәктәп бинаһы 1871 йылда Маҡар ауылы кешеләре — генерал-майор  [[Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы]] , уның ағаһы Ғүмәр, ауыл байы Әбделмәжит Ҡотлоюлов тарафынан төҙөлә. 1872 йылда Маҡар мәктәбендә 20 малай урыҫ грамотаһын, әҙәбиәт, яҙыу, иҫәп-хисап, арифметиканың беренсе ҡағиҙәләре, география, тарих фәндәрен өйрәнәләр, дин дәрестәре инә.
1886 йылда уҡыусылар — 21 малай, шуларҙың һигеҙе — православие динендәге, ун өсө — мосолман. 1895 йылда — 55 малай һәм 3 ҡыҙ, урыҫтар — 23, башҡорттар — 33, татарҙар — 2.

1918—1934 йылдарҙа — I баҫҡыс Совет Берҙәм Хеҙмәт мәктәбе. Уҡыусылар һаны арта, элекке 3 уҡыу класы урынына 4 класс булып китә. 1920—1921 уҡыу йылында 68 малай һәм ҡыҙ иҫәпләнә.

1924—1925 уҡыу йылында республика әһәмиәтендәге II баҫҡыс мәктәп асыла һәм унда Маҡар ауылы, шулай уҡ Мәләүез, Йомағужа, Ғафури, Стәрлебаш, Белорет райондары ауылдарының балалары уҡый.

1925—1930 йылдар отчеты буйынса Маҡарҙа 3 уҡыу йорто һанала:

1. I баҫҡыс мәктәп — урыҫ-башҡорт училищеһенә алмашҡа килеүсе.

2. II баҫҡыс мәктәп.

3. Уҡыу корпусы, йыһазландырылған оҫтаханалары булған ФЗО мәктәп, 1926 йылдан эшләй.

1930 йылда II баҫҡыс Маҡар мәктәбе Маҡар колхозсы йәштәр мәктәбе (ШКМ) итеп үҙгәртелә, уның иң яҡшы уҡыусылары Стәрлетамаҡ педтехникумының әҙерлек төркөмөнә урынлаштырылалар.
[[1934]] йылдың [[15 ғинуар]]ында I баҫҡыс Маҡар мәктәбе менән Маҡар колхозсы йәштәр мәктәбе бер мәктәпкә — Маҡар тулы булмаған урта мәктәбенә берләшә. Мәктәптә ун уҡытыусы эшләй, директоры З. Усманов (1934—1940). Мәктәп бинаһы ҡәнәғәтләнерлек хәлдә була, дөйөм ятаҡ, химия һәм физика уҡыу кабинеттары, библиотека, ашхана, склад бинаһы, аттары, сәсеү майҙаны була.

1936—1937 йылдарҙа Маҡар мәктәбе Маҡар районында беренсе һәм берҙән-бер урта мәктәп була. 1939 йылда — урта мәктәптең беренсе сығарылышы (20 уҡыусы, бөтәһе лә уҡытыусы һәм инженер булып китәләр). Уҡытыусылар һаны 11, уҡыусылар 247.

1970 йылда мәктәп яңы ике этажлы типовой бинаға күсә.

1985 йылға тиклем күрше ауылдарҙан килгән уҡыусылар өсөн интернат (II баҫҡыс Маҡар мәктәбенең «вариҫы») эшләп килә, мәктәп ике сменала эшләй.
2006 йылда мәктәпкә капитал ремонт яһала, бюджеттан тыш аҡса иҫәбенә газ үткәрелә.

== Уҡыусылары ==
{{Main|:Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар}}
Батша осоронда тамамлаусыларҙың дөйөм һаны — өс йөҙ самаһы, шулар араһында [[Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы]] (1925—1930 йылдарҙа БАССР Совнаркомы председателе), Әмир, Гәрәй һәм Мөхтәр [[Ҡарамышевтар]], [[Зәки Вәлиди]], А. Йомағузин (Башҡорт республика нәшриәтендә тәржемәсе), Л. А. Ҡарамышев (ике тапҡыр «РФ мәғәриф отличнигы» исеме алыусы), [[Ғәлимйән Ҡарамышев]] — Башҡортостан Республикаһы халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы һ.б.

1928—1930 йылдарҙа I баҫҡыс мәктәп менән ҡушылған II баҫҡыс Маҡар мәктәбен тамамлаусылар араһында: (Советтәр Союзы Геройы) [[Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы]] &lt;ref&gt;[http://jamakar.ucoz.ru/index/kraevedenie/0-9 Персональный сайт — Краеведение&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, (профессор, филология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре) [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы]] , Әмиров А. Ш. (уҡытыусы, Әрмет дөйөм урта белем биреү мәктәбе директоры (дөйөм директор булып эшләү стажы — 23 йыл), Әхмәтйәнова А. А. (РБ һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы).
2014 йылға тиклем мәктәпте яҡынса 4300 кеше тамамлай. Сығарылыш уҡыусылары араһында  Вафа Исхак улы  Әхмәҙиев, Ә. С. Бәхтийәров, [[Вәлиев Камил Абдрахман улы (физик)|Вәлиев Камил Абдрахман улы]], [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] , З. Г. Ғәбиҙуллин, [[Зарипов Нур Талип улы]] , [[Ғәлимйән Ҡарамышев]], Г. Кәлимуллина, Ф. Ғ. Мурҙаҡаев,[[Мусин Ноғман Сөләймән улы]] ,Насиров Шакир Ғиниәт улы , Р. Х. Ниғмәтуллин, Э.Й. Сәсәнбаева ([[Сәсәниә]]) ,[[Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы]] , В. М. Тимербулатов; бында шулай уҡ А. А. Вәлидов һ.б. уҡынылар.

Профессорҙар — 5, фән кандидаттары — 26, РБ һәм РФ атҡаҙанған эшмәкәрҙәре — 21.

== Уҡытыусылары ==

Уҡытыусылары — әүҙем үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге ҡатнашыусылары, район-ҡала саралар призерҙары.

[[Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы]], [[Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы]] һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге мәктәп менән бәйле.

== Спорт ==
Волейбол, баскетбол, көрәш секциялары,, шашка һәм спорт ориентация алыу түңәрәктәре эшләй.

Шашисты Маҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбе шашкасылары — 1984 йылдан алып йыл һайын республика беренселеге призерҙары, Казахстанда, Самарала, Мәскәүҙә, Петербургта, Ижевскта, Адлерҙа үткән Бөтә Рәсәй ярыштары ҡатнашсылары. Йыл һайын урыҫ шашкаһы буйынса Бөтә Рәсәй «Тау һауаһы» ярышы үткәрелә.
Шашка буйынса 15 КМС әҙерләнгән..

Туристик слеттар, походтар, экологик походтар үтә.

== Мәҙәниәт ==
Маҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбендә 1998 йылдан алып Ишембай ҡалаһының Музыка мәктәбе филиалы эшләй. Балаларҙың өлгөлө вокаль ансамбле «Селтербей» — район һәм республика конкурстары лауреаты.
;Мәктәп музейы

Музейҙың йүнәлештәре: тыуған яҡты өйрәнеү һәм этнография. Музей материалдарын йыйыуҙың төп критерийҙәре: төп нөсхә булыуы, иҫтәлектең уникаллеге, музейҙың йүнәлешенә тап килеүе, музей материалдарын уҡытыу-тәрбиә эшендә ҡулланыу мөмкинлеге. Мәктәптең тарихы яҙып барыла:

— мәктәп тарихы буйынса архив материалдар, мәктәпте тамамлаусылар альбомдары;

— мәктәп уҡытыусылары тураһында альбомдар;

— «Мәктәп директорҙары», «Мәктәп медалистары» тематик стендтары;

— Турслеттар буйынса альбомдар;

— «Беҙҙең уҡыусылар — мәктәп ғорурлығы» стенды.

== Өҫтәмә белем биреү ==

Уҡыусылар «Информатика», «Тыуған яҡты өйрәнеү», «Башҡорт фольклоры» түңәрәктәрендә өҫтәмә белем алалар.

1967 йылдан алып республика конкурстары һәм слеттарында призлы урындар алыусы мәктәп урмансылығы эшләй.

1992 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы менән уңышлы хеҙмәттәшлек алып барыла.

1992 йылдан алып башланғыс кластарҙа үҫтереүсе уҡытыу методикаһы индерелгән.

«Ҡайынҡай» балалар баҡсаһы менән берлектә «Мәктәпкәсә белем биреү һәм мәктәптең башланғыс звеноһы араһында күсәгилешлелек» программаһы эшләй..

== Башҡа факттар ==
1,5 гектарлыҡ мәктәп яны участкаһы ашхананы йыл буйына емеш-еләк һәм йәшелсә менән тәьмин итергә мөмкинлек бирә.

== Фән ==
2014 йылдың 7 февралендә Маҡар мәктәбенең башланғыс класс уҡытыусылары «Заманса туған тел дәреслектәре ФГОС НОО талаптарын тормошҡа ашырыу механизмы» Бөтә Рәсәй фәнни-практик конференцияһында ҡатнаштылар. Конференция материалдары буйынса йыйынтыҡ баҫып сығарылды, был йыйынтыҡҡа Маҡар мәктәбенең башланғыс класс уҡытыусылары мәҡәләләре лә ингән:
Әхмәҙиева Г. Ф. «„Башҡорт фольклоры“ түңәрәге — балаларҙы тәрбиәләүҙә рухи сығанаҡ», Аҙнабаева М. А. «Тыуған яҡты өйрәнеү материалдарын туған телде өйрәнеүҙә ҡулланыу», Ғәлиуллина Г. М. «туған телде өйрәнеүҙә уйындың роле», Мәҡсүтова Ф. Т. «туған телде өйрәнеү дәрестәрендә башланғыс класс уҡыусыларының ижади һәләттәрен үҫтереү»&lt;ref&gt;[http://jamakar.ucoz.ru/news/sovremennyj_uchebnik/2014-04-29-18 Современный учебник — 29 Апреля 2014 — Персональный сайт&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
«Рәсәйҙең йыл мәктәбе-99», Приоритетлы Милли Проект «Образование» (2007) конкурстарында еңеүсе.

== Һәйкәлдәре ==
Мәктәп территорияһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск (1985), бинала — Й. Ғ. Кейекбаев һәм З. Т. Утәғолов хөрмәтенә мемориаль таҡта ҡуйылған (1997).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
&lt;!-- * Макаровская средняя школа. Энц. Башкортостан. Уфа. изд. Башкирская энциклопедия. дубль?--&gt;
* Макаровская средняя школа//Башкирская энциклопедия. Уфа: науч. изд-во «Башкирская энциклопедия», 2008. Т.4 Л-О. С.93

== Һылтанмалар ==
* Хисматуллина Г. Р. Макаровская средняя школа//Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов. Т. 4. 2008.
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/makarovskaya_srednyaya_shkola/t/8325 {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Макаровская средняя школа] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Маҡар урта мәктәбе]]
[[Категория:Ишембай районы мәктәптәре]]
[[Категория:Маҡар (Ишембай районы)]]</text>
      <sha1>0prdo7qzgck6s0tx86jez13d7skf1hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяҡ диалект</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108947</id>
    <revision>
      <id>1309569</id>
      <parentid>1303710</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19885" sha1="3ibr7l99e0rea94du1mr7droonk03ce" xml:space="preserve">{{Язык
|цвет = алтайские
|имя = Башҡорт теленең Көньяҡ (юрматы) диалекты 
|самоназвание = 
|страны = {{RUS}}
|регионы = [[Башҡортостан]]&lt;br /&gt;[[Ҡурған өлкәһе]]&lt;br /&gt;[[Свердловск өлкәһе]]&lt;br /&gt;[[Силәбе өлкәһе]]
|официальный язык =
|регулирующая организация = &lt;!-- [[Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] [[Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәге|РФА ӨҒҮ - УНЦ РАН]]--&gt;
|число носителей = 600 мең кешенән артыҡ
|рейтинг =
|вымер =
|статус = 
|категория = Евразия телдәре
|классификация =
''[[Алтай телдәре]]'' (бәхәсле)
: Төрөк тармағы
:: |Ҡыпсаҡ төркөмө
::: Волга буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһе
|яҙма = [[кириллица]] ([[башҡорт яҙмаһы]])
|ГОСТ 7.75-97 = баш 086
|ISO1 = ba
|ISO2 = bak
|ISO3 = bak
}}
'''Башҡорт теленең Көньяҡ диалекты''' (шулай уҡ ''юрматы диалекты''; {{lang-ba|көньяҡ диалект}}) — [[Башҡорт теле|башҡорт теле]]нең өс диалектының береһе.

== Таралыу ареалы ==

Башҡорт теленең Көньяҡ (юрматы) диалекты [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Ауырғазы  районы|Ауырғазы]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Бишбүләк районы|Бишбүләк]], [[Белорет районы|Белорет]], [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]], [[Иглин  районы|Иглин]], [[Ишембай районы|Ишембай]], [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]], [[Мәләүез районы|Мәләүез]], [[Миәкә районы|Миәкә]], [[Нуриман районы|Нуриман]], [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]], [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]], [[Фёдоровка районы|Фёдоровка]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]], [[Шишмә районы|Шишмә]] райондарында, шулай уҡ [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]] һәм [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә башҡорттарҙың компакт йәшәгән урындарында таралған&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]]
 |заглавие      = Диалектная система башкирского языка
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2197
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2012
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 40—61
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

== Һөйләштәр ==
[[Файл:Geospatial map of the Southern dialect of the Bashkir language.svg|thumb|350px|right|Көньяҡ диалектың һөйләштәр һәм аҫһөйләштәр картаһы]]
Башҡорт теленең көньяҡ диалектында 5 һөйләш айырып күрһәтелә:
* ''[[Дим һөйләше|дим]]'' (был һөйләш эсендә — төньяҡ-көнсығыш ([[көҙәй]]) һәм көньяҡ-көнбайыш (кәмәлек һәм туҡ башҡорттары теле) һөйләшсәләре);
* ''егән;''
* ''эйек-һаҡмар'' (был һөйләш эсендә — үрге һаҡмар, эйек, түбәнге һаҡмар, нөгөш, соран, соран-ырғыҙ, юрматы һәм юшатыр һөйләшсәләре);
* ''урта'' (был һөйләш эсендә — еҙем, баҫыу, инйәр һәм ҡырмыҫҡалы һөйләшсәләре);
* ''[[Өршәк һөйләше|өршәк]]''

== Лингвистик характеристика ==

=== Фонетика ===
Башҡорт теле көньяҡ диалектының төп фонетик үҙенсәлектәре:
* һүҙ яһаусы аффикстарҙы [[Ҙ|[ҙ]]] һәм [[Т (кириллица)|[т]]] урынына ижек башынан [[Л|[л]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «буйҙаҡ» (холостой) — ''диал.'' буй[л]аҡ һ.б.;
* һүҙ яһаусы аффикстарҙы [[М (кириллица)|[м]]] һәм [[Н (кириллица)|[н]]] өндәренә тамамланған нигеҙ артынан ижек башынан [[Н (кириллица)|[н]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡомло» (песчаный) ҡом[л]о — ''диал.'' ҡом[н]о, «киткәндәр» (ушли) киткән[д]әр — киткән[н]әр һ.б.;
* [[Д|[д]]], [[Ҙ|[ҙ]]] һәм [[Т (кириллица)|[т]]] урынына күплек аффикстарының башында [[Л|[л]]] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «аттар» (лошади) ат[т]ар — ''диал.'' ат[л]ар, ''әҙәбисә'' «башҡорттар» (башкиры) башҡорт[т]ар — ''диал.'' башҡорт[л]ар һ.б.

Ыҡ-һаҡмар һөйләшендә күҙәтелә:
* һаҡмар зонаһында ҡайһы бер һүҙҙәрҙә [[Ҫ|[ҫ]]] урынына [[Һ|[һ]]] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «һыуҫаһа» (әгәр һыу эскеһе килһә) һыу[ҫ]аһа — һыу[һ]аһа, ''әҙәбисә'' «баҫма» (мостик, издание) ба[ҫ]ма — ба[һ]ма һ.б.;
* һүҙ башында тамаҡ [аъ] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «аҡ» (белый) [а]ҡ — ''диал.'' [аъ]ҡ, ''әҙәбисә'' «ахыры» (кажется) [а]хыры — ''диал.'' [аъ]хыры һ.б.;
* һүҙ башында [[Т (кириллица)|[т]]] урынына [[Д|[д]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «тамға» (знак) [т]амға — ''диал.'' [д]амға, ''әҙәбисә'' «төн» (ночь) [т]өн — ''диал.'' [д]өн һ.б.

Урта һөйләштә шулай уҡ күҙәтелә:
* [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|Башҡорт теленең Төньяҡ-көнбайыш диалекты|башҡорт теленең көнбайыш диалекты]] ҡариҙел һөйләшендәге кеүек) [рт], [лт], [мт], [нт], [мк], [мҡ], [нҡ], [ңҡ] диссимилятив ойоштормаларын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «урманда» (в лесу) урма[нд]а — ''диал.'' урма[нт]а, ''әҙәбисә'' «йондоҙ» (звезда) йо[нд]оҙ — ''диал.'' йо[нт]оҙ һ.б.;
* Һүҙ уртаһында [[Һ|[һ]]] өнө урынына [[Ҫ|[ҫ]]] өнөн ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «күрһәтеү» (показывать) күр[һ]әтеү — ''диал.'' күр[ҫ]әтеү, ''әҙәбисә'' «аҡһау» (хромать) аҡ[һ]ау — ''диал.'' аҡ[ҫ]ау һ.б.;
* [ңғ] ойоштормаһы урынына [[Ң|[ң]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «һаңғырау» (глухой) һа[ңғ]ырау — ''диал.'' һа[ң]рау, «яңғырау» (звонкий) я[ңғ]ырау — ''диал.'' я[ң]рау һ.б.

Дим һөйләшендә шулай уҡ күҙәтелә:
* ысын башҡорт һүҙҙәрендә [[Һ|[һ]]] урынына [[Ҫ|[ҫ]]] өнөн ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «һыу» (вода) [һ]ыу — [ҫ]ыу, ''әҙәбисә'' «туҡһан» (девяносто) туҡ[һ]ан — туҡ[ҫ]ан һ.б.;
* беренсе ижектә лабиалләштерелгән [а°] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «бабай» (старик) б[а]бай — ''диал.'' б[а°]бай, ''әҙәбисә'' [а]птырау (удивляться) — ''диал.'' [а°]птырау һ.б.;
* [ей] һәм [өй] ойоштормаларының [[И|[и]]] һуҙынҡыһына күсеүе: ''әҙәбисә'' «кейәү» (зять) к[ей]әү — ''диал.'' к[и]йәү, ''әҙәбисә'' «төйөү» (толочь) т[өй]өү — ''диал.'' т[и]йеү һ.б.
* аффикстар һәм киҫәксәләр башында [[Л|[л]]], [[Н (кириллица)|[н]]], [[Д|[д]]] урынына [[Ҙ|[ҙ]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡаланан» (из города) ҡала[н]ан — ''диал.'' ҡала[ҙ]ан, ''әҙәбисә'' «һәммәһе лә» (все) һәммәһе [л]ә — ''диал.'' һәммәҫе [ҙ]ә һ.б.

=== Грамматикаһы ===

Башҡорт теле Көньяҡ диалектының төп грамматик үҙенсәлектәре&lt;ref&gt;''Дильмухаметов М. И., [[Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич|Ишбулатов Н. Х.]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/6795-k-nya-dialekt Южный диалект башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920052417/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6795-k-nya-dialekt |date=2019-09-20 }}{{ref-ba}}&lt;/ref&gt;:
* -ыр/-ер, -ар/ -әр, -ыу/-еү, -ау/-әү -маға/-мәгә аффикстары менән бергә ҡылымдың инфинитив формаһы булып сығыш яһауы(урта һөйләштә): ''әҙәбисә'' «уҡырға кәрәк» (надо учиться) — ''диал.'' «уҡыр кәрәк», ''әҙәбисә'' «йәшәргә тейеш» (должен жить) — ''диал.'' «йәшәү тейеш», ''әҙәбисә'' «барырға теләй» (хочет идти) — ''диал.'' «бармаға итә» һ.б.

== Көньяҡ диалектын тикшереү тарихы ==

1859 йылда баҫылып сыҡҡан [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|М. М. Биксуриндың]] йыйынтығында башҡорт теле буйынса материалдар бирелгән. «Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәте» һүҙлек-белешмә авторҙары фекеренә ярашлы, «Батша-баһадир әкиәте» башҡорт теленең көньяҡ диалектында баҫылған. [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|С. Ф. Миржанова]] фекеренсә, Мирсәлих Биксурин, үҙендә көньяҡ һөйләштәренең айырым һыҙаттарын һәм өлөшләтә башҡорт теленең көнсығыш диалекты үҙенсәлектәрен һыйҙырған ырымбур башҡорттары телен файҙаланған, шулай уҡ китапта көньяҡ диалекттың дим, ыҡ-һаҡмар һәм урта һөйләштәренең үҙенсәлектәре сағылған. [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|И. Ғ. Ғәләүетдинов]] иҫбатлағанса, Мирсәлих Биксурин китабындағы башҡорт текстарында бөтөн башҡорт һөйләштәренең тиерлек үҙенсәлектәре сағылдырылған һәм улар наддиалект характерлы&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = [[Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович|Галяутдинов И. Г.]]
 |заглавие      = Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=100
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2000
 |том           = 
 |номер         = 12
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Баишев, Тагир Галлямович]]'' Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. М., 1955.
* {{книга
 | автор         = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]]
 | часть         = Башкирский язык
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах
 | ссылка        = 
 | ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 1997
 | том           = 1
 | страницы      = 173—182
 | страниц       = 432
 | серия         = 
 | isbn          = 5-02-011237-2
 | ref           = 
}}
* ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000.
* Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. 234 с.
* {{книга
 | автор         = 
 | заглавие      = Диалектологический словарь башкирского языка
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2002
 | том           = 
 | страниц       = 432
 | страницы      = 
 | isbn          = 5-295-03104-7
 | ref           = 
}}{{ref-ba}}
* ''Илишев И. Г.'' Язык и политика в многонациональном государстве. Уфа, 2000. 270 с.
* История башкирского литературного языка./[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]], [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]], Р. Х. Халикова: Уфа, Башк. изд-во «Китап», 1993. 320 с.{{ref-ba}}
* {{книга
 | автор         = [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич]]
 | заглавие      = Башкирский язык и его диалекты
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Китап
 | год           = 2000
 | том           = 
 | страниц       = 212
 | страницы      = 
 | isbn          = 5-295-02659-0
 | ref           = 
}}{{ref-ba}}
* ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении. — Уфа: Китап, 1996.
* {{книга
 | автор         = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова, Сария Фазулловна]]
 | заглавие      = Южный диалект башкирского языка
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = М.
 | издательство  = 
 | год           = 1979
 | том           = 
 | страниц       = 
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | ref           = 
}}
* ''Poppe N. N.'' Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964.
* Словарь башкирских говоров. Южный диалект. Т.2. Уфа: Башк. кн. изд-во, 1970. {{ref-ba}}
* {{книга
 | автор         = Яруллина У. М.
 | заглавие      = Лексика дёмского говора
 | ссылка        = http://vk.com/doc704697_278655811?hash=0dbc8cdb638c6aeab7&amp;dl=e536911acf367e0fc5
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = 
 | год           = 2002
 | том           = 
 | страницы      = 
 | страниц       = 168
 | серия         = 
 | isbn          = 978-5-91608-027-8
 | ref           = 
}}

== Иҫкәрмәләр ==
 {{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* ''Дильмухаметов М. И., [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич]]'' [https://web.archive.org/web/20190920052417/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/6795-k-nya-dialekt Восточный диалект башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии]{{ref-ba}}
* ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary Диалекты башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130939/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}}
* {{статья
 |автор         = [[Рәшит Шәкүр|Шакуров Р. З.]]
 |заглавие      = Диалектная система башкирского языка
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2197
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2012
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 40—61
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
{{Башҡорт теле}}
{{Төрөк теле}}
[[Категория:Башҡорт теленең диалекттары]]</text>
      <sha1>3ibr7l99e0rea94du1mr7droonk03ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кокин Валерий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109259</id>
    <revision>
      <id>1309508</id>
      <parentid>1292295</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11258" sha1="ed1ev43n2qgwu0s7zweb6bniamxl1ux" xml:space="preserve">[[File:KokinVI.jpg|280px|thumb|upright|]]
{{Ук}} 
'''Кокин Валерий Иванович''' ([[18 сентябрь]] [[1956 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[2012 йыл]]) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. 2006—2012 йылдарҙа Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе, полиция генерал-лейтенанты&lt;ref&gt;[http://rb7.ru/news/ufa-and-rb/19402 Валерию Кокину присвоено звание генерал-лейтенанта полиции. НОВОСТИ@RB7.RU сайты, 2009, 24 февраль]{{ref-ru}}{{V|10|10|2016}}&lt;/ref&gt;. Наркоконтроль органдарының почётлы хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;МК&quot; /&gt;. Философия фәндәре кандидаты&lt;ref name=&quot;КФН&quot;&gt;[http://www.dissercat.com/content/lichnost-narkomana-problemy-otchuzhdeniya - «disserCat — электронная библиотека диссертаций» сайты]{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Валерий Иванович Кокин 1956 йылдың 18 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө районы]] [[БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге Йоматау шифаханаһы|Йоматау шифаханаһы ауылында]] тыуған.

Юғары белемле: [[СССР]] Дәүләт именлеге комитетының [[Киев]] ҡалаһындағы Юғары курсын һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлаған.

=== Хәрби һәм махсус хеҙмәте === 
Валерий Кокин 1975—1977 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә.

1979—2005 йылдарҙа дәүләт именлеге органдарында төрлө яуаплы вазифаларҙа хәрби хеҙмәтен дауам итә, шул иҫәптән 2003 йылдың июленән 2005 йылдың июненә тиклем [[Рәсәй]] Федераль именлек хеҙмәтенең [[Омск өлкәһе]] буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары була.

2005 йылдың сентябрендә Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә, 2006 йылдың майынан 2012 йылдың ғинуарынаса идаралыҡ етәксеһе була.

Махсус дәрәжәһе — полиция генерал-лейтенанты.

2009 йылда ''«Личность наркомана: проблемы отчуждения»'' тигән темаға диссертация яҡлай һәм «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;КФН&quot; /&gt;.

Валерий Кокин 2012 йылдың 15 ғинуарында яман шеш (рак) ауырыуынан вафат була&lt;ref name=&quot;МК&quot; /&gt;. [[Өфө]] ҡалаһында ерләнгән.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Статус личности больных наркоманией: социальные и правовые аспекты : учеб. пособие / В. И. Кокин, В. А. Мурзин, Д. М. Абдрахманов. — Уфа : Информреклама, 2010. — 394, [1] с. : ил. ; 21 см. — Библиогр.: с. 287—314. — Библиогр.: с. 336—337. — 1000 экз. — ISBN 978-5-902279-54-9&lt;ref name=&quot;НТ&quot;&gt;[http://webirbis.spsl.nsc.ru/irbis64r_01/cgi/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=CAT_PRINT&amp;P21DBN=CAT&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD,%20%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 АВТОР: Кокин, Валерий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}&lt;/ref&gt;
* Ценностный подход к организации профилактической антинаркотической работы в высшей школе / Н. Е. Хабибова, В. И. Кокин ; Упр. Федер. службы Рос. Федерации по контролю за оборотом наркотиков по Респ. Башкортостан, Федер. агентство по образованию, Уфим. гос. акад. экономики и сервиса. — Уфа : Белая река, 2008. — 119 с. : ил. ; 20 см. — Библиогр.: с. 116—119.&lt;ref name=&quot;НТ&quot; /&gt;

== Уның менән әңгәмәләр ==
* Аввакумова Ю. Валерий Кокин, начальник управления Федеральной службы Российской Федерации по контролю за оборотом наркотиков по Республике Башкортостан, генерал-лейтенант полиции: «Мы работаем на будущее!» «ufa1.ru» сайты, 2009, 23 март&lt;ref&gt;[http://ufa1.ru/text/person/66833.html «ufa1.ru» сайты, 2009, 23 март]{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* Романов В. Он честно служил Отчизне (К 60-летию со дня рождения генерала Валерия Кокина). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 18 сентябрь&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/news/897296-on-chestno-sluzhil-otchizne-k-60-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-generala-valeriya-kokina/ Он честно служил Отчизне (К 60-летию со дня рождения генерала Валерия Кокина). {{Башинформ}}, 2016, 18 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|28|09|2016}} &lt;/ref&gt;.  
* Рустэм Хамитов принял участие в траурной церемонии прощания с Валерием Кокиным. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 18 ғинуар&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/427031-rustem-khamitov-prinyal-uchastie-v-traurnoy-tseremonii-proshchaniya-s-valeriem-kokinym/ Рустэм Хамитов принял участие в траурной церемонии прощания с Валерием Кокиным. {{Башинформ}}, 2012, 18 ғинуар]{{ref-ru}}{{V|28|09|2016}}&lt;/ref&gt;.  
* [http://www.ufa.kp.ru/online/news/1060455/ На 56 году умер начальник Управления Наркоконтроля по Башкирии Валерий Кокин. «Комсомольская правда» гәзитенең сайты. 2012, 16 ғинуар]{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы һәр йыл һайын наркоманияны иҫкәртеү һәм енәйәтселеккә ҡаршы көрәш өлкәһендә полиция генерал-лейтенанты Валерий Иванович Кокин исемендәге йәштәр премияһына конкурс үткәрә&lt;ref&gt;[http://neftcity.ru/index.php?dn=news&amp;langs=rus&amp;to=art&amp;id=5497 Конкурс на молодежную премию Республики Башкортостан имени генерал-лейтенанта полиции В.И.Кокина в области профилактики наркомании и борьбы с преступностью Официальный сайт городского округа город Нефтекамск. 2016, 27 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.pfo.fskn.gov.ru/novosti/obyavlen-konkurs-na-soiskanie-molodezhnoy-premii-imeni-general-leytenanta-policii-v-i-kokina Объявлен конкурс на соискание молодежной премии имени генерал-лейтенанта полиции В. И. Кокина в области профилактики наркомании и противодействия наркопреступности в 2014 году. Федеральная служба Российской Федерации по контролю за оборотом нарокотиков. Аппарат государственного антинаркотического комитета. Управление по Привожскому федеральному округу. Официальный сайт. 2014, 10 сентябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостандың «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәте полиция генерал-лейтенанты Валерий Иванович Кокин иҫтәлегенә арнап республиканың хоҡуҡ һаҡлау органдары етәкселәре араһында Макаров пистолетынан һәм һунар мылтығынан атыу буйынса турнир үткәрә&lt;ref&gt;[http://r02.fssprus.ru/news/document22016296/ Федераль суд приставтары хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы сайты, 2013, 27 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825110743/http://r02.fssprus.ru/news/document22016296/ |date=2019-08-25 }}{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}&lt;/ref&gt;. 
* 2013 йылда Өфө ҡалаһының Октябрь районына ҡараған [[Нуғай (Өфө)|Нуғай ауылы]] урамына Валерий Кокин исеме бирелде&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/19-pamyatniki/18547-ulitsy-ufy Башкирская энциклопедия. Уфа - улицы, носящие имена людей: Улица Валерия Кокина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405220146/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/19-pamyatniki/18547-ulitsy-ufy |date=2016-04-05 }}{{ref-ru}}{{V|27|09|2016}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]]
[[Категория:Генералдар]]
[[Категория:Башҡортостан генералдары]]
[[Категория:Философия фәндәре кандидаттары]]</text>
      <sha1>ed1ev43n2qgwu0s7zweb6bniamxl1ux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирәй Мәргән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110295</id>
    <revision>
      <id>1309495</id>
      <parentid>1300396</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8833" sha1="f0ken0fqvy8zm82eg1qn03g0540xqnr" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Кирәев}}
'''Кирәй Мәргән''' (тулы исеме — Кирәев (Кирәйев) Әхнәф Нурый (Нурмөхәмәт) улы; [[28 июнь]] [[1912 йыл]] — [[24 ғинуар]] [[1984 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, фольклорсы ғалим, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы ([[1963]]), профессор ([[1965]]). 1941 йылдан — КПСС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955).

== Биографияһы ==
Кирәев Әхнәф Нурый улы 1912 йылдың 28 июнендә [[Өфө губернаһы]]ның [[Бөрө өйәҙе]]&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Мишкә районы}}&lt;/ref&gt; [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] ауылында тыуған (). Атаһы — билдәле башҡорт сәсәне [[Нурмөхәмәт Йомрани]].

Урта белем биреү мәктәбен тамамлағандан һуң, бер йыл [[Тәтешле районы]]ның [[Аҡсәйет]] ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып, унан һуң район гәзитендә эшләгән. 1932 йылда комсомол юлламаһы буйынса Өфөгә моторҙар эшләү заводын (хәҙерге [[УМПО]]) төҙөүгә ебәрелә, унда ташсы, бригадир булып эшләй.

1934 йылда Кирәй Мәргән «Ленинец» республика йәштәр гәзите редакцияһына саҡырыла (хәҙерге «[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]» гәзите). Унан һуң «Октябрь» журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр була (хәҙерге «[[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]» журналы), ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор була&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1478 Статья в журнале ''«Ватандаш»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713183611/http://vatandash.ru/index.php?article=1478 |date=2020-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

1949 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай.

Һуғыш ваҡытында «Комсомольская правда» гәзите корреспонденты була, 1942—1943 йылдарҙа [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на алына.

1946—1964 йылдарҙа ғилми хеҙмәткәр, СССР-ҙың Фәндәр академияһы Башҡорт филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты бүлек мөдире була.

1951—1954 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһының аспирантураһында уҡый һәм «Совет әҙәбиәтендә төҙөлөш һәм йөкмәтке берҙәмлеге проблемаһы» тигән темаға «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1965—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы мөдире була.

Кирәй Мәргән [[1984 йыл]]дың 24 ғинуарында [[Өфө]]лә үлеп ҡала. Мосолман зыяратында ерләнгән.

== Ижады ==
1930 йылдан баҫыла башлай, 1932 йылдан «Удар төҙөлөш», «[[Ленинец]]», «[[Ҡыҙыл Башҡортостан (гәзит)|Ҡыҙыл Башҡортостан]]» гәзиттәрендә сыға башлай.

1938 йылда тәүге «Бүләгем» исемле хикәйәләр йыйынтығы, унан һуң «Ҡабалан кеше» (1940), «Эзләнеү» (1939) хикәйәләре, «Ҡариҙел» (1949) повесы баҫтырыла.

Шулай уҡ «Нарыштау итәгендә» (1951), «Бөркөт ҡанаты» (1981—1985) романдарын яҙған.

«Башҡорттар» (1943) хикәйәләр һәм очерктар йыйынтығын, «Һуғыш фольклоры» (1944) китабын, «Бер ғаиләлә» (1942), «Ҡала иртәhе» (1950) пьесаларын, Шомбай тураһындағы әкиәт сюжетын ҡулланып, [[Шомбай|«Шомбай»]] комедияһын, [[Мифтахетдин Аҡмулла]] тураһындағы «Өҙөлгән моң» (1966) драмаһы һәм башҡаларҙы яҙа. «Башҡорт халыҡ ижады», 5 томлыҡ «Башҡортостан рус әҙәбиәтендә», «РСФСР халыҡтары фольклоры» һәм башҡа йыйынтыҡтар редколлегияһына инә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 45-46 с. ISBN 5-295-02294-3.

== Һылтанмалар ==
; [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3553 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://web.archive.org/web/20230404071808/http://encycl.bash-portal.ru/kirey_merg.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'']
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/95556/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2 Статья в ''Большой советской энциклопедии'']
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8658-m-rg-n-kir-j}}

[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт фольклорсылары]]
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>f0ken0fqvy8zm82eg1qn03g0540xqnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer</title>
    <ns>3</ns>
    <id>111455</id>
    <revision>
      <id>1309549</id>
      <parentid>1309179</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaganer</username>
        <id>3011</id>
      </contributor>
      <comment>/* Категория:Юйыласаҡ_мәҡәләләр */ ответ: {{done}} (-) ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>1309549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68339" sha1="3nd4mvw9gm8m5idnrcegpr92w77k82k" xml:space="preserve">== Статус бюрократа ==
Доброго времени суток!
У нас [[Ҡатнашыусы:Comp1089]] числится бюрократом, но уже несколько лет не выполняет свои обязанности, в Википедию заходит очень редко, на наши обращения не реагирует. Надо бы снять флажок бюрократа и администратора. В будущем, если участник проявит активность, его восстановить будет не долго.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:58, 26 ноябрь 2016 (UTC)
: [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], тем не менее, какая-то активность у него есть, и в этом году она даже отразилась в системных журналах - [[Махсус:Журналдар/Comp1089]]. Собственно, что мешает написать самому участнику? Сейчас максимальный срок неактивности, после которого автоматом снимают флаг - два года. См. [[meta:Admin_activity_review/ru]]. Но вы (сообщество) можете принять свое правило (вернее, дополнения к [[Википедия:Хакимдар]] и [[Википедия:Бейҙәр]]) о сроках неактивности, и на этом основании запросить у стюардов снятие флага (предупредив заранее самого участника). --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 20:09, 26 ноябрь 2016 (UTC)

Комментирую: я снизил активность вынужденно, о причинах могу сказать в личной переписке.  --&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue&quot;&gt;[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]&lt;/span&gt;&lt;sub&gt;шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green&quot;&gt;[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; 09:07, 5 ғинуар 2017 (UTC)
: [[User:Comp1089|Вячеслав]], если спад активности вызван &quot;не-википедийными&quot; причинами, то Вам, конечно же, нет никакой нужды в этом отчитываться. В любом случае, стоило бы написать на личной странице о своём текущем статусе и уровне загруженности. Но неактивный админ и бюрократ - это неправильно, и если нет планов по возвращению в ближайшее время к активной работе, то лучше сдать флаги. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 16:09, 6 ғинуар 2017 (UTC)

== Категории для дат рождения/смерти ==
{{closed}}
По заявке [[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]]  я поменял [[Модуль:Infocards]]. 

В половине статей ссылки на категории стали красными. 
* Было [[:Категория:1 февраль көнө тыуғандар]]
* Стало [[:Категория:1 февралдә тыуғандар‎]]
&lt;s&gt;
Исходили из того, что
# Когда дата указана вместе с годом, используется именительный падеж - &quot;1 февраль 1979&quot;
# Когда дата указана в формате &quot;ДД ММММ&quot;, используется падежное окончание - &quot;1 февралдә&quot;

Если всё в порядке, то нужно сделать ряд работ:
&lt;/s&gt;

'''''Поскольку тема сложнее, я откатил часть изменений. Обсуждаем задачу в целом ниже, в разделе [[#Общее обсуждение]].''''' --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:19, 6 март 2017 (UTC)

=== Переименовать категории ===
Переименовать все категории (365 для родившихся, 365 для умерших и ещё 365 общих)
* [[:Категория:1 февраль]] &gt; [[:Категория:1 февралдә]]
** [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]] &gt; [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]]. {{Эшләнде}} --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 10:23, 8 март 2017 (UTC)
*** '''Категорию надо сделать [[:Категория:1 февралдә вафат булғандар‎]]'''
**** Это новая вводная. С этим все согласны? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:15, 6 март 2017 (UTC)
***** Это по правилам языка так должно быть '''[[:Категория:1 февралдә вафат булғандар‎]]'''. Тут вопрос о согласии неуместен. --[[Ҡатнашыусы:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:З. ӘЙЛЕ|әңгәмә]]) 04:51, 6 март 2017 (UTC)
****** [[Модуль_буйынса_фекерләшеү:Infocards#Категории |мнения собираем тут]], где есть еще один вариант: [[:Категория:1 февралдә үлгәндәр‎]] --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 08:04, 6 март 2017 (UTC)
** [[:Категория:1 февраль көнө тыуғандар‎‎]] &gt; [[:Категория:1 февралдә тыуғандар‎]] {{Эшләнде}} --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 14:20, 11 март 2017 (UTC)
Как я понял, еще нужно поменять «Обозначение (Метка)» на Викидате. Как [https://www.wikidata.org/wiki/Q6614039#sitelinks-wikipedia этот] и [https://www.wikidata.org/wiki/Q8135171#sitelinks-wikipedia этот]. Вот бы еще знать как исправить Метку категории все дней сразу. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:01, 11 март 2017 (UTC)

=== Поправить шаблоны ===
Поправить 
* 12 навиг. шаблонов по месяцам вот так - https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡалып:Февраль_(Шаҡай)_категорияһы&amp;diff=657066&amp;oldid=460747 {{Эшләнде}} --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 14:21, 11 март 2017 (UTC)
* Остальные календарные шаблоны.

=== Календарные статьи ===
==== Переименовать календарные статьи (нет) ====
&lt;s&gt;
И ещё переименовать 365 страниц для дат:
* [[1 февраль]] &gt; [[1 февралдә]]
&lt;/s&gt;

* Добрый день, Павел! Я общаюсь с Вами первый раз. Спасибо за проделанную работу и практическую помощь БашВики. Надеюсь, это сотрудничество будет продолжено. По категориям типа [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]] &gt; [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]]  вы правильно сделали. Но в отношении даты рождения в шаблоне - я не понял. Теперь выходит: указанная цифрами дата  1.2.1949 - Тыуған көнө: 1 февралдә 1949. Это означает: день рождения: 1-го февраля вместо - день рождения: 1-ое февраля (именительный падеж). Может я неправильно понимаю? --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 04:23, 5 март 2017 (UTC)
**Добрый день! Соглашусь с Айсаром, сейчас в категориях все выходит правильно, но в карточке выходит ошибка. Так же в категориях остается неправильный вариант, например: [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]], которую можно удалить только в шаблоне.--[[Ҡатнашыусы:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:З. ӘЙЛЕ|әңгәмә]]) 06:17, 5 март 2017 (UTC)
*** Понял. Категории в карточках (и в статьях) сейчас исправлены -  в частности, в указанной категории нет ни одной статьи. Все статьи уже переехали в в [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]] и ждут, когда будет принято решение об окончательном именовании категорий и когда уже будут переименованы сами страницы категорий. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:25, 6 март 2017 (UTC)

* Не надо переименовать календарные статьи. Они так и остаются. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 14:49, 5 март 2017 (UTC)
*::В именительном - [[1 января]] &gt; [[1 ғинуар]],  [[1 февраля]] &gt; [[1 февраль]], [[1 марта]] &gt; [[1 март]], [[1 апреля]] &gt; [[1 апрель]], [[1 мая]] &gt; [[1 май]], [[1 июня]] &gt; [[1 июнь]], [[1 июля]] &gt; [[1 июль]], [[1 августа]] &gt; [[1 август]], [[1 сентября]] &gt; [[1 сентябрь]], [[1 октября]] &gt; [[1 октябрь]], [[1 ноября]] &gt; [[1 ноябрь]], [[1 декабря]] &gt; [[1 декабрь]]
*::в родительном - 1 января &gt; 1 ғинуарҙа,  1 февраль &gt; 1 февралдә, 1 марта &gt; 1 мартта, 1 апреля &gt; 1 апрелдә, 1 мая &gt; 1 майҙа, 1 июня &gt; 1 июндә, 1 июля &gt; 1 июлдә, 1 августа &gt; 1 августа, 1 сентября &gt; 1 сентябрҙә, 1 октября &gt; 1 октябрҙа, 1 ноября &gt; 1 ноябрҙа, 1 декабря &gt; 1 декабрҙа
** Ясно. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:25, 6 март 2017 (UTC)

==== Ссылки на категории в календарных статьях ====
Вот что ещё нужно поправить во всех календарных статьях - [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=1_ғинуар&amp;type=revision&amp;diff=661198&amp;oldid=660074 см. мою правку]. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 10:20, 13 март 2017 (UTC)
: Я их уже правил. Видимо, этот пропустил. Такие ссылки на категории не во всех статьях есть. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 10:56, 13 март 2017 (UTC)
:: Ну вот можно тогда заодно ботом проставить везде, где нету. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 13:29, 13 март 2017 (UTC)
::: {{Ok}}Этот пункт выполнил. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:36, 19 март 2017 (UTC)

=== Разобраться с другими шаблонами дат ===
==== {{tl|Realmonth}} и {{tl|Ай}} (Месяц) ==== 
Сейчас у вас шаблоны {{tl|Realmonth}} и {{tl|Ай}} (Месяц) выводят одно и то же. 
* {{tl|Ай}} - правильный, он показывает названия месяцев в именительном падеже
* {{tl|Realmonth}} должен показывать названия месяцев в том падеже, в котором они используются в написании дат в названиях категорий (в русском это родительный). 
*: Понятно, что исходно вам было проще поставить его тоже в именительном, но это неправильно - это приводит к дальнейшей путанице.

Теперь нужно посмотреть, где используется шаблон &quot;realmonth&quot; (только в шаблонах, т.к. он напрямую из статей не вызывается) - https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Махсус:Бында_һылтанмалар/Ҡалып:Realmonth&amp;namespace=10&amp;hidelinks=1 - и везде, где на самом деле должен быть именительный падеж, заменить его на шаблон &quot;месяц&quot;. Потом всё проверить и убедиться, что ничего не сломалось.

После этого в {{tl|Realmonth}} поменять названия месяцев так же, как это сделано в [[Модуль:Infocards]].
------
{{Ok}} Это вроде сделано тобой. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:39, 19 март 2017 (UTC)
------
{{u|Ryanag}}, процедура исправления ошибок в связке с {{tl|Realmonth}}  описана здесь. Я много чего сделал, но, видимо не довел до конца. Буду разбираться. Буду благодарен за помощь. -----[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 07:35, 19 май 2017 (UTC)
: Доброе, [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Павел]]. Я заново просмотрел все шаблоны, связанные с {{tl|Realmonth}} и исправил где надо в именительном на {{tl|Ай}}, где надо на {{tl|Realmonth}}. Визуально все вроде нормально. {{Эшләнде}}. 

==== {{tl|Дата_Рождения}} и {{tl|Дата_Смерти}} ====
Далее, ещё два шаблона:
* {{tl|Дата_Рождения}} (нужно объединить с {{tl|Тыуған_көнө}}, затем проверить и исправить двойные перенаправления
*:{{Эшләнде}}. Основное {{tl|Тыуған_көнө}}, корректно связан с элементом [[d:Q6719459]] в викиданных. С {{tl|Дата_Рождения}} и со всех остальных вариантов сделал перенаправление, двойных перенаправлений нет. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:23, 20 май 2017 (UTC)
*:*Тем не менее, какая та не стыковка, связанная с карточками персоналий есть. категории о рождении нет - [[Геродот]], [[Конфуций]]. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:39, 20 май 2017 (UTC)
*:*: Поправил {{tl|Тыуған көнө}} - раскомментировал секцию категорий и поправил по аналогии  с {{tl|Үлгән көнө}}. Проверяйте. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 12:51, 22 май 2017 (UTC)
* {{tl|Дата_Смерти}} (нужно переименовать по аналогии с &quot;Тыуған_көнө&quot;), затем проверить и исправить двойные перенаправления
*: {{Эшләнде}}. Основное {{tl|Үлгән_көнө}}, корректно связан с элементом [[d:Q14335730]] в викиданных. С {{tl|Дата_Смерти}} и со всех остальных вариантов сделал перенаправление, двойных перенаправлений нет. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:23, 20 май 2017 (UTC)
*:* Тоже самое. В некоторых случаях появляется [[:Категория:Вафат булғандар]], при том эта категория уже создана. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:39, 20 май 2017 (UTC)
*:*: Поправил {{tl|Тыуған көнө}} и {{tl|Үлгән көнө}}. В обоих была ошибка в категоризации. Вроде бы сейчас из [[:Категория:Вафат булғандар]] все статьи должны уйти. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 12:51, 22 май 2017 (UTC)
*:*:*: Проверил. Вроде всё встало на свои места. Огромное спасибо. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 20:19, 22 май 2017 (UTC)
В эти шаблоны я '''уже внёс''' исправления аналогичные [[Модуль:Infocards]], а корректное формирование имен категорий случится автоматически '''после''' исправления {{tl|Realmonth}}.
** В шаблоне {{tl|Realmonth}} февраль нужно поменять на февралдә, и тд., если я правильно понял? В нас еще попадаются названия месяцев в заглавной буквы, по аналогии с английским.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 06:02, 5 март 2017 (UTC)
*** Пока эту тему откладываем, до решения принципиальных моментов. Я тут исправлю и напишу дополнительно по итогам. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:17, 6 март 2017 (UTC)

{{-(}} Смотрю с ужасом на этот пункт. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:39, 19 март 2017 (UTC)
: НЕ вижу ту ничего ужасного. Что пугает? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 11:24, 25 март 2017 (UTC)
:: Не силен в шаблонах. Не зная четкой последвательности действий по объединению шаблонов не стал исполнять этот пункт. В [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?search=%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D3%A9+%D0%B2%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80&amp;title=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%83%D1%81:%D0%AD%D2%99%D0%BB%D3%99%D2%AF&amp;go=%D0%9A%D2%AF%D1%81%D0%B5%D2%AF&amp;searchToken=6wqc47i6529xhqvdqa2bsv8gj 77 случаях] показывает категории «... көнө вафаттар», «... көнө тыуғандар». --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:17, 25 март 2017 (UTC)

------
{{Ok}} {{u|Ryanag}}, {{u|Рөстәм Нурыев}} - вроде бы я поправил, проверяйте. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 13:02, 22 май 2017 (UTC)

=== Категории по сведениям из Викиданных ===
Но, есть случаи (например [[Әл-Бохари|1]], [[Примаченко Мария Авксентьевна|2]]) когда категории по датам рождения и датам смерти устанавливается от сведений из Викиданных. Помоги понять как это настроить. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:46, 19 май 2017 (UTC)  

: Вижу, буду это отдельно смотреть. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 21:27, 19 май 2017 (UTC)
:: Так там не только в Викиданных дело-то. У вас есть ещё два шаблона для дат рождения/смерти - {{tl|ДР+Хиджра}} и {{tl|ДС+Хиджра}}. Я их тоже поправил (в части категорий). Однако там ещё вызывается отсутствующий шаблон {{tl|Мусульманская дата}} (см. [[:ru:Шаблон:Мусульманская дата]]), который сам по себе тоже много чего вызывает. Тут я ничего не исправлял. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 17:02, 22 май 2017 (UTC)

: Что касается за категоризацию оформление дат рождения/смерти в карточках, то за это в данном случае отвечают шаблоны {{tl|wikidata/p569}} и {{tl|wikidata/p570}}. 
:# Шаблон {{tl|wikidata/p569}} как бы вызывает [[модуль:Infocards]] с параметром &quot;dateOfBirth&quot; 
:# Шаблон {{tl|wikidata/p570}} как бы вызывает [[модуль:Infocards]] с параметром &quot;dateOfDeath&quot; 
: Но они сейчас дают неверный результат, при том, что в модуле только одно место, где формируется имя категории, и мы его исправили ещё в марте. Фактически, их код был взят из ру-вики, где они  были как-то странно исправлены в июле 2016 года, так что фактически вызывается вовсе даже [[Модуль:Dates]] и [[Модуль:Wikidata/date]]. А их мы не исправляли. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:13, 22 май 2017 (UTC)

----
{{Ok}} {{u|Рөстәм Нурыев}} - Я как-то поправил модули [[Модуль:Dates]] и [[Модуль:Wikidata/date]], и вроде бы категории стали отображаться корректно. Но там много нелокализованных кусков, и вообще нужно проверять, что получилось. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:51, 22 май 2017 (UTC)
: Вроде нормально, то что проверил.  --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 20:23, 22 май 2017 (UTC)

=== Проверить статьи, оставшиеся в старых категориях (в им. падеже) ===
Вероятно, часть статей так и осталась в старых категориях. Почему? Потому что:

1) там использованы шаблоны {{tl|ДатаРождения}} / {{tl|ДатаСмерти}} напрямую (или даты в карточке вызываются через них). Про это я писал в начале, с этими шаблонами нужно разобраться.

2) Используются какие-то &quot;левые&quot; или устаревшие карточки. Например, у вас две карточки для писателей - https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡалып:Яҙыусы и https://ba.wikipedia.org/wiki/Ҡалып:Яҙыусы2 - их надо объединить, при этом Яҙыусы2  - это перенаправление с карточки &quot;Писатель&quot;, которая очень широко использовалась. Но правильная карточка - Яҙыусы. Но параметры у них разные. Т.е. нужно ботом пройти по всем включениям и везде заменить вызов карточки и имена параметров.

--[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 22:14, 4 март 2017 (UTC)
&lt;s&gt;: И сюда {{-(}} смотрю с ужасом. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:41, 19 март 2017 (UTC)&lt;/s&gt;
:Во всех статьях карточки '''Писатель''' переписал в карточки '''Яҙыусы'''. Из шаблона {{tl|Писатель}} перенаправил в {{tl|Яҙыусы}}, в шаблон {{tl|Яҙыусы2}} теперь статьи не ссылаются. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 20:18, 20 май 2017 (UTC)

=== Общее обсуждение (1) ===

Заявка [[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] касалась только слова '''көнө''' в словосочетании '''1 февраль көнө тыуғандар'''. В переводе на русский здесь получалось: Родившиеся '''в день''' 1 февраля, что когда-то неправильно было сделано. Поэтому со сделанной правкой согласен. Это касается и категории [[:Категория:1 февраль көнө вафаттар‎]] &gt; [[:Категория:1 февралдә вафаттар‎]]. Далее: утверждения &quot;Когда дата указана вместе с годом, используется именительный падеж - &quot;1 февраль 1979&quot;&quot;, &quot;Когда дата указана в формате &quot;ДД ММ ММ&quot;, используется падежное окончание - &quot;1 февралдә&quot;&quot; - до меня не очень доходят. Почему это так? Чисто с технической стороны? С точки зрения грамматики и правописания - это не очень правильно получается. Теперь у всех лиц даты рождения и смерти красные, ответ на вопрос - логически неправильный: Тыуған ваҡыты: 14 мартта 1879. В обратном переводе на русский получилось: Дата (время) рождения - ''14-го'' марта, вместо именительного падежа ''14-ое'' марта. По-русски названия месяцев во всех падежах имеют одно и то же окончание, значение передается через число (1-ое, 1-го, 1-му... марта, а по-башкирски - наоборот: значение дается через слово март: ИП- 1 март, РП- 1 мартТЫ, ДП- 1 мартҠА и т.д. Поэтому здесь получается нестыковка, если прямо сказать, в грамматическом плане - неправильно. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 09:04, 5 март 2017 (UTC)  
* Всё не так. &quot;Почему это так? Чисто с технической стороны?&quot; - нипочему, это результат неправильного понимания мною ситуации. Заявка касалась двух вещей - слова &quot;көнө&quot; _и_ грамматической формы названий месяцев в категориях. Я исправил так, как понял (понял не сразу). Давайте теперь сделаем правильно.
* Ситуация &quot;Тыуған ваҡыты: 14 мартта 1879&quot; - моя ошибка, так не планировалось. '''Я откатил всё, что касалось отображения дат в карточках. Оставил только изменения для категорий'''. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:13, 6 март 2017 (UTC)

* [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]], а получится сделать как в шаблоне {{tlx|МестоСмерти|Берлин|Берлинда}}? В этом случае и в карточке, и в категории правильно выходит. С датой то же самое нужно --[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 11:18, 5 март 2017 (UTC)  
** Нет, так делать не нужно. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 23:44, 5 март 2017 (UTC)


Доброе, [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]].
*Когда дата указана в формате &quot;ДД ММММ&quot;, окончания в именительном падеже - [[1 января]] &gt; [[1 ғинуар]],  [[1 февраля]] &gt; [[1 февраль]], [[1 марта]] &gt; [[1 март]], [[1 апреля]] &gt; [[1 апрель]], [[1 мая]] &gt; [[1 май]], [[1 июня]] &gt; [[1 июнь]], [[1 июля]] &gt; [[1 июль]], [[1 августа]] &gt; [[1 август]], [[1 сентября]] &gt; [[1 сентябрь]], [[1 октября]] &gt; [[1 октябрь]], [[1 ноября]] &gt; [[1 ноябрь]], [[1 декабря]] &gt; [[1 декабрь]]
* Когда дата указана в формате &quot;ДД ММММ&quot;, окончания в родительном падеже с таким окончанием - 1 января &gt; 1 ғинуарҙа,  1 февраль &gt; 1 февралдә, 1 марта &gt; 1 мартта, 1 апреля &gt; 1 апрелдә, 1 мая &gt; 1 майҙа, 1 июня &gt; 1 июндә, 1 июля &gt; 1 июлдә, 1 августа &gt; 1 августа, 1 сентября &gt; 1 сентябрҙа, 1 октября &gt; 1 октябрҙа, 1 ноября &gt; 1 ноябрҙа, 1 декабря &gt; 1 декабрҙа. 
* Когда дата указана вместе с годом, предложение (правильное) на башкирском языке строится в другой последовательности, чем на русском языке. Год пишется в начале предложения в творительном, потом день, потом месяц в родительном с другим окончанием — &quot;родился 1 февраля 1979 года&quot; &gt; 1979 йылдың 1 февралендә тыуған/үлгән (вафат/һәләк булған). 1 января &gt; 1 ғинуарында,  1 февраль &gt; 1 февралендә, 1 марта &gt; 1 мартында, 1 апреля &gt; 1 апрелендә, 1 мая &gt; 1 майында, 1 июня &gt; 1 июнендә, 1 июля &gt; 1 июлендә, 1 августа &gt; 1 авгусында, 1 сентября &gt; 1 сентябрында, 1 октября &gt; 1 октябрында, 1 ноября &gt; 1 ноябрында, 1 декабря &gt; 1 декабрында. 
* Когда дата указана вместе с годом, но именительном падеже: Сегодня 1 февраля 1979 года &gt; Бөгөн 1979 йылдың 1 феврале. То, [[1 января]] &gt; [[1 ғинуары]],  [[1 февраля]] &gt; [[1 феврале]], [[1 марта]] &gt; [[1 марты]], [[1 апреля]] &gt; [[1 апреле]], [[1 мая]] &gt; [[1 майы]], [[1 июня]] &gt; [[1 июне]], [[1 июля]] &gt; [[1 июле]], [[1 августа]] &gt; [[1 авгусы]], [[1 сентября]] &gt; [[1 сентябры]], [[1 октября]] &gt; [[1 октябры]], [[1 ноября]] &gt; [[1 ноябры]], [[1 декабря]] &gt; [[1 декабры]].

Видимо, в свое время мы не стали усложнять себе жизнь и в датах рождения/смерти вставили доп. слово '''көнө''', что позволяло дату оставить в именительном падеже. Коряво, но, не расстрельная ошибка. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:27, 5 март 2017 (UTC) 
: Ок. Раз всё ещё сложнее, давайте начнём сначала. Я ниже написал отдельный раздел. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:13, 6 март 2017 (UTC)

=== Общее обсуждение (2) ===
Коллеги, раз всё неидеально, давайте начнём сначала. '''Я откатил всё, что касалось отображения дат в карточках. Оставил только изменения для категорий'''. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:13, 6 март 2017 (UTC)

Вот модуль [[Модуль:Infocards]], который я поправил. Он используется и для того, чтобы отображать даты в карточках, и для того, чтобы добавлять категории по датам рождения/смерти.
В нём верху страницы отображается документация с примерами работы этого модуля.
Напишите, пожалуйста, какие примеры там сейчас выглядят неправильно (включая формируемые красные/синие ссылки). Прямо на странице обсуждения модуля [[Модуль буйынса фекерләшеү:Infocards]]  я продублировал эти примеры - под каждым есть место для замечаний. Отметьте там, что правильно, а что нет.
--[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 23:58, 5 март 2017 (UTC)
: Свои замечания по поводу отображения дат в модуле написал. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:53, 6 март 2017 (UTC)
: Написал [[Модуль буйынса фекерләшеү:Infocards#Карточка персоны|свое мнение по поводу отображения дат в самих карточках]]. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 04:53, 6 март 2017 (UTC)

По категориям: выше в разделе [[#Переименовать категории]] предложен другой вариант именования категорий умерших - не &quot;1 февралдә вафаттар‎&quot;, а &quot;1 февралдә вафат булғандар‎&quot;. Напишите, пожалуйста, там, принимается ли этот новый вариант, или исходный. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:31, 6 март 2017 (UTC)

([[User:Рөстәм Нурыев|Рөстәм]], [[User:Ләйсән|Ләйсән]], [[User:Айсар|Айсар]], [[User:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]] - я ответил и кое-что исправил.) --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 00:34, 6 март 2017 (UTC)
{{ecs}}
== Викификатор ==
Доброго времени суток. Не работает викификатор в статьях, переведенных с помощью гугл-переводчика (н-р, здесь https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%B3%D0%BE_(%D1%85%D0%B8%D0%BA%D3%99%D0%B9%D3%99). Ну и лишние символы появляются — ''Жуков&amp;nbsp;— Ҡыҙыл Армия яғында, ә Эго&amp;nbsp;—баш күтәргән''. Сможете помочь?--[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 20:02, 21 июль 2017 (UTC)
:: [[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] — Вижу, но не понимаю причины. не думаю, что проблема в переводе. Не понял про «лишние символы» — какие в этих примерах символы лишние? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 20:37, 21 июль 2017 (UTC)
::: [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]], я их убрала в посл. изменении - https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AD%D0%B3%D0%BE_(%D1%85%D0%B8%D0%BA%D3%99%D0%B9%D3%99)&amp;action=history --[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 18:09, 22 июль 2017 (UTC)
:::: Сейчас Викификатор там то работает нормально, то не работает. Какие-то наведенные ошибки. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 19:40, 23 июль 2017 (UTC)
=== Викификатор в Викиучебнике ===
Уважаемый [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]], помогите сделать/включить викификатор в [https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BA:%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 Викиучебнике], пожалуйста.--[[Ҡатнашыусы:Ләйсән|Ләйсән]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ләйсән|әңгәмә]]) 05:41, 9 сентябрь 2017 (UTC)

== ИЛИ ==

Здравствуй, Павел. Опять я с просьбой. Произвожу модернизацию [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев/Баш бит|главной страницы]]. В этом фрагменте нужен скрипт, умеющий определять по последней цифры года номер сегмента в основной статье конкретного дня. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 19:12, 25 ноябрь 2017 (UTC)

* &lt;nowiki&gt;|content = {{:{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}}|№}}&lt;/nowiki&gt; ← , где № = 3, если последняя цифра года 0 или 5, № = 4, если - 1 или 6, № = 5, если 2 или 7, № = 6, если - 3 или 8, № = 7, если 4 или 9.
*: {{re|Рөстәм Нурыев}} - мне кажется, вы что-то не совсем правильное придумали (судя по тому, что я вижу в статье [[26 ноябрь]]). Мне кажется, юбилеи текущего дня и текущего года нужно вытаскивать через Викиданные. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 01:29, 26 ноябрь 2017 (UTC)
*:: Я исходил из тех знаний, которыми располагаю. Если есть примеры &quot;вытаскивать через Викиданные&quot;, то можно попробовать (не только на главной странице, но и в самой статье о днях. Я на днях приступаю к созданию статей дня в ТываВики. Можно было бы там реализовать &quot;с нуля&quot;). Однако, призадумался: как же будет выглядеть раздел в главной странице, если в нем оооочень много юбиляров дня?  --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 03:09, 26 ноябрь 2017 (UTC)
*::: И еще, в проекте «Юбиляры дня» показывается «красные ссылки» на недостающие статьи в Википедии. Этих людей, вероятно, нет и в Викидате. «Красные ссылки» с именем юбиляра — некий мотив, предложение поздравить (или вспомнить) его таким образом. С начала запуска проекта замысел сработал несколько раз, и есть надежда, что со временем сможем «раскрутить» проект. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 06:31, 26 ноябрь 2017 (UTC)
*: Но вот тебе код, который будет работать: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#switch:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-trunc({{CURRENTYEAR}}/10)*10}}|0|5=3|1|6=4|2|7=5|3|8=6|4|9=7}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*:: Спасибо. Отлично. работает. {{Рәхмәт}}. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 03:09, 26 ноябрь 2017 (UTC)
*: Результат на сегодня: {{#switch:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-trunc({{CURRENTYEAR}}/10)*10}}|0|5=3|1|6=4|2|7=5|3|8=6|4|9=7}} --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 01:40, 26 ноябрь 2017 (UTC)
== 50 000 ==
У нас 50 тысячная статья. Нужно заменить логотип вот на это [[:File:50 000 logo Bashkir Wikipedia.svg]]--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 10:20, 31 октябрь 2019 (UTC)
: {{Re|ZUFAr}} Нужна ссылка на обсуждение, где было бы видно, что есть консенсус за временную смену логотипа. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 14:09, 31 октябрь 2019 (UTC)
* есть консенсус [[Википедия:Ҡоролтай#50 меңенсе мәҡәлә|50 меңенсе мәҡәлә]] --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:50, 31 октябрь 2019 (UTC)--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:50, 31 октябрь 2019 (UTC)
** {{Re|ZUFAr}} На какой срок? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 15:52, 31 октябрь 2019 (UTC)
** Почему файл не на Викискладе? --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 15:43, 31 октябрь 2019 (UTC)
*** На 1 месяц. В викисклад файл загружен [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:50_000_logo_Bashkir_Wikipedia.svg] --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 16:49, 31 октябрь 2019 (UTC)
**** См. [[phab:T237035]]. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:34, 31 октябрь 2019 (UTC)
**** Включили. --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 12:44, 1 ноябрь 2019 (UTC)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

18:10, 4 ғинуар 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&amp;oldid=22532492 --&gt;

== [[Ҡалып:Китап:История сёл и деревень Башкортостана]] ==
Помогите настроить этот шаблон &lt;nowiki&gt;Ҡалып:Китап:История сёл и деревень Башкортостана&lt;/nowiki&gt;. Шаблон не открывает указаную страницу. [[Сорғолдо|Пример]] использования.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 09:37, 11 апрель 2022 (UTC)
: @[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], я не понял, в чем проблема. На странице шаблон не используется, сам шаблон ни на какую страницу не ссылается в принципе (и не должен). [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 17:18, 12 апрель 2022 (UTC)
:: [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] На странице [[Сорғолдо]] используется шаблон &lt;nowiki&gt;{{ИСДБ|страница =313 }}&lt;/nowiki&gt;. Хотелось бы, что бы открылась 313-я страница вот этой [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ книги]. У нас идет конкурс «Деревни Башкортостана», каждая конкурсная статья ссылается на этот источник.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 17:53, 12 апрель 2022 (UTC)
::: @[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] - проверяй. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 22:52, 12 апрель 2022 (UTC)
::::То что нужно. Красота!{{Рәхмәт}}--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:52, 13 апрель 2022 (UTC)


== Шаблон:Кости человека ==
Шаблон [[Ҡалып:Кеше һөйәктәре]] стал невидимый, помогите разобраться, что случилось?--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 06:46, 28 август 2022 (UTC)
: @[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], ну ты же сам редактировал [[Модуль:Navbox]]. С какой целью? Явно это и повлияло. Откуда этот новый код? [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 13:12, 31 август 2022 (UTC)
: Этот код из Рувики. Обновил этот модуль, потому что не все строчки показывал шаблон. Например, строка «Череп» была пустая, хотя в коде прописаны все косточки.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 13:33, 31 август 2022 (UTC)
:: Откатил [[Модуль:Navbox]]. В Шаблоне [[Ҡалып:Кеше һөйәктәре]] есть невидимын сточки.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:13, 31 август 2022 (UTC)
::: Ну, очевидно, что не работает шаблон {{tl|Подгруппы навигационной таблицы}}. Почему - нужно разбираться. Но просто так менять модуль нельзя - там есть связанные куски в [[MediaWiki:Common.css]]. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|әңгәмә]]) 18:01, 31 август 2022 (UTC)

== Использование переводов translatewiki.net ==

Павел, здравствуйте.
Прошу помочь с редактированием системных сообщений на БашВики. У нижеуказанных сообщений есть переводы на сайте  translatewiki.net и их надо бы удалить, как сегодняшний [[MediaWiki:Nstab-project]].

[[Ҡатнашыусы_менән_һөйләшеү:Bashkorttan/translatewiki_1|Список страниц]]

Спасибо. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 00:09, 18 февраль 2024 (UTC)
: Вроде бы все удалил [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 01:10, 18 февраль 2024 (UTC)
::Отлично. Прошелся по остальным системным сообщениям и собрал остальную часть для удаления. Больше удалений в таком  количестве не будет надеюсь. 
::[[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan/translatewiki 2|Оставшаяся часть для удаления]] [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 21:43, 18 февраль 2024 (UTC)
::Пропустил одно сообщение:
::https://ba.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Wm-codeofconduct https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Wm-codeofconduct/ba
::Посмотрите, пожалуйста, так же список.
::Спасибо. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 08:36, 19 февраль 2024 (UTC)
::: Такого нету. Просто перевод свежий, ещё не приехал. В течение недели появится. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 17:25, 19 февраль 2024 (UTC)
::: по списку пройду, но не быстро [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 17:26, 19 февраль 2024 (UTC)
:::: [[MediaWiki:Deletereason-dropdown]] - обычно формируется локально (т.е. не обязано совпадать с дефолтным переводом), так как формируется на основе приоритетов и соглашений внутри сообщества (обычно на основе пунктов правил об удалении страниц). [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 10:06, 20 февраль 2024 (UTC)
:::::Понял. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 17:58, 20 февраль 2024 (UTC)
:::: [[MediaWiki:Destfilename]] - русский перевод неточен; &quot;destination fileneme&quot; - это именно что &quot;будущее имя файла&quot;, то есть локальный перевод &quot;Файлдың буласаҡ исеме&quot; выглядит точнее, чем &quot;Файлдың яңы исеме&quot;.&lt;br&gt;Если я прав, то нужно исправить в TWN, и уже потом удалять локальный код. Т.е. важно все-таки сверить переводы содержательно. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 10:16, 20 февраль 2024 (UTC)
:::::Да, видимо ориентировались на русский. Обновил.
:::::Ещё раз прошёлся по списку, обновил. На БашВики есть 10-15 летние устаревшие  переводы системных сообщений. На translatewiki.net качество переводов намного лучше.
:::::После вашего сообщения о том, что ''&quot;(т.е. не обязано совпадать с дефолтным переводом)&quot;'', думаю, эти можно оставить:
:::::* https://ba.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Protect-dropdown
:::::* https://ba.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Discussiontools-emptystate-link-userpage
:::::[[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 18:13, 20 февраль 2024 (UTC)
::::Есть сообщения, по которым возникли сомнения? Могу помочь с проверкой. [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 18:45, 29 февраль 2024 (UTC)
::::: Нет, просто времени на всё не хватает.&lt;br&gt;[[MediaWiki:Loginlanguagelinks]] я оставил локальным, и добавил туда ещё Башкирский. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 21:27, 3 март 2024 (UTC)
::: @[[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] - По списку все очистил, оставшиеся локальные сообщения пометил как &quot;(-)&quot; [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 20:29, 16 март 2024 (UTC)
: Добавил локальное сообщение [[MediaWiki:Sharedupload-desc-here]] [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 19:22, 16 март 2024 (UTC)

== Обновление системных сообщений ==

Не знаю, надо удалять или нет [[MediaWiki:Citethispage-content]]. Если не удаляем, то перевод сообщения тут: [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan/Citethispage-content]] [[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkorttan|фекер алышыу]]) 14:13, 24 февраль 2024 (UTC)
: Спасибо, заменил на Ваш перевод. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:28, 24 февраль 2024 (UTC)

== WikiEditor/modules/data.json ==
Где можно отредактировать файл data.json (WikiEditor/modules/data.json)? Файл содержит значения выпадающих списков (кнопка Изображения и медиафайлы - Добавить файл - поля Выравнивание и Форматирование) в викиредакторе.
* По идее, всё это переводится тут: https://translatewiki.net/wiki/Special:Translate/ext-wikieditor?group=ext-wikieditor&amp;language=ba&amp;filter=&amp;action=translate --[[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 21:41, 3 март 2024 (UTC)
*: Я посмотрел - эти значения берутся расширением из основного языкового файла, если они там переведены.&lt;br&gt;Если переводы некорректны, то нужно на Фабрикаторе предлагать патч к яз. файлу. Но нужно понимать, что это не просто фразы, а команды, которые обрабатывает парсер. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 13:45, 21 март 2024 (UTC)

== [[MediaWiki:Uploadtext]] ==

@[[Ҡатнашыусы:Bashkorttan|Bashkorttan]], гляньте, пожалуйста, на [[MediaWiki:Uploadtext]] (ср. [[:ru:MediaWiki:Uploadtext]]).&lt;br&gt;
Тут есть пара красных ссылок - нужно по ним создать страницы (в крайнем случае, хотя бы как заглушки с перенаправлением на русскую версию). [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:51, 9 март 2024 (UTC)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:17, 29 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 --&gt;

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

​Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 12:28, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 --&gt;

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:44, 19 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 --&gt;

== [[:Категория:Юйыласаҡ_мәҡәләләр]] ==
Здравствуйте! Почистьте, пожалуйста, категорию, а то там запросы уже больше месяца висят. [[Ҡатнашыусы:Таёжный лес|Таёжный лес]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Таёжный лес|фекер алышыу]]) 20:56, 7 ноябрь 2026 (UTC)
: {{done}} [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 03:08, 9 ноябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3nd4mvw9gm8m5idnrcegpr92w77k82k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ковпак Сидор Артемьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112727</id>
    <revision>
      <id>1309503</id>
      <parentid>1297094</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22284" sha1="gzfllvz5f2h4y8rhzf9qlpzv5nfyn2o" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя     = Сидор Артёмьевич Ковпак
|дата рождения  = 7.6.1887 
|дата смерти    = 11.12.1967
|место рождения = {{ТУ|Украина}}, [[Полтава өлкәһе]], Котельва районы, Котельва ҡала тибындағы ҡасабаһы
|место смерти = {{ВБУ|Киев}}, [[УССР]], [[СССР]]
|изображение = Sydir Artemovych Kovpak, 1945 (cropped).jpg
|ширина = 
|описание изображения = 
|прозвище = Дед
|принадлежность = {{Российская империя}} &lt;br&gt;{{Флагификация|РСФСР|1918}} &lt;br&gt;{{Флагификация|УССР|1918}} &lt;br&gt;{{Флагификация|СССР|армия}}
|годы службы =
|звание = {{СССР, Генерал-майор}}
|род войск =
|командовал = {{s|1-се Украина партизан дивизияһы}}
|часть =
|сражения = [[Беренсе донъя һуғышы]] &lt;br&gt;[[Граждандар һуғышы]] &lt;br&gt;[[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Золотая Звезда|1942}} {{!!}} {{Медаль Золотая Звезда|1944}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина|23.1.1948}} {{!!}} {{Орден Ленина}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Суворова 1 степени}} {{!!}} {{Орден Богдана Хмельницкого 1 степени}}{{!!}}{{медаль Партизану Отечественной войны 1 степени|}}
{{!}}-
{{!}}{{медаль Партизану Отечественной войны 2 степени|}}{{!!}}{{медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.|}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}-
{{!}}{{Медаль В память 800-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль В память 250-летия Ленинграда}}{{!!}}
{{!}}}
'''Рәсәй империяһы наградалары:'''
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Георгиевский крест 3 степени}} {{!!}} {{Георгиевский крест 4 степени}} {{!!}} {{Георгиевская медаль 3 степени}} {{!!}} {{Георгиевская медаль 4 степени}}
{{!}}}
'''Башҡа дәүләттәрҙеке''':
{{{!}}
{{!}} {{Орден Крест Грюнвальда 3 степени}}{{!!}} {{Чехословацкий Военный крест 1939}} 
{{!}}}

|связи =
|в отставке = Президиум ағзаһы һәм Украина ССР-ы  Юғары Советы рәйесе урынбаҫары
|сайт =
|викисклад =
}}
'''Ковпак Сидор Артемьевич''' ({{lang-uk|Сидір Артемович Ковпак}}; [[7 июнь]] [[1887 йыл]] — [[11 декабрь]] [[1967 йыл]]) — совет хәрби начальнигы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында — Путивль партизан отряды (һуңыраҡ — Сумы партизан берләшмәһе, унан да һуңыраҡ — 1-се Украина партизан дивизияһы) командиры, Украина КП(б)-һы Үҙәк Комитеты ағзаһы, генерал-майор. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].

== Биографияһы ==
Сидор Артемьевич (Артемович) Ковпак 1887 йылдың 7 июнендә хәҙерге Украинаның [[Полтава өлкәһе]] Котельва ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Күп балалы ғаиләлә алты ул һәм дүрт ҡыҙ тәрбиәләнә. Әрме хеҙмәтен [[Һарытау]] ҡалаһында Александр полкында үтә. Хеҙмәттән һуң Һарытауҙа ҡала, йөк ташыусыһы булып эшләй.

[[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] (186-сы Асландуз пехота полкында хеҙмәт итә) һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Беренсе донъя һуғышы осоронда Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғыша, Брусилов прорывы ҡатнашыусыһы. [[1915 йыл]]дың апрелендә почетлы ҡарауыл составында шәхсән Николай II ҡулынан Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Барлығы III һәм IV дәрәжәле Георгий тәреһе һәм III һәм IV дәрәжәле «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары («Георгий» миҙалдары) менән бүләкләнә.

=== Граждандар һуғышы һәм тыныс ваҡыт ===
[[1919 йыл]]дан — РКП(б) ағзаһы. Граждандар һуғышы ваҡытында Украинала немец оккупанттары менән һуғышҡан А. Я. Пархоменко менән берлектә урындағы партизан отрядын етәкләй, һуңынан Көнсығыш фронтында Чапаев дивизияһы яугиры була, бында ул казактарҙы ҡоралһыҙландырыу менән шөғөлләнә (Чапаев дивизияһының трофей командаһы башлығы була), Көньяҡ фронтында А. И. Деникин һәм [[Врангель Пётр Николаевич|Врангель]] генералдары армиялары менән алыштарҙа ҡатнаша.

[[1921]]—[[1926]] йылдарҙа өйәҙ хәрби комиссары, өйәҙ хәрби комиссары ярҙамсыһы, Екатеринослав губернаһының Павлоград округы хәрби комиссары (1926 йылдан — Украинаның [[Днепропетровск өлкәһе]]). Шул уҡ ваҡытта, 1925—1926 йылдарҙа — Вербки ауылында ауыл хужалығы рәйесе. [[1926 йыл]]дан — Павлоград хәрби-кооператив хужалығы директоры, һуңынан — Путивлдә ауыл хужалығы кооперативы рәйесе, [[1935 йыл]]дан Путивль район башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире, [[1937 йыл]]дан Украина ССР-ы [[Сумы өлкәһе]] Путивль ҡала башҡарма комитеты рәйесе.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[1941 йыл]]дың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышында. Украинала партизан хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе — Путивль партизан отрядының командиры, ә һуңынан — [[Сумы өлкәһе]] партизан отрядтары берләшмәһенең командиры. Шулай уҡ партизан хәрәкәтенә уның ҡустыһы Семен Артемьевичтың да ҡатнашлығы була.

1941—1942 йылдарҙа Ковпак берләшмәһе [[Сумы өлкәһе|Сумы,]] [[Курск өлкәһе|Курск,]] [[Орёл өлкәһе|Орел]] һәм [[Брянск өлкәһе|Брянск өлкәләрендәге]] дошман тылына рейдтар ойоштора, 1942—1943 йылдарҙа — Брянск урмандарынан Уң яҡ Украинаға [[Гомель өлкәһе|Гомель,]] Пинск, [[Волынь өлкәһе|Волынь]], [[Ровно өлкәһе|Ровно]], [[Житомир өлкәһе|Житомир]] һәм [[Киев өлкәһе|Киев]] өлкәләре буйлап рейд үтә; 1943 йылда — Карпат рейды. Сумы партизан берләшмәһе Ковпак командованиеһы аҫтында һуғышып, немец фашистарының тылынан 10 меңдән артыҡ километр үтә, 39 торлаҡ пунктында дошман гарнизондарын ҡыйрата. Ковпактың рейдтары немец оккупанттарына ҡаршы партизан хәрәкәтен йәйелдереү эшендә ҙур роль уйнай.

1942 йылдың 31 авгусында уны [[Сталин]] менән Ворошилов Мәскәүҙә шәхсән ҡабул итәләр, бында ул башҡа партизан командирҙары менән берлектә кәңәшмәлә ҡатнаша. Ковпактың партизан берләшмәһенә партизан көрәшен Уң яҡ Украинаға йәйелдереү өсөн [[Днепр]] аръяғына рейд яһау маҡсат итеп ҡуйыла. Карпат рейдына сығыу ваҡытына берләшмәлә яҡынса 2000 партизан була. Ҡоралдарҙан 130 пулемёт, 380 автомат, 9 орудие, 30 миномет, 30 танкыға ҡаршы мылтыҡ, винтовкалар һәм башҡа төрлө ҡорал иҫәпләнә.

1943 йылдың апрелендә С. А. Ковпакка «генерал-майор» хәрби званиеһы бирелә.

[[1944 йыл]]дың ғинуарында Сумы партизан берләшмәһе П. П. Вершигора командованиеһы аҫтында С. А. Ковпак исемендәге 1-се Украина партизан дивизияһы тип үҙгәртелә.

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
[[1944 йыл]]дан С. А. Ковпак — Украина ССР-ы Юғары Суды ағзаһы, [[1947 йыл]]дан — УССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе урынбаҫары , ә [[1967 йыл]]дан — Украина ССР-ы Юғары Совет Президиумы ағзаһы. СССР-ҙың 2-7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1967 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] вафат була. [[Киев]]та Байков зыяратында ерләнгән.

== Наградалары ==
* Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]:
** [[СССР]] Юғары Совет Президиумының 1942 йылдың 18 майындағы указына ярашлы дошман тылында хәрби заданиеларҙы теүәл үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ковпак Сидор Артемьевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (708-се) тапшырыла;&lt;ref&gt;[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1942/1942_020.pdf «О присвоении звания Героя Советского Союза т. т. Ковпаку С. А., Копенкину И. И., Сабурову А. Н., Фёдорову А. Ф., особо отличившимся в партизанской борьбе в тылу против немецких захватчиков» от 18 мая 1942 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 июня (№ 20 (179)). — С. 1.&lt;/ref&gt;
** Икенсе «Алтын Йондоҙ» миҙалына генерал-майор Ковпак Сидор Артемьевич, СССР Юғары Советы Президиумының [[1944 йыл]]дың 4 ғинуарындағы указына ярашлы, Карпат рейдын уңышлы үткәргәне өсөн лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_002.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О награждении Героев Советского Союза Ковпака Сидора Артемьевича и Фёдорова Александра Фёдоровича второй медалью «Золотая звезда»» от 4 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 13 января (№ 2 (262)). — С. 1&lt;/ref&gt;;
* дүрт [[Ленин ордены]] (18.5.1942, 4.1.1944, 23.1.1948, 25.5.1967);
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (24.12.1942);
* I дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (7.8.1944);
* [[Суворов ордены|I дәрәжә Суворов]] ордены, (2.5.1945);
* миҙалдар;
* сит ил ордендары һәм миҙалдары, шул иҫәптән:
* III дәрәжә (ПНР) «Грюнвальд тәреһе» ордены;
* Хәрби тәреһе (ЧССС);
* «Гарибальди» миҙалы ([[Италия]]).

== Ковпак образы кинола ==
1975 йылда режиссёр Т. В. Левчук А. Довженко исемендәге киностудияла Ковпак партизан дивизияһының хәрби юлы тураһында «Ковпак хаҡында уйланыуҙар» исемле нәфис фильм-трилогия төшөрә («''Набат''», «''Буран''», «''Карпаты, Карпаты…''»). С. А. Ковпак ролен Константин Степанков башҡара.

2011 йылда «Эра» телеканалы һәм «Патерик-фильм» студияһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда Украиналағы партизан хәрәкәтенең 70-йыллығын байрам итеүгә арнап, Сидор Артемьевич Ковпак тураһында «Уны ДЕД, тип йөрөттөләр» («Его звали ДЕД») исемле документаль фильм-уйланыу төшөрә.

== Хәтер ==
Ковпак иҫтәлегенә Котельва ҡала тибындағы ҡасабала — бронза бюст, [[Сумы]] ҡалаһында 16-сы һөнәри-техник училище территорияһында (Ковпак урамы, ҡаланың Ковпак районы) — бюст, [[Киев]]та Ковпак исемендәге 111-се урта мәктәптә — бюст (2016 йылда декоммунизация кампанияһы барышында һүтелеп ташланды) ҡуйылған. Ковпак исеме Глухов техникумына бирелә, шул уҡ техникумда партизан хәрәкәте музейы ойошторолған. Яремче ҡалаһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

[[Киев]]та, Путивлдә, [[Севастополь|Севастополдә]], Павлоградта, Токмакта, Конотопта, [[Коростень|Коростендә]], [[Полтава|Полтавецта]], [[Харьков]]та, Лельчицтарҙа, Сумыла, [[Хмельницкий|Хмельницкиҙә]], [[Түбәнге Новгород]]та Ковпак исемен йөрөткән урамдар; [[Донецк]]та Ковпак проспекты бар.

1971 йылда Сидор Ковпак исеме Херсон караптар төҙөү заводында эшләнгән карапҡа бирелә&lt;ref&gt;[http://www.mycity.kherson.ua/gallery/displayimage.php?pid=3457 Корабли Херсонского судозавода — Сидор Ковпак — Фотогалерея сайта «Мой город — Херсон»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214164648/http://www.mycity.kherson.ua/gallery/displayimage.php?pid=3457 |date=2015-02-14 }}.&lt;/ref&gt;. 1987 йылда СССР-ҙа Ковпак төшөрөлгән почта маркаһы сығарыла.

[[2012 йыл]]дың [[22 март]]ында Украинаның Юғары Радаһы коммунист-депутат Владимир Даниленко инициативаһы буйынса Ковпактың тыуыуына 125 йыл тулыу уңайынан байрам ойоштороу буйынса ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb_n/webproc4_1?id=&amp;pf3511=42209 Проект Постановления Верховной Рады Украины о празднование 125-летия со дня рождения дважды героя Советского союза, одного из организаторов партизанского движения на Украине в годы Великой Отечественной войны Сидора Артемовича Ковпака]. ''Официальный сайт Верховной Рады Украины'' 23 марта 2012.&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 8 июнендә Украина Милли Банкы Сидор Ковпак иҫтәлегенә тәңкә сығара&lt;ref&gt;[http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=101784&amp;cat_id=78969 Витяг із постанови Правління НБУ від 27.04.2012 № 172] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921090428/http://www.bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=101784&amp;cat_id=78969 |date=2016-09-21 }}. ''Официальный сайт Национального Банка Украины'' 27 апреля 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://numizmat.com.ua/catalog/coins/?576 Памятная монета «Сидор Ковпак»].&lt;/ref&gt;.&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; class=&quot;toccolours&quot;
|[[Файл:ВП_Яремче_памятник_советским_воинам.jpg|граница|181x181пкс]]
|[[Файл:1987_CPA_5841.jpg|граница|181x181пкс]]
|[[Файл:2_grn_Kovpak.jpg|граница|368x368пкс]]
|-
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Яремче ҡалаһында&lt;br&gt; совет партизан —&lt;br&gt; ковпаковсыларға һәйкәл.&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;Почта маркаһы, СССР,&lt;br&gt;
[[1987 йыл]].&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;small&gt;2 гривна номиналындағы Украина тәңкәһе&lt;br&gt;
2012 йылға.&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
|}
&lt;/center&gt;

== Әҫәрҙәре ==
* От Путивля до Карпат. — М., 1945. (Автор литературного текста — член Союза писателей СССР Е. Н. Герасимов). Из дневника партизанских походов. — М., 1964. Люди с чистой совестью. — М., Советский писатель, 1955. П. П. Вершигора.

== Документтар ==
* [https://web.archive.org/web/20230404192410/https://zakon.rada.gov.ua/rada/show/4603-vi Украинала Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында партизан хәрәҡәтен ойоштороусыларҙың береһе, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Сидор Артемьевич Ковпактың тыуған көнөнән 125 йыллығын тантаналы үткәреү тураһында Украинаның Юғары Рада ҡарары].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=1192}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ғәскәр башлыҡтары]]
[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Чехословакия Хәрби тәреһе ордены кавалерҙары 1939]]
[[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Ватан һуғышы партизанына» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>gzfllvz5f2h4y8rhzf9qlpzv5nfyn2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латынина Лариса Семёновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112820</id>
    <revision>
      <id>1309579</id>
      <parentid>1062689</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20329" sha1="1hzuqnqa0qx3q1x1r6ecz77uucsre8i" xml:space="preserve">{{Спортсмен
| имя            = Лариса Латынина
|изображение     = 
| медали         =
{{турнир|[[Йәйге Олимпийские игры|Олимпия уйындары]]}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1956|команда}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1956|күпалыш}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1956|ирекле}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1956|таяулы һикереү}}
{{ОИ-медаль|Көмөш|Йәйге|1956|брустар}}
{{ОИ-медаль|Бронза|Йәйге|1956|төркөм}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1960|команда}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1960|күпалыш}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1960|ирекле}}
{{ОИ-медаль|Көмөш|Йәйге|1960|брустар}}
{{ОИ-медаль|Көмөш|Йәйге|1960|бүрәнә}}
{{ОИ-медаль|Бронза|Йәйге|1960|таяулы һикереү}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1964|команда}}
{{ОИ-медаль|Алтын|Йәйге|1964|ирекле}}
{{ОИ-медаль|Көмөш|Йәйге|1964|многоборье}}
{{ОИ-медаль|Көмөш|Йәйге|1964|таяулы һикереү}}
{{ОИ-медаль|Бронза|Йәйге|1964|брустар}}
{{ОИ-медаль|Бронза|Йәйге|1964|бүрәнә}}
{{турнир|Донъя чемпионаты}}
{{медаль|Алтын|[[Мәскәү]] [[1958]]|команда}}
{{медаль|Алтын|[[Мәскәү]] [[1958]]|күпалыш}}
{{медаль|Алтын|[[Мәскәү]] [[1958]]|таяулы һикереү}}
{{медаль|Алтын|[[Мәскәү]] [[1958]]|брустар}}
{{медаль|Алтын|[[Мәскәү]] [[1958]]|бүрәнә}}
{{медаль|Көмөш|[[Мәскәү]] [[1958]]|ирекле}}
{{медаль|Алтын|Прага [[1962]]|команда}}
{{медаль|Алтын|Прага [[1962]]|күпалыш}}
{{медаль|Алтын|Прага [[1962]]|ирекле}}
{{медаль|Көмөш|Прага [[1962]]|таяулы һикереү}}
{{медаль|Көмөш|Прага [[1962]]|бүрәнә}}
{{медаль|Бронза|Прага [[1962]]|брустар}}
{{медаль|Көмөш|Дортмунд [[1966]]|команда}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по спортивной гимнастике|Европа чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Бухарест]] [[1957]]|күпалыш}}
{{медаль|Алтын|[[Бухарест]] [[1957]]|таяулы һикереү}}
{{медаль|Алтын|[[Бухарест]] [[1957]]|брустар}}
{{медаль|Алтын|[[Бухарест]] [[1957]]|бүрәнә}}
{{медаль|Алтын|[[Бухарест]] [[1957]]|ирекле}}
{{медаль|Алтын|[[Лейпциг]] [[1961]] |күпалыш}}
{{медаль|Алтын|[[Лейпциг]] [[1961]]|ирекле}}
{{медаль|Көмөш|[[Лейпциг]] [[1961]]|брустар}}
{{медаль|Көмөш|[[Лейпциг]] [[1961]]|бүрәнә}}
{{медаль|Көмөш|[[София]] [[1965]]|күпалыш}}
{{медаль|Көмөш|[[София]] [[1965]]|брустар}}
{{медаль|Көмөш|[[София]] [[1965]]|бүрәнә}}
{{медаль|Көмөш|[[София]] [[1965]]|ирекле}}
{{медаль|Бронза|[[София]] [[1965]]|таяулы һикереү}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!}}{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}}{{!}}{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Почёта}}{{!}}{{!}}{{Орден Ленина|1957}}{{!}}{{!}}{{Орден Дружбы народов|1980}}{{!}}{{!}}{{Орден Знак Почёта|1960}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Знак Почёта|1965}}{{!}}{{!}}{{Орден Знак Почёта|1972}}{{!}}{{!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}{{!}}{{!}}{{Медаль Ветеран труда }}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Медаль В память 850-летия Москвы }}{{!}}{{!}}{{Орден княгини Ольги III степени}}{{!}}{{!}}{{Серебряный Олимпийский орден}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Заслуженный работник физической культуры Российской Федерации}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный мастер спорта СССР}}{{!}}{{!}}{{Заслуженный тренер СССР}} 
{{!}}}
}}
'''Латынина Лариса Семеновна''' (ҡыҙ фамилияһы — '''Дирий'''; [[27 декабрь]] [[1934 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] гимнаст-спортсыһы, туғыҙ тапҡыр олимпия чемпионы (1956, 1960, 1964), [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1956), шәхси һәм команда ярыштарында күп тапҡыр [[Ер|донъя]], [[Европа]] (1957-62) һәм СССР (1956-64) чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1972), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.

2012 йылға тиклем спорт тарихында һаны буйынса иң ҙур олимпия миҙалдары коллекцияһы — 9 алтын, 5 көмөш һәм 4 бронза миҙалдарға эйә булды&lt;ref&gt;В настоящее время рекорд принадлежит американскому пловцу [//ru.wikipedia.org/wiki/ Майклу Фелпсу] — 28 олимпийских медалей, из них 23 золотые&lt;/ref&gt;. Латынина шулай уҡ 1957 йылдағы Европа чемпионатында бөтә алтын миҙалдарҙы яулауы менән дә билдәле.

== Биографияһы ==
Лариса Семеновна Латынина 1934 йылдың 27 декабрендә Украина ССР-ының [[Херсон]] ҡалаһында тыуған. Атаһы — Дирий Семен Андреевич (1906—1943) [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның Сталинград алышында һәләк булан. Әсәһе — Барабаюк Пелагея Анисимовна (1902—1975), йыйыштырыусы. Лариса бала саҡтан балет тураһында хыялланан. Ҡала Халыҡ ижады йортонда хореография студияһы асылғас, әсәһе һуңғы аҡсаһына Ларисаны шунда алып бара. Студия ябылғандан һуң, ҡыҙ гимнастика менән мауығып китә. 1950 йылда беренсе разряд нормаһын үтәй һәм Украинаның уҡыусылар йыйылма командаһы составында [[Ҡазан]]да үткән бөтә союз беренселегенә эләгә. 9-сы класта сорт мастеры нормативын үтәй. 1953 йылда Лариса Херсондың 14-се мәктәбен алтын миҙалға тамамлай һәм [[Киев]] политехник институтына уҡырға инә. Братцевола үткән Бөтә союз сборында Бухареста буласаҡ Йәштәр һәм студенттарҙың бөтә донъя фестиваленә һайлап алыу һынауҙарын уңышлы үтә. Унда «Буревестник» ирекле спорт ойошмаһы (Киев) өсөн сығыш яһап, Лариса беренсе алтын миҙалдарын яулай. Артабан Физик культура институтына уҡырға күсә. 
[[Файл:Larisa Latynina 1964.jpg|слева|мини|Латынина 1964 йылдағы Олимпия уйындарында бүләкләү тантанаһы ваҡытында]]

== Ҡаҙаныштары ==
1954 йылда донъя чемпионатында СССР командаһы беренсе урынды яулай, ә Лариса Латынина (Дирий), уның составында донъя чемпионының алтын миҙалына лайыҡ була.

1956, 1960 йылдарҙа абсолют олимпия чемпионкаһы. 1956, 1960, 1964 -се йылдарҙа команда беренселегендә, 1956 -сы, 1960 -сы, 1964 -се йылдарҙа ирекле күнегеүҙәрҙә ,1956 йылда таяулы һикереүҙә еңеүсе. 1964 йылдағы абсолют беренселегендә (Вера Чаславскаяға бирешә), 1956 -сы, 1960 -сы йылдарҙа брустарҙа ярышыуҙарҙа, 1960 -сы йылда бүрәнәлә, 1964 -се йылда таяулы һикереүҙә көмөш медаль яулай . 1956 -сы йылда Олимпия уйындарында әйберҙәр менән команда күнегеүҙәрендә, 1960 -сы йылда таяулы һикереүҙә, 1964 -се йылда бүрәнәлә күнегеүҙәрендә һәм брустарҙа — бронза призеры.

1958- се, 1962 — се йылдарҙа — абсолют донъя чемпионы, 1954 — се, 1958 — се, 1962 — се йылдарҙа команда беренселегендә, 1958 -се йылда таяулы һикереүҙә һәм брустарҙа һәм 1962 -се йылда ирекле күнегеүҙәрҙә — донъя чемпионы.

1957 — се, 1961 -се йылдарҙа —абсолют Европа чемпионы. 1957 йылда ирекле күнегеүҙәрҙә, таяулы һикереүҙә, брустарҙа һәм бүрәнәлә, 1961 йылда ирекле күнегеүҙәрҙә — Европа чемпионы.

1968, 1972, 1976 йылдарҙа гимнастика буйынса [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың олимпия командаһының тренеры була. «Олимпиада-80»-ның ойоштороу комитеты ағзаһы. «Равновесие» (1975), «Гимнастика сквозь годы» (1977) китаптар авторы.

=== Олимпия уйындарында ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Олимпия&lt;br /&gt;
уйындары
! Абсолют &lt;br /&gt;
беренселек
!Ирекле күнегеүҙәр
!Таяулы һикереү
! Брустар
! Бүрәнә
! Команда &lt;br /&gt;
беренселеге
! Команда &lt;br /&gt;
әйберҙәр менән
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | 1956 Мельбурн
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Silver_medal_icon.svg]]
|4
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Bronze_medal_icon.svg]]
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | 1960 Рим
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Bronze_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Silver_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Silver_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| -
|- align=&quot;center&quot;
| align=&quot;left&quot; | 1964 Токио
| [[Файл:Silver_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Silver_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Bronze_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Bronze_medal_icon.svg]]
| [[Файл:Gold_medal_icon.svg]]
| -
|}

== Наградалары ==
СССР наградалары — [[Ленин ордены]] (1957), халыҡтар Дуҫлығы ордены (1980), &quot; [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1960, 1965, 1972)өс ордены.
Рәсәй Федерацияһы наградалары— II дәрәжә &quot;«Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн»&quot;ордены (2015)&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201503090006 Указ Президента Российской Федерации № 115 от 8 марта 2015 года «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;, III дәрәжә (2010)&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1048949 Указ Президента Российской Федерации № 87 от 21 января 2010 года &quot;О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» III степени Латыниной Л.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218120233/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1048949 |date=2015-02-18 }}&lt;/ref&gt; һәм IVдәрәжә (2004)&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?809583 Указ Президента Российской Федерации № 1604 от 27 декабря 2004 года &quot;О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» IV степени Латыниной Л.]&lt;/ref&gt;, Почёт ордены (1999)&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1058646 Указ Президента Российской Федерации № 1741 от 30 декабря 1999 года «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников учреждений и организаций физической культуры и спорта»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106032226/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1058646 |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;.
Украина наградалары —III дәрәжә княгиня Ольга ордены (2002)&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1078/2002 Указ Президента України № 1078/2002 від 29 листопада 2002 року «Про відзначення державними нагородами України чемпіонів та призёрів Олімпійських ігор, тренерів та організаторів спортивного руху»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627073435/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1078/2002 |date=2020-06-27 }}{{Ref-uk}}(укр.)&lt;/ref&gt;, халыҡ-ара Олимпия комитеты наградалары — көмөш Олимпия ордены&lt;ref&gt;[http://www.olympic.ru/ru/olympics_6.asp Олимпийская идея в знаках, символах, наградах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413050528/http://olympic.ru/ru/olympics_6.asp |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
[[Файл:RR5110-0135R.jpg|мини|180x180пкс| Рәсәй Банкыһы иҫтәлекле тәңкә (2014)]]
* Ире (беренсе никахы) — Иван Ильич Латынин
** Ҡыҙы — Татьяна Ивановна Латынина (1958), «Ҡайынҡай» ансамблендә бейегән
** Кейәүе — Ростислав Вадимович Ордовский-Танаевский Бланко (1958), бизнесмен
*** Ейәндәре: Константин (1981), Вадим (1994).
* Улы — Андрей (һәләк булған)
* Ире (өсөнсө никах) — Юрий Израилевич Фельдман (1938), техник фәндәр докторы, профессор, академик, электротехник фәндәре Рәсәй һәм халыҡ-ара академияһы академигы, элегерәк — ОАО &quot;Акционер электротехник &quot;Динамо&quot;компанияһы &quot; президенты, генераль директоры.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Күп тапҡыр Олимпия уйындары чемпиондары исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.slovopedia.com/2/203/237563.html Большой Энциклопедический словарь]
* [http://other.sport.ua/news/94306 Лариса Латынина: «Чтобы не бояться, не думайте о страхе»]
* [http://www.peoples.ru/sport/gymnastics/latynina/index2.html Лариса Латынина на сайте peoples.ru]

[[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса Олимпия чемпиондары]]
[[Категория:СССР-ҙан Олимпия чемпиондары]]
[[Категория:УССР гимнастары]]
[[Категория:1956 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]]
[[Категория:1960 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]]
[[Категория:1964 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]]
[[Категория:1956 йылғы йәйге Олимпия уйындарының көмөш призерҙары]]
[[Категория:1960 йылғы йәйге Олимпия уйындарының көмөш призерҙары]]
[[Категория:1964 йылғы йәйге Олимпия уйындарының көмөш призерҙары]]
[[Категория:1956 йылғы йәйге Олимпия уйындарының бронза призерҙары]]
[[Категория:1960 йылғы йәйге Олимпия уйындарының бронза призерҙары]]
[[Категория:1964 йылғы йәйге Олимпия уйындарының бронза призерҙары]]
[[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса Европа чемпиондары]]
[[Категория:СССР-ҙың спорт гимнастикаһы буйынса тренерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә княгиня Ольга ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:27 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Көмөш Олимпия ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>1hzuqnqa0qx3q1x1r6ecz77uucsre8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кишинёв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113454</id>
    <revision>
      <id>1309497</id>
      <parentid>1287420</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114841" sha1="pa5en17dggpvdnd6qi0bgg61dmc7x70" xml:space="preserve">{{НП
|статус                = Муниципий
 |русское название      = Кишинёв
 |оригинальное название = Chișinău 
 |изображение           = Montaj de imagini Commons a Chișinăului.jpg
 |герб                  = Coat of arms of Chișinău 1991.svg
 |флаг                  = Flag of Chișinău.svg
 |описание герба        = Герб Кишинёва
  |район =
 |глава                 = [[Киртоакэ, Дорин|Дорин Киртоакэ]]
 |вид главы             = Примар
 |дата основания =
 |первое упоминание     = 1436
 |статус с              = 1995
 |площадь               = 123&lt;ref name=&quot;Land&quot;&gt;[http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf Население Республики Молдова по возрасту и полу в территориальном аспекте на 2010 год.] Лист 12.&lt;/ref&gt;
 |население             = 814147&lt;ref name=&quot;pop2015&quot;/&gt;
 |год переписи          = 2016
 |плотность             = 5514
 |агломерация           = 1 164 700 кеше
 |этнохороним =
 |телефонный код        = [[+373]] 22 xxxxxx&lt;br&gt;[[+373]] 32 xxxxxx&lt;ref&gt;[http://anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite Resurse de numerotare atribuite | ANRCETI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103074953/http://www.anrceti.md/92_resurse_de_numerotare_atribuite |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;
 |почтовый индекс       = MD-20xx
 |автомобильный код     = C -- ---&lt;br&gt;K -- ---
 |сайт                  = http://www.chisinau.md
|add1n                 = Награды
 |add1                  = {{орден Ленина|тип=город}} {{Орден Отечественной войны 1 степени|тип=город}}
 |гш                   = 47
  |мш                   = 0
  |сш                   = 20
  |гд                   = 28
  |мд                   = 51
  |сд                   = 27
 |муниципий             = Кишинёв
 |высота нум =
 }}

'''Кишинев''' ({{lang-mo|Chișinău}}Chișinău, &lt;small&gt;А{{Ref-ro}}(рум.):&lt;/small&gt; {{Ipa|[kiʃiˈnəw]}}) — [[Молдова|Молдавияның]] иң эре ҡалаһы һәм [[баш ҡала]]һы. Илдең үҙәгендә Бык йылғаһы буйында урынлашҡан иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Кишинев Молдавияның административ берәмәгендә айырым статусҡа эйә — ул муниципалитет булып тора. Кишинев ҡалаһынан башҡа, исемдәш муниципалитет составына алты тирә-яҡтағы ҡалалар (Сынжера, Дурлешты, Ватра, Кодру, Вадул-луй-Водэ, Криково) һәм ун өс коммунаға (ауылдарға) берләштерелгән егерме биш торлаҡ пункттары инә.

Кишинев беренсе тапҡыр 1436 йылдағы грамотала телгә алына. Ҡала статусын [[1818 йыл]]да [[Рәсәй империяһы]]на ингәндән һуң ала, муниципалитет статусын — 1995 йылда.

== Атамаһы ==
Яңы Рәсәй календарында 125 йыл элек билдәләнгән һәм иң киң таралған версия ҡаланың атамаһын иҫке румын исеме ''Chişla nouă'' [Кишла ноуэ] — ''яңы хутор һүҙенә ''ҡайтара. «Сhişla» һүҙе төрөк теленән алынған — ''kışla'' һүҙе, «ҡышлаҡ» («барак») — өй, йорт мәғәнәһендә. Бессарабияла был һүҙ әле лә «ҙур булмаған ҡасаба, хутор» мәғәнәһендә ҡуллана. Атаманың яһалыу характеры арҡаһында (бер өлөшө төрки, икенсеһе — молдаван) хәҙерге тикшеренеүселәр был версияның ғәҙеллегендә икеләнәләр&lt;ref&gt;{{статья|автор=В.Г. Фоменко.|заглавие=Ещё о топониме Кишинёв|издание=[[Ономастика]]|год=1969}}&lt;/ref&gt;.
Кишенёв һүҙенә оҡшаш элементлы топонимдар [[XV быуат]]та төрөктәр баҫып алған территорияларҙа табып алынған документтарҙа осрай. Был территориялар бер нисә быуат дауамында күсмә халыҡтарҙың күпләп йәшәгән урыны була, шуның өсөн дә ҡайһы бер тикшеренеүселәр Кишинев ҡалаһының атамаһы төрки сығышлы, ҡыпсаҡ теленән «kesene» (&quot;ерләү урыны, мавзолей &quot;мәғәнәһендә) һүҙенән алынған тип һанай. Күп кенә ерҙәрҙә (мәҫәлән,Украиналағы Полтава өлкәһенең Оржица районы Кишеньки ауылы) боронғо ҡәберлектәрҙән ҡалған тышҡы билдәләре — мавзолейҙар, һәйкәлдәр һәм ҡәберташтар бар. Бындай ҡәберлектәр яңы эраның II мең йыллығы башында Ҡара диңгеҙ янында (Причерноморьела) көн иткән [[бәшнәктәр]] һәм [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡтар йәки XIII быуатта]] был крайҙы баҫып алған татар-монголдарҙан ҡалған булғандыр. Хәҙерге Кишинев тирәһендә бәшнәктәрҙең ҡәберлектәре барлығын археологик ҡаҙыныуҙар иҫбатланы&lt;ref&gt;{{статья|автор=Т.М. Обалдуева.|заглавие=Курганы эпохи бронзы на р. Когильник|издание=Изв. Молдавск. филиала АН СССР|год=Кишинёв, 1955, №5 (25), стр. 48}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kiszyniow_01548.jpg|мини|240x240пкс|Кишиневта Раштыуа храмы]]
Башҡа версиялар венгр атамаһы ''Kisjenő'' — «кесе Йено» (башҡортса Йәнәй, кесе йәнәй) Йено (йәнәй) — 896 йылда Европаға килгән венгр ҡәбиләләренең береһе менән бәйләйҙәр. Көнбайыш [[Румыния]] менән Венгрия сигендә Кишинев-Криш (Kisjenő йәки Chişineu-Criş) ҡалаһы бар, әммә был ике ҡаланы атамаларындағы уртаҡлыҡты раҫлаған дәлилдәр табылмаған.

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|&lt;nowiki/&gt;]] [[Советтар Союзы]] тарҡалғандан һуң Молдавияла торлаҡ пунктарының исемдәрен үҙгәртеү тенденцияһы, атап әйткәндә, урыҫ теленә «Кишинэу» һүҙен әүҙем индереү башланды. Хәҙерге Молдавияла был атама урыҫ телендә йыш ҡына рәсми һәм булмағандарында ла ҡуллана&lt;ref&gt;[http://old.parlament.md/legalfoundation/constitution/ru.html Конституция Республики Молдова на русском языке; Статья 14 — Столица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820231650/http://old.parlament.md/legalfoundation/constitution/ru.html |date=2010-08-20 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙә Кишинёв яҙылышы ҡанунға ингән&lt;ref&gt;[http://gramota.ru/slovari/dic/?lop=x&amp;efr=x&amp;zar=x&amp;ag=x&amp;ab=x&amp;sin=x&amp;lv=x&amp;az=x&amp;pe=x&amp;word=%EA%E8%F8%E8%ED%E5%E2 gramota.ru], [http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц. Распоряжение Администрации Президента Российской Федерации от 17 августа 1995 г. № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }}&lt;/ref&gt; .

== Символдары ==
[[1826 йыл]]дың [[2 апрель|2 апрелендә]] Кишиневтың гербы сифатында Бессарабия өлкәһе гербы ҡабул ителә, сөнки Кишинев өлкә үҙәге булып китә. Герб ике өлөшкә бүленгән ҡалҡан формаһында була. Өҫкө өлөшөндә ҡыҙыл ерлектә алтын таж кейҙерелгән ике башлы бөркөт һүрәтләнгән—Бессарабияның Рәсәй империяһына ҡушылыу символы. Бөркөттөң күкрәгендә ҡыҙыл ҡалҡанда аҡ атҡа атланған, һөңгө менән йыланды сәнскән Георгий Победоносец урынлаштырылған. Бөркөттөң уң тәпәйендә факел һәм йәшен ҡуйылған, ә һулаҡайында — лавр веногы. Гербтың аҫҡы өлөшөндә алтын ерлектә элекке Молдавия кенәзлеге гербынан һыу һыйыры (буйвол) башы урынлаштырылған.

Бессарабия губернаһы булдырылғандан һуң [[1878 йыл]]да Кишиневтың яңы гербы раҫлана. Зәңгәрһыу төҫтәге ҡалҡанда күҙе, теле һәм мөгөҙө ҡыҙарған буйволдың башы урынлаштырылған, мөгөҙ араларында биш мөйөшлө алтын йондоҙ «балҡый». Баштан уң яҡҡа көмөш биш тажлы роза сәскәһе, ә һул яҡта — мөгөҙҙәре менән ҡалҡандың ситенә ҡаратылған көмөш ай урағы.

Бессарабия Румынияға ҡушылғандан һуң Кишиневтың гербы тағы ла үҙгәртеүҙәргә дусар була. Ҡалҡанда зәңгәрһыу фонда ҡыҙыл төҫтәге бәләкәй ҡалҡан күкрәгенә ҡуйылған алтын бөркөт һүрәтләнгән, бәләкәй ҡалҡанда Молдавия кенәзлеге гербы — үгеҙ башы, йондоҙ, роза сәскәһе һәм ай урағы. Был герб СССР тарҡатылғандан һуңғы Кишиневтың гербы булып ҡалды.

Кишиневтың хәҙерге флагы аҡ төҫтә, аҡ туҡымаға стилизацияланған һары-көрән сәскәләр үреме өҫтөнә ҡаланың гербы һалынған.

== Географияһы ==
[[Файл:Satellit_Chisinau_01.jpg|справа|мини|255x255пкс| Кишинёв спутниктан (фото NASA) төшөрөлгән]]
[[Файл:Кишинёв._Озеро_в_Долине_Роз..JPG|мини|Розалар үҙәнендәге күл]]
Кишинев [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Көнсығыш — Европа тигеҙлегендә]] диңгеҙ өҫтөнән 85 м бейеклектә 46°0′ с. ш. һәм 28°75′ в. д. Молдавияның үҙәк районында урынлашҡан. Ҡала ете ҡалҡыулыҡта тора һәм [[Днестр]]&lt;nowiki/&gt;ҙың уң өҫтәлмәһе — Бык йылғаһы буйына һуҙылған. Кишиневтың бер өлөшө Бык йылғаһының уң ярынан һыу баҫа торған майҙандарҙы (террасалар) биләй. Майҙандар Дурлешты гөрләүеге һәм нисә балкалар (Кесе Әберсә, Оло Әберсә һәм тармаҡланған Мунчешты балкаһы) менән бүлгеләнгәндәр. Бык үҙәненең һул яр бите ике террасанан тора, беренсеһе һөҙәк кенә итеп йылғаға төшә, ә икенсеһе 60 — 90 метр бейеклектә урынлашҡан.

Ҡала майҙаны — яҡынса 120 км², ә муниципиялар бөтәһе бергә — 571,64 км².

Ҡала кодрыларҙың ҡалҡыу урманлы урындарында урынлашҡан. Тупрағы башлыса ҡара тупраҡ, ауыл хужалығы үҫеше өсөн иң яраҡлыһы. Файҙалы ҡаҙылмаларҙан [[эзбизташ]] таралған. Тағы ла тәрәнерәк аҡбур ҡомо һәм мергель ята.

Кишинев сиктәрендә Гидигич һыуһаҡлағысы һәм 23 күл бар:
* «Ла извор» паркында — 3 күл;
* парк эргәһендә — «Трактор» күле;
* Михай Витязул урамы — Албишоар урамы мөйөшөндәге күл;
* Каля Ешило рурамы һәм Полтава шоссеһы сиселешендә бәләкәй күл;
* дендрологик парта күл;
* Валя-Морилор күле (элекке Комсомол күле);
* Урман паркындағы &quot;Иҫке почта&quot;ла 2 күл&quot;;
* Ипподром урамындағы паркта күл;
* «Рышкань» паркында һәм «Динамо» атыу урынында 3 күл («Һалдаттар күлдәр»);
* Борис Главан паркында күл;
* «Розалар үҙәнендә» 3 күл;
* Ботаник баҡсала 2 бер-береһе менән тоташтырылған 2 күл;
* «Восьмерка» зоологик баҡсала күл;
* Узинелор урамында ҙур булмаған күл;
* Милеску-Спэтару урамындағы күл.
* Мунчешты урамында (дом 788 йорт күл буйында) Виктория күле

=== Климаты ===
[[Файл:Kishinev_wind.svg|справа|мини|170x170пкс|Ел йүнәлеше йыл әйләнәһенә, %]]
Кишинев уртаса — континенталь климатлы йомшаҡ зонала урынлашҡан, шуның өсөн бында уртаса эҫе йәйҙәр һәм уртаса йылы, әммә елле, ҡыштар күҙәтелә.

Ҡалала үткәрелгән беренсе метеорологик күҙәтеүҙәр [[1884 йыл]]ға ҡарай. Нигеҙендә мғлүмәттәре башлап [[XX быуат]] башы мәғлүмәттәренә ярашлы уртаса йыллыҡ һауа температураһы самаһы менән +10,2 °C, ә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме— 468 мм тәшкил иткән. 1970 -сы йылдар мәғлүмәттәре буйынса ғинуар айының уртаса температураһы −3,5 °С, июлдә +21,5 °C тәшкил иткән.

Йыл дауамында яҡынса 2215 ҡояшлы сәғәт, шул иҫәптән июль айында 329 сәғәт һәм 54 сәғәт кенә декабрь айында. Уртаса йыл температураһы +9,6 °C, ә яуым-төшөм күләме — 547 мм/м² тәшкил итә. Йәй май башында башлана. Уртаса температура +20…+25 °C, ә ҡаланың үҙәгендә ҡайһы +35…+40 °C була. Ямғырҙар һирәк, әммә бик мул. Ғинуарҙың уртаса температураһы яҡынса −3,2 °C, термометр бағанаһы −10 ос °C һирәк төшә. Яҙ һәм көҙ көндәрендә температура +18…+22 °C араһында бәүелә, яуым-төшөм йәй менән сағыштырып ҡарағанда ғәҙәттә мулыраҡ.

Ҡалала иң һалҡын температура 1954 йылдың 20 февралендә күҙәтелде — 28,9 °C — норманан 20 градусҡа түбәнерәк. Иң юғары температура 2007 йылдың 19 июлендә теркәлде — +39,4 °C.{{Ҡала климаты|Год_а_макс=39.4|Год_ср_макс=14.6|Год_ср=10.2|Год_ср_мин=6.4|Год_а_мин=-28.9|Год_ср_осад=543|Фев_а_макс=20.7|Мар_а_макс=25.7|Апр_а_макс=31.6|Май_а_макс=35.9|Июн_а_макс=37.5|Июл_а_макс=39.4|Авг_а_макс=39.2|Сен_а_макс=37.3|Окт_а_макс=32.6|Ноя_а_макс=23.6|Дек_а_макс=18.3|Янв_а_макс=15.5|Фев_ср_макс=2.6|Мар_ср_макс=8.1|Апр_ср_макс=15.4|Май_ср_макс=22.0|Июн_ср_макс=25.2|Июл_ср_макс=27.5|Авг_ср_макс=27.2|Сен_ср_макс=21.5|Окт_ср_макс=15.1|Ноя_ср_макс=7.5|Дек_ср_макс=2.3|Янв_ср_макс=0.9|Фев_ср=-0.8|Мар_ср=3.7|Апр_ср=10.4|Май_ср=16.5|Июн_ср=19.9|Июл_ср=22.1|Авг_ср=21.7|Сен_ср=16.3|Окт_ср=10.5|Ноя_ср=4.1|Дек_ср=-0.6|Янв_ср=-1.9|Фев_ср_мин=-3.6|Мар_ср_мин=0.2|Апр_ср_мин=5.9|Май_ср_мин=11.6|Июн_ср_мин=15.2|Июл_ср_мин=17.3|Авг_ср_мин=16.9|Сен_ср_мин=12.0|Окт_ср_мин=6.8|Ноя_ср_мин=1.6|Дек_ср_мин=-2.8|Янв_ср_мин=-4.3|Фев_а_мин=-28.9|Мар_а_мин=-21.1|Апр_а_мин=-6.6|Май_а_мин=-1.1|Июн_а_мин=3.6|Июл_а_мин=7.8|Авг_а_мин=5.5|Сен_а_мин=-2.4|Окт_а_мин=-10.8|Ноя_а_мин=-21.6|Дек_а_мин=-22.4|Янв_а_мин=-28.4|Фев_ср_осад=31|Мар_ср_осад=34|Апр_ср_осад=39|Май_ср_осад=46|Июн_ср_осад=65|Июл_ср_осад=62|Авг_ср_осад=56|Сен_ср_осад=62|Окт_ср_осад=36|Ноя_ср_осад=37|Дек_ср_осад=39|Янв_ср_осад=36|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/33815.htm Погода и климат]}}

=== Флораһы ===
[[Файл:Chisinau_Winter.jpg|справа|мини|267x267пкс|Кишинёв паркы кыш көнөндә]]
Кишинёв Европаның иң йәшел ҡалаларының береһе тип һанала. Ҡаланың бөтә урамдарында тиерлек ағастар үҫә, йәйгеһен ҡала йәшеллеккә күмелә. Кишиневта бик күп парктар һәм скверҙар, бында 50 артыҡ ағас төрҙәре, ҡыуаҡлыҡтар, лианалар үҫтерелә. Молдавия өсөн тәбиғи булғандарынан тирәк, каштан, акация, саған, тал, йүкә, миләш, ҡайын, шыршы һ.б., шулай уҡ һирәк осрай торғандарҙан — кедр ағасы, канада бундугы, глициния, артышты билдәләп китеп була. Тәбиғи үҫемлектәр яйлап яңы ултыртылғандар менән алмашына бара, улар араһында йышыраҡ каштан, платан, софора, саған, һары сейәнең декоратив формалары (черешня) осрай.
Күлдәрҙе тирәләтеп һәм урамдар буйлап төрлө тирәктәр ултыртыла (пирамидаль, канада, гибрид).

=== Фаунаһы ===
Ҡала парктарында ҡоштарҙың 14 төр тирәһе һәм һыу хайуандарының 14 төрө бар. Ҡалала һуҡыр сысҡан, терпе, көҙән, һыуһар, һәм ярғанат осрай. Бынан тыш тейен һәм ялан сысҡандары бар. Ҡалаға төлкөләр һәм ҡуяндар ингән саҡтары билдәле. Ҡоштарҙың араһында күгәрсендәрҙең бер нисә төрө, һайыҫҡан, ҡарға, бараба, ҡара ҡарлуғас, ҡарабаш турғай, сыйырсыҡ, ҡарлуғас, тумыртҡа һәм турғай таралған. Һөйрәлеүселәр төрҙәре бик бай түгел. Ҡәҙимге туҙбаш, кеҫәртке, йәшел әрмәнде, күл баҡааһы, ҡәҙимге тритон һ.б. тап була. Ағастарға һәм ҡыуаҡлығтарға зыян килтереүсе ҡоротҡостар осрай: үлән бете, ҡалҡансыҡ, үрмәксе талпаны, ебәк күбәләге. Ҡайһы берҙә бик күпләп американ аҡ күбәләге һәм божья коровка килеп сыға.

Тарихи документтарҙа Кишинев тәүге тапҡыр 1436 йылдың 17 июлендә Молдавия воеводалары Илья һәм Стефан господар канцелярия башлығына яҙған грамоталарында иҫкә алына. Грамотала Реут йылғаһы эргәһендәге уларға тоғро хеҙмәттәре өсөн бүләк ителгән ерҙәрҙең сиктәре аныҡлана. Совет историографияһына ярашлы хәҙергә Кишинев урынында торлаҡ 1466 йылда молдаван господары Стефан Бөйөктөң үҙенең олатаһы бояр Влайкулға яҙҙан грамотаһында иҫкә алына. Һүҙ Албишоар ҡоҙоғо янындағы Кишинев торлағына хужалыҡ хоҡуғы тураһында бара.

Молдавияла XVI быуаттың уртаһында урынлаштырылған ғосман иҙеүе, төрөктәрҙең һәм ҡырым татарҙарының даими баҫып инеүе, һалымдарҙың үҫеү шарттарында, ҡаланың иҡтисади үҫеше бик яй темптар менән бара, ә ил [[XVII быуат|XVII]] — [[XVIII быуат]] башында бөлгөнлөккә төшә.Башта бояр [[Аҫаба|аҫабалыҡ ере]] , ә һуңынан 1641 йылдан — Яссы ҡалаһы монастырҙәре аҫабаһы. Кишинёв күп тапҡыр емерелгән. Татарҙарҙың Кишиневҡа иң һуңғы һөжүме 1781 йылда була, Кишиневтың үҙәгендә ошо һөжүмдең ҡорбандарына һәйкәл ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-12-10|title=Утраченные церкви Кишинёва|url=http://allfun.md/article/27448|publisher=allfun.md}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122230159/http://allfun.md/article/27448 |date=2015-11-22 }}&lt;/ref&gt;.

=== Бессарабия губернаһы (1812—1918) ===
[[Файл:Kishinev_1887.jpg|справа|мини|310x310пкс| [[1887]] йылдағы Кишинёв планы]]
Урыҫ — төрөк һуғыштарының һөҙөмтәһендә Днестр, [[Прут (йылға)|Прут]] һәм [[Дунай]] йылғалары араһындағы территория 1812 йылда Рәсәйгә күсә һәм Бессарабия тип йөрөтөлә башлай. Кишинёв ул ваҡытта Изге Гроб монастыры хужалығында була, рәсми рәүештә ҡала статусын [[1818 йыл]]да ала (беренсе примар — ҡала башлығы — Ангел Ноур) һә Бессарабия өлкәһенең үҙәгенә әйләнә, ә инде [[1873 йыл]]дан — Бессарабия губернаһы үҙәге. Рәсәйгә ҡушылыу халыҡтың ишәйеүенә, сауҙаның, шөғөлдәрҙең, мәҙәниәттең үҫешенә булышлыҡ итте.

[[1820 йыл|1820 йылдың]] сентябренән [[1823 йыл]]дың июленә тиклем Кишиневта Петербургтан һөрөлгән А. С. Пушкин йәшәй. Бында ул урындағы &quot;Именлек Союзы&quot;на ингән молдаван яҙыусылары К. Стамати һәм К. Негруцци һәм декабристар (М. Ф. Орлов, В. Ф. Раевский, К. А. Охотников, П. С. Пущин һ .б..) менән яҡынлашып китә.

[[1821 йыл]]да туҡымалар етештереү буйынса беренсе мануфактура ойошторола, [[1831 йыл]]да спирт-араҡы заводы төҙөлә. [[1861 йыл]]ға ҡалала 100 ашыу ҙур булмаған предприятиелар иҫәптә була (емеш-йөҙөм-араҡы-күн-һабын бешереү-кирбес- черепица заводтары, тәмәке фабрикаһы һ. б.). [[1871 йыл]]да ҡалала Кишинев коммерциялы банкы асыла.

[[1903 йыл]]дың 6—7 апрелендә ҡалала [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһы сиктәрендә иң эре йәһүд погромдарының береһе була.]]

[[1910 йыл|1910 году]] Кишинёвта 10 мең тирәһе йорт (шул иҫәптән — барыһы 4 өс этажлы йорт), 142 урамдар һәм тыҡрыҡ, 12майҙан, 5 баҡса һәм скверҙар. В начале [[XX быуат]] башында бер нисә металл эшкәртеү предприятиелары (Сербов, Ланге һәм Мокану һ.б.) төҙөлә. Сәнәғәттең үҫешенә ҡаланы Дунайү Ҡара диңгеҙ порттары, Көнбайыш Европаһы һәм Рәсәйҙең үҙәк өлкәләре менән бәйләгәнтимер юлдарҙың үткәрелеүе булышлыҡ итте.

Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдарҙағы Революция ваҡытында Кишинёвта демонстрациялар һәм сәйәси стачкалар үтә ([[21 август|1905 йылд]]&lt;nowiki/&gt;ың 21-[[22 август|22 авгусы]], [[17 октябрь|17 октябр]]&lt;nowiki/&gt;е һ. б..). Совет власы Кишинёвта 1918 йылдың 1 (14) ғинуарында урынлаштырыла.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Спасо-Преображенский_собор..JPG|мини|Спас-Преображенск соборы]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Арка_Победы..jpg|мини|Еңеү аркаһы]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Церковь_Святого_Николая..JPG|мини|Изге Николай сиркәүе]]
|}
1917-се йылдағы Октябрь революцияһынан һуң, 21 ноябрҙә күп һанлы халыҡ йыйылыштар барышында, шул иҫәптән Кишиневта ла, [[Сфатул Цэрий|Сфатул Церий]] (Бессарабиялағы дәүләт власы органы) үҙенең эшмәкәрлеген башлай. Край Советы 1917 йылдың 2 декабрендә Молдавия Демократик Республикаһының иғлан итте. Шулай итеп, Кишинев МДР-ҙың баш ҡалаһы булып китә. Кишиневта яңы республиканың бөтә власть органдары төпләнә.
[[1918 йыл]]дың 11 ғинуарында Ҡыҙыл армия частары бик яҡын Кишиневҡа килеп терәләләр һәм ҡаланы үҙ контроле аҫтына алырға йыйыналар, һәм Сфатул Церий ҡалаға румын хәрби частарын индерергә ҡарар итә. [[1918 йыл]]дың [[27 март]]ында [[Сфатул Цэрий]] Бессарабияның [[Румыния]]ға ҡушылыуы өсөн тауыш бирә һәм Кишинев уның составына инә. Ҡушылғандан һуң Сфатул Цэрий үҙенең эшмәкәрлеген 1918 йылдың ноябренә тиклем дауам итә.

=== Румыния составында (1918—1940) ===
[[Файл:Moldova, Chisinau King Stephen - Flickr - Dave Proffer.jpg|слева|мини|upright|Кишиневта Стефан Бөйөккә һәйкәл (1928)]]
 [[1919 йыл]]дың 1 ғинуарында Кишиневта Муниципаль Консерватория асылды. 1927 йылда Теологик факультеты асылды. 1928 йылда Рәсәй императоры Александр II (скульптор А. М. Пламадялэ проекты буйынса) 1918 йылда емерелгән һәйкәле урынына ҡала паркына ингән ерҙә Стефан Бөйөккә һәйкәл урынлаштырыла. 1934 йылда Социаль фәндәре Румыния Институтының филиалы, ә 1939 йылда — муниципаль картиналар галереяһы асыла.

Был йылдарҙа ҡала халҡының һаны артмай, һәм 1940 йылдың июнендә Кишиневта барлығы 110 мең кеше йәшәй. Ҡалала йәшерен коммунистик әйәшмаһы эш итә, уны П. Д. Ткаченко, К. Сырбу, И. Фортунэ һ.б. етәкләй. Бөтә румын осороноң дауамында ойошма СССР менән ҡабаттан ҡушылыу маҡсатында хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып бара. Кишиневта забастовкалар, демонстрациялар, сәйәси манифестациялар үткәрелә. Был саралар бер үк ваҡытта Бессарабияның башҡа ҡалаларында ла уҙғарыла&lt;ref&gt;{{Книга:История Республики Молдова|2002||страницы=198—199}}&lt;/ref&gt;.

=== Молдавия ССР- ы (1940—1991) ===
[[Файл:Eternitate_05.jpg|мини|210x210пкс|«Eternitate» Мемориаль комплексы]]
[[1940 йыл]]дың 28 июнендә Бессарабия [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] ҡушылдырыла; [[1940 йыл|1940 йылдың 2 авгусында Молдавия ССР-ы]] булдырыла; уның баш ҡалаһы итеп Кишинев һайлана. Ҡала 1940 йылдағы [[ер тетрәү]]ҙән бик ҙур зыян күрә. Республика баш ҡалаһының нәҡ үҙәгендә урынлашҡан Серафим йорто (епархия йорто) тап тулыһынса емерелде.

Ҡаланың артабанғы үҫеше СССР-ға [[Өсөнсө рейх|нацистик Германияның]] һөжүме арҡаһында туҡталып ҡала. 1941 йылдың 16 июлендә немец — румын ғәскәрҙәре Кишиневты баҫып алалар һәм ҡабаттан Румыния составына инә. 1944 йылдың 24 авгусында Ҡыҙыл Армия Кишиневты Яссы-Кишинев операцияһы барышында кире яулап ала. Хәрби ғәмәлдәр, бомбардировкалар һәм ер тетрәү ҡалаға бик ҙур зыян алып килделәр: 174 предприятие емерелгән, 70 % һуғыш алдындағы торлаҡ фонды һ.б. юҡҡа сығарылған була.

[[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышынан]] һуң ҡала ҡабаттан тергеҙелә һәм үҫә башлай. 1944 йылда барыһы 25 мең кеше иҫәпләнһә, 1950 йылда инде ҡалала 134 мең кеше йәшәй. 1945—1947 йылдарҙа Кишиневты реконструкциялау буйынса генераль схема раҫлана, схеманы эшләүҙә архитектор А. В. Шусев ҡатнаша. Ҡала республиканың эре сәйәси, административ, фәнни һәм мәҙәни үҙәгенә әйләнә һәм үҙенең заманса йөҙөн ала.

СССР Юғары Советы Президиумы 1966 йылдың 7 октябрҙәге Указына ярашлы Кишинев ҡалаһы Ватан алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн, коммунизм төҙөүҙә уңыштары, сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҫеше өсөн [[Ленин ордены]] менән наградланды.

1990 йылдың 5 июнендә МССР-ҙың Юғары Советы Молдавия ССР исемен Молдова Совет Социалистик Республикаһына исеменә алмаштырҙы.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Здание_Академии_Наук..JPG|мини|Фәндәр Академияһы бинаһы]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Проспект..JPG|мини|Совет осоронда торлаҡ йорттары]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Застройка_Штефан_чел_Маре..JPG|мини|Штефан чел Маре бульвары]]
|}

=== Молдова Республикаһы (1991 йылдан) ===
[[1991 йыл]]дың 23 майында Парламент Молдова Совет Социалистик Республикаһы исемен [[Молдова|Республика Молдова]] тип үҙгәртте. 1991 йылдың 27 авгусында Молдованың бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул ителде. Молдавия суверенлы дәүләт тип иғлан ителде. Кишинев баш ҡала булып ҡалды. Ҡалала өс автовокзал (Төньяҡ, Көньяҡ һәм Үҙәк), тимер юлы вокзалы, аэропорт бар. Ҡалала 25 университет һәм Молдавияның фәндәр Академияһы.
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
|+Яңы Кишинев&lt;br&gt;
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._ТЦ_&quot;Атриум&quot;..JPG|мини|220x220пкс]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Новая_церковь..JPG|мини|220x220пкс]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Новый_банк..JPG|мини|220x220пкс]]
|}

== Хакимлыҡ органдары ==

=== Примарҙар ===
[[Файл:Parlament_Building_Moldova.jpg|мини|200x200пкс|Молдавияла Парламент йорто]]
[[1990 йыл]]да Молдавияла примар институты тергеҙелә. Кишиневтың Беренсе примары Николай Костин булды. Унан һуң — Серафим Урекян.

2005 йылда примарға һайлауҙар үткәреү буйынса 4 ынтылыш булды, әммә улар кеше килмәгәнгә күрә бойомға ашырылманы. 2005 йылдан 2007йылға тиклеммэрҙың ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡарыусы Василе Урсу булды ғинуар, 2007 йылдың 25 ғинуарында Василе Урсу транспорт министры итеп тәғәйенләнә, ә мэрҙың бурастарын башҡарыусыһы Вячеслав Иордан була. 2007 йылдың июнендәге һайлауҙарҙан һуң Дорин Киртоакэ мэр булып һайлана һәм уны 2011 йылдағы һайлауҙарҙа ла ошо урынында ҡалдыралар.

Кишинёв примарының 4 урынбаҫары (вице-примарҙар) бар. Хәҙерге көндә вице — примар вазифаларын Нистор Грозаву, Михай Фуртунэ, Влад Котец һәм Игорь Лупулчук биләйҙәр.

=== Муниципаль советы ===
Кишинев муниципаль Советы (МСК) 51 кәңәшсенән тора, улар пропорциональ системаһы буйынса һайланып алынғандар. Һуңғы һайлауҙар 2015 йылдың 14 июнендә үткәрелделә һәм уларҙың һөҙөмтәһендә ошондай составтағы МСК формалаша:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Партия !! Советниктар һаны!! Советниктарҙың дөйөм һанынан %
|-
| [[Файл:Логотип ПСРМ.svg|border|30px]] Молдова Республикаһы социалистар партияһы || 19 || 37,26 %
|-
| [[Файл:Sigla PL.jpg|border|30px]] Либераль партия || 17 || 33,34 %
|-
| Европа Молдова Халыҡ партияһы || 6 || 11,76 %
|-
| [[Файл:Logo of the Party of Communists of the Republic of Moldova.svg|border|30px]] Молдова Республикаһы коммунистар партияһы || 3 || 5,88 %
|-
| [[Файл:Partidul Nostru logo.jpg|border|30px]] Беҙҙең партия|| 3 || 5,88 %
|-
| [[Файл:Pldm-logo.jpg|30px]] Молдова Либераль-демократик партияһы || 2 || 3,92 %
|-
| [[Файл:Pdm logo.gif|border|30px]] Молдова Демократик партия || 1 || 1,96 %
|}

== Бюджеты ==
[[2006 йыл]]дың ғинуар — сентябрь айҙарында Кишинёв муниципияһына 4,3 млрд лей берләштерелгән бюджет инде, был 2005 йылдың ошондай уҡ преиоды менән сағыштырмаса 33,9 % күберәк. Шул иҫәптән урындағы бюджетҡа 892 млн лей, госбюджетҡа — 1,8 млрд лей, соцфондҡа — 1,4 млрд лей, мәжбүри медицина страховкаһы Фондына — 217,6 млн лей күсерелгән&lt;ref&gt;{{статья|автор=Краковская В.|заглавие=Растут налоговые поступления в муниципальный бюджет Кишинёва|издание=Salut.Md|ссылка=http://www.salut.md/news/16407.html}}&lt;/ref&gt;.

[[2007 йыл]]ға Кишиневтың бюджеты 1 млрд 311 млн лей тәшкил итте, шул иҫәптән 1 млрд 266 млн лей — ҡаланың бюджеты, ә 45 млн лей — муниципияларға ингән ҡалған торлаҡ пункттарының бюджеты. 2007 йылдағы сығымдар килемде 19 млн лейға арттырҙылар һәм 1 млрд 330 млн тәшкил итә. Мәр вазифаһын ваҡытлыса башҡарған Василий Урсу ер биләмәләренең һәм Кишинев муниципаль советы контроль пакеты булған предприятиелар акцияларын һатыу буйынса аукциондар үткәреүҙе күҙ уңында тотоуы тураһында белдерҙе. Шулай уҡ ҡалала рекламаға хаҡтарҙың үҫеү ихтималлығы ла бар. Мәғариф өлкәһендә 2006 йыл менән сағыштырғанда сығымдар 40 % ҙурайҙы һәм 568 млн лей тәшкил итте, йәмәғәтселек хәүефһеҙлегенең тотороҡлоғона сығымдар 70,5 млн (+58 %), мәҙәниәткә — 43 млн (+27 %), коммуналь һәм торлаҡ хужалығы — 291 млн (+7,4 %), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе — 27 млн (+80 %), транспорт һәм юл хужалығы — 20 млн лей (+11 %)тәшкил итте&lt;ref&gt;{{статья|автор=Лупан А.|заглавие=В 2007 году Кишинёв не разбогатеет…|издание=[[Комсомольская правда в Молдове]]|год=30.12.2006|ссылка=http://old.kp.md/freshissue/economics/254125/}}&lt;/ref&gt;.

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Dacia Boulevard (5822778292).jpg|справа|мини|280x280пкс| Дачия проспекты (Ботаника секторы)]]
Кишинёв Молдавияның административ бүленешендә айырым статусҡа эйә — ул бер үк ваҡытта муниципия булып тора. Кишинёв муниципияһы составына Кишинёв ҡалаһы үҙе, 6 эргә-тирәләге ҡала (Сынжера, Дурлешты, Ватра, Кодру, Вадул-луй-Водэ, Криково) һәм 13 коммуннаға (ауыл) берләштерелгән 25 торлаҡ пункттары инә.
Кишинёв 5 секторға (районға) бүленгән:
* [[Үҙәк (Кишинёв секторы)|Үҙәк]] ({{lang-ro|Centru}}, Чентру);
* [[Чеканы (сектор Кишинёва)|Чеканы]] ({{lang-ro|Ciocana}}, Чокана);
* [[Боюканы (сектор Кишинёва)|Боюканы]] ({{lang-ro|Buiucani}}, Буюкань);
* [[Ботаника (сектор Кишинёва)|Ботаника]] ({{lang-ro|Botanica}}, Ботаника);
* [[Рышкановка (сектор Кишинёва)|Рышкановка]] ({{lang-ro|Râşcani}}, Рышкань).
Секторҙар претурҙар менән идара ителәләр ({{lang-ro|pretura}}pretura), уларҙың башында преторҙар тора ({{lang-ro|pretor}}pretor).

== Халҡы ==
[[Файл:Chisinau_night.jpg|слева|мини|250x250пкс|Төнгө Кишинёв («Чеканы» районынан күренеш)]]
[[1774 йыл]]дың халыҡтың иҫәп алыу һөҙөмтәләре буйынса Кишинёвта 600 ғаилә йәшәгән. Шул иҫәптән: 162 налог түләүсе; 110 ғаилә — урыҫтар, молдавандар һәм украиндар (һәр береҙе өстән бер өлөш); 52 ғаилә — әрмәндәр, йәһүдтәр, сиғандар, гректар, сербтар. 1812—1818 йылдарҙа Кишинёвтың халҡы 7 (600 ғаилә) 18 мең кешегә артһа, быуат аҙағына 110 мең кешегә тиклем артҡан. Ҡала халҡы электән күп милләтле булған, халыҡ һаны башлыса миграция процестары иҫәбенә үҫкән.

Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегендә Кишиневтың халҡы эргә тирәләре менән 1894 йылда 128 218 кеше булыуы тураһында мәғлүмәт биргән, уларҙың 20 % тирәһе ҡаланан ситтә йәшәй. Халыҡтың яртыһын тиерлек молдавандар тәшкил иткән — 54 890; шунан һан буйынса: йәһүдтәр — 26 120, [[урыҫтар]], гректар, болгарҙар, румындар, әрмәндәр, поляктар һ.б. милләттәрҙең вәкилдәре. Кишинёвта йорттарҙың һаны 1788 йылда 300 тирәһе, XIX быуат аҙағында 10 мең тиерлек.

Рәсәй империяһындағы беренсе халыҡ иҫәбе буйынса 1897 йылда ҡала халҡының һаны (эргә-тирәһеҙ) 108 483 кеше, шул иҫәптән йәһүдтәр — 49 829 кеше (45,9 %), урыҫтар (великорустар)— 29 299 кеше, молдавандар — 19 081 кеше, украиндар (малорустар) — 3393 кеше һ.б.&lt;ref&gt;[http://www.bessarabia.ru/kischineu.htm Всё о Бессарабии.]&lt;/ref&gt;.

[[1910 йыл]]да Кишинёвта 127 мең кеше йәшәй, 10 мең тирәһе йорт (барыһы 4 өс этажлы йорт), 142 урам һәм тыҡрыҡ, 12 майҙан, 5 баҡса һәм сквер булған. 1897 һәм 1912 йылдарҙа халыҡ һаны 1894 йыл менән сағыштырғанда кәмерәк, сөнки урыҫ хакимдары был йылдарҙа Кишинёвтың ҡасабаларын иҫәпкә алмағандар.

1918 йылда Бессарабияны Румынияға ҡушылдырғандан һуң ҡала халҡының һаны үҫмәй, 1940 йылдың июнендә Кишиневта 110 мең кеше йәшәй.

[[1944 йыл]]да румын-герман төркөмө оккупацияһынан һуң ҡалала барыһы 25 мең кеше тәшкил итә, [[1950 йыл]]ға унда 134 мең кеше йәшәй. 1959 йылда Кишинёвта йәшәгән йәһүд халҡының һаны 42 900 кеше, 1970 — 49 900, 1979 — 42 400. [[1960 йыл]]да — Кишинёвта 215 мең кеше йәшәй. Ҡаланың интенсив иҡтисади һәм социаль үҫеше халыҡтың миграцион хәрәкәтсәнлегенә булышлыҡ итә. Ҡала халҡының һаны бигерәк тә республиканың ауыл халҡы иҫәбенә (60 %), шулай уҡ СССР-ҙың башҡа төбәктәренән килгән специалистар иҫәбенә лә үҫә. Мигранттар ағымы [[1980 йыл]]да 1950 йыл менән сағыштырмаса ике тапҡырға күбәйгән. Кишиневта тыуған 500-меңенсе сабыйҙы ҡала 1978 йылдың 28 майында билдәләне.

[[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан һуң]] Кишиневта халыҡ һаны кәмей башланы. 1991 йылда ҡалала 676 700 кеше йәшәһә, [[2005 йыл]]дың башында халыҡ һаны 589 445 кеше тәшкил итте&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistica.md/public/files/Recensamint/Recensamintul_populatiei/vol_1/2_Populatia_pe_sexe_localit_ro.xls|title=Население по типу местности, населённым пунктам и полу, в территориальном разрезе|author=Национальное бюро статистики Республики Молдова|date=2005|accessdate=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;.

2015 йыл башына Кишинев ҡала сиктәрендә 678,2 кеше , ә муниципияла — 809,6 мең кеше (шул иҫәптән ҡала халҡы — 736,1 мең)&lt;ref name=&quot;pop2015&quot;&gt;{{статья|заглавие=Численность постоянного населения Республики Молдова на 1 января 2015 года в территориальном разрезе|издание=[[Национальное бюро статистики Республики Молдова]]|тип=Пресс-релиз|место=Кишинёв|год=14.03.2015|номер=|страницы=|ссылка=http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;idc=168&amp;id=4678}}&lt;/ref&gt;, 2016 йыл башына даими халыҡ һаны&lt;ref name=&quot;metod&quot;&gt;''Постоянное население'' — численность лиц, постоянно проживающих на данной территории, включая временно отсутствующих.&lt;/ref&gt; муниципияла — 814 147 кеше, шул иҫәптән ҡалала — 739 903 кеше тәшкил итте&lt;ref name=&quot;pop2016&quot;&gt;{{статья|заглавие=Численность постоянного населения Республики Молдова на 1 января 2016 года в территориальном разрезе по полу и возрасту|издание=[[Национальное бюро статистики Республики Молдова]]|тип=Пресс-релиз|место=Кишинёв|год=07.04.2016|номер=|страницы=|ссылка=http://www.statistica.md/public/files/ComPresa/Demografie/Num_pop_1.01.2016_stab_medii_sex_virsta_prof_teritorial.doc}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдағы Молдова халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Кишиневта йәшәгән халыҡ 492 894 кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;http://www.statistica.md/public/files/Recensamint/Recensamint_pop_2014/Nota_informativa_Preliminare_Recensamint_2014.pdf&lt;/ref&gt;.

=== Почётлы граждандар ===
* Композитор [[Дога Евгений Дмитриевич|Дога Е. Д.]] (1937)
* Советтар Союзы Геройы Бельский А. И.&lt;ref&gt;bessnews.ru: [http://bessnews.ru/obsh/moldova/5229-kirtoaca.html Киртоакэ обещал рассмотреть вопрос улицы Бельского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106060207/http://bessnews.ru/obsh/moldova/5229-kirtoaca.html |date=2012-11-06 }}&lt;/ref&gt;
* Советтар Союзы Геройы Жеребин Д. С.
* Мәскәүҙең экс-мэры Лужков Ю. М.
* Шарап яһаусы Н. В. Винцентини&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.famhist.ru/famhist/korol/0013fce1.htm#00197ad6.htm|title=Винцентини Николай Викентьевич -1893|author=Королева Н.С.|date=2002|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ERWhFAzS|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt;
* Архитектор А. О Бернардацци
* Розалар урамынан театр етәксеһе Ю. А. Хармелин
* Халыҡ йырҙарын башҡарыусы Зинаида Жуля&lt;ref&gt;[https://point.md/ru/novosti/obschestvo/zinaida-zhulya-stala-pochetnim-grazhdaninom-municipiya-kishinev Зинаида Жуля стала Почетным гражданином муниципия Кишинев&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Кишинев менән бәйле билдәле кешеләр ===
* Аристакисян Артур Саркисович (1961) — Рәсәй һәм молдаван кинорежиссёры, сценарист һәм оператор.
* Баянова Алла Николаевна (Алла Николаевна Левицкая; 1914—2011) — урыҫ һәм румын йырсыһы, романстар һәм эстрада йырҙары башҡарыусыһы. Кишинёвта тыуған.
* [[Биешу Мария Лукьяновна|Мария Биешу]] (1935—2012) — молдаван совет опера һәм камера йырсыһы, Молдавияның халыҡ артисы, СССР-ҙың Халыҡ артисы, Кишинёв сәнғәт институтының профессоры
* Леонид Ильич Брежнев (1906—1982) — СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, КПСС-тың Үҙәк комитетының Генераль секретары, 1950—52 йылдарҙа Молдавия Компартияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары.
* Балан Дан (1979) — поп-йырсы, O-Zone төркөмө экс-солисы.
* Вербицкая Лариса Викторовна (1959) — совет һәм рәсәй дикторы һәм телевидениела алып барыусы. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2004)
* Добровольский Игорь Иванович (1967) — совет һәм рәсәй футболисы, СССр-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, футбол буйынса 1988 йылдың Олимпия уйындары чемпионы.
* Гольденвейзер Александр Борисович (1875—1961) — композитор, пианист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1946)
* Гельма, Марат Александрович (1960) — галерея рәссамы.
* Златов Семён Владимирович (1893—1969) — румын һәм молдаван композиторы, дирижёры һәм педагогы.
* Костенко Николай Фёдорович (1913—1993) — молдаван яҙыусыһы.
* [[Крецул Олег Васильевич]] (1975), [[спорт]]сы. 2001 йылдан [[дзюдо]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең йыйылма командаһы ағзаһы һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2003). Күреү буйынса инвалидтар араһында [[Паралимпия уйындары]] чемпионы (2008) һәм көмөш призёры (2004). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2009) ордены, 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2006), Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2008) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2004) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6948-kretsul-oleg-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Крецул Олег Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|19|05|2020}}&lt;/ref&gt;.
* Крючкова Светлана Николаевна (1950) — Рәсәй театр һәм кино актрисаһы, Рәсәйҙең халыҡ артисы, Кишинёвта тыуған.
* Лункевич Сергей Александрович (1934—1995) — молдаван дирижёры, скрипкасыһы, композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* Лотяну Эмиль Владимирович (1936—2003) — совет кинорежиссёры.
* Лещенко Пётр Константинович — урыҫ һәм румын йырсыһы. Баласағы Кишиневта үткән.
* Либерман Авигдор (5 июнь 1958, Кишинёв, Молдавия ССР-ы) — тышҡы эштәр элекке министры, Израилдең оборона министры 2016 йылдан.
* Майлстоун Льюис — американ кинорежиссёры, лауреат премии «Оскар» премияһы лауреаты за легендарную экранизацию романа Ремарка — Ремарктың «На западном фронте без перемен» романы буйынса легендар экранизацияһы өсөн
* Мильштейн Цви — рәссам.
* Николаев Юрий Александрович (16 декабрь 1948, Кишинёв, Молдавия ССР-ы) — рәсәй теле- һәм радиола алып барыусы, Рәсәйҙең халыҡ артисы
* Олейников Илья Львович (Илья Львович Кляверҙың сәхнә псевдонимы) (1947—2012) — рәсәй комедия жанры эстрада актёры һәм телевидениела алып барыусы, Рәсәй федерацияһының халыҡ артисы (2001), Кишинёвта тыуған.
* Олешко Александр Владимирович (1976) — театр һәм кино рәсәй актёры.
* Александр Плэмэдялэ (1888—1940) — бессараб скульпторы Һәм педагогы, Кишиневтың эргәһендәге Боюканыла тыуған (хәҙерге ваҡытта Кишинневтың секторы).
* Пуришкевич Владимир Митрофанович (1870—1920) — российский политический деятель ультраправого толка, монархист.
* [[Пушкин  Александр Сергеевич]] (1799—1837) — урыҫ шағиры, драматург һәм прозаик, урыҫ әҙәби теленең реформаторы. 1820 йылда Кишиневҡа һөргөнлөккә ебәрелә һәм бында өс йыл үткәрә.
* Савельев Иван Владимирович (1987) — Рәсәй баскетболисы.
* Стратан Клеопатра Павловна (2003) — билдәле молдаван поп-йырсыһы.
* Сулак Николай Васильевич (1936—2003) — йырсы, бер нисә молдаван фольклор коллективтары солисы.
* Тодираш Арсение (1983) — поп-йырсы, O-ZONE төркөмө экс-солисы
* Тутышкин Андрей Петрович — урыҫ актеры («Волга-Волга», счетовод Алёша Трубышкин; «Карнавал төнө», бухгалтер; «Дүртәүҙең йөрәктәре», профессор Ершов һ.б.) һәм режиссёр («Малиновкалағы туй», «Ирекле ел»), Кишинёвта тыуған.
* Черненко Константин Устинович (1911—1985) — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе, КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары (1984 — 85), 1948—1956 йылдарҙа Молдавия КПСС Үҙәк Комитеты агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире.
* Шимановский Александр Ничипорович (1850—1917) — белорус этнографы; пушкинист, педагог.
* Щусев Алексей Викторович (1873—1949) — урыҫ һәм совет архитекторы. Уның проекты буйынса Кишинёв Бөйөк Ватан һуғышы осоронда емерелгәндән һуң тергеҙелә.

== Иҡтисады ==

== Транспорты ==
[[Файл:ChisinauAirportInNight.jpg|справа|мини|200x200пкс|Кишинёв аэропорты төндә]]
[[Файл:Кишинёв._Железнодорожный_вокзал..JPG|мини|200x200пкс|Тимер юлы вокзалы]]
Кишинёвта ҡала эсендә пассажирҙарҙы ташыу автобустар&lt;ref&gt;Схема и расписание [http://vse.md/index.php/avtobusy автобусных маршрутов Кишинева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702230800/http://vse.md/index.php/avtobusy |date=2012-07-02 }}&lt;/ref&gt;, троллейбустар&lt;ref&gt;Схема и расписание [http://vse.md/index.php/trollejbusy троллейбусных маршрутов Кишинева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120927043307/http://vse.md/index.php/trollejbusy |date=2012-09-27 }}&lt;/ref&gt;, маршрут таксилары&lt;ref&gt;Расписание [http://vse.md/index.php/marshkish маршрутных такси Кишинёва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906021348/http://vse.md/index.php/marshkish |date=2012-09-06 }}&lt;/ref&gt; менән бойомға ашырыла. Ҡала менән башҡа торлаҡ пункттары автобус, тимер юл һәм һауа бәйләнеше аша атҡарыла.

XIX быуаттың аҙағынан Кишиневта трамвай йәрәй башлай. [[1913 йыл]]да ул электр тягаһына күсерелә. 1950-се йылдар аҙағына трамвай линиялары селтәре 17 км арттырып ебәрә, ә йыл әйләнеһенә ташылған пассажирҙарҙың һаны 9 млн кешенән артып китте. 1960 -сы йылдар башында троллейбус тулыһынса трамвайҙы ҡыҫырыҡлап сығарҙы.

Беренсе троллейбус [[1949 йыл]]да Ленин проспекты (хәҙер Штефана чел Маре бульвары) буйлап тимер юлы вокзалынан медицина институтына тиклем ебәрелә. Хәҙер ҡалала 3 троллейбус паркы. Дөйөм машиналар һаны — 318 тирәһе.

Автобус бәйләнеше Кишиневта [[1946 йыл]]дың март айында индерелә. Башта ҡала буйлап ЗИС-154 маркалы автобустар йәрәй. Кишинёв автобус маршруттары менән илдең бөтә ҡалалары һәм күп кенә ауылдары, шулай уҡ Украина, Румыния, Рәсәй, Белоруссия һәм күп кенә Европа илдәре менән бәйләнгән.

Беренсе өала эсендәге маршрут таксилары линияһы [[1968 йыл]]да индерелә. Хәҙерге ваҡытта Кишиневта маршрут таксиһы иң уңайлы транспорт төрө булып тора, сөнки бөтә ҡаланы солғап алған һәм автобус — троллейбустарға ҡарағанда йышыраҡ йөрөй.

Беренсе еңел таксилар Кишиневта [[1949 йыл]]да барлыҡҡа килделәр. хәҙерге ваҡытта ҡалала 33 шәхси частных таксомотор компаниялары һәм 2 VIP-такси службалары&lt;ref&gt;[http://www.webtaxi.md/ru/automobile/taxi Все службы такси в Кишинёве — такси Молдова]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 1 февраленән такси саҡыртыу телефон номерҙары биш знаклы һәм 14 һаны менә башланалар&lt;ref&gt;terra.md: [http://terra.md/timetable/taxi/default.aspx Телефоны кишиневских таксопарков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118135541/http://www.terra.md/timetable/taxi/default.aspx |date=2017-01-18 }}&lt;/ref&gt;). Алдағы перспективала урамдан тыш тиҙ йөрөтеүсе транспорт — тиҙ йөрөүсе трамвай йәки «еңел метро» булдырыу күҙ уңында тотола&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110322021001.shtml В Кишиневе с помощью Белоруссии планируется внедрить «лёгкое метро» и запустить скоростные трамваи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212034649/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110322021001.shtml |date=2018-12-12 }} // Сайт [http://www.rbc.ru РосБизнесКонсалтинг], 22.03.2011&lt;/ref&gt;.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Primaria_Chisinau.jpg|справа|мини|303x303пкс|Кишинёв Примэрияһы бинаһы]]
Кишинёвтың иң боронғо биналары: Мазаракий сиркәүе ([[1752 йыл|1752]]), Константин һәм Елена сиркәүе ([[1777 йыл|1777]]), Әрмән сиркәүе ([[1803 йыл|1803]]), Благовещен сиркәүе ([[1807 йыл|1807]]—[[1810 йыл|1810]]), Харламбий сиркәүе ([[1812 йыл|1812]]).

Бессарабияның [[1812 йыл]]да Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң [[1817 йыл]]да ҡаланың үҙәге билдәләнә, беренсе тура һәм киң урамдар барлыҡҡа килде. [[1834 йыл]]да Кишиневтың генераль планы раҫланды. Киң урамдарҙың дүрт мөйөшлө селтәре Рәсәй империяһының көньяҡ ҡалаларының төҙөү принциптарына тура килә ине. 1831—1836 йылдарҙа бында Кафедра соборы һәм сиркәү манараһы күтәрелә. Һуңынан собор янында Триумф аркаһы төҙөлә.

[[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында уҡыу һәм административ биналар төҙөлә, применялись элементы византия, роман һәм готик архитектура, шулай уҡ молдаван төҙөү сәнғәте элементтары ҡулланыла Йорттарҙың күп өлөшө элеккесә бер этажлы булып ҡала. [[1862 йыл]]да урамдарға суйырташ түшәҙе башлайҙар. Кишинёвты төҙөкләндереүгә А. О. Бернардацци булышлыҡ итә. XIX быуат аҙағында Кишинёв 5½ саҡрым оҙонлоҡтағы һәм 4 саҡрым киңлектәге дөрөҫ булмаған фигуралы 660 дисәтинә ер биләй. XIX быуат башында ҡала думаһы (хәҙер Примэрия), округ суды (тимер юл идаралығы), ҡала банкы (орган залы), крайҙы өйрәнеү музейы биналары.

1919—40 йылдарҙа Кишинёвта ҙур булмаған кирбестән һәм эзбисташтан өйҙәр төҙөлгән. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында 70 % ашыу ҡала торлаҡ фондын юғалта.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа А. В. Щусев етәкселегендәге генераль план (1947) буйынсаЛенин проспекты, реконструкциялана, Йәштәр проспекты һәм Негруцци бульвары һалыналар, административ биналар, шул иҫәптән МССР-ҙың хөкүмәт Йорто, төҙөлә, Вокзал майҙаны төҙөлөп бөтә. Кишиневта яңы сәнәғәт райондары барлыҡҡа килә: Яңы Чеканы, Скулянка һ.б.
1955-70 йылдарҙа яңы торлаҡ райондары үҫеп сыҡты: Рышкановка, Ботаника, Боюканы һ. б. Күп кенә һәйкәлдәр ҡуйыла. Ҡала үҫешендә хәл иткес этәргес көс булып 1971 йылдың СССР Совминдың «Кишинев ҡалаһының артабанғы үҫеше буйынса саралар тураһында» ҡарары тора. Ҡалаға ул ваҡытта союз фондтарынан миллиардҡа яҡын аҡса бүленә. 1980 йылдар уртаһында ҡала үҙәген планлаштырыу проектына конкурс иғлан ителә. Совет Союзының тарҡалыуы масштаблы төҙөлөштәрҙе тормошҡа ашырыуға ҡамасаулай.

Молдавия үҙаллыҡ яулағандан һуң Кишиневта төҙөлөш туҡталып ҡалды. Әммә ваҡыт үтеү менән сиркәүҙәр тергеҙелә, ҡиммәтле квартиралы элиталы йорттар һәм зиннәтле особняктар төҙөлә башланы. Измаил урамы киңәйтелә, «Төньяҡ» вокзалы төҙөлә, тимер юлы вокзалы реставрациялана, күп төрлө магазиндар һәм офис биналары төҙөлә. [[2006 йыл]]дың октябрендә Кишиневтың майҙанын киңәйтеү һәм заманса инфраструктура, бизнес-үҙәктәр һәм күп һанлы юл сиселештәре булған яңы секторҙар (Будешты-2 һәм Яңы Ставчены) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шулай уҡ ете йыл эсендә Кантемир проспектын яңыртыу планлаштырылған. Кишинев шулай уҡ Европала иң оҙон урам эйәһе — Мунчешт шоссеһы (молд. Șoseaua Muncești).
{| class=&quot;graytable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Здание_МВД..JPG|мини|МВД бинаһы]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Памятник_Котовскому..JPG|мини|Котовскийға һәйкәл]]
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:Кишинёв._Почтамт..JPG|мини|Почтамт бинаһы]]
|}
[[Файл:Национальный музей этнографии и естественной истории.jpg|мини]]
[[Файл:Muzeul national de istorie .jpg|мини]]
[[Файл:Президентский Дворец (Президентура) (Кишинёв) .jpg|мини]]

== Мәғариф ==
2005 йылдың аҙағына Кишинев муниципияһында Кишинев 25 меңдән артыҡ баланы тәьмин итерлек 146 балалар баҡсаһы эшләй. 158 университетҡа тиклемге учреждениеларҙа 96 меңдән ашыу бала уҡый. Ҡалала 60 лицей, 40 урта [[мәктәп]], 19 гимназия, 15 мәктәп-балалар баҡсаһы, 14 башланғыс белем биргән мәктәп, 7 махсуслаштырылған һәм 3 киске мәктәп, шулай уҡ 27 мәктәптән тыш учреждениелары (спорт мәктәптәре, балалар ижад үҙәктәре) бар. 2005 йылда һәр уҡыусыға йыл сығымы 1256 лей тәшкил итте (2006 йылда был һан 300 лейға артырға тейеш)&lt;ref name=&quot;nm1&quot;&gt;{{статья|ссылка=http://www.nm.md/daily/article/2005/10/19/0302.html|заглавие=Столичная школа как она есть|автор=Наталья Устюгова.|издание=Независимая Молдова|год=19.10.2005}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==

=== Театрҙар ===
[[Файл:Chisinau_Opera_Teatr060709_1.jpg|справа|мини|200x200пкс|Кишинев опера һәм балет театры]]
[[Файл:Zimbru_Stadium.JPG|мини|200x200пкс|«Зимбру» стадионы]]

* Молдова Республикаһы опера һәм балет Милли театры
* М. Эминеску исемендәге Кишинев милли драма театры ([[1988 йыл]]ға тиклем — «А. С. Пушкин исемендәге Молдавия дәүләт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы музыкаль-драма театры»)
* А. П. Чехов исемендәге Дәүләт урыҫ драма театры
* «Luceafarul» Республика театры
* «Розалар урамынан» Дәүләт йәштәр драма театры
* «Сатирикус И. Л. Караджиале» муниципаль театры
* «Eugene Ionesco» театры
* «Ginta Latină» театры
* «Olga Guțu» театры
* «А. Матеевич» театры
* «Гугуцэ» театры
* «Licuric» Дәүләт ҡурсаҡтар театры

=== Фестивалдәр ===
[[Файл:Органный зал, Кишинев, Республика Молдова Sala cu orga, Chisinau, Republica Moldova Organ Hall, Chisinau, Republic of Moldova (50698302796).jpg|слева|мини|200x200пкс|Орган залы]]
* Орган залында йыл һайын үтә торған «Мэрцишор» Халыҡ-ара музыкаль фестивале концерттары үтә&lt;ref name=&quot;nm&quot;&gt;[http://www.nm.md/daily/article/2008/05/14/0402.html В Органном зале музыка играет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100909033843/http://www.nm.md/daily/article/2008/05/14/0402.html |date=2010-09-09 }} (недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.nm.md/daily/article/2008/05/14/0402.html ''история''])
// Сайт [http://www.nm.md/ газеты «Независимая Молдова»], 14.05.2008&lt;/ref&gt;, фестиваль [[1966 йыл]]да ойошторола, Ҡала банкы бинаһы рекнструкцияланғанға тиклем, 1978 йылда был бина Орган залына әүрелә&lt;ref&gt;[http://www.cnc.md/ru/snews/3442/ Бюджет фестиваля «Мэрцишор» урезали в восемь раз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100908213116/http://www.cnc.md/ru/snews/3442/ |date=2010-09-08 }} (недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.cnc.md/ru/snews/3442/ ''история''])
// Сайт [http://www.cnc.md/ Наш дом — Кишинёв], 02.03.2010&lt;/ref&gt;).
* Кишинев һәр йыл «Мария Биешу саҡыра» («Vă invită Maria Bieşu») халыҡ-ара опера һәм балет сәнғәте фестивале уҙа. Фестиваль беренсе тапҡыр 1990 йылда үткәрелде, уның ойоштороусыһы билдәле молдаван опера йырсыһы Мария Биешу була. Йыл һайын [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй,]] [[Украина]], [[Болгария]], [[Италия]], [[Франция]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм башҡа илдәрҙән иң яҡшы опера йырсылары, балет солистары, дирижерҙар Кишиневҡа ошо фестивалдә ҡатнашыр өсөн килә.
* [[2001 йыл]]дан Кишинета «Хронограф» документаль кино фестивале үтә. Фестиваль сиктәрендә төрлө илдәр режиссерҙары төшөргән документаль фильмдарҙы күрһәтеү ойошторола, шулай уҡ иң яҡшы эштәрҙе баһалау ойошторола. Фестиваль «TV 5 Monde» телеканалы һәм ПРООН Молдова тарафынан OWH TV Studio һәм кинематографистар Союзы менән берлектә ойошторола.
* [[2000 йыл]]дан башлап Франция мәҙәниәте Көндәре сиктәрендә Молдовала Кишинев кинотеатрҙарында йыл һайын «TV 5 Monde» телеканалы һәм Канада илселеге патронажы аҫтында француз киноһы фестивале уҙғарыла.
* [[2001 йыл]]дан һәр сентябрь айында ҡалала «Ethno-Jazz» фестивале үткәрелә, унда Молдавия, Рәсәй, [[Израиль]], [[Польша]], [[Германия]], [[Һиндостан]] һәм башҡа илдәрҙең джаз коллективтары сығыш яһай.
* [[2004 йыл]]да «Старый мельник» беренсе рок-фестивале үтте һәм ошо ваҡыттан йыл ваҡиғаһы булды. Фестивалде Молдавия һәм Рәсәй һыра компаниялары ойоштора. Фестивалгә Рәсәйҙән һәм Молдавиянан «Ва-БанкЪ», «Сплин», «Браво», «Ногу свело», «Пилот», «Ночные снайперы», «Конец фильма» рок-коллективтары саҡырыла. [[2006 йыл]]да фестивалдә 40 меңгә яҡын кеше килгән.
* 2004 йылдың 25 сентябренән 1 октябргә тиклем Кишиневта БДБ дәүләттәре — ҡатнашыусыларының Икенсе йәштәр Дельфий уйындары уҙҙы. Уйындарҙа БДБ -ның 11 дәүләт — ҡатнашыусыларынан 1000 ашыу 10 йәштән 21 йәшкә тиклем дельфийлар ҡатнашты.

=== Телевидение ===
[[Файл:Chisinau_TV_tower_at_night,_NIT_TV_tower_in_background.jpg|справа|мини|267x267пкс|Кишинев телевизион вышкаһының күренеше]]
1958 йылдың[[30 апрель|30 апрелендә]] молдаван радиоһы эфирға сыға (хәҙерге «TVM»). 1988 йылдың март айында эксплуатацияға Страшен РТПҮ индерелә, ошо үҙәктән әлеге көнгә тиклем Кишинев һәм уңын тирә-яҡтарына каналдарҙың радиотапшырыуҙары алып барыла. Хәҙерге ваҡытта телепрограммалар Страшендарҙан 100—120 км ашыу радиуста ҡабул ителә.

1990 йылдың октябренән Кишиневта телевидение «TVR-1» румын телевидениеһының беренсе программаһы ретрансляцияһы башланды. 1992 йылдың 1 ғинуарында Рәсәй телевидениеһының ретрансляцияһы (элекке СССР ТВ-ның бөтә союз икенсе программаһы) туҡтатылды. 1992 йылдың 1 февралендә «TVR-1» румын каналы «Останкино-1» каналына, ә «Останкино-1» каналы элекке икенсе программа урынына күсерелә. 1993 йылдың март айында Кишиневта «TV5-Europe» француз телеканалы ретрансляциялана башлай.

[[1994 йыл]]да Кишиневта&quot;Еврокабель&quot; кабель селтәре эшен башлай, уның хужаһы — молдаван — румын берлектәге предприятиеһы. Башта 8 телеканал булдырылды, һуңынан уларҙың һаны 20-нән ашып китте. 2000 йылға кабель селтәре ҡала территорияһын тулыһынса ҡапланы.

[[1995 йыл]]да MMDS системаһы буйынса эфир тапшырыуҙарын алып барған «SunTV» молдаван-американ компанияһы булдырыла. 1996 йылдың декабрендә «SunTV» үҙенең төп конкурентын («Еврокабель») йота. Хәҙерге ваҡытта . Хәҙерге ваҡытта «Sun TV» 21, 24, 42, 63 һәм 68 телеканалдарынан кабель һәм эфир пакеттарын тәҡдим итә.

1995 йылдың май айында Кишиневта «ВТВ» каналының техник тапшырыуҙары башланды, ә сентябрҙә «ВДВ» «ТВ6- Мәскәү» программаһын күрһәтә башлай. 14 октябрь, 1997 йылдың 14 октябрендә «NIT» телекомпанияһы «ТВ6- Мәскәү» программаһын һәм үҙенең программаларын күрһәтә башлай.

1995 йылдың авгусында «Каталан ТВ» телекомпанияһы эшен башлай.

[[1999 йыл]]дың июлендә Кишиневта «PRO TV» румын телеканалы тапшырыуҙарын башлай. Студияның антеннаһы Кишинев телеүҙәгенең манараһында (башня) урынлаштырыла. Студияның хужаһы — «MEDIAPRO» молдаван-румын берлектәге предприятиеһы.

1999 йылдың авгусында Ботаника районындағы бик бейек бинанан «Телеканал 26» тапшырыуҙарын башлай. 2000 йылдың декабрендә Кишиневта һәм Молдавияның башҡа ҡалаларында «Муз-ТВ» Рәсәй музыкаль каналы күрһәтә башлай. 2001 йылдың 21 февралендә «Catalan TV» каналы үҙ эшен туҡтата.

Бөгөнгө көндә Кишиневта метрлы диапазонда «Moldova-1» (3 ТВ), «TV5-Europe» (8 К) һәм «2 Plus» (11 ТВ) каналдары эшләйҙәр. Дециметр диапазонында «Euro-TV Chisinau» (23 ТВ), «СТС-МЕГА» (26 ТВ), «Prime» (30 Т), «PRO TV Chisinau» (37 ТВ), «ТВ» (43 СӨ ТВ), «I. N. T. Тапшырыуҙары юҡ» (49 ТВ), «N4» (51 ТВК) һәм «Realitatea Tv» (53 ТВК) каналдары ташырыуҙар алып бара. 61 һәм 58 частоталы каналдарҙа DVB-T цифрлы пакетының һынау тапшырыуҙары бара. Пакет составына «Prime», «PRO TV Chisinau», «ТВ», «TVC-21», «Муз-ТВ» һ.б. төп баш ҡала эфир радио һәм телеканалдары инә&lt;ref&gt;Каналы Молдовы — [http://vse.md/index.php/tv телепрограмма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815080101/http://vse.md/index.php/tv |date=2012-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ ҡалала эшләй «Alfa TV», «Satelit ТВ», «Альтернатив ТВ» һәм «Sun TV» һ. б эфир-кабель селтәрҙәре эшләй&lt;ref&gt;[http://www.frocus.net/main.php?lng=ru&amp;rzd=E-TV&amp;pag=area&amp;g=6#emiter_table frocus.net]&lt;/ref&gt;.

==== Цифрлы телевидение ====
[[2007 йыл]]дың декабрь башында «Arax» телекоммуникацион операторы Кишиневта «ZEBRA» беренсе кабелле телевидениеһының цифрлы селтәрен эшләтеп ебәрҙе&lt;ref&gt;[http://old.kp.md/freshissue/life/269484/ ZEBRA TV: Первое цифровое ТВ в Кишиневе!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123072028/http://old.kp.md/freshissue/life/269484/ |date=2025-01-23 }} // Сайт [http://old.kp.md/ «Архив КП в Молдове»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706222136/http://old.kp.md/ |date=2008-07-06 }}, 06.12.2007&lt;/ref&gt;. Бер үк ваҡытта тиерлек «Arax» менән ҙур кабель операторы телевидениеһы «SUN TV» кабель телевидениеһының иң эре операторы шулай уҡ цифрлы тапшырыуҙарын башланы&lt;ref&gt;[http://www.lenta.cjes.ru/?m=12&amp;y=2007&amp;lang=rus&amp;nid=28140 Цифровая революция в телевидении.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326125000/http://www.lenta.cjes.ru/?m=12&amp;y=2007&amp;lang=rus&amp;nid=28140 |date=2022-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

=== Радио ===
Кишинев ҡалаһында (2015 йылдың 4 февралендәге мәғлүмәттәргә ярашлы) FM (87.50 — 108.00 МГц 50 кГц йышлыҡ менән) һәм УКВ (65.81 — 74.00 МГц 30 кГц йышлыҡ менән) диапазонлы радиостанциялар исемлеге.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!МГц йышлығы
!
Радиостанция
!МГц йышлығы
!Радиостанция
|-
|66.44
|'''*Биләнмәгән йышлыҡ'''
|96,7
|'''Радио Алла (Молдова)'''
|-
|69.44
|'''Бәләкәй Самаритян'''
|97,2
|'''Radio Plai'''
|-
|71.00
|'''*Биләнмәгән йышлыҡ'''
|97,7
|'''Маэстро FM'''
|-
|71,57
|'''Vocea Basarabiei'''
|99.7
|'''Radio Noroc'''
|-
|87.6
|'''Стилле Радио'''
|100,1
|'''Jurnal FM'''
|-
|88.0
|'''Муз FM (Молдова)'''
|100,9
|'''Kiss FM (Молдова)'''
|-
|88.6
|'''Megapolis FM (Молдова)'''
|101,3
|'''Радио Спорт (Молдова)'''
|-
|89,1
|'''Ретро FM (Молдова)'''
|101,7
|'''Хит FM (Молдова)'''
|-
|89,6
|'''Radio Chișinău'''
|102,7
|'''Radio 21 (Молдова)'''
|-
|90,7
|'''Aquarelle FM'''
|103,2
|'''АвтоРадио (Молдова)'''
|-
|91,1
|'''Super Radio'''
|103,7
|'''POLI DISC — Яңы радио'''
|-
|91,6
|'''National FM (Moldova)'''
|104,2
|'''Бәләкәй Самаритян'''
|-
|92,1
|'''Publika FM'''
|104,7
|'''Datina FM'''
|-
|92,8
|'''Univers FM'''
|105,2
|'''Радио 7'''
|-
|93,3
|'''Radio ZUM'''
|105,9
|'''Fresh FM'''
|-
|94,0
|'''Молдова радиоһы'''
|106,4
|'''Европа-плюс Молдова'''
|-
|96,2
|'''Discovery FM'''
|106,9
|'''PRO FM'''
|}
''Иҫкәрмә'': Ҡайһы бер радиостанциялар үҙ эфир ваҡытында башҡа радиостанциялар тапшырыуҙарын күрһәтә ала.
[[Файл:Radio_Chisinau_in_1940.jpg|мини|Бессарабия радиоһы 1940 йылда]]

=== Матбуғаты ===
Хәҙерге ваҡытта Кишиневта түбәндәге баҫмалар сыға: «Кишинев яңылыҡтар», «Кишинев күҙәтеүсеһе», «Коммерсант PLUS», &quot;Комсомольская правда « Молдовала», «Труд 7 Молдовала», «Маклер», «Молдавия ведомостары», «Бойондороҡһоҙ Молдова», «Иҡтисади күҙәтеү», «Кишинев журналы», «Сэптэмына», «Тимпул», «Флукс» һәм башҡалар.

Журналистика бойондороҡһоҙ Үҙәге Молдавия матбуғатының интернет-вәкиллектәре исемлеген яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.ijc.md/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=53&amp;Itemid=84 Centrul pentru Jurnalism Independent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701171346/http://www.ijc.md/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=53&amp;Itemid=84 |date=2007-07-01 }} (недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.ijc.md/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=53&amp;Itemid=84 ''история''])&lt;/ref&gt;.

=== Кинотеатрҙары ===

== Тарихы ==
Беренсе кинокүрһәтеүҙәр Кишиневта [[1897 йыл]]да Дворян клубында уҙған. Хәҙерге ваҡытта был урында &quot;Патрия-Чентру&quot;кинотеатры урынлашҡан. Бына нисек итеп үҙенең мемуарҙарында Люмьерҙар фирмаһы вәкиле Феликс Масгиш яҙып ҡалдырған&lt;ref name=&quot;kino&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Виктор Андон.|заглавие=Люди со смешными ящиками|ссылка=http://www.nm.md/daily/article/2005/10/28/0701.html|издание=Независимая Молдова|год=28.10.2005}}&lt;/ref&gt;:

{{начало цитаты}}
В Кишинёве я снял однажды учения нескольких эскадронов, находящихся под командованием генерала французского происхождения — принца [[Луи Наполеон]]а. Заключительная атака: всадники с пиками наперевес галопом проезжают мимо оператора. Через несколько шагов, по команде принца его высоко поднятой саблей, они резко останавливаются. В этот вечер в Дворянском клубе было гала-представление. Я демонстрирую эту впечатляющую сцену, принц Луи Наполеон поздравляет меня: «Воспроизведя наши утренние маневры в тот же день, — сказал он, — вы совершили чудо своим смешным ящиком».
{{конец цитаты}}
[[1906 йыл]]дың ноябренән Кишиневта даими рәүештә ҡәҙимге йорттарҙа кинокүрһәтеүҙәр үткәрелә башлай, ә [[1912 йыл]]да беренсе махсус йыһазландырылған «Орфеум» кинотеатры асылған. МССР булдырылғандан һуң кинотеатрҙар селтәре күпкә киңәйә. 1980 -се йылдарға ҡалала түбәндәге кинотеатрҙар эшләй:
* «Патрия»,
* «Флакэра»,
* «Көндөҙгө»,
* «Бируинца»,
* «Андриеш»,
* «Осҡон»,
* «ВЛКСМ-ға 40 йыл»,
* «Шипка»,
* Ткаченко исемендәге кинотеатр,
* «Москова».
Һуңғыһы [[2002 йыл]]да концерт-күңел асыу комплексы итеп реконструкцияланған.

==== Бөгөнгө көндә ====
[[Файл:Patria_Chisinau.JPG|справа|мини|200x200пкс|Кинотеатр «Патрия-үҙәге», 2006 йыл.]]
* [http://patria.md/ru/cinemas/loteanu/ «Патрия-Дотянул»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605230208/http://patria.md/ru/cinemas/loteanu/ |date=2013-06-05 }} (''Patria-Emil Loteanu'') — Молдавияның төп кинотеатры, 600 һәм 140 урын, ике зал. Кишинев үҙәгендә урынлашҡан. 2012 йылдың октябрендә ябылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=(видео) Депутаты решили запретить рекламу в кинотеатрах|url=http://vesti.md/?mod=news&amp;id=15735|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Hc43GMWx|archivedate=2013-06-24|publisher=vesti.md|date=2012-10-05|accessdate=2013-06-22}}&lt;/ref&gt;.
* [http://patria.md/ru/cinemas/multiplex/ «Патрия-Мультиплекс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605230354/http://patria.md/ru/cinemas/multiplex/ |date=2013-06-05 }} (''Patria-Multiplex'') — Кишиневтың ҙур кинотеатры, алты кинозал.
* [http://patria.md/ru/cinemas/riscani/ «Патрия-Рышкановка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812200924/http://patria.md/ru/cinemas/riscani/ |date=2013-08-12 }} (''Patria-Rîşcani'') — «Патрия» селтәре кинотеатры (420 урын), Рышкановка районы.
* «Одеон» (''Odeon'') — Кишинев үҙәгендәге кинотеатр. Бында ғәҙәттә төрлө милли кино фестивалдәре үтә.

=== Сәнғәттә ===

==== Әҙәбиәт ====
Беренсе тапҡыр Кишинев тарихи документтарҙа Кишинев 1436 йылдың 17 июлендә Молдавия воеводалары Илья һәм Стефан грамотаһында телгә алына. Һуңыраҡ был ҡала тураһында мәғлүмәттәр Мирон Костинда, П. Алеппский һәм Марко Бандини ([[XVII быуат]]) юл яҙмаларында, Дмитрий Кантемирҙың &quot;Молдавия тасуирламаһы&quot;нда ([[XVIII быуат]] башы) осрайҙар. Кишинев XVIII быуаттағы урыҫ-төрөк һуғыштары ҡатнашыусылары хәтирәләрендә йыш иҫкә алына.

[[1812 йыл]]да Бессарабияның Рәсәйгә ҡушылғанынан һуң төбәктең тарихына һәм тормошона, айырып әйткәндә, баш ҡала булып киткән Кишиневҡа ҡарата йәмәғәтселетең ҡыҙыҡһыныуы бермә-бер арта. Кишиневтың күп һанлы тасуирламалары барлыҡҡа килә, улар араһында М. Драган, П. Куницкий, А. Защук һәм П. Свиньян эштәрен билдәләп үтергә була. 1820 -сы йылдарҙ башындағы ҡала, уның халҡының көнкүреше һәм ғәҙәттәре тураһында ҡиммәтле тәьҫирҙәрен үҙенең «Бессарабия өлкәһенең хәҙерге торошо» һәм «Бессарабияның торошона ҡайһы бер иҙкәрмәләр» исемле хеҙмәттәрендә Бессарабия губернаторы Ф. Ф. Вигель ҡалдырған. 1820-се йылдарҙа Кишиневта декабристар Орлов, Раевский, Пущин һәм башҡалар йәшәгәндәр. Раевский ҡала тарихы менән бик ныҡ ҡыҙыҡһына, был уның эштәрендә лә сағылыш тапҡан («Кишиневтағы кис» мәҡәләһе һ.б.) . [[1820 йыл|1820]]—[[1823 йыл|1823-се йылдарға]] бында [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] һөргөндә була. Үҙенең хаттарында һәм шиғырҙарында ул биҙәкле итеп юғары кишинев йәмғиәтенең ғәҙәттәре һәм көнкүреше тураһында тасуирлай («Мой друг, уже три дня…», «Раззевавшись от обедни…», «Генералу Пущину» һ.б.) Ҡаланан киткәндән һуң ул күп тапҡыр бик йылы итеп ҡала тураһында Жуковскийға, Вяземскийға һ.б. Кишиневта булған саҡта Пушкин йөҙгә яҡын шиғыр яҙған һәм «[[Евгений Онегин]]» романын башлаған&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Трубецкой Б. А.|заглавие=Пушкин в Молдавии|место=Киш.|издательство=Литература артистикэ|год=1990}}&lt;/ref&gt;.

Кишинев 1830-сы—50-се йылдарҙа Кишиневтың тасуирламаһын &quot;1840 йылға Одесса альманахы&quot;нда баҫылған Н. И. Надеждиндың «Бессарабия буйлап прогулкала йөрөү» әҫәрендә, А. Голумбиевскийҙың &quot;1841 йылда Көньяҡ Рәсәй буйлап сәйәхәт итеүсенең көндәләге&quot;ндә, [[1848 йыл|1848]] һәм [[1855 йыл|1855]]-[[1856 йыл]]дарҙа ҡалала булып киткән И. С. Аксаковтың хаттарында, шулай уҡ [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстойҙың]] хаттарында (Толстой Кишиневта [[Ҡырым]]ға китешләй 1854 йылдың сентябрендә була һәм Ҡырым кампанияһынан һуң бында ике ай тиерлек йәшәй) табып була.

==== Музыка ====
Кишиневҡа бағышланған иң боронғо музыкаль әҫәрҙәрҙең береһе — фортепьяно менән оркестр өсөн өсөн яҙылған [[XIX быуат]]тың уртаһында композитор А. Хлебовский ижад иткән «Кишинев карнавалы» концерты.

Кишинев тураһында иң билдәле йыр — «Днестр көйҙәре» фильмынан композитор Е. Д. Доганың Г. Водэ һүҙҙәренә яҙылған [http://www.doga.md/sound/gorod_64.ram «Минең аҡ ҡалам»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927044312/http://www.doga.md/sound/gorod_64.ram |date=2007-09-27 }} йыры (был йырҙың көйөн Примэрия бинаһындағы сәғәттең куранттары уйнай)&lt;ref&gt;[http://www.kishinev.info/center_photos/110254/ Примэрия города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213074145/http://www.kishinev.info/center_photos/110254/ |date=2010-12-13 }} // Сайт [http://www.kishinev.info/ Кишинёв — столица Республики Молдова]&lt;/ref&gt;). Бынан тыш Евгений Дога Кишинев тураһында «Ҡала йырлай» ([[1967 йыл|1967]]) исемле йырҙар йыйынтығын төҙөй һәм Кишиневҡа «Ҡала ритмдары» оркестр өсөн музыкаль пьесаһын бағышлай ([[1970 йыл|1970]]).

Легендар молдаван төркөмө «Cuibul» лидеры Игорь Дынга һәм хәҙерге ваҡыттағы &quot;Здоб ши здуб&quot;тың продюсеры «Помидор» ([[1998 йыл|1998]]) альбомында Кишинёв ҡалаһына «Һаумы, минең ҡалам!» йырын бағышлай. [[2015 йыл]]дың июнендә ул яңы составта был йырын ҡабатланы&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cuibul - Orasul (official video Director's Cut)|url=https://www.youtube.com/watch?v=D9sQjaqDII0&amp;feature=youtu.be|date=Jun 11, 2015}}&lt;/ref&gt;.

==== Кинематограф ====
Беренсе кинояҙыу Кишиневта [[1897 йыл]]да Люмьерҙар фирмаһы вәкиле Феликс Масгиш тарафынан эшләнгән. Был фильм һаҡланмаған. «Кишиневта Бессарабияның Рәсәйгә ҡушылыу айҡанлы тантаналар» кинохроника [[1912 йыл|1912]]- се йыл менән даталанған.

Совет осоронда Кишинев тураһында бик күп нәфис һәм документаль фильмдары төшөрөлдө.

Кишиневты күрһәткән нәфис фильмдар:

* 1960 — Ҡала сиктәренән тыш (фильм)
* 1961 — Кеше ҡояш артынан бара (фильм)
* 1963 — Урам тыңлай (фильм)
* 1980 — Ҙур-бәләкәй һуғыш
* 1981 — Июнь рубежы (фильм)
* 1993 — Устар (фильм, 1993, Рәсәй)
* 1997 — Ҡаҡлығыу (фильм, 1997, Рәсәй, Молдова)
* 2006 — Ҡуян төпкөл өҫтөндә
* 2010 — Бессарабияла туй
* 2010 — Котовский (телесериал)

== Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр ==
{{Панорама|Telegentru at night panorama 01.jpeg|1200px|&quot;Үҙәк&quot; районының көньяҡ өлөшө төнгө панорамаһы}}Кишинев түбәндәге халыҡ-ара программалары һәм берләшмәләре ағзаһы булып тора:

* [[Ҡара диңгеҙ]]енең бассейны илдәре баш ҡалалары ассоциацияһы
* Баш ҡалалар һәм эре ҡалалар Халыҡ-ара Ассамблеяһы
* Ассоциация Европа төбәктәренең Ассоциацияһы
* Француз телендә һөйләшкән ҡалалар Ассоциацияһы
* Көньяҡ — Көесығыш Европа мэрҙарының Конференцияһы
* Наркотиктарға ҡаршы мэрҙарҙың Ассоциацияһы
Кишиневта түбәнге халыҡ-ара ойошмаларҙың вәкиллектәре эшләй:

* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы үҫеше Программаһы (ПРООН)
* Европа Советы миссияһы Молдавияла
* Ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссарҙың Идаралығы (УВКБ ООН)
* БМО-ның балалар фонды (ЮНИСЕФ)
* Халыҡ-ара банкы
* Халыҡ-ара валюта банкы
* ОБСЕ миссияһы
* TACIS—Moldova

=== Илселектәр ===
{| class=&quot;wide&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! Ил
! Илсе
! Адресы
! Телефоны
! Сайты
|-
| {{Флагификация|Азербайджан}}
| Намиг Алиев
| Mihail Kogălniceanu, 64
| 23-22-77
| [http://www.azembassy.md/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922232249/http://www.azembassy.md/ |date=2009-09-22 }}
|-
| [[Файл:Flag of Belarus.svg|22x22пкс]]{{Флаг Белоруссии}} [[Беларусь|Белоруссия]]
| Вячеслав Осипенко
| Mateevici, 83/1
| 60-29-70, 23-83-00
 | [http://www.moldova.belembassy.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306235117/http://moldova.belembassy.org/ |date=2016-03-06 }}
|-
| {{Флагификация|Болгария}}
| Николай Илиев
| Bucureşti, 92
| 23-89-10
|-
| {{Флагификация|Великобритания}}
| Джон Байер (John Beyer)
| N. Iorga, 18
| 22-59-02
| [http://ukinmoldova.fco.gov.uk/ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129023746/http://ukinmoldova.fco.gov.uk/ru/ |date=2010-11-29 }}
|-
| {{Флагификация|Венгрия}}
| Дьёрдь Варга (György Varga)
| Ştefan cel Mare, 131
| 22-34-04, 22-77-86
|&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/ML/ru/ru_fooldal.htm Навигация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160929095122/http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/ML/ru/ru_fooldal.htm |date=2016-09-29 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Германия}}
|Ulrike Knotz
| str. A.Mateevici, 82
| 20-06-00, 20-06-01
| [http://www.chisinau.diplo.de/]
|-
| {{Флагификация|Израиль}}
| Константин Березовский
| Şciusev, 104
| 54-42-82
|-
| {{Флагификация|Китай}}
| Jianwei Gong
| Mitropolit Dosoftei, 124
| 29-59-60
| [http://md.china-embassy.org/eng/]
|-
| {{Флагификация|Польша}}
| Артур Михальский (Artur Michalski)
| Grenoble, 126A
| 28-59-50
| [http://www.kiszyniow.polemb.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626030058/http://www.kiszyniow.polemb.net/ |date=2010-06-26 }}
|-
| {{Флагификация|Россия}}
| Фарит Мубаракшевич Мухаметшин
| Ştefan cel Mare, 153
| 23-49-41/45
| [http://www.moldova.mid.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616162920/http://www.moldova.mid.ru/ |date=2006-06-16 }}
|-
| {{Флагификация|Румыния}}
| Мариус Лазуркэ (Marius Lazurcă)
| Bucureşti, 66/1
| 22-81-26
| [http://chisinau.mae.ro/]
|-
| {{Флагификация|США}}
| Уильям Моузер (William H. Moser)
| Alexei Mateevici, 103
| 40-83-00
| [http://moldova.usembassy.gov/ru/ambassador.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103113924/http://moldova.usembassy.gov/ru/ambassador.html |date=2014-01-03 }}
|-
| {{Флагификация|Швеция}}
| Ханс Лундквист (Hans Lundquist)
|Banulescu-Bodoni, 57/1
| 23-29-83
|-
| {{Флагификация|Турция}}
| Ahmet Ferit ÜLKER
| V. Cupcea, 60
| 50-91-00
|-
| {{Флагификация|Украина}}
| Сергей Пирожков (Сергій Пирожков)
| V. Lupu, 17
| 58-21-51
|&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120804230351/www.mfa.gov.ua/moldova/ru/news/top.htm Посольство Украны в Республике Молдова]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Флагификация|Италия}}
| Энрико Нунциата (Enrico Nunziata)
| Vlaicu Pîrcalab, 63
| 26-67-20
|-
| {{Флагификация|Франция}}
| Edmond Pamboukjian
| Vlaicu Pîrcalab, 6
| 20-04-00
| [http://www.ambafrance.md/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602003826/http://www.ambafrance.md/ |date=2002-06-02 }}
|-
| {{Флагификация|Литва}}
|  Mindaugas Kacerauskis
| I. Vasilenco 24/1
| 22543194
|-
| {{Флагификация|Чехия}}
| Jaromír Kvapil
| Moara Roşie, 23
| 20-99-42
|&lt;ref&gt;[http://www.mzv.cz/chisinau/ru/index.html Посольство Чешской Республики в Молдове]&lt;/ref&gt;
|}

=== Туғандаш ҡалалар ===
2013 йыл торошона Кишиневтың 16 туғандаш ҡалалары бар&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oraşe înfrăţite|url=http://www.chisinau.md/tabview.php?l=ro&amp;idc=526|lang=ro|accessdate=2012-10-16}}(рум.)&lt;span id=&quot;cxmwBXQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBXQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;16 октябрь 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Узнай побратимов самых крупных населённых пунктов Молдовы|url=http://tribuna.md/ru/2013/10/23/узнай-побратимов-самых-крупных-насел/|author=Адриан Панку|publisher=Tribuna.md|date=23 октября 2013|accessdate=2014-05-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519224721/http://tribuna.md/ru/2013/10/23/%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%85-%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB/ |date=2014-05-19 }}&lt;/ref&gt;:
* {{Флаг|Франция}} [[Гренобль]], [[Франция]] (1977)
* {{Флаг|Италия}} [[Реджо-нель-Эмилия]], [[Италия]] (1989)
* {{Флаг|Германия}} [[Мангейм]], [[Германия]] (1989)
* {{Флаг|США}} [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]], [[США]] (1990)
* {{Флаг|Украина}} [[Одесса]], [[Украина]] (1994)
* {{Флаг|Румыния}} [[Бухарест]], [[Румыния]] (1999)
* {{Флаг|Украина}} [[Киев]], [[Украина]] (1999)
* {{Флаг|Армения}} [[Ереван]], [[Армения]] (2000)
* {{Флаг|Белоруссия}} [[Минск]], [[Белоруссия]] (2000)
* {{Флаг|Израиль}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]] (2000)
* {{Флаг|Турция}} [[Анкара]], [[Турция]] (2004)
* {{Флаг|Румыния}} [[Яссы]], [[Румыния]] (2008)
* {{Флаг|Грузия}} [[Тбилиси]], [[Грузия]] (2011)
* {{Флаг|Румыния}} [[Алба-Юлия]], [[Румыния]] (2011)
* {{Флаг|Израиль}} [[Ашдод]], [[Израиль]] (2013)&lt;ref&gt;[http://9tv.co.il/news/2013/01/01/142207.html Ашдод и Кишинев стали городами-побратимами]&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|Украина}} [[Черновцы]], [[Украина]] (2014)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://point.md/ru/novosti/obschestvo/podpisano-soglashenie-o-pobratimstve-kishineva-s-chernovcami|title=Подписано соглашение о побратимстве Кишинева с Черновцами|date=2014-10-14|publisher=point.md|accessdate=2014-10-21}}&lt;/ref&gt;

== Вебкамералар ==
* [http://www.publika.md/camere www.publika.md/camere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126020411/http://www.publika.md/camere |date=2017-01-26 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Кишинев музейҙары
* Кишинев һәйкәлдәре

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Топографик карталар ==
* {{Карта|L-35-XI}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Şlapac M., Boldureanu A., Nicolae E., Iurcenco N., Râbalco E.|заглавие=Chişinău|издательство=Velmas-Terra Ruxanda|год=1996}}
* {{Китап|заглавие=История Кишинёва|место=Киш.|год=1966}}
* {{Китап|автор=Константинов А. С.|заглавие=Кишинёв|место=Киш.|год=1966}}
* {{Китап|автор=Одуд А. Л.|заглавие=Кишинёв (Экономико-географический очерк)|место=Киш.|год=1964}}
* {{Китап|автор=Ульянов В., Пилат И.|заглавие=Исторические и памятные места г. Кишинёва|место=Киш.|год=1957}}
* {{Китап|заглавие=Юбилейный сборник г. Кишинёва, 1812-1912|место=Киш.|год=1914}}
* {{ЭЕЭ|12107|Кишинёв}}
* {{Китап|заглавие=Кишинёв. Энциклопедия|оригинал=Chişinău, Enciclopedie|место=Кишинёв|издательство=Museum|год=1997|isbn=9975-906-16-8}}
* {{Китап|заглавие=Кишинёв: Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. А. И. Тимус; Ред. коллегия: В. С. Зеленчук, С. Б. Лебедев, А. А. Коренев и др|место=Кишинёв|издательство=Главная редакция Молдавской Советской Энциклопедии|год=1984|страниц=576|тираж=30&amp;nbsp;000}} (пер.)

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|title=Онлайн справочник организаций совмещенной с картой Кишинёва|url=http://www.karta.md/|archiveurl=http://www.webcitation.org/616PFgp31|archivedate=2011-08-21}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808011716/http://karta.md/ |date=2011-08-08 }}
* {{Cite web|title=Кишинёв — столица Республики Молдова|url=http://www.kishinev.info/|archiveurl=http://www.webcitation.org/616PI8nGT|archivedate=2011-08-21}}
* {{Cite web|title=Интерактивная онлайн карта Кишинева|url=http://www.fest.md/ru/map}}
* {{Cite web|title=Официальная интернет-карта города Кишинева!|url=http://www.citymap.md}}
* {{Cite web|title=«Мой город Кишинёв»|url=http://oldchisinau.com/|archiveurl=http://www.webcitation.org/616PIeXtH|archivedate=2011-08-21|description=Исторический Кишинёв в фотографиях, воспоминаниях}}
* {{Cite web|title=Virtual Kishinev|url=http://kishinev.lk.net/pictures.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/616PK1nRW|archivedate=2011-08-21|lang=en|description=Старые фотографии города}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723190030/http://kishinev.lk.net/pictures.html |date=2011-07-23 }}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBa0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBa0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;— Старые фотографии города.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBa0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://kishinev.lk.net/pictures.html Тәүге сығанаҡтан]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723190030/http://kishinev.lk.net/pictures.html |date=2011-07-23 }} архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title=Monumentele de arhitectură în Centrul Istoric al Chişinăului|url=http://www.monument.sit.md/|archiveurl=http://www.webcitation.org/616PKWZUS|archivedate=2011-08-21|lang=ro|description=Архитектура исторического центра Кишинёва}}(рум.)&lt;span id=&quot;cxmwBa8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBa8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;— Архитектура исторического центра Кишинёва.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBa8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.monument.sit.md/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title=Исторические фотографии Кишинёва|url=http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?num=0&amp;word=Chisinau%20%28Moldova%29&amp;s=3&amp;f=2&amp;imgs=12|archiveurl=http://www.webcitation.org/616PKzFo1|archivedate=2011-08-21|lang=en}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBbE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt; &lt;small id=&quot;cxmwBbE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?num=0&amp;word=Chisinau%20%28Moldova%29&amp;s=3&amp;f=2&amp;imgs=12 Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517091715/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?num=0&amp;word=Chisinau%20%28Moldova%29&amp;s=3&amp;f=2&amp;imgs=12 |date=2008-05-17 }} архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;
* {{Cite web|title=Мэрия Кишинёва|url=http://www.chisinau.md/|lang=ro}}(рум.)&lt;span id=&quot;cxmwBbM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;
* {{Cite web|title=Культурные события Кишинёва: концерты, театры, выставки и другие|url=http://www.fest.md/ru/events|archiveurl=http://www.webcitation.org/616POAG2Q|archivedate=2011-08-21}}
* {{Cite web|title=Заведения Кишинёва: рестораны, клубы, театры, спортивные заведения и другие|url=http://www.fest.md/ru/places|archiveurl=http://www.webcitation.org/616PPnciJ|archivedate=2011-08-21}}

{{Европа башҡалалары}}

[[Категория:Кишинёв|*]]
[[Категория:Ленин ордены менән наградланған ҡалалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>pa5en17dggpvdnd6qi0bgg61dmc7x70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карино (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113696</id>
    <revision>
      <id>1309456</id>
      <parentid>1053892</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5730" sha1="mcq4p8potq306c6pdokhhd8nvay6vob" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Карино
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Бәгәрәктамаҡ
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Карино (Челябинская область) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Карино (Челябинская область) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456700 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236880004
}}
'''Карино''' (''Һеңрән'', {{lang-ru|Карино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.

== География ==
Сәнәр йылғаһы (Иҫәт ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

== Тарих ==
Ауылға [[һеңрән]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә&lt;ref name=&quot;ИБР&quot;&gt;{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 175| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 80 || 93 || 142 || 213
|}
{{ Население | Карино (Челябинская область) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (83%) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ҡасимов Фәрғәт Фәтҡулла улы]] — кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>mcq4p8potq306c6pdokhhd8nvay6vob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ихсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113709</id>
    <revision>
      <id>1309345</id>
      <parentid>1053425</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5539" sha1="plugb08tadt58q0c1bhcgj1x9o0c0ec" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Иҡсан
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Бәгәрәктамаҡ
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Иксанова | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Иксанова | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456700 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236880003  
}}
'''Иҡсан''' (''Ихсан'', {{lang-ru|Иксанова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.

== Тарих ==
Ауылға [[терһәк]] һәм [[һалйот]] ырыуҙары [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә&lt;ref name=&quot;ИБР&quot;&gt;{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 120 || 155 || 218 || 345
|}

{{ Население | Иксанова }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (87 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>plugb08tadt58q0c1bhcgj1x9o0c0ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ҡаҙаҡбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113712</id>
    <revision>
      <id>1309475</id>
      <parentid>1199808</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5588" sha1="cbsb443h0mym1x6svfosk4nihhx90zt" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Кесе Ҡаҙаҡбай
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Хәлит ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Малая Казакбаева | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Малая Казакбаева | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456710
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236890008 
}}
'''Кесе Ҡаҙаҡбай''' ({{lang-ru|Малая Казакбаева}}, башҡортса халыҡ исеме Көпсөн) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ауыл. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.

== Тарих ==
Ауылға [[һалйот]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә&lt;ref name=&quot;ИБР&quot;&gt;{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1816 !! 1834 !! 1859 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| - || - || - || 197
|}

{{ Население | Малая Казакбаева }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>cbsb443h0mym1x6svfosk4nihhx90zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мансур (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113763</id>
    <revision>
      <id>1309632</id>
      <parentid>1055015</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4991" sha1="jsp3wnff8itjve5yc5nmuxhm8kpqphg" xml:space="preserve">{{БМ|Мансур (мәғәнәләр)}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Мансур
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 &lt;!-- | lat_deg                  = 55.867056
 | lon_deg                  = 61.748153 --&gt;
 | CoordAddon               = source:yandexmaps
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Ҡоншаҡ районы
 | район в таблице          = Ҡоншаҡ районы{{!}}Ҡоншаҡ
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Хәлит ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Хәлит ауыл биләмәһе{{!}}Хәлит
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 1766
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Мансурова (деревня) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Мансурова (деревня) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456710 
 | телефонный код           = 35148
 | цифровой идентификатор   = 75236890009 
}}
'''Мансур''' ({{lang-ru|Мансурова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]] ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.

== Тарих ==
Тәүге тапҡыр 1766 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;. Революцияға тиклем Мансур ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Табын|Ҡара Табын]] улусы составында була&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; &gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}&lt;/ref&gt;.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;
|-
| 42 || 119 || 857 || 876
|}

{{ Население | Мансурова (деревня) }}

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>jsp3wnff8itjve5yc5nmuxhm8kpqphg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йосоп (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113811</id>
    <revision>
      <id>1309387</id>
      <parentid>1053621</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="0uh9u2lq1v7aqkvdhqy425akwszdlq1" xml:space="preserve">{{БМ|Йосоп}}
{{НП+Россия
|статус                   = ауыл
|русское название         = Йосоп
|оригинальное название    = 
|изображение              = 
|герб                     = 
 |lat_deg = 55 |lat_min = 41 |lat_sec = 26
 |lon_deg = 59 |lon_min = 41 |lon_sec = 32
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |регион                   = Силәбе өлкәһе
 |регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 |вид района               = Муниципаль район
 |район                    = Наҙы-Петровск районы
 |район в таблице          = Наҙы-Петровск районы{{!}}Наҙы-Петровск
 |вид поселения            = Ауыл биләмәһе
 |поселение                = Гривенка ауыл биләмәһе
 |поселение в таблице      = Гривенка ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе){{!}}Гривенка
|внутреннее деление       = 
|глава                    = 
|дата основания           = 
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = 
|статус с                 = 
|площадь                  = 
|высота центра НП         = 426
 |население               = {{ Население | Юсупово (Челябинская область) | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Юсупово (Челябинская область) | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = [[татарҙар]], [[башҡорттар]]
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
|почтовый индекс          = 456983
|телефонный код           = 
|цифровой идентификатор   = 75244811006
|цифровой идентификатор 2 = 75644411126
|категория в Commons      = 
|сайт                     = 
}}

'''Йосоп''' ({{lang-ru|Юсупово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Наҙы-Петровск районы]] ауылы. Гривенка ауыл биләмәһе составына керә.

== География ==
Район үҙәге [[Наҙы-Петровск]] ҡалаһынан 36 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 426 метр&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geonames.org/466129/yusupovo.html|title=Yusupovo|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-02-12}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Ауылға [[шуран]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] составында була&lt;ref name=&quot;ИБР&quot;&gt;{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 182| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1811 !! 1834&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| - || 64
|}
{{ Население | Юсупово (Челябинская область) }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[татарҙар]] һәм [[башҡорттар]] йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Наҙы-Петровск районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>0uh9u2lq1v7aqkvdhqy425akwszdlq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленин һәйкәле (Каменск-Шахтинский)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114922</id>
    <revision>
      <id>1309584</id>
      <parentid>1218424</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6915" sha1="be9pahwe832rdyeryunoxlwl4qhju4q" xml:space="preserve">
'''Каменск-Шахтинский ҡалаһында Ленин һәйкәлдәре''' — совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, донъя тарихында беренсе социалистик дәүләт төҙөүсе [[Владимир Ильич Ленин]] һәйкәлдәре.

== Тарих ==
Совет власы йылдарында [[СССР]]ҙың күп ҡалаларында В. И. Ленинға һәйкәлдәр ҡуйылды. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекты тип танылды. Каменск-Шахтинский ҡалаһында бер нисә һәйкәл ҡуйыла.
Үҙ ваҡытында ҡалала В. И. Ленинға дүрт һәйкәл төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта улар бөтәһе лә һаҡланып ҡалған. Һәйкәлдәр Ленин урамы менән Карл Маркс проспекты киҫешкән ерҙә, Хеҙмәт майҙанында, Маяковский исемендәге паркта, Заводской микрорайонында машина төҙөүселәр мәҙәниәт һарайы алдында урынлашҡан.

* [[1937 йыл]]дың 7 ноябрендә В. И. Ленинға һәйкәл Ленин урамы менән Карл Маркс проспекты киҫешкән ерҙә асыла.Һәйкәлдең авторҙары: рәссам Яков Минченков, архитектор Василий Абрютин, Константин һәм Иван Сливиндар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл эргәһендә репродуктор ҡуйыла. Иртәнсәк Совинформбюро мәғлүмәтен тыңлау өсөн репродуктор эргәһендә ҡала халҡы йыйыла. [[1942 йыл]]да фашистар һәйкәлде шартлаталар. Ҡаланы азат иткәндән һуң һәйкәлде тергеҙеү буйынса эш башлана. Эш ҡаланың финанс бүлеге башлығы И. М. Сливин етәкселегендә башҡарыла. Уның ағайы рәссам-биҙәүсе К. М. Сливин [[1941 йыл]]да Харьков янындағы һуғышта һәләк була. Һуғыш аҙағына һәйкәл яңы композицияла яңыртыла һәм элекке урынына ҡуйыла. Ленинға яңыртылған һәйкәл [[1943 йыл]]дың 7 ноябрендә асыла. Һәйкәлгә икенсе тапҡыр зыян килтереү 1993 йылда демократик һөрөм тулҡынында була. Һәйкәлде Ростов скульпторҙары яңырта.

* [[1958 йыл]]да В. И. Ленинға һәйкәл Маяковский исемендәге мәҙәниәт һарайы алдындағы майҙанда асыла. Һәйкәлдең авторы билдәле түгел, сериялы сығарылыш скульптураһы. В. И. Лениндың фигураһы хәрәкәттә һүрәтләнгән, һул ҡулы бөкләнгән. Һәйкәл бетондан эшләнгән, кирбес постаментта ҡуйылған. Постамент мрамор плитка менән көпләнгән. 2009 йылда Каменск химия комбинатының 70-йыллыҡ юбилейына постамент яңыртыла.

* [[1982 йыл]]дың 21 апрелендә Хеҙмәт майҙанында В. И. Ленинға һәйкәл асыла. Ленин пальто кейеп баҫып тора итеп һүрәтләнгән. Лениндың бронза фигураһының авторҙары: СССР художество Академияһы академигы, скульптор Кербель Лев Ефимович, архитектор В. Хрусталев. Әлеге ваҡытта был һәйкәл регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

В. И. Ленинға һәйкәл һәм бюст шулай уҡ ҡаланың Заводская һәм Ленинға микрорайондарында ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://leninstatues.ru/photo/7937/kamensk-shahtinskiy-mkr-zavodskoy Заводская микрорайонында В. И. Ленинға һәйкәл]&lt;/ref&gt;.
 

== Әҙәбиәт ==
* Лобода, А. Г. Весь Каменск: энциклопедия / А. Г. Лобода. — Ростов н/Д: Донской Издательский Дом, 2009. — 303 с.: ил.
* Каменск-Шахтинский ҡалаһының, ҡала администрацияһының мәҙәниәт бүлеге биргән, 1986, 2011 йылдарҙағы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары тураһында мәғлүмәттәр.
* Шумов, В. Бөйөк юлбашсыға. / В.Шумов//Труд. — 1977. — 7.11. — С.2.
* Шумов, В. Юлбашсыға һәйкәлдәр/ В.Шумов// Труд. — 1980. — 22.01. — С.2.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20170216173027/http://kamensk-library.ru/1103-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216173027/https://web.archive.org/web/20170216173027/http://kamensk-library.ru/1103-2/ |date=2017-02-16 }} Каменск һәйкәлдәре]
* [http://kamensk-library.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B2-%D0%B8-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83/ В. И. Ленинға һәйкәл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218171715/http://kamensk-library.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B2-%D0%B8-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83/ |date=2017-02-18 }}.
* [http://kamensk-library.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B2-%D0%B8-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83-2/ В. И. Ленинға һәйкәл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218171917/http://kamensk-library.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B2-%D0%B8-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83-2/ |date=2017-02-18 }}
* [http://kamensk-library.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B2-%D0%B8-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83-3/ В. И. Ленинға һәйкәл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414145613/http://kamensk-library.ru/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B2-%D0%B8-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83-3/ |date=2017-04-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Владимир Ленин һәйкәлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>be9pahwe832rdyeryunoxlwl4qhju4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крис Хемсворт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115682</id>
    <revision>
      <id>1309530</id>
      <parentid>1306499</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5547" sha1="8l30lybs9uxy6k39uelvi26wfv2k5zo" xml:space="preserve">{{Кинематографист|имя=Крис Хемсворт|Оригинал имени=Chris Hemsworth|Изображение=Chris Hemsworth, April 2012.jpg|Описание изображения=|Дата рождения=11.08.1983|Место рождения={{ТУ|Мельбурн}}, [[Виктория (Австралия)|Виктория]], [[Австралия]]|Гражданство={{AUS}}|Профессия={{актёр|Австралия|Австралия телевидениеһы|АҠШ|XXI быуат}}|Годы активности=2002 — &lt;small&gt;хәҙерге ваҡыт&lt;/small&gt;}}
'''Крис Хемсворт''' ({{lang-en|Chris Hemsworth}}; [[11 август]] [[1983 йыл]], Мельбурн, Виктория, Австралия) — [[Австралия]] актёры, ''BAFTA ''премияһы номинанты. Marvel кинематография ғаләмендәге «Тор», «Үс алыусылар», «Тор 2: Ҡараңғылыҡ батшалығы» һәм «[[Үс алыусылар: Альтрон дәүере]]» («Мстители: Эра Альтрон») фильмдарында Тор роле менән киң билдәле, шулай уҡ «Ярыш» һәм «Диңгеҙ йөрәгендә» фильмдарында ла уйнай.

== Биографияһы ==
Крис Хемсворт [[1983 йыл]]да Мельбурнда&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;[http://www.imdb.com/name/nm1165110/bio Biography for Chris Hemsworth — IMDb]&lt;/ref&gt; тыуған. Уның бер туған ағалары Люк һәм Лиам шулай уҡ актёрҙар.

Хемсвортҡа 15 йәш булғанда, уның ғаиләһе кескәй генә [[Филиппин |Филиппин утрауы]]на күсенә. [[2009 йыл]]дың мартында Хемсворт карьераһын дауам итер өсөн [[Америка Ҡушма Штаттары]]на килә. Лиам ағаһы менән бергә үҙҙәренә Лос-Анджелеста әле йәшәгән фатирҙарын тапҡансы агент Крис Уильям Вордтың ҡунаҡтар өсөн йортонда йәшәйҙәр.

== Шәхси тормошо ==
2005—2006 йылдарҙа «Өйҙә һәм юлда» сериалы буйынса хеҙмәттәше Изабель Лукас менән осрашҡан. 2010 йылдың 26 декабрендә испан һәм америка актрисаһы Эльза Патаки&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html|title=''Thor'' Star Chris Hemsworth Gets Married|first=Julie|last=Jordan|date=28 December 2010|work=[[People (magazine)|People]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110328091012/http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html|archivedate=28 March 2011|accessdate=7 October 2011|deadurl=no}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110328091012/http://www.people.com/people/article/0,,20453412,00.html |date=28 March 2011 }}&lt;/ref&gt; менән өйләнешәләр. 2012 йылдың 11 майында&lt;ref&gt;[http://www.accesshollywood.com/avengers-star-chris-hemsworth-and-wife-elsa-pataky-welcome-baby-girl_article_64631?__source=rss%7Cimdb%7Clatest-originals/ Avengers Star Chris Hemsworth &amp; Wife Welcome Daughter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515082652/http://www.accesshollywood.com/avengers-star-chris-hemsworth-and-wife-elsa-pataky-welcome-baby-girl_article_64631 |date=2012-05-15 }}&lt;/ref&gt; уларҙың ҡыҙы Индия Роуз Хемсворт тыуа. [[2013 йыл]]дың ноябрендә Хемсворт Эльза менән тағы бер тапҡыр ата-әсә буласаҡтары тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://popcornnews.ru/news/2013/11/21/148713/|title=Крис Хемсворт и Эльза Патаки снова станут родителями|popcornnews=ru|accessdate=2013-11-21|archiveurl=http://www.popcornnews.org/148713|archivedate=2013-11-21}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Schutte|first=Lauren|title=Chris Hemsworth and Elsa Pataky Are Expecting Baby No. 2!|url=http://omg.yahoo.com/blogs/celeb-news/chris-hemsworth-elsa-pataky-expecting-baby-no-2-200419216.html|publisher=Yahoo|accessdate=20 November 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131123093132/http://omg.yahoo.com/blogs/celeb-news/chris-hemsworth-elsa-pataky-expecting-baby-no-2-200419216.html |date=23 November 2013 }}&lt;/ref&gt;. [[2014 йыл]]дың 18 мартында уларҙың Тристан һәм Саша исемле игеҙәктәре тыуа.

== Фильмографияһы ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|1165110}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwTg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''&lt;span id=&quot;cxmwTg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтта&lt;/span&gt;
* [http://www.chris-hemsworth.net/ Актёр Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125035351/http://chris-hemsworth.net/ |date=2017-01-25 }}

[[Категория:АҠШ актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:11 августа тыуғандар]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>8l30lybs9uxy6k39uelvi26wfv2k5zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116314</id>
    <revision>
      <id>1309480</id>
      <parentid>1240137</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8613" sha1="po4ndcjdkvh2jto9p1i9ydrq1w5k6le" xml:space="preserve">{{Художник
|фон              = 
|имя              = Рәмил Исмәғил улы Килмәмәтов
|имя при рождении = 
|изображение          = 
|ширина           = 
|заголовок        = 
|дата рождения    = 10.9.1949
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ТУ|Благовар районы}} [[Үрге Ҡарғалы]] ауылы
|дата смерти      = 12.04.2019
|место смерти     = [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
|гражданство      = {{USSR}}→{{RUS}}
|национальность   = 
|жанр             = фоторәсем
|учёба            = 
|стиль            = 
|работы           = 
|покровители      = 
|влияние          = 
|влияние на       = 
|награды          = 
|премии           = {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|2010)}}
|звания           = 
}}
'''Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы''' ([[10 сентябрь]] [[1949 йыл]] — [[12 апрель]] [[2019 йыл]]) — фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — [[Рәсәй Федерацияһы]] Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). 

== Биографияһы ==
Рәмил Исмәғил улы Килмәмәтов 1949 йылдың 10 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Благовар районы]] [[Үрге Ҡарғалы]] ауылында тыуған.

[[1987 йыл]]да Мәскәү мәҙәниәт институтын тамамлай. [[1976 йыл]]дан «Ағиҙел» кинофотоклубында бүлек мөдире, [[1992 йыл]]дан — Башҡортостан Республикаһының Фоторәссамдар союзы, [[2004 йыл]]дан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлеге рәйесе&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/6466}}&lt;/ref&gt;.

Рәмил Килмәмәтов 2019 йылдың 12 апрелендә Өфө ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1296727-ushyel-iz-zhizni-narodnyy-khudozhnik-bashkortostana-ramil-kilmamatov/ Ушёл из жизни народный художник Башкортостана Рамиль Кильмаматов. ИА Башинформ, 12 апрель 2019 года]{{ref-ru}}{{V|12|04|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== 21 быуаттағы фотокүргәҙмәләре ==
* 2001 — «Тормош йәмле» шәхси күргәҙмәһе, Өфө, февраль
* 2001 — «Башҡортостан» шәхси күргәҙмәһе, Амстердам, Голландия, март
* 2001 — «Мин һеҙҙе яратам!» шәхси күргәҙмәһе, Өфө, март
* 2001 — «Мин һеҙҙе яратам!» шәхси күргәҙмәһе, Франция, Париж, ЮНЕСКО галереяһы, апрель
* 2001 — «Минең Башҡортостаным» республика күргәҙмәһе, Әзербайжан, Баҡы, май
* 2001 — «Минең Башҡортостаным» шәхси күргәҙмәһе, С. Петербург, Комиссаржевский театры, июнь
* 2002 — «Башҡортостан — мөхәббәтем минең» шәхси күргәҙмәһе, Италия, Венеция, Флоренция, Рим, Бөтә Донъя ЮНЕСКО клубтары федерацияһы Ассамблеяһы программаһы буйынса, октябрь
* 2003 — «Минең Башҡортостаным» шәхси күргәҙмәһе, Германия, Бодензее, июнь
* 2004 — «Йөрәктән йөрәккә» шәхси күргәҙмәһе, Германия, Люберленген, Оверленген, июнь
* 2004 — «Тормош йәмле» шәхси күргәҙмәһе, Өфө, сентябрь-октябрь
* 2004 — «Тормош йәмле» шәхси күргәҙмәһе, Благовар районы, октябрь-ноябрь
* 2005 — «Башҡортостан бөгөн» шәхси күргәҙмәһе, Минск, Берлин, Страссбург (Франция), Париж, Лион, ЮНЕСКО-ның «Бөйөк Еңеүгә — 60 йыл» программаһы буйынса, ғинуар
* 2005 — «Туймазы һәм туймазылар» шәхси күргәҙмәһе, Туймазы, ғинуар
* 2005 — «Дүртөйлөләр» шәхси күргәҙмәһе, Дүртөйлө, март
* 2005 — «Боден күле өҫтөндәге фажиғә» шәхси күргәҙмәһе, Швейцария, Цюрих, июнь
* 2005 — «Минең Башҡортостаным», Төркиә, Мерсин, Мут, Анамур, Тарсус, ТЮРКСОЙ саралары сиктәрендә, сентябрь
* 2006 — «Башҡортостан. Үҫеш юлында» шәхси күргәҙмәһе, Башҡортостан суверенитетының 15 йыллығына, Өфө, октябрь
* 2005 — «Ҡояш балалары», Төркиә фоторәссам күҙе менән, Өфө, ноябрь
* 2005 — «Башҡортостан — XXI быуат», Мысыр, Хургада, декабрь
* 2006 — «Башҡортостан — XXI быуат», Санкт-Петербург, февраль
* 2006 — «Минең ерем Башҡортостан», «Ҡояш балалары», «Һабантуй», Төркиә Республикаһында Башҡортостан мәҙәниәте көндәре сиктәрендә, Төркиә, Истанбул, июнь
* 2006 — «Баймаҡ еренә һөйөү менән», Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына, Өфө, октябрь.

== Уның тураһында матбуғат ==
* Ахтарьянова З. Задумайтесь о смысле бытия. Фотоработы Рамиля Кильмаматова призывают остановиться и поразмышлять. [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан» гәзите]], № 195, 2007, 6 октябрь&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/index.php?param1=10612&amp;tab=7 «Республика Башкортостан» гәзите, № 195, 2007, 6 октябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221181932/https://agidel.ru/index.php?param1=10612&amp;tab=7 |date=2025-02-21 }}{{ref-ru}}{{V|06|04|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6466-kilm-m-tov-r-mil-ism-il-uly}}{{V|30|08|2019}}
* [http://www.mkset.ru/news/culture/10411/ Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206023906/http://www.mkset.ru/news/culture/10411/ |date=2013-02-06 }}
* [http://www.mk.ru/regions/povolzhe/article/2010/10/08/535256-tsennyiy-kadr.html Ценный кадр]
* [http://www.rufa.ru/articles/culture/culture_3058.html Фотохудожник Рамиль Кильмаматов]

[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ рәссамдары]]</text>
      <sha1>po4ndcjdkvh2jto9p1i9ydrq1w5k6le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крупская исемендәге үҙәк китапхана (Азов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118434</id>
    <revision>
      <id>1309531</id>
      <parentid>1297376</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4963" sha1="dtuirwq31elkz4sxsorzt3yvfdohoos" xml:space="preserve">{{Библиотека
| название библиотеки    = Н. К. Крупская исемендәге үҙәк китапхана (Азов)
| изображение            = 
| страна                 = [[Россия]]
| месторасположение      = [[Азов]]
| основана               = [[1897]]
| размер собрания        = китап фонды 102810 дана (1972)
| бюджет                 = 
| директор               = 
| количество сотрудников = 
| веб-сайт               = [http://www.azovlib.ru/]
}}
'''Крупская исемендәге үҙәк китапхана ''' — [[Ростов өлкәһе]] [[Азов|Азов ҡала]]  үҙәк китапханаһы. [[1938 йыл|1938 йылда]] асылған. 

Адрес: [[Азов]] ҡалаһы, Петр бульвары, 20.

== Тарих ==
Н. К. Крупская исемендәге үҙәк китапхана [[Азов]] ҡалаһында [[1897 йыл|1897 йылдың]] 6 декабрендә асыла. Ошо уҡ көндө китапхана изгеләндерелә. Китапхана ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы А. И. Дементьева һәм урындағы интеллигенция инициативаһы менән ойошторола. Китапхана эшләүҙең беренсе йылында уға 115 кеше яҙыла, китап уҡыусыларға бөтәһе 3074 дана китап уҡырға бирелә.

Октябрь революцияһына тиклем китапханала мәғрифәтсе М. А. Макаровский эшләй. Беренсе  баҫма каталог, тәҡдим ителгән әҙәби әҫәрҙәрҙең исемлеге булдырыла, уҡыусылар араһында анкета һорауҙарына яуаптар алына. 

Революциянан һуң һатып алынған китаптарҙың һаны арта , бушлай читальня була. [[1920 йыл|1920-сы йылдарҙа]] китапхана  агитация һәм пропаганда үҙәге була. Унда  күргәҙмәләр , әңгәмә, диспут, әҙәби кисәләр ойошторола.

[[1939 йыл|1939 йылда]] китапханаға  Н. К. Крупская исеме бирелә. Был ваҡытта китап фонды 20000 дана самаһы тәшкил итә, уҡыусылар һаны — 4000 кеше булған.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында бина һәм китпханалағы китаптар ныҡ зыян күргән. Шуға ҡарамаҫтан, китапхана эшләй, уның фонды 4000  китап менән тулылана.

[[ХХ быуат|ХХ быуаттың]] 70-се йылдарында китапханаға &quot; Иң яҡшы эшләүсе китапхана&quot; исеме бирелә. [[1972 йыл]] аҙағында унда йөрөгән кешеләр һаны 9536 етә, ә китап фонды 102810 дана тәшкил итә.

Әлеге ваҡытта китапхана эшләүен дауам итә, унда ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар : &quot;Литературный Альбион&quot;, Әҙәби-экологик ҡунаҡ бүлмәһе &quot;Гармония&quot;, Әҙәби-танып белеү клубы &quot;Я познаю мир&quot;, &quot;Лира&quot; һ. б.- эшләй.

== Әҙәбиәт ==
* Сведения о библиотечном строительстве. Госархив Ростовской области. ф. п. 2443. оп. 2. д. 5193.
* Сведения о работающих районных библиотеках Ростовской области на 1 июня 1943 года.  Госархив Ростовской области. ф. р. 4045 оп. 1. д. 80.
* Сведения о состоянии библиотечной работы. Госархив Ростовской области. ф. р. 3737 оп. 2. д. 261.

== Һылтанмалар ==
* [http://lib.azov.info/libmain г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425010618/http://lib.azov.info/libmain |date=2017-04-25 }} [https://web.archive.org/web/20170425010618/http://lib.azov.info/libmain Азов. Центральная библиотека]
* [http://azov.jsprav.ru/biblioteki/tsentralnaya-biblioteka-im-nk-krupskoj.html Центральная библиотека им.] [http://azov.jsprav.ru/biblioteki/tsentralnaya-biblioteka-im-nk-krupskoj.html Н.К. Крупской]
* [http://www.azovlib.ru/ Cайт муниципальных библиотек города Азова]
[[Категория:Ростов өлкәһе китапханалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса китапханалар]]</text>
      <sha1>dtuirwq31elkz4sxsorzt3yvfdohoos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лисициан Рузанна Павловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120886</id>
    <revision>
      <id>1309590</id>
      <parentid>1279594</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6905" sha1="9vv7nq9vmm6ub070pt5dme8o0rfeanm" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Рузанна Лисициан
 |Изображение      = 
 |Описание изображения = 
 |Полное имя       = Рузанна Павловна Лисициан
 |Дата рождения    = 9.5.1945
 |Место рождения   = [[СССР]], [[Мәскәү]] ҡалаһы
 |Дата смерти      = 
 |Место смерти     = 
 |Страна           = {{USSR}} {{RUS}}
 |Профессии        = СССР, Рәсәй һәм Әрмәнстан йырсыһы, Рәсәй музыка педагогы
 |Певческий голос  = сопрано
 |Жанры            = 
 |Коллективы       = «Мадригал» иҫке музыка ансамбле
 |Награды          = {{{!}}
{{!}} {{Народный артист Армянской ССР}} {{!!}} {{заслуженный артист РФ|1997}}
{{!}}}
 |Викисклад        = 
}}
'''Лисициан Рузанна Павловна''' ([[9 май]] [[1945 йыл]]) — [[СССР|совет]], [[Рәсәй]] һәм әрмән йырсыһы, вокал педагогы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор. Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997).

== Биографияһы ==
Рузанна Лисициан 1945 йылдың 9 майында Мәскәүҙә билдәле совет опера йырсыһы Павел Лисициан ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт консеваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыка мәктәбендә арфа класында уҡый. 1965 йылда — М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһының вокал бүлексәһен, 1969 йылда Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогика институтын (А. Вербова класы) тамамлай.

1965—1973 йылдарҙа «Мадригал» иҫке музыка ансамблендә йырлай, артабан апаһы Карина менән Мәскәү дәүләт академия филармонияһының солисткалары булалар. Күп йылдар дауамында уларҙың вокаль дуэты телевидениела, радиола һәм концерт эстрадаһында сығыш яһай, СССР һәм сит илдәр ҡалалары буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Даими киңәйә барған репертуарҙарында төрлө осорҙарға ҡараған, төрлө жанрҙағы һәм стилдәге биш йөҙҙән ашыу әҫәр була, уларҙы һәр ваҡыт төп нөсхә телендә башҡаралар.&lt;ref&gt;[http://opera-life.ru/lib.php?id=428 О вокальных педагогах.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062911/http://opera-life.ru/lib.php?id=428 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

1996—2002 йылдарҙа Рузанна Лисициан Хор сәнғәте академияһында һәм Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһында уҡыта. 2002 йылдан ул Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында — доцент,&lt;ref&gt;[http://www.obraztsova.org/HTML/RUS/Jury/CHILDREN/Lisician.html Профиль на сайте Культурного центра Елены Образцовой]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һуңынан яңғыҙ академик йыр кафедраһы профессоры&lt;ref&gt;[http://www.voiceacademy.ru/download/about/almetjevsk.pdf Отчёт о проведении курсов повышения квалификации в г. Альметьевске 9-10 апреля 2010]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Уның иң билдәле уҡыусылары —Ҙур театр солисткаһы Анна Аглатова һәм Геликон-Опера солисткаһы Елена Михайленко.&lt;ref&gt;[http://www.biletexpress.ru/actors/1965/abt.html Елена Михайленко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140615012000/http://www.biletexpress.ru/actors/1965/abt.html |date=2014-06-15 }}&lt;/ref&gt;

Рузанна Лисициан Рәсәйҙә үткәрелгән төрлө музыкаль конкурстарҙың жюри составына инә. Апаһы Карина һәм игеҙәк туғаны Рубен менән П. Лисициан исемендәге хәйриә фонды ойошторалар, уның сиктәрендә төрлө концерттар, оҫталыҡ кластары, ижади семинарҙар үткәрәләр.&lt;ref&gt;[http://www.arhipova.org/ru/about/partners/lisizian/karina-i-ruzanna/ Карина и Рузанна Лисициан на сайте фонда Ирины Архиповой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180531212404/http://www.arhipova.org/ru/about/partners/lisizian/karina-i-ruzanna/ |date=2018-05-31 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20171001084800/http://www.gnesin.ru/otdely/akademicheskoe_penie/prepodavateli/lisitsian Профиль на сайте Государственного музыкального училища имени Гнесиных]
* [http://www.gnesin-academy.ru/professor-det.php?ProfID=202 Профиль на сайте Российской академии музыки имени Гнесиных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107232636/http://www.gnesin-academy.ru/professor-det.php?ProfID=202 |date=2007-11-07 }}

[[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Әрмән ССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Әрмәнстан йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:9 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1945 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Сопрано]]</text>
      <sha1>9vv7nq9vmm6ub070pt5dme8o0rfeanm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнбайыш Белоруссия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120926</id>
    <revision>
      <id>1309565</id>
      <parentid>1279590</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16970" sha1="mdhvhyr91jwxpbp5c327ym85nwu5hsf" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1 = {{цвет| Беларусь}}
|Цвет2 =
|Русское название = Көнбайыш Белоруссия
|Оригинальное название = Заходняя Беларусь
|Страна = {{BLR}}
|КрупныеГорода = [[Гродно]], [[Брест]], [[Барановичи]], [[Пинск]], [[Белосток]] (1939 йылдан 1946 йылға тиклем)
|Карта = Administrative_division_of_Belarus_(1939-1944).jpg
}}

'''Көнбайыш Белоруссия''' ({{lang-be|Заходняя Беларусь}}) — 1921 йылдан 1939 йылдың сентябренә ҡәҙәр [[Польша Республикаһы (1918—1939)|Польша Республикаһы]] составында булған [[Белоруссия]] территорияна ҡарата [[СССР]]-ҙа ҡулланылған термин. 1939 йылдың 2 ноябрендә СССР составына рәсми рәүештә индерелә&lt;ref&gt;Закон СССР от 02.11.1939 О включении Западной Белоруссии в состав Союза Советских Социалистических Республик с воссоединением её с Белорусской Советской Социалистической Республикой&lt;/ref&gt;.

== Терминдың барлыҡҡа килеүе ==
Терминдың барлыҡҡа килеү ваҡыты аныҡ билдәле түгел. Белоруссия тарихсыһы И. Ковкель буйынса термин 1920 йылда барлыҡҡа килгән һәм был территорияны поляк ғәскәрҙәре менән биләүгә бәйле. Польша тикшеренеүсеһе А. Бергман был атаманың барлыҡҡа килеүен 1923 йылда Көнбайыш Беларусь Коммунистар партияһын төҙөү менән бәйләй. Совет тарихнамәһендә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда «Көнбайыш Белоруссия» төшөнсәһе «Белорус ССР-ының көнбайыш өлкәләре» терминына алыштырыла.

== Тарихы ==
[[Версаль килешеүе]] һөҙөмтәләре буйынса, Польшаның көнсығыш сиге Керзон һыҙығы (линияһы) буйынса үтергә тейеш була, быны Польша 1920 йылда таный&lt;ref&gt;{{книга|автор = Мельтюхов М. И.|часть = |заглавие = Советско-польские войны: военно-политическое противостояние. 1918—1939 гг|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Вече|год = 2001|том = |страницы = 71|страниц = 460|серия = |isbn = 5-7838-0951-9|тираж = 7000}}&lt;/ref&gt;.
1930 йылғы һайлауҙарҙан һуң Польша Сеймында белорус вәкилдәренең өлөшө кәмей.

1939 йылдың 29 октябрендәБелорусское народное собрание приняло решение о включении Западной Белоруссии в состав СССР.

=== Польша репрессив сәйәсәте ===
Польша Хөкүмәте ХХ быуаттың 30-сы йылдары башында санация авторитар сәйәсәтен алып бара башлай, ошо сәйәсәт сиктәрендә милли һәм дини әҙселектәрҙе ассимилиция үткәрелә. Польша властары тарафынан Көнбайыш Белоруссия территорияһында Берёза-Картузскаяла концентрацион лагерь асыла, ул 1934 йылдың июненән 1939 йылдың сентябренә ҡәҙәр эшләй. Совет яҡлы һул партиялар, шул иҫәптән Белорус эшсе-крәҫтиән громадаһы һәм Көнбайыш Беларусь Коммунистар партияһы, ағзаларына ҡарата репрессиялар була.

=== Совет репрессив сәйәсәте ===
Минск өлкәһенең Дәүләт архивының ғилми хеҙмәткәре Василий Матох яҙыуынса, Көнбайыш Беларусь территорияһында 21 төрмә була. 1941 йылдың 19 июненән 20 июненә ҡарай төндә 24 412 кеше репрессиялана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inbelhist.org/?p=1921|title=Эвакуация… на тот свет &amp;#124; Інстытут беларускай гісторыі і культуры|accessdate=2013-01-06|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E7t6Oxrg|archivedate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029211001/http://inbelhist.org/?p=1921 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Көнбайыш Белоруссиянан эмиграция ==
Көнбайыш Белоруссиянан сағыштырмаса бәләкәй эмиграция була: Польшаның рәсми мәғлүмәттәренә ярашлы 1927—1938 йылдарҙа Вильно, Новогрудск, Полесье һәм Белосток воеводаларынан даими рәүештә сит илдәргә йәшәргә 97,6 мең кеше китә&lt;ref&gt;''Стрелец М. В., Билевич О. И.'' Общественно-политическая и культурная деятельность белорусской эмиграции в 1918—1939 гг. // Гуманитарные и юридические исследования. — 2015. — № 1. — С. 77 — 78&lt;/ref&gt;. Улар башлыса [[АҠШ]], [[Аргентина]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Чехословакия]] һәм [[Франция]]ға юлланалар&lt;ref&gt;''Стрелец М. В., Билевич О. И.'' Общественно-политическая и культурная деятельность белорусской эмиграции в 1918—1939 гг. // Гуманитарные и юридические исследования. — 2015. — № 1. — С. 78 — 79&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
1921 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Көнбайыш Беларустең дүрт воеводалыҡтарында (Вильно, Новогрудск, Полесье һәм Белосток) — 1034,6 мең, ә  1931 йылда — 984,1 мең [[Белорустар|белорус]] йәшәгән&lt;ref name=autogenerated3&gt;''Шевченко К.'' «Нас считают то москалями, то большевиками…» Пресса Западной Беларуси о положении белорусов в возрожденной Польше // Родина. — 2012. — № 7. — С. 123&lt;/ref&gt;. Бында шуны билдәләп үтер кәрәк, Көнбайыш Белорусь халҡының күп өлөшө үҙ милләтен билдәләмәгән — мәҫәлән, Полесье воеводалағында 1931 йылғы йән иҫәбен алыу буйынса 707 мең кеше (барлыҡ воеводалыҡ халҡының 62,4 %) үҙенең телен «тутэйший» тип атағандар&lt;ref name=autogenerated1&gt;Самосюк Н. В. Изменение национальной идентичности в контексте деятельности православной церкви в Западной Беларуси в межвоенный период // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта культуры і мастацтваў. — 2014. — № 2 (22). — С. 28&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

== Административ бүленеше ==
Көнбайыш Белоруссияның Халыҡ Йыйылышы уҙғарылып [[Белорус ССР-ы]]на ҡушылғандан һуң, Көнбайыш Беларусь биш өлкәнән торған (1940 йылдың ғинуарына ҡарата):
* Барановичи өлкәһе
* Белосток өлкәһе
* [[Брест өлкәһе]]
* Вилейск өлкәһе
* Пинск өлкәһе

1944 йылда Беларусте нацистарҙан азат иткәндән һуң, өлкәләр бүлгеләнә. Көнбайыш Белоруссия территорияһында артабанғы яңынан ойошторолған өлкәләр урынлаша: тулыһынса [[Гродно өлкәһе|Гродно]] һәм өлөшләтә — Полоцк. Вилейск өлкәһенең исеме Молодченск өлкәһе тип үҙгәртелә.

Беларустең Польша менән хәҙерге көнбайыш сиге, Польша файҙаһына бәләкәй генә тайпылыуҙар менән «Керзон һыҙығы» буйлап үтә. [[Ялта конференцияһы|1945 йылғы Ялта конференцияһы]] һөҙөмтәләре буйынса, Белосток өлкәһе, һәм шулай уҡ Гродно һәм Брест өлкәләренең бәләкәй генә участкалары Польша Халыҡ Республикаһына бирелә. Хәҙерге административ бүленеш буйынса, Көнбайыш Беларусь территорияһында [[Брест өлкәһе|Брест]] һәм [[Гродно өлкәһе|Гродно]] өлкәләре, [[Минск өлкәһе|Минск]] һәм [[Витебск өлкәһе|Витебск]] өлкәләренең көнбайыш райондары һәм [[Гомель өлкәһе]] Житковичи районының бәләкәй төньяҡ-көнбайыш участкаһы урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/mdogov/megd4949.htm «Договор между Союзом Советских Социалистических Республик и Польской Республикой о советско-польской государственной границе» от 16 августа 1945 года.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Көнбайыш Украина]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Горбунов, Т.'' Воссоединение белорусского народа в едином советском социалистическом государстве / Т. Горбунов. — Москва : Государственное издательство политической литературы, 1948. — 231 с.
* Беларуская нацыя : Уз’яднанне, верасень 1939 г. — чэрвень 1941 г.: Зборнік дакументаў і матэрыялаў / склад. У. Ф. Ладысеў. — Мінск, БДУ, 2004. — 197 с.
* ''Игнатенко, И. М.'' Иностранная военная интервенция в Белоруссии, 1917—1920 / И. М. Игнатенко, И. П. Ломако, Е. К. Прыгунова. — Минск : Навука і тэхніка, 1990. — 341 с.
* ''Лочмель, И. Ф.'' [http://mirknig.com/knigi/history/1181436126-ocherk-istorii-borby-belorusskogo-naroda-protiv-polskih-panov.html Очерк истории борьбы белорусского народа против польских панов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208132927/http://mirknig.com/knigi/history/1181436126-ocherk-istorii-borby-belorusskogo-naroda-protiv-polskih-panov.html |date=2015-12-08 }} / И. Ф. Лочмель. — Москва : Воениздат, 1940. — 164 с.
* ''Мараш, Я. Н.'' [http://mirknig.com/knigi/history/1181426897-politika-vatikana-i-katolicheskoy-cerkvi-v-zapadnoy-belorussii-1918-1939.html Политика Ватикана и католической церкви в Западной Белоруссии (1918—1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711005416/http://mirknig.com/knigi/history/1181426897-politika-vatikana-i-katolicheskoy-cerkvi-v-zapadnoy-belorussii-1918-1939.html |date=2015-07-11 }} / Я. Н. Мараш. — Минск : Беларусь, 1983. — 96 с.
* На пераломе эпох : станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / П. І. Брыгадзін, У. Ф. Ладысеў. — Мінск, БДУ, 1999. — 127 с.
* Паміж Усходам і Захадам : станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.) / П. І. Брыгадзін, У. Ф. Ладысеў. — Мінск, БДУ, 2003. — 307 с.
* [http://mirknig.com/knigi/history/1181436462-osnovnye-momenty-istoricheskogo-razvitiya-zapadnoy-ukrainy-i-zapadnoy-belorussii.html Основные моменты исторического развития Западной Украины и Западной Белоруссии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519200701/http://mirknig.com/knigi/history/1181436462-osnovnye-momenty-istoricheskogo-razvitiya-zapadnoy-ukrainy-i-zapadnoy-belorussii.html |date=2017-05-19 }} / В. И. Пичета. — Москва : Государственное социально-экономическое издательство, 1940. — 136 с.
* ''Полуян, В. А.'' Революционное и национально-освободительное движение в Западной Белоруссии в 1920—1939 гг. / В. А. Полуян, И. В. Полуян. — Минск : Государственное издательство БССР, 1962. — 220 c.
* ''Полуян, В. А.'' Революционно-демократическое движение в Западной Белоруссии (1927—1939 гг.) / В. А. Полуян. — Минск : Наука и техника, 1978. — 357 с.
* ''Полуян, И. В. ''Западная Белоруссия в период экономического кризиса, 1929—1933 гг. / И. В. Полуян; под ред. М. П. Костюка. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 207 с.
* Революционный путь Компартии Западной Белоруссии (1921—1939 гг.) / А. Н. Мацко [и др.]. — Минск : Беларусь, 1966. — 401, [2] с.

=== Мәҡәләләр ===
* ''Трафімчык, А.'' «Раз абсеклі Беларуса Маскалі ды Ляхі…». Падзел Беларусі 1921 г. у паэтычным асэнсаванні Янкі Купалы / А. Трафімчык // Дзеяслоў. — 2012. — № 2 (57). — C. 275—294. ([https://web.archive.org/web/20170927073609/http://www.gants-region.info/publ/raz_absekli_belarusa_maskali_dy_ljakhi_padzel_belarusi_1921_g_u_paehtychnym_asehnsavanni_janki_kupaly/3-1-0-231 Ч. 1]; [http://www.gants-region.info/publ/raz_absekli_belarusa_maskali_dy_ljakhi_padzel_belarusi_1921_g_u_paehtychnym_asehnsavanni_janki_kupaly/3-1-0-232  Ч. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030012936/http://www.gants-region.info/publ/raz_absekli_belarusa_maskali_dy_ljakhi_padzel_belarusi_1921_g_u_paehtychnym_asehnsavanni_janki_kupaly/3-1-0-232 |date=2017-10-30 }})
* ''Трафімчык, А.'' Хто чужаніцы? Якуб Колас пра падзел Беларусі 1921 года / А. Трафімчык // Дзеяслоў. — 2012. — № 5 (60). — C. 279—292. ([http://www.gants-region.info/publ/khto_chuzhanicy_jakub_kolas_pra_padzel_belarusi_1921_goda/3-1-0-233 Ч. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170512143810/http://www.gants-region.info/publ/khto_chuzhanicy_jakub_kolas_pra_padzel_belarusi_1921_goda/3-1-0-233 |date=2017-05-12 }}; [https://web.archive.org/web/20250911101744/http://www.gants-region.info/publ/khto_chuzhanicy_jakub_kolas_pra_padzel_belarusi_1921_goda/3-1-0-234 Ч. 2])
== Һылтанмалар ==

* [http://krasnoe.tv/node/6469 «Освобождение»] — документальный фильм об освобождении Западной Украины и Западной Белоруссии. 1940 г.

[[Категория:Польшала XX быуат]]
[[Категория:Көнбайыш Белоруссия]]</text>
      <sha1>mdhvhyr91jwxpbp5c327ym85nwu5hsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кареев Андрей Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122014</id>
    <revision>
      <id>1309454</id>
      <parentid>1291415</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22711" sha1="g63zk56fo06a5dy0iv804r5am8rlaus" xml:space="preserve">{{Хоккейсы2
 | Имя                  = Андрей Кареев
 | Оригинал имени       = 
 | Изображение          = [[Файл:Андрей Кареев.jpg|200px]]
 | Ширина               = 
 | Описание изображения =
 | Позиция              = Ҡапҡасы
 | Прозвище             =
 | Рост                 = 181
 | Вес                  = 75
 | Хват                 = һул
 | Игровая карьера      = {{хоккейная карьера 
 |2012—2015|{{Флаг России}} [[Кузнецкие Медведи]]
 |2013—2014|{{Флаг России}} [[Ариада (хоккей клубы)|Ариада]]
 |2014—2015|{{Флаг России}} [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
 |2014—2016|{{Флаг России}} [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]
 |2016—2017|{{Флаг России}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
 |2017—ә.в.|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}}
 | Гражданство          = {{RUS}}
 | Дата рождения        = 19.11.1994
 | Место рождения       = [[Рәсәй]], {{МР|Новокузнецк|Новокузнецкиҙа}} ҡалаһы 
 | Дата смерти          = 
 | Место смерти         = 
 | Драфт НХЛ            = ''Һайланмай''
 | Карьера              = 2012—ә.в.
 | Награды и премии     = 
 | Медали               =
}}

'''Кареев Андрей Андреевич''' ([[19 ноябрь]] [[1994 йыл]], [[Новокузнецк]], [[Рәсәй]]) — [[Рәсәй]] хоккейсыһы, ҡапҡасы. Новокузнецкиҙан [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]] командаһының тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубының уйынсыһы.

== Карьера ==
Андрей хоккей менән тыуған Новокузнецкиҙа шөғөлләнә башлаһа ла, 2003—2011 йылдарҙа үҫмерҙәр араһында турнирҙарҙа Мәскәүҙең «Спартак» командалары өсөн уйнай. Дүрт тапҡыр (2007—2011 йылдарҙа) командаһы менән Рәсәй беренселегенең финалдарында ҡатнаша. Шунда Андрей бер алтын, ике көмөш һәм бер бронза миҙалдарын яулай. Шулай уҡ «Спартак» командаһы өсөн уйындарҙан башҡа, Кареев 2010/2011 йылдар миҙгелендә [[Одинцово]] ҡалаһындағы Гуманитар университеты өсөн Мәскәүҙең юниорҙар лигаһында ун бер осрашыу үткәреп өлгөрә. Был йылдан һуң Андрей кире Новокузнецк ҡалаһына ҡайта.

=== «Металлург» Нк системаһында (2012—2016) ===
«Кузнецкие Медведи» составында Андрей 2011 йылда күнекмәләрҙә ҡатнаша башлай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/103798450.html Первый номер драфта КХЛ-2011 начнет предсезонку с «Кузнецкими Медведями»]&lt;/ref&gt;. Әммә август айында ул йәрәхәте арҡаһында бер ярым айға сафтан сыға&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/115372421.html Хоккеисты «Кузни» Кокшаров, Голубцов и Кареев получили травмы]&lt;/ref&gt;. [[2012 йыл]]дың 6 сентябрендә Андрей «Кузнецкие Медведи» өсөн [[Йәштәр хоккей лигаһы]]ндә тәүге уйынын үткәрә, 11 сентябрҙә лигала тәүге еңеүен яулай, ә 24 сентябрҙә «Снежные Барсы» командаһына ҡаршы уйында тәү тапҡыр ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. Шул даими чемпионатта Кареев 34 осрашыуҙың 17-һендә еңә, 3 тапҡыр бер уйында бер гол да үткәрмәй һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. «Кузнецкие Медведи» Харламов кубогы өсөн плей-оффтың тәүге раундында «Омские Ястребы» хоккей клубына серияла 0-3 иҫәбе менән отола, ә Андрей ике уйында ҡатнаша. Континенталь хоккей лигаһының плей-офф уйындарына эләкмәгән командалар өсөн уҙғарылған Өмөт кубогында «Металлург» өсөн бер уйынға заявкаға индерелә, әммә боҙға сыҡмай.

[[2013 йыл]]дың 31 октябрендә ул [[Юғары хоккей лигаһы]]нда Новокузнецкиҙың фарм-клубы «Ариада» өсөн лигала тәүге һәм шул миҙгелдә берҙән-бер уйынын үткәрә. «Кубань» хоккей клубына ҡаршы осрашыуҙың 56-сы минутында йәш голкипер майҙансыҡта Юрий Лаврецкийҙы алмаштыра һәм ҡалған ваҡытта бер гол да үткәрмәй. ЙХЛ даими чемпионатында Андрей 18 уйындың етәүһен еңә һәм бер тапҡыр ҡапҡаһын «ҡоро» ҡалдыра. «Кузнецкие Медведи» плей-оффтың икенсе раундына етәләр һәм шунда көрәштән төшөп ҡалалар, ә Кареев ете уйындың икәүһендә еңә.

2014/2015 йылдар миҙгеле алдынан үткән КХЛ турнирҙарында Андрей «Металлург» өсөн дүрт уйын үткәреп өлгөрә. [[2014 йыл]]дың 6 сентябрендә «Себер» командаһына ҡаршы уйынында Андрейҙың КХЛ-да дебюты була. Әммә уйын уңышлы булмай: баш тренер уны өс үткәргән шайбанан һуң Илья Сорокинға алмаштыра. 5 ғинуарҙа «Салауат Юлаев» командаһына ҡаршы уйында ул тәүге еңеүен яулай. Бөтәһе шул миҙгелдә ул КХЛ-да 8 уйын үткәрә, ә «Металлург» плей-оффҡа эләкмәй. Шулай уҡ Андрей ЮХЛ-да «Зауралье» өсөн ике уйын уҙғара һәм икәүһендә лә еңеү яулай, берәүһендә бер гол да үткәрмәй, икенсеһендә һөҙөмтәле пас бирә. Ә ЙХЛ-да «Кузнецкие Медведи» өсөн Харламов кубогының ике осрашыуында ҡатнаша.

[[2015 йыл]]дың 13 апрелендә Андрей клуб менән ике йылға ике яҡлы яңы контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2015/04/13/234061.html Продление контрактов]&lt;/ref&gt;. Яңы миҙгелдә ул төп команда өсөн КХЛ-да ғына уйнай. Сентябрь башында өс уйында ике еңеү яулап, Андрей КХЛ-дың икенсе аҙнаһының иң яҡшы йәш уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2015/09/07/236555.html Аҙнаның иң яҡшы уйынсылары]&lt;/ref&gt;. [[2015 йыл]]дың 25 сентябрендә «Лада» хоккей клубына ҡаршы осрашыуҙа үҙенең ҡапҡаһына һуғылған бөтә һуғыуҙарҙы ҡаға һәм тәү тапҡыр ҡапҡаһын ҡоро ҡалдыра. Бөтәһе шул миҙгелдә ул 36 уйын үткәрә һәм һигеҙендә еңә.

2016 йылдың 23 декабренә тиклем Андрей «Металлург» өсөн 28 уйын үткәрә һәм алтауһында еңеү яулай. 14 ноябрҙә ул клуб менән 2019 йылға тиклем килешеүен оҙайта&lt;ref&gt;[http://www.metallurg-nk.ru/club/news/1563/ «Металлург» продлил контракт с Андреем Кареевым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606032434/http://www.metallurg-nk.ru/club/news/1563/ |date=2017-06-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә ул Новокузнецкиҙа ҡалмай һәм команданан КХЛ дедлайны ваҡытында китә.

=== «Нефтехимик» (2016—2017) ===
24 декабрҙә Түбәнге Каманан «Нефтехимик» хоккей клубы үҙенә Кареевты алмаштырып ала, уның өсөн ул «Металлург» командаһына [[Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы|Рафаэл Хәкимовты]] һәм аҡсалата компенсация бирә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1046886577.html Кареев перешел в «Нефтехимик», Хакимов вернулся в новокузнецкий «Металлург»]&lt;/ref&gt;. 27 декабрҙә яңы командаһы өсөн тәүге осрашыуын уҙғара, шул көндә «Нефтехимик» «Северсталь» хоккей клубын 4:3 иҫәбе менә ота. 2017 йылдың 3 ғинуарында Түбәнге Камаға уйнарға «Салауат Юлаев» килә. Шул уйында Андрей ҡапҡаһына һуғылған бөтә 61 һуғыуҙы кире ҡаға — был КХЛ-дың яңы рекорды була. Яңы йылдың тәүге аҙнаһында Андрей өс уйын үткәрә, шуларҙың икәүһендә «ҡоро» еңеү яулай һәм бөтәһе бер гол ғына үткәрә. Шуның өсөн ул аҙнаның иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2017/01/09/335247.html Яңы йылдың тәүге аҙнаһының иң яҡшы уйыесылары]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ уны «Нефтехимик» көйәрмәндәре ғинуар айының иң яҡшы уйынсыһы тип билдәләй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1048133935.html Болельщики «Нефтехимика» признали Кареева лучшим игроком января]&lt;/ref&gt;. «Нефтехимик» Гагарин кубогына эләгә алмай ҡала, ә Кареев был команда өсөн ун алты уйында бөтәһе 29 гол үткәрә һәм өс тапҡыр ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. Команданың баш тренеры Андрей Назаров Кареевты ҡалдырырға теләй, ә ҡапҡасы Түбәнге Камала ҡалырға теләген белдерә. Тик беренсе майҙа «Нефтехимик» һәм «Металлург» кире ҡапҡасылар менән алмашыналар: Андрей Кареев тыуған ҡалаһына ҡайта&lt;ref&gt;[http://sport.business-gazeta.ru/article/189770 «Нефтехимик» обменял Кареева на Хакимова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170604205827/http://sport.business-gazeta.ru/article/189770 |date=2017-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== «Салауат Юлаев» (2017—ә.в.) ===
24 майҙа КХЛ директорҙар кәңәшмәһендә «Металлург» хоккей клубы КХЛ составынан сығарыла. Шуға күрә клуб етәкселеге уйынсыларға киләсәген үҙҙәренә һайларға тәҡдим итә. 1 июндә Андрейҙы «Салауат Юлаев» хоккей клубы ҡапҡасы [[Литвинов Андрей Витальевич|Андрей Литвиновҡа]] һәм аҡсалата компенсация өсөн алмаштырып ала&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/andrey-kareev-perekhodit-v-salavat-yulaev-/ Андрей Кареев переходит в «Салават Юлаев»!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606120032/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/andrey-kareev-perekhodit-v-salavat-yulaev-/ |date=2017-06-06 }}&lt;/ref&gt;. Команданың генераль менеджеры Леонид Вайсфельд, Кареевтың контракты өс йылға эшләнгән, тип иғлан итә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1051780381.html Леонид Вайсфельд: «Контракт с Кареевым рассчитан на три года»]&lt;/ref&gt;. «Салауат Юлаев» өсөн тәүге рәсми уйынын Андрей 28 августа «Куньлунь Ред Стар» командаһына ҡаршы уҙғара, шунда ул ике гол үткәрә, ә командаһы еңелә. Миҙгелдең башында Кареев 10 уйында ғына тәүге еңеүен яулай, башҡаларында бөтөнләй еңелеү була ине. Шунан ул рәттән дүрт еңеү яулай һәм 2017 йылдың һуңғы аҙнаһының иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2017/12/31/374460.html 2017 йылдың һуңғы аҙнаһының иң яҡшы уйынсылары]&lt;/ref&gt;. Был миҙгелдә барыһы Андрей 21 уйында ҡатнаша, ә «Салауат Юлаев» 2010 йылдан алып тәүгегә дивизионда беренсе урынды яулай һәм Гагарин кубогында конференция ярымфиналына тиклем етә. 

2018/2019 йылдар миҙгелендә Андрей 17 осрашыуҙа ҡатнаша һәм уға һуғылған 92.6% һуғыуҙарҙы ҡапҡаға үткәрмәй. «Салауат Юлаев» конференция финалына етә һәм бронза миҙалдарҙы яулай. Шулай уҡ «Торос» өсөн биш уйын уҙғара, уларҙа уртаса бер гол үткәрә һәм 95% һуғыуҙарҙы уңышлы тота. Юғары хоккей лигаһының даими миҙгелендә 19-сы аҙнала иң яҡшы ҡапҡасы исемен ала.

=== Рәсәй йыйылма командаһында ===

2017 йылдың 6 мартында Андрей тәү тапҡыр Рәсәй йыйылма командаһына Көньяҡ Кореяла урындағы йыйылма команда менән дуҫтарса осрашыуҙарҙа ҡатнашырға саҡырыла&lt;ref&gt;[http://fhr.ru/main/news/card/?id_4=13257 Олимпийская сборная проведет два товарищеских матча в Южной Корее]&lt;/ref&gt;. Тик унда бер уйын да үткәрмәй. Киләһе тапҡыр ул 5 апрелдә Еврохоккейчеллендж тигән дуҫтарса уйындар серияһына саҡырыла&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1050003750.html Ткачев, Ничушкин и Бурдасов попали в состав олимпийской сборной России на Еврочеллендж]&lt;/ref&gt;. Әммә шунда ла Рәсәй өсөн бер уйын да уҙғармай. 2017/2018 йылдар миҙгелендә Рәсәй йыйылма командаһына спорт министрлығы төҙөгән кандиттар төп исемлегенә Андрей ҙа эләгә&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-2821546-ovechkin-i-malkin-ne-popali-v-spisok-kandidatov-v-sbornuju-na-sezon-201718.html Овечкин и Малкин не попали в список кандидатов в сборную на сезон-2017/18]&lt;/ref&gt;. 2017/2018 йылдар миҙгелендә Евротурҙың тәүге этабы Карьяла кубогында ҡатнашырға Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла&lt;ref&gt;[https://vk.com/fhr?w=wall-25510790_147171 Андрей Кареев Рәсәй йыйылма командаһында]&lt;/ref&gt;.

== Статистика ==
{{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ҡапҡасылар)}}
:''Һуңғы яңыртыу: 16 июль 2019
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center; width:95%;&quot;
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;8&quot; | Даими миҙгел
| rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;8&quot; | Плей-офф
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| Миҙгел
| Команда
| Лига
| У
| Е
| О
| Мин
| ҮШ
| «0»
| ЫК
| %КҠШ
| У
| Е
| О
| Мин
| ҮШ
| «0»
| ЫК
| %КҠШ
|-
| [[ЙХЛ чемпионаты 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]
| [[Кузнецкие Медведи]]
| [[Йәштәр хоккей лигаһы|ЙХЛ]]
| 34
| 17
| 12
| 1777
| 70
| 3
| 2.36
| 91.1

| 2
| 0
| 0
| 29
| 1
| 0
| 2.10
| 95.0
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ЙХЛ чемпионаты 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]
| Кузнецкие Медведи
| ЙХЛ
| 18
| 7
| 5
| 928
| 49
| 1
| 3.17
| 89.3

| 7
| 2
| 3
| 371
| 16
| 0
| 2.59
| 91.9
|-
| [[ЮХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]
| [[Ариада (хоккей клубы)|Ариада]]
| [[Юғары хоккей лигаһы|ЮХЛ]]
| 1
| 0
| 0
| 5
| 0
| 0
| 0.00
| 100.0

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург Нк]]
| [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]
| 8
| 1
| 3
| 235
| 16
| 0
| 4.09
| 88.8

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| [[ЮХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]
| ЮХЛ
| 2
| 2
| 0
| 120
| 2
| 1
| 1.00
| 95.8

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ЙХЛ чемпионаты 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| Кузнецкие Медведи
| ЙХЛ
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| 2
| 0
| 1
| 66
| 4
| 0
| 3.61
| 92.6
|-
| [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]
| Металлург Нк
| КХЛ
| 36
| 8
| 16
| 1758
| 86
| 1
| 2.93
| 90.8

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]
| Металлург Нк
| КХЛ
| 28
| 6
| 15
| 1495
| 64
| 1
| 2.57
| 93.2

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| 2016/17
| [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
| КХЛ
| 16
| 6
| 6
| 923
| 29
| 3
| 1.88
| 94.3

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
| [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| КХЛ
| 18
| 7
| 11
| 1030
| 37
| 1
| 2.15
| 93.3

| 3
| 0
| 0
| 98
| 10
| 0
| 6.1
| 82.5
|-
| [[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
| [[Торос (хоккей клубы)|Торос]]
| ЮХЛ
| 1
| 1
| 0
| 60
| 2
| 0
| 2
| 91.7

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]
| Салауат Юлаев
| КХЛ|| 17|| 3|| 5|| 720|| 28|| 0|| 2.33|| 92.6

|—|| —|| —|| —|| —|| —|| —|| —
|-
| [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]
| Торос
| ЮХЛ|| 5|| 5||0||301||5||2||1||95.4
| —|| —|| —|| —|| —|| —|| —|| —
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе ЙХЛ-да
| 52
| 34
| 17
| 2074
| 119
| 4
| 2.64
| 90.4

| 11
| 2
| 4
| 466
| 21
| 0
| 2.70
| 92.3
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе ЮХЛ-да
| 9
| 8
| 0
| 485
| 9
| 3
| 1.11
| 95.1

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да
| 123|| 31|| 56|| 6163|| 260|| 6|| 2.53|| 92.5
| 3|| 0|| 0|| 98|| 10|| 0|| 6.1|| 82.5
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{KHL|17768}}
* {{eliteprospects|214179|Андрей Кареев}}
* [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=16097 r-hockey.ru сайтында Андрей Кареевтың статистикаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824220858/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=16097 |date=2017-08-24 }}
* [http://mhl.khl.ru/players/17768/ ЙХЛ сайтында профиле]

{{ХК Салауат Юлаев составы}}
[[Категория:КХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Торос командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккейсылары]]
[[Категория:Хоккей ҡапҡасылары]]
[[Категория:ЮХЛ уйынсылары]]
[[Категория:«Ариада» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:ЙХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей ҡапҡасылары]]
[[Категория:«Кузнецкие Медведи» хоккейсылары]]
[[Категория:Нефтехимик командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Металлург Новокузнецк командаһының уйынсылары]]
[[Категория:«Зауралье» хоккейсылары]]</text>
      <sha1>g63zk56fo06a5dy0iv804r5am8rlaus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колесников Гавриил Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122295</id>
    <revision>
      <id>1309509</id>
      <parentid>1284204</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12245" sha1="nz0lm83tw59aogzdj96sd94mpd4hnw0" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Колесников Гавриил Семёнович
|Төп исеме = 
|Рәсеме = 
|Киңлек = 
|Рәсем аңлатмаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = Колесников Гавриил Семёнович
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 11.06.1907
|Тыуған урыны = {{ТыуғанУрыны|Һамар}} 
|Вафат булыу датаһы = 07.01.1991
|Вафат булған урыны = &lt;!— {{ВафатБулыуУрыны|Дондағы Ростов}}--&gt; 
|Гражданлығы = СССР,Рәсәй
|Эшмәкәрлек төрө = иҡтисадсы, яҙыусы
|Әүҙемлек йылдары = 1955-1990
|Йүнәлеше = проза
|Жанр = очерк, повесть, хикәйә 
|Әҫәрҙәренең телдәре = рус теле
|Дебют = 
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}
'''Колесников Гавриил Семёнович''' ([[11 июнь]] [[1907 йыл]] — [[7 ғинуар]] [[1991 йыл]]) — рус [[СССР|совет]] яҙыусыһы. 1963 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1991 йылдан [[Рәсәй]] Яҙыусылар союзы ағзаһы.

== Биография ==
Гавриил Семёнович Колесников 1907 йылдың 11 июнендә Һамар ҡалаһында тыуған. [[1917 йыл]]да гимназияның ике класын тамамлағандан һуң телеграмма таратыусы булып эшләй. Күп ваҡыт талап итмәгән эш уға уҡыу мөмкинлеге бирә.

[[1922 йыл]]да, хеҙмәт биржаһына мөрәжәғәт иткәндән һуң, Г. Колесников затонға эшкә урынлаша һәм бер үк ваҡытта Фабрика-завод мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Һамар үҫмерҙәрҙәре, улар араһында Колесников та була, һуғыш йылдарында емерелгән фабрика-завод мәктәбенең бинаһын тергеҙә, унда станоктар, верстактар монтажлай. [[1925 йыл]]да Г. Колесников, пароход машиналарын ремонтлау буйынса слесарь һөнәрен алып, был уҡыу йортон тамамлай. Әммә уға һөнәре буйынса эшләргә насип булмай, сөнки уны Һамар губернаһы Пугачев өйәҙенә комсомол эшенә ебәрәләр. Ул Ивановка, Оло Глушица ауылдарында комсомол ойошмаһы секретаре булып эшләй. Буласаҡ яҙыусы начдив Василий Чапаев, яҙыусы Фурманов менән бәйле был урындарҙағы ауылдар менән ҡыҙыҡһына һәм ныҡлап таныша.

Ауылда саҡта ул үҙ белемен арттырыу өҫтөндә шөғөлләнә, [[1928 йыл]]да Плеханов исемендәге [[Мәскәү]] халыҡ хужалығы институтына уҡырға инә. Үҙ ваҡыттында был институттың бер бүлеге И. М. Губкин исемендәге нефть институтының иҡтисад факультеты итеп үҙгәртелә. Ошо факультетты Г. Колесников [[1933 йыл]]да тамамлай. [[1935 йыл]]да, туберкулезы көсәйеүгә ҡарамаҫтан, ул ҡулға алына һәм төрмәгә бикләнә.
Ул &quot;Совет власын диверсия яһау һәм зыян килтереү методы менән ҡолатырға тырышыу өсөн &quot; һәм шулай уҡ «Наркомтяжпромдың контрреволюцион Главнефть ойошмаһының эшендә ҡатнашлығы өсөн» (РСФСР енәйәт кодексының 58 статьяһындағы 7, 8 һәм 11 пункттары) 17 йыл буйына төрмәлә тотола, шуларҙың яҡынса ун йылын, [[1939]]—[[1948 йыл]]дарҙа, Колыма лагерҙарында үткәрә. Колымала күп йылдар йәшәй һәм эшләй&lt;ref&gt;[http://litresp.ru/chitat/ru/%D0%9A/kolesnikov-gavriil-semyonovich/poklonitesj-kolimskomu-solncu Поклонитесь колымскому солнцу.]&lt;/ref&gt;.
[[1955 йыл]]да аҡлана.

[[1965 йыл]]дың 1 ноябрендә, [[Борис Пастернак]]ты эҙәрлекләү ваҡытында, Г. Колесников «Литературная газета» мөхәррире Александр Чаковскийға Пастернакты яҡлап асыҡ хат яҙа.

Һуңғы йылдарҙа яҙыусы Г. Колесников [[Ростов өлкәһе]]нең Сальск һәм [[Дондағы Ростов]] ҡалаларында йәшәй&lt;ref&gt;[http://maxima-library.org/mob/bl/author/80076 Гавриил Семенович Колесников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205183435/http://maxima-library.org/mob/bl/author/80076 |date=2020-12-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[1991 йыл]]дың [[7 ғинуар]]ында Дондағы Ростовта вафат була.

== Ижады ==
Г. Колесников [[1926 йыл]]дан алып, ауыл гәзите менән хеҙмәттәшлек итә башлағандан һуң, әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. 30-сы йылдарҙа нефть буйынса белгес булып, ул иҡтисади темаларға мәҡәләләр яҙа.

[[ХХ быуат]]тың 50-се йылдарынан алып Ростов нәшриәтендә, «[[Дон]]», «Вокруг света», «Смена» журналдарында,өлкә,үҙәк һәм ведомстволар гәзиттәрендә очерк, хикәйә, мәҡәләләр, ауыл тураһында яҙмалар баҫтыра. Уның яҙғандарының төп темаһы — экономлы һәм экологиялы хужалыҡ эш итеп, ерҙәрҙе һәм тәбиғәт байлыҡтарын һаҡлап ҡалыу. Был турала ул «Преображенная степь», «Бег времени», «Степной лес», «Многоэтажная деревня» һәм башҡа китаптарында яҙа. [[1954 йыл]]да уның «Дело прокурора Громобоева» сатирик повесы донъя күрә.

Төньяҡ темаһы өҫтөндә Г. Колесников оҙаҡ ваҡыт дауамында эшләй. Был тема сиктәрендә ул төньяҡ тәбиғәтен, геологтарҙы, һунарсыларҙы, болансылыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙе тасуирлай. [[1954 йыл]]да «Вокруг света» журналында уның «Северные истории» китабы баҫылып сыға. Был китап һуңынан Ростовта, Магаданда, Мәскәүҙә сыҡҡан «Северные рассказы», «Бивни мамонта», «Яблоновый перевал», «Поклонитесь колымскому солнцу», «Рассказы о таежном друге», «Белая западинка» йыйынтыҡтарының нигеҙендә ята. Ул [[1974 йыл]]да дон тәбиғәте тураһында балалар өсөн «Судьба степного орла» китабын яҙа.

Г. Колесников китаптары геологтарҙың ауыр хеҙмәте тураһында һөйләй. Уның яҙған һәр бер тарихы кеше, уның йәмғиәттәге урыны тураһындағы уйҙарҙан ғибәрәт.Ҡурҡаҡлыҡҡа һәм һатылыуға һәләтле булған кешенең тышҡы йөҙө лә Колесников һүрәтләүендә йәмһеҙ, ҡотһоҙ булып күренә(«Рассказ геолога»). [[1979 йыл]]да Ростиздат нәшриәтендә яҙыусының «Солнце степь греет» проза йыйынтығы баҫылып сыға.

Әҙәби әҫәрҙәрҙән тыш, автор &quot;Слово о полку Игореве&quot;ны тәржемә итә, мемуарҙар яҙа.

== Хеҙмәттәре ==
Яҙыусының түбәндәге әҫәрҙәре сығарыла:
* Перемены на колхозном току. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1955.
* Северные рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1955.
* Северные рассказы. — Магадан: Обл. кн. изд-во, 1956.
* Раздельным способом. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1957.
* Бивни мамонта. Повесть. Рассказы о моем друге. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1958.
* Преображенная степь. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1958.
* Бег времени. Рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1962.
* Рассказы о таежном друге. — М.: Сов. Россия, 1967.
* Степной лес. — Ростов Кн. изд-во, 1967.
* Многоэтажная деревня. — Ростов Кн. изд-во, 1969.
* Яблоневый перевал. Рассказы о таежном друге. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1972.
* Поклонитесь колымскому солнцу. — Магадан: Кн. изд-во, 1973.
* Белая западинка. Рассказы о таежном друге. — М.: Дет. лит. 1974.
* Судьба степного орла. Рассказы о донской природе. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1974.
* Солнце степь греет. Очерки и рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1979.
* Судьба степного орла. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1983.

== Һылтанмалар ==
* [http://donpisatel.ru/pagememory/164/ Колесников Гавриил Семенович]
* [http://rostov-80-90.livejournal.com/242629.html Колесников Гавриил Семенович]
* [https://web.archive.org/web/20170121200810/http://readli.net/avtor/Kolesnikov-Gavriil-Semenovich Колесников Гавриил Семенович]
* [http://donvrem.dermartology.ru/Files/article/m18/1/art.aspx?art_id=329 ИЗ ЛИТЕРАТУРНОГО НАСЛЕДИЯ ГАВРИИЛА КОЛЕСНИКОВА]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.km.ru/v-rossii/2007/06/22/rostov-na-donu/put-ot-kolymy-k-donu Путь от Колымы к Дону]
* [http://ru-prichal-ada.livejournal.com/382640.html О солагернике Шаламова ростовчанине Гаврииле Колесникове]
* [http://rostov-80-90.livejournal.com/242629.html Гавриил Колесников.] [http://rostov-80-90.livejournal.com/242629.html Рабочие материалы для биографии.]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Шәхестәр:Ростов өлкәһе]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:11 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1907 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1991 йылда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>nz0lm83tw59aogzdj96sd94mpd4hnw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майоров Максим Олегович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123029</id>
    <revision>
      <id>1309621</id>
      <parentid>1273922</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24261" sha1="pd2yy4nqdysovxbowfdd5d4soqs29kb" xml:space="preserve">{{ФШ|Майоров}}
{{Хоккейсы2
 | Имя                  = Максим Майоров 
 | Оригинал имени       = 
 | Изображение          = Максим Майоров.jpg
 | Ширина               = 200px
 | Описание изображения = 
 | Позиция              = һөжүмсе
 | Рост                 = 188
 | Вес                  = 87
 | Хват                 = Һул
 | Прозвище             = 
 | Игровая карьера     = {{хоккейсы карьераһы
 |2005—2008|{{Россия|20px}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Аҡ Барс-2]]
 |2006—2007|{{Россия|20px}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Лениногорск)|Нефтяник Л]]
 |2006—2007|{{Россия|20px}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник Ә]]
 |2007—2008|{{Россия|20px}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
 |2008—2010|{{АҠШ|20px}} [[Сиракьюз Кранч]]
 |2008—2012|{{АҠШ|20px}} [[Коламбус Блю Джекетс]]
 |2010—2012|{{АҠШ|20px}} [[Спрингфилд Фэлконс]]
 |2012—2014|{{Россия|20px}} [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]
 |2014—2015|{{Россия|20px}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
 |2015—ә.в.|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}}
 | Гражданство          = {{Флаг России|20px}} [[Рәсәй]]
 | Дата рождения        = 26.03.1989
 | Место рождения       =  Үзбәк ССР-ы,&lt;br&gt; {{МестоРождения|Андижан}} ҡалаһы
 | Дата смерти          = 
 | Место смерти         = 
 | Драфт НХЛ            = ''[[МХЛ драфты 2007|2007]] йылда [[Коламбус Блю Джекетс|«Коламбус Блю Джекетс»]] клубы менән дүртенсе раундта 94-се һан аҫтында һайлана''
 | Карьера              = 2005 йылдан — бөгөнгәсә
 | Награды и премии     = 
 | Медали               = 
}}
'''Майоров Максим Олегович''' ([[26 март]] [[1989 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], [[шайбалы хоккей|һөжүмсе]]. Әлеге ваҡытта [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Өфө]]нөң [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубы уйынсыһы.

== Биографияһы ==
Максим Олегович Майоров 1989 йылдың 26 мартында  Үзбәк ССР-ының [[Андижан]] ҡалаһында тыуған. 

== Карьераһы ==
=== «Аҡ Барс» системаһында (2008 йылға тиклем) ===
Максим Майоров хоккейсы карьераһын [[Татарстан]]да башлай. Ә хоккей менән Өфөлә шөғөлләнә башлай. Ул үҙен Өфө кешеһе тип һанай. Башҡортостан баш ҡалаһында уны дисциплинаны боҙған өсөн спорт мәктәбенән ҡыуалар. 13-16 йәштәрендә Магнитогорскиҙа хоккей менән ҡыҙыҡһына&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/maksim-mayorov-schitayu-sebya-ufimtsem/ Максим Майоров: Считаю себя уфимцем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704003117/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/maksim-mayorov-schitayu-sebya-ufimtsem/ |date=2022-07-04 }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда ул Урал регионы командаһы составында Рәсәй региондары турнирында ҡатнаша һәм бер гол керетә, ә Урал командаһы алтын миҙалдарҙы яулай. 2005/2006 йылдарҙа Ҡазандан «Аҡ Барс-2» составында Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында 16 уйында 15 (11+4) мәрәй йыя. Ошо ваҡыттан башлана Максимдың профессиональ карьераһы. 2006/07 йылдар миҙгелен ул Юғары лигала сығыш яһаған Лениногорск ҡалаһынан «Нефтяник» составында башлай. Шунан «Аҡ Барс-2» составында ике уйын уҙғара. Ә Юғары лигала ул Әлмәттән «Нефтяник» командаһы өсөн уйнай башлай. Шунда ул бөтәһе 10 уйында бер гол керетә һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. Миҙгел бөткәс үткән [[МХЛ драфты]]нда Максимды дөйөм 94-се һан аҫтында [[Коламбус Блю Джекетс|«Коламбус Блю Джекетс»]] хоккей клубы һайлай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/3085134.html Максим Майоров МХЛ драфтында һайлана]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ уны [[Канада хоккей лигаһы]] драфтында беренсе раундты 33-сө һан аҫтында «Брэндон Уит Кингз» һайлай. Киләһе йылда ул Рәсәй суперлигаһында «Аҡ Барс» өсөн тәүге уйындарын үткәрә. Дөйөм алғанда, ул 11 осрашыуҙа 1 гол керетә.

=== «Коламбус Блю Джекетс» ===

[[Файл:Maxim Mayorov CBJ.jpg|thumb|right|200px|Максим «Коламбус» составында]]

2008 йылдың 30 авгусында Максим Майоров «Коламбус» менән өс йылға контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/5609013.html НХЛ. «Коламбус» подписал контракт с нападающим «Ак Барса»]&lt;/ref&gt;. Ә уның «Аҡ Барс» менән 2012 йылға тиклем контракты бар ине. Тик Максим Рәсәйгә кире ҡайтмай, ә хоккейсыға Рәсәйҙә хоҡуҡтар Ҡазан командаһында ҡала&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/5623047.html Вице-президент «Ак Барса»: «Молодые ребята что хотят, то и делают»]&lt;/ref&gt;. Миҙгелде Максим Америка хоккей лигаһында фарм-клубта «Сиракьюз Кранч» хоккей клубында башлай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/5862114.html МХЛ. «Коламбус» Майоровты фарм-клубҡа ебәрә]&lt;/ref&gt;. 12 октябрҙә хоккейсы АХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. 2009 йылдың 3 ғинуарында МХЛ-да «Коламбус» өсөн тәүге осрашыуын уҙғара. Бөтәһе был лигала ул өс уйын үткәрә, ә АХЛ-да 71 осрашыуҙа 31 (17+14) мәрәй йыя.

2009/10 йылдар миҙгелен Максим тулыһынса тиерлек АХЛ-да «Сиракьюз» өсөн үткәрә. Шунда 74 уйында ул 32 (17+15) мәрәй йыя һәм бер тапҡыр аҙнала лиганың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/70127057.html Максим Майоров АХЛ-да аҙнаның иң яҡшы уйынсыһы]&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 10 мартында «Коламбус» Максимды төп командаға саҡыра. Шунда ул дүрт уйын ғына үткәрә һәм кире АХЛ-ға төшөрөлә. 2010/11 йылдар миҙгеленән «Коламбус» командаһының фарм-клубы «Спрингфилд Фэлконс» була башлай. МХЛ-да ул был миҙгелдә биш уйын үткәрә һәм беренсе апрелдә лигала тәүге шайбаһын керетә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/88227332.html МХЛ. Майоров тәүге шайбаһын керетте]&lt;/ref&gt;. Ә АХЛ-да ул 69 уйында 33 мәрәйгә өлгәшә. 2011/12 йылдар миҙгеле Максим өсөн контракт буйынса һуңғы була. МХЛ-да ул 10 уйында ике мәрәй йыя, ә «Спрингфилд» өсөн 46 осрашыуҙа 23 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. Ошо дүрт миҙгел эсендә Максим уйнаған бер команда ла плей-оффҡа эләкмәй. Контракты бөткәс, ул Рәсәйгә ҡайтырға була.

=== «Атлант» һәм «Динамо» М ===
2012 йылдың 3 май көнөндә Майоров «Аҡ Барс» менән килешеү төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/140562460.html Майоров и Абдуллин подписали контракты с «Ак Барсом», Петров продлил соглашение]&lt;/ref&gt;. Әммә Максим был клуб өсөн бер уйында уйнамай, һәм 24 сентябрҙә «Аҡ Барс» уны «Атлант» хоккей клубына алмаштыра&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/143602178.html «Ак Барс» обменял Майорова в «Атлант»]&lt;/ref&gt;. 28 сентябрҙә үк Майоров КХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. Даими миҙгелдең 40 уйынында ул 16 гол керетә һәм 6 һөҙөмтәле пас бирә. Плей-оффта «Атлант» тәүге раундта СКА-ға биш уйында еңелә. 28 апрелдә хоккейсы клубы менән килешеүҙе оҙонайта&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/148591217.html Майоров продлил контракт с «Атлантом»]&lt;/ref&gt;.

2013/14 йылдар миҙгеленең даими чемпионатында ул йәрәхәте өсөн 28 уйында ғына ҡатнаша һәм 17 мәрәй йыя. Тик «Атлант» плей-оффҡа эләкмәй һәм Гагарин кубогына үтә алмаған клубтар өсөн ойошторолған Өмөт кубогында ҡатнаша. Шунда Максим ике уйында ғына ҡатнаша. Миҙгел тамамланғас, донъя чемпионатында Рәсәй һәм Финляндия йыйылма командалары араһында уйындың Максим Майоров радиола комментаторы була&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1020489750.html Нападающий ХК «Атлант» Максим Майоров дебютировал в роли спортивного комментатора]&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың йәйендә миҙгелгә әҙерлек ваҡытында Максим тағы ла йәрәхәтләнә һәм тәүге рәсми уйынды беренсе октябрҙә генә үткәрә. Ә 23 декабрҙә «Атлант» Максимды аҡсалата компенсацияға Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубына алмаштыра&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1025924809.html «Атлант» обменял Максима Майорова в московское «Динамо»]&lt;/ref&gt;. Шул йылда Мытищи командаһында финанс ауырлыҡтары була, шуға күрә күп уйынсыларҙы һатырға мәжбүр була. Баш ҡала клубы өсөн Максим шул миҙгелдә бөтәһе һигеҙ уйында ҡатнаша һәм бер мәрәй ҙә йыймай. Миҙгел бөткөс, уның команда менән контракты тамамлана.

=== «Салауат Юлаев» (2015—ә.в.) ===
Максим Майоров яңы клубты 2015 йылдың ноябрендә генә таба. 9 ноябрҙә ул [[Өфө]]нән [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] менән килешеү төҙөй&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/bez-grigorenko-no-s-mayorovym/ Без Григоренко, но с Майоровым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704004526/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/bez-grigorenko-no-s-mayorovym/ |date=2022-07-04 }}&lt;/ref&gt;. Тимәк, Максим үҙенә яҡын булған Өфөгә яңынан ҡайта. 2015/16 йылдар миҙгеле барышында ул Николай Прохоркин һәм [[Тему Хартикайнен]] менән бер звенола бик шәп уйын күрәһәтәләр. Даими миҙгелдә Максим 30 уйында 16 (10+6) мәрәй йыя. «Салауат Юлаев» плей-оффта «Аҡ Барс» һәм «Авангард» командаларын үтә. Ә конференциялар финалында буласаҡ чемпионға ғына отола һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын еңә. Майоров Гагарин кубогының 16 осрашыуында 7 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. 2016 йылдың 7 июнендә «Салауат Юлаев» һөжүмсе менән ике йылға яңы контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/maksim-mayorov-ostayetsya-v-ufe/ Максим Майоров остаётся в Уфе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170308141018/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/maksim-mayorov-ostayetsya-v-ufe/ |date=2017-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

Киләһе 2016/17 йылдар миҙгеле клуб өсөн уның КХЛ-дағы тарихында иң насары була. Команда даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә плей-оффтың беренсе раундында «Аҡ Барс» командаһына биш уйында отола. Максим бөтәһе 46 уйында 16 мәрәй йыя, йәрәхәте өсөн күп уйындар ҡалдыра. 2017/18 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» 2010 йылдан тәүгегә [[Чернышёв дивизионы]]н еңә, ә плей-оффта конференция ярымфиналына тиклем етә. Максим барыһы 66 осрашыуҙа 14 мәрәй йыя. 5 апрелдә Майоров «Салауат Юлаев» менән яңы ике йыллыҡ контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1061942189.html Майоров заключил новый двухлетний контракт с «Салаватом»]&lt;/ref&gt;. 2018/2019 йылдар миҙгелендә Максим 57 уйында ҡатнаша һәм 19 мәрәй йыя, ә команда Гагарин кубогы өсөн плей-оффта конференция финалына тиклем етә.

=== Рәсәй йыйылма командаһында ===
2006/07 йылдар миҙгелендә Максим тәү тапҡыр Рәсәй йыйылма командаларына саҡырыла башлай. Шунда ике халыҡ-ара турнирҙа ул 9 уйында 4 гол керетә. Ә 2007 йылдың авгусында һәм сентябрендә ул Рәсәй һәм Канада йәштәре араһында Суперсерияның ете уйынында ҡатнаша. Максим шул ваҡытта яңы ғына асылған [[Өфө-Арена]]лағы тәүге рәсми уйында ла була. Был суперсерияла ул ике һөҙөмтәле пас бирә, ә Рәсәй йәштәре һигеҙҙән ете осрашыуҙа еңелә. 2013 йылдың ноябрендә Максим Рәсәйҙең икенсе йыйылма командаһына саҡырыла&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/153959440.html Объявлен состав второй сборной России на матчи с Латвией]&lt;/ref&gt;. Әммә ул Латвия менән дуҫтарса осрашыуҙарҙа ҡатнашмай.

== Статистика ==
: ''Һуңғы яңыртыу: 18 июль 2019
{{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}}

=== Клубта карьераһы ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center; width:65em&quot;
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| rowspan=&quot;100&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;6&quot; | Даими миҙгел
| rowspan=&quot;100&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;6&quot; | Плей-офф
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| Миҙгел
| Команда
| Лига
| У
| Г
| П
| М
| Штр
| +/-
| У
| Г
| П
| М
| Штр
| +/-
|-
| 2005/06
| Аҡ Барс-2
| [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы|БЛ]]
| 16||11||4||15||4||—
| —||—||—||—||—||—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 2006/07
| Аҡ Барс-2
| БЛ
| 2||0||0||0||0||—
| —||—||—||—||—||—
|-
| 2006/07
| [[Нефтяник (хоккей клубы, Лениногорск)|Нефтяник Л]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы|ЮЛ]]
| 28||6||4||10||6||-5
| —||—||—||—||—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 2006/07
| [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник Ә]]
| ЮЛ
| 6||1||1||2||0||-1
| 4||0||0||0||2||1
|-
| 2007/08
| Аҡ Барс
| [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты|РСЛ]]
| 10||1||0||1||16||-4
| —||—||—||—||—||—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]]
| [[Сиракьюз Кранч]]
| [[Америка хоккей лигаһы|АХЛ]]
| 71||17||14||31||30||-15
| —||—||—||—||—||—
|-
| [[МХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]]
| [[Коламбус Блю Джекетс]]
| [[Милли хоккей лигаһы|МХЛ]]
| 3||0||0||0||0||0
| —||—||—||—||—||—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]]
| Сиракьюз Кранч
| AХЛ
| 74||17||15||32||24||-11
| —||—||—||—||—||—
|-
| [[МХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]]
| Коламбус Блю Джекетс
| МХЛ
| 4||0||0||0||0||-1
| —||—||—||—||—||—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]
| [[Спрингфилд Фэлконс]]
| АХЛ
| 69||19||14||33||16||-12
| —||—||—||—||—||—
|-
| [[МХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]
| Коламбус Блю Джекетс
| МХЛ
| 5||1||0||1||0||0
| —||—||—||—||—||—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[МХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]
| Коламбус Блю Джекетс
| МХЛ
| 10||1||1||2||2||-3
| —||—||—||—||—||—
|-
| [[АХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]
| Спрингфилд Фэлконс
| AХЛ
| 46||10||13||23||10||-4
| —||—||—||—||—||—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]
| [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]
| [[КХЛ]]
| 40||16||6||22||14||2
| 5||0||1||1||0||-5
|-
| [[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]&lt;sup&gt;а&lt;/sup&gt;
| Атлант
| КХЛ
| 28||5||13||18||2||-2
| 2||0||0||0||0||-1
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| Атлант
| КХЛ
| 18||2||4||6||0||2
| —||—||—||—||—||—
|-
| 2014/15
| [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
| KХЛ
| 7||0||0||0||2||-3
| 1||0||0||0||2||0
|-  bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]
| [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| КХЛ
| 30||10||6||16||10||9
| 16||3||4||7||4||-4
|-
| [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]
| Салауат Юлаев
| КХЛ
| 45||6||10||16||18||1
| 1||0||0||0||0||0
|-  bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
| Салауат Юлаев
| КХЛ
| 52||3||7||10||0||8
| 14||3||1||4||2||2
|-  
| [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]
| Салауат Юлаев
| КХЛ
| 44||9||7||16||8||-2
| 13||2||1||3||0||0
|-  bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]
| Салауат Юлаев
| КХЛ
|  || || || || || 
|  || || || || ||
|- style=&quot;background:#e0e0e0;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе МХЛ-да
! 22
! 2
! 1
! 3
! 2
! -4
! —
! —
! —
! —
! —
! —
|- style=&quot;background:#e0e0e0;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе АХЛ-да
! 260
! 63
! 56
! 118
! 80
! -42
! —
! —
! —
! —
! —
! —
|- style=&quot;background:#e0e0e0;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе Беренсе лигала
! 18
! 46
! 38
! 84
! 4
! —
! —
! —
! —
! —
! —
! —
|- style=&quot;background:#e0e0e0;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе Юғары лигала
! 34
! 7
! 5
! 12
! 6
! -6
! 6
! 0
! 0
! 0
! 2
! 1
|- style=&quot;background:#e0e0e0;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Бөтәһе КХЛ-да
! 264
! 51
! 52
! 103
! 54
! 15
! 500
! 8
! 7
! 15
! 8
! -7
|}
* &lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;«Плей-офф» тигәндә [[Өмөт кубогы]]нда уйынсының статистикаһы күрһәтелгән.&lt;/small&gt;

== Ҡаҙаныштары ==
* {{3}} КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2015/16, 2017/18.
* {{3}} Рәсәй чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2015/16.

== Шәхси тормошо ==
2013 йылдың 24 авгусында Елена исемле ҡатында өйләнә. 2015 йылда улдары тыуа.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{KHL|14695}}
* {{eliteprospects|12466}}
* [https://www.sports.ru/tags/3085110/ sports.ru сайтында профиле]
* [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=10458 Рәсәй хоккейы сайтында профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908061927/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=10458 |date=2013-09-08 }}
{{ХК Салауат Юлаев составы}}

[[Категория:Рәсәй хоккейсылары]]
[[Категория:КХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:МХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:АХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Хоккей һөжүмселәре]]
[[Категория:Атлант командаһының уйынсылары]]
[[Категория:«Аҡ Барс» хоккейсылары]]
[[Категория:«Нефтяник» Лениногорск хоккейсылары]]
[[Категория:«Нефтяник» Әлмәт хоккейсылары]]
[[Категория:«Динамо» Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]]
[[Категория:«Коламбус Блю Джекетс» уйынсылары]]
[[Категория:«Сиракьюз Кранч» хоккейсылары]]
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей һөжүмселәре]]
[[Категория:«Спрингфилд Фэлконс» хоккейсылары]]</text>
      <sha1>pd2yy4nqdysovxbowfdd5d4soqs29kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124523</id>
    <revision>
      <id>1309378</id>
      <parentid>1291388</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169543" sha1="bxvnvlgtd4b01z96lhpdve1oml755c4" xml:space="preserve">{{ЙХЛ чемпионаты миҙгеле
|Дата1=[[2 сентябрь]] [[2017]]
|Дата2=[[24 апрель]] [[2018]]
|Уйындар=1024
|Бомбардир={{Рәсәй флагы}} [[Рубан Антон Анатольевич|Антон Рубан]] (80 мәрәй)
|Мәргән уйынсы={{Рәсәй флагы}} Антон Рубан (35 шайба)
|Чемпион={{Рәсәй флагы}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|Финалист={{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
|иҫәп=4 : 2
|MVP={{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]]
|үткән миҙгел=2016/17
|үткән миҙгел һылтанма=ЙХЛ чемпионаты 2016/2017 йылдар миҙгелендә
|киләһе миҙгел= 2018/19
|киләһе миҙгел һылтанма=ЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
}}

'''ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә''' — [[Йәштәр хоккей лигаһы]] чемпионатының туғыҙынсы миҙгеле. Чемпионат 2017 йылдың 2 сентябрендә «Красная Армия» клубы һәм «Локо» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2018 йылдың апрель айында Харламов кубогы өсөн плей-офф уйындарының финал серияһы менән тамамлана.

Был миҙгелдә 33 команда ҡатнаша. Үткән миҙгелдәге һәр команда чемпионатта ҡатнаша, шулай уҡ ике команда өҫтәлә: Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Юниор» һәм элек ЙХЛ-да уйнаған Ступино ҡалаһынан «Капитан» хоккей клубтары. ЙХК МВД урынына Мәскәүҙән «Динамо» килә. «КРС Юниор» уңайлыраҡ булһын өсөн үҙенең өйҙәге уйындарын Ригала үткәрә&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-2877078-kunlun-red-star-junior-budet-provodit-domashnie-matchi-mhl-v-rige.html «Куньлунь Ред Стар Юниор» будет проводить домашние матчи МХЛ в Риге]&lt;/ref&gt;.

ЙХЛ Саҡырыу кубогы КХЛ йондоҙҙар аҙналығы сиктәрендә 2018 йылдың ғинуарында Астанала үтә. Шунда Көнбайыш командаһы Көнсығыштан көслөрәк була.

Даими чемпионатта Көнбайыш конференцияһында беренсе урынды Ярославлдән «Локо» яулай, ә Көнсығышта «Мамонты Югры» хоккей клубына етеүсе булмай. Миҙгел барышында «Локо» командаһы 53 уйын дауамында мәрәй йыя — был лиганың рекорды.

Харламов кубогын икенсе тапҡыр «Локо» еңә. Ярославль хоккейсылары финалда«СКА-1946» командаһын 4-2 иҫәбе менән ота. Еңеүселәр ҡапҡасыһы Илья Коновалов плей-оффтың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/1/762821/ Илья Коновалов – самый ценный игрок плей-офф]&lt;/ref&gt;.

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==

=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===
==== Лигаға инеүселәр ====
* [[Куньлунь Ред Стар Юниор|«Куньлунь Ред Стар Юниор»]] хоккей клубы КХЛ-да сығыш яһаған [[Куньлунь Ред Стар|«Куньлунь Ред Стар»]] хоккей клубының йәштәр командаһы була.
* ЙХЛ чемпионатында быға тиклем дүрт йыл сығыш яһаған [[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]] командаһы «Сочи» хоккей клубының йәштәр командаһы булараҡ миҙгелдә ҡатнаша.
* ЙХЛ тәүге миҙгелендә ҡатнашҡан Мәскәүҙән [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо»]] хоккей клубы яңынан лигаға ҡайта.

==== Лиганан сығыусылар ====
* Балашиханан ЙХК МВД клубы «Динамо» системаһында финанс ауырлыҡтары арҡаһында миҙгелдә ҡатнашмай.

=== Тренерҙар алмашыныуы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Миҙгел башланыр алдынан
|-
! width=&quot;150&quot;| Команда
! width=&quot;180&quot;| ЙХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендәге тренер
! width=&quot;185&quot;| 2017/2018 йылдар миҙгелендәге тренер
|-
| [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]
| [[Сафин Венер Рәсих улы|Венер Сафин]]
| [[Соловьев Виталий Евгеньевич|Виталий Соловьев]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/2/614528/ Изменения в тренерском штабе «Авто»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]
| [[Фокин Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Фокин]]
| [[Богатырев Виктор Васильевич|Виктор Богатырев]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/4172/616104/ В межсезонье «Алтай» возглавил Заслуженный тренер России Виктор Богатырев]&lt;/ref&gt;
|-
|[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]
|[[Дәүләтшин Валерий Рафикович|Валерий Дәүләтшин]]
|[[Фимин Юрий Викторович|Юрий Фимин]]&lt;ref&gt;[http://hcamur.ru/news/amurskie-tigry/yuriy-fimin-glavnyy-trener-amurskikh-tigrov.html Юрий Фимин — главный тренер «Амурских Тигров»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726040409/http://hcamur.ru/news/amurskie-tigry/yuriy-fimin-glavnyy-trener-amurskikh-tigrov.html |date=2017-07-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Антипов Анатолий Александрович|Анатолий Антипов]]&lt;ref&gt;[http://www.dynamo.su/news/21549/ Сформирован состав Молодежной хоккейной команды «Динамо» (Москва)]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]
| [[Акимов Николай Владимирович|Николай Акимов]]
| [[Орешкин Сергей Юрьевич|Сергей Орешкин]]&lt;ref&gt;[http://www.sovsport.ru/news/text-item/997234 Сергей Орешкин возглавил молодежку петербургского «Динамо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170815103034/http://www.sovsport.ru/news/text-item/997234 |date=2017-08-15 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]
| [[Балмин Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Балмин]]
| [[Васильев Михаил Александрович|Михаил Васильев]]&lt;ref&gt;[http://sport.business-gazeta.ru/news/197874/ Михаил Васильев станет главным тренером «Ирбиса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818135514/http://sport.business-gazeta.ru/news/197874/ |date=2017-08-18 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Капитан (хоккей клубы)|«Капитан»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Гоголев Дмитрий Владимирович|Дмитрий Гоголев]]
|-
| [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]
| [[Миронов Борис Олегович|Борис Миронов]]
| [[Хәсәнов Ринат Рәүил улы|Ринат Хәсәнов]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/2/614672/ Сформирован новый тренерский штаб «Красной Армии»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Куньлунь Ред Стар Юниор|«КРС Юниор»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Барков Александр Эдгардович|Александр Барков]]&lt;ref&gt;[http://www.hcredstar.ru/en/news/novoe-pokolenie-krs-dzhunior-nachinaet-predsezonnuyu-podgotovku/ Сформирован новый тренерский штаб «КРС Юниор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808065557/http://www.hcredstar.ru/en/news/novoe-pokolenie-krs-dzhunior-nachinaet-predsezonnuyu-podgotovku |date=2017-08-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]
| [[Хвостов Евгений Владимирович|Евгений Хвостов]]
| [[Бурлицкий Дмитрий Викторович|Дмитрий Бурлицкий]]
|-
| [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]
| [[Земляной Игорь Степанович|Игорь Земляной]]
| [[Панов Юрий Александрович|Юрий Панов]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/4172/613514/ Изменения в тренерском штабе «Омских Ястребов»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]
| [[Соколов Александр Юрьевич|Александр Соколов]]
| [[Касаткин Вячеслав Александрович|Вячеслав Касаткин]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/4172/617100/ Изменения в тренерском штабе «Реактора»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]]
| [[Стулов Дмитрий Георгиевич|Дмитрий Стулов]]
| [[Савчук Олег Ростиславович|Олег Савчук]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/2/614532/ Сформирован новый тренерский штаб «Сарматов»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]]
| [[Мамбеталиев Галым Баубекович|Галым Мамбеталиев]]
| [[Старыгин Сергей Васильевич|Сергей Старыгин]]
|-
| [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]
| [[Мордвинцев Сергей Дмитриевич|Сергей Мордвинцев]]
| [[Дмитриев Эдуард Анатольевич|Эдуард Дмитриев]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/2/614416/ Изменения в тренерском составе «Спутника»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Стальные (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]
| [[Соловьев Виталий Евгеньевич|Виталий Соловьев]]
| [[Стулов Дмитрий Георгиевич|Дмитрий Стулов]]
|-
|[[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]
|[[Полозов Константин Александрович|Константин Полозов]]
|[[Гәрәев Алик Әмирхан улы|Алик Гәрәев]]&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/2/614536/ Изменения в «Толпаре»]&lt;/ref&gt;
|}

=== Донъя кубогы 2017 ===
{{main|Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2017}}
Был кубок икенсегә Свердловск өлкәһенең [[Екатеринбург]] һәм [[Үрге Пышма]] ҡалаларында 2017 йылдың 19—27 августарында үтә. Турнирҙа ете илдән һигеҙ команда ҡатнаша. Төп трофейҙы үҙ тарихында икенсегә Мәскәүҙән [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]] еңә. Финалда Швециянан МОДО командаһын 4:3 иҫәбе менән ота.

== ЙХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11506 А. А. Костюченко иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801043415/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11506 |date=2017-08-01 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.7
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]] {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[БФСО Динамо (хоккей клубы)|БФСО Динамо]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.7
|align=&quot;right&quot;|[[БФСО Динамо (хоккей клубы)|БФСО Динамо]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.7
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |6:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[БФСО Динамо (хоккей клубы)|БФСО Динамо]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]'''
|3||6||66,7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]
|3||6||66,7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|3||6||66,7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[БФСО Динамо (хоккей клубы)|БФСО Динамо]]
|3||0||0||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11458 П. И. Беляев исемендәге турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813002831/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11458 |date=2017-08-13 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|30.7
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[СКА-1946]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:1 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|31.7
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Рига (хоккей клубы)|Рига]] {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |0:8
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|1.7
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-1946]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|2.7
| align=&quot;right&quot; |[[Рига (хоккей клубы)|Рига]] {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[СКА-Серебряные Львы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|3.7
| align=&quot;right&quot; |[[Рига (хоккей клубы)|Рига]] {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |0:8
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|5||14||93,3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Серебряные Львы]]
|5||10||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946]]
|5||10||66,7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]
|5||8||53,3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|5||3||20||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|5||0||0||'''6'''
|}

=== [https://web.archive.org/web/20170808202119/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11440 Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|5.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:0 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|7:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|6.8
|align=&quot;right&quot;|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|7.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|8.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11455 В. В. Мариничев юбилейына арналған турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810172957/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11455 |date=2017-08-10 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|7.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|8.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|9.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|3||7||77,8||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|3||6||66,7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|3||4||44,4||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|3||1||11,1||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11501 Сахаров кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821202250/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11501 |date=2017-08-21 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|6:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|6:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
|align=&quot;right&quot;|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Батыр (хоккей клубы)|Батыр]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11395 А. М. Рогов иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817082957/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11395 |date=2017-08-17 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Локо-Юниор]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|23.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локо-Юниор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Локо-Юниор]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Локо-Юниор]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11446 Хәтер турниры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702235351/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11446 |date=2017-07-02 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Мамонты Югры]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|0:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.8
|align=&quot;right&quot;|[[Мамонты Югры]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Челмет]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сибирские Снайперы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Челмет]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.8
| align=&quot;right&quot; |[[Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:6
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Челмет]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Челмет]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Сибирские Снайперы]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|4||12||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челмет]]
|4||9||75||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]
|4||5||41,7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи]]
|4||4||33,3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сибирские Снайперы]]
|4||0||0||'''5'''
|}
{{col-2}}

=== [https://web.archive.org/web/20170804121332/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11343 «Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|30.7
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|31.7
|align=&quot;right&quot;|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|1.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|3.8
| align=&quot;right&quot; |[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|4.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|5||13||86,7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]
|5||9||60||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|5||9||60||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|5||9||60||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|5||5||33,3||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|5||0||0||'''6'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11444 А. И. Белосохов иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810202445/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11444 |date=2017-08-10 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|01.08
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Кузнецкие Медведи]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|0:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|02.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Омские Ястребы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|6:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|03.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Кузнецкие Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|04.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|05.08
|align=&quot;right&quot;|'''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Сибирские Снайперы]]'''
|4||9||75 %||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|4||9||75||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]
|4||8||66,7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|4||3||25||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|4||1||8,3||'''5'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11345 Денис Ляпин иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810173309/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11345 |date=2017-08-10 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|12.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор-ЮХЛ]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|13.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор-ЮХЛ]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|14.8
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор-ЮХЛ]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:10
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|15.8
| align=&quot;right&quot; |[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Тюменский Легион]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |8:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор-ЮХЛ]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|16.8
| align=&quot;right&quot; |[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор-ЮХЛ]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:7
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Стальные Лисы]]'''
|5||13||86,7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|5||10||66,7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|5||10||66,7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|5||6||40||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|5||6||40||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор-ЮХЛ]]
|5||0||0||'''6'''
|}

=== [https://web.archive.org/web/20170815235319/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11438 В. А. Быстров исемендә кубок] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Амурские Тигры]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Амурские Тигры]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]''' {{Флаг|Ҡытай}}
| align=&quot;center&quot; |5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Амурские Тигры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]] {{Флаг|Ҡытай}}
| align=&quot;center&quot; |4:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
| align=&quot;right&quot; |[[Амурские Тигры]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:6
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡытай}} '''[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|4||9||75||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|4||6||50||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]
|4||6||50||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|4||6||50||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Амурские Тигры]]
|4||3||25||'''5'''
|}

=== [https://web.archive.org/web/20170825064316/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11511 DEL Junior-Cup 2017] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Юнгадлер (хоккей клубы)|Юнгадлер]] {{Флаг|Германия}}
|align=&quot;center&quot;|4:5
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Финляндия}} [[ХИФК (хоккей клубы)|ХИФК]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Энергия (хоккей клубы, Карловы Вары)|Энергия]] {{Флаг|Чехия}}'''
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Канада}} St. Andrews College
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|23.8
|align=&quot;right&quot;|[[ХИФК (хоккей клубы)|ХИФК]] {{Флаг|Финляндия}}
| align=&quot;center&quot; |3:7
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Шайбалы хоккей буйынса Германия юниорҙар йыйылма командаһы|Германия U18]] {{Флаг|Германия}}
| align=&quot;center&quot;|3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Чехия}} [[Энергия (хоккей клубы, Карловы Вары)|Энергия]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} [[Юнгадлер (хоккей клубы)|Юнгадлер]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''St. Andrews College {{Флаг|Канада}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} [[Шайбалы хоккей буйынса Германия юниорҙар йыйылма командаһы|Германия U18]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Сирекфиналдар
| align=&quot;right&quot; |St. Andrews College {{Флаг|Канада}}
| align=&quot;center&quot; |3:5
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Германия}} [[Юнгадлер (хоккей клубы)|Юнгадлер]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[ХИФК (хоккей клубы)|ХИФК]] {{Флаг|Финляндия}}
| align=&quot;center&quot; |5:6
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Германия}} [[Шайбалы хоккей буйынса Германия юниорҙар йыйылма командаһы|Германия U18]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|26.8
|align=&quot;center&quot;|5-6 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |St. Andrews College {{Флаг|Канада}}
| align=&quot;center&quot; |0:4
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Финляндия}} [[ХИФК (хоккей клубы)|ХИФК]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Ярымфиналдар
| align=&quot;right&quot; |'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Германия}} [[Шайбалы хоккей буйынса Германия юниорҙар йыйылма командаһы|Германия U18]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Энергия (хоккей клубы, Карловы Вары)|Энергия]] {{Флаг|Чехия}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
| align=&quot;left&quot; | '''{{Флаг|Германия}} [[Юнгадлер (хоккей клубы)|Юнгадлер]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |[[Энергия (хоккей клубы, Карловы Вары)|Энергия]] {{Флаг|Чехия}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Германия}} [[Шайбалы хоккей буйынса Германия юниорҙар йыйылма командаһы|Германия U18]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Германия}} [[Юнгадлер (хоккей клубы)|Юнгадлер]]
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|А. А. Костюченко иҫтәлегенә турнир
|{{Белоруссия флагы}} [[Гомель]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]
|{{Флаг|Россия}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|-
|«Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Өфө]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|П. И. Беляев исемендәге турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Череповец]]
|{{Флаг России}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|{{Флаг России}} [[СКА-Серебряные Львы]]
|{{Флаг России}} [[СКА-1946]]
|-
|А. И. Белосохов иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Новосибирск]]
|{{Флаг России}} [[Сибирские Снайперы]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]
|-
|Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|В. В. Мариничев юбилейына арналған турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Мытищи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|Денис Ляпин иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|В. А. Быстров исемендә кубок
|{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]
|-
|Сахаров кубогы
|{{Флаг России}} [[Тольятти]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|А. М. Рогов иҫтәлегенә турнир
|{{Флаг России}} [[Түбәнге Новгород]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|-
|DEL Junior-Cup 2017
|{{Флаг Германии}} [[Маннхайм]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|{{Флаг|Германия}} [[Юнгадлер (хоккей клубы)|Юнгадлер]]
| {{Флаг|Германия}} [[Шайбалы хоккей буйынса Германия юниорҙар йыйылма командаһы|Германия U18]]
|-
|Хәтер турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Силәбе]]
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Челмет]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры]]
|}

== Командалар ==
{{ПозКарта+|Рәсәй|width=1000|float=center|caption='''Ҙур карта: Рәсәй&lt;br /&gt;Бәләкәй карта: Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе&lt;/small&gt;
|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.089167|long=37.919556|background=#FFFFFF|label={{small|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=57.589444|long=39.848611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-Серебряные Львы]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-1946]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.955278|long=23.91    |background=#FFFFFF|label={{small|[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.955278|long=23.91    |background=#FFFFFF|label={{small|[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=48.484292|long=135.086253|background=#FFFFFF|label={{small|[[Амурские Тигры]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=43.4800  |long=131.5700  |background=#FFFFFF|label={{small|[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.174567|long=61.287768|background=#FFFFFF|label={{small|[[Белые Медведи]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=51.789267|long=55.099675|background=#FFFFFF|label={{small|[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.8175  |long=49.124722|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.504742|long=49.274368|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=54.54    |long=52.18|background=#FFFFFF|label={{small|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.631111|long=51.8     |background=#FFFFFF|label={{small|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.381667|long=58.993056|background=#FFFFFF|label={{small|[[Стальные Лисы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=54.739167|long=55.9575  |background=#FFFFFF|label={{small|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.3112  |long=43.9308  |background=#FFFFFF|label={{small|[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=49.57|long=82.37|background=#FFFFFF|label={{small|[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}

{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.817365|long=60.594535|background=#FFFFFF|label={{small|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.767778|long=87.115556|background=#FFFFFF|label={{small|[[Кузнецкие Медведи]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=60.978449|long=69.012861|background=#FFFFFF|label={{small|[[Мамонты Югры]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.00895 |long=73.297539|background=#FFFFFF|label={{small|[[Омские Ястребы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.071667|long=82.943333|background=#FFFFFF|label={{small|[[Сибирские Снайперы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=51.155725|long=71.465281|background=#FFFFFF|label={{small|[[Снежные Барсы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=57.158333|long=65.513611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Тюменский Легион]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.752222|long=37.598889|background=#ffffff|label={{small|Мәскәү һәм МӨ}}|position=left|mark=ButtonGray.svg}}
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; top:1px; right:1px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|caption=Мәскәү өлкәһе һәм ҡалаһы|width=300|float=|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.08|long=37.27 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.911   |long=37.7268   |background=#FFFFFF|label={{small|[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.794631|long=37.538233 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]&lt;br&gt;[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.793001|long=37.671508 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]&lt;br&gt;[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=54|lat_min=53|lat_sec =13|lon_deg=38|lon_min=04|lon_sec=38|background=#FFFFFF|label={{small|[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=right}}
}}&lt;/div&gt;
}}
: ''Бындағы мәғлүмәт 2016/2017 йылдар миҙгеленә ҡарата күрһәтелгән''
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:15%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:15%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:23%&quot; | Арена &lt;small&gt;(ҙурлығы)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:5%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:5%&quot; | Лигала
|-
! style=&quot;background:navy; text-align:center&quot; colspan=7 | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Көнбайыш конференцияһы &lt;/span&gt;
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
|-
| '''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Череповец]]
| [[Боҙло һарай (Череповец)|Боҙло һарай]] &lt;small&gt;(6 064)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Амурские Тигры]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Хабаровск]]
| [[Платинум Арена]] &lt;small&gt;(7 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|-
| '''[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Мытищи]]
| [[Арена Мытищи]] &lt;small&gt;(7 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[ВТБ боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(7 012)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2017
|-
| '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Юбилейный (спорт комплекс, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] &lt;small&gt;(7 012)&lt;/small&gt;
| align=center | 2013
| align=center | 2013
|-
| '''[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ступино]]
| [[В. Бобров исемендәге боҙло спорт комплексы|В. Бобров ис. БСК]] &lt;small&gt;(1 800)&lt;/small&gt;
| align=center | 1999
| align=center | 2017
|-
| '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙло спорт комплексы|ЦСКА БСК]] &lt;small&gt;(5 600)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[Крылья Советов (спорт һарайы)|«Крылья Советов» СҺ]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1947
| align=center | 2016
|-
| '''[[Куньлунь Ред Стар Юниор]]'''
| {{Флаг Латвии|20px}} [[Рига]]
| [[Volvo (спорт үҙәге)|«Volvo» СҮ]] &lt;small&gt;(1 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2017
| align=center | 2017
|-
| '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ярославль]]
| [[Арена 2000]] &lt;small&gt;(9 070)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]'''
| {{Флаг Латвии|20px}} [[Рига]]
| [[Inbox.lv (боҙло арена)|Inbox.lv]] &lt;small&gt;(2 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|-
| '''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Чехов (Мәскәү өлкәһе)|Чехов]]
| [[Витязь (боҙло хоккей үҙәк)|«Витязь» БХҮ]] &lt;small&gt;(3 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[СКА-1946]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|«Хоккей ҡаласығы»]] &lt;small&gt;(1 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[СКА-Серебряные Львы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Юбилейный (спорт комплекс, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] &lt;small&gt;(7 012)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|-
| '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[Сокольники (спорт һарайы)|«Сокольники» СҺ]] &lt;small&gt;(5 530)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Уссурийск]]
| [[Боҙло һарай (Уссурийск)|Боҙло һарай]] &lt;small&gt;(1 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2016
| align=center | 2016
|-
| '''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Новгород]]
| [[В. Коноваленко исемендә СҺ]] &lt;small&gt;(4 200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
! style=&quot;background:red; text-align:center&quot; colspan=8 | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Көнсығыш конференцияһы &lt;/span&gt;
|-
| '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Екатеринбург]]
| [[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] &lt;small&gt;(5 570)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'''
| {{Флаг Казахстана|20px}} [[Усть-Каменогорск]]
| [[Борис Александров исемендә спорт һарайы|Б. Александров ис. СҺ]] &lt;small&gt;(4 400)&lt;/small&gt;
| align=center | 2015
| align=center | 2016
|-
| '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Силәбе]]
| [[Трактор (боҙло арена)|«Трактор» боҙло арена]] &lt;small&gt;(7 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Ҡазан]]
| [[Татнефть-Арена]] &lt;small&gt;(9 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
|-
| '''[[Кузнецкие Медведи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Новокузнецк]]
| [[Кузнецких металлургов спорт һарайы|«Кузнецких металлургов» СҺ]] &lt;small&gt;(7 533)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Ладья (хоккей клубы, Тольятти)|Ладья]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Тольятти]]
| [[Лада-Арена]] &lt;small&gt;(6 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Мамонты Югры]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ханты-Манси]]
| [[Арена Югра]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
|-
| '''[[Омские Ястребы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Омск]]
| [[Арена Омск]] &lt;small&gt;(10 318)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Кама]]
| [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик» СМК]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ырымбур]]
| [[Звёздный (боҙло һарай)|«Звёздный» БҺ]] &lt;small&gt;(2 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2015
| align=center | 2015
|-
| '''[[Сибирские Снайперы]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Новосибирск]]
| [[Себер (концерт-спорт комплексы)|«Себер» КСК]] &lt;small&gt;(7 384)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
| {{Флаг Казахстана|20px}} [[Астана]]
| [[Барыҫ-Арена]] &lt;small&gt;(11 578)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
|-
| '''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]
| [[Юбилейный (спорт һарайы, Әлмәт)|«Юбилейный» СҺ]] &lt;small&gt;(2 200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2012
|-
| '''[[Стальные Лисы]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Магнитогорск]]
| [[Арена-Металлург]] &lt;small&gt;(7 700)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Толпар (хоккей клубы, Өфө)|Толпар]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Өфө]]
| [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]] &lt;small&gt;(3 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
|-
| '''[[Тюменский Легион]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Төмән]]
| [[Спорт һарайы (Төмән)|Спорт һарайы]] &lt;small&gt;(3 346)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
|}

== Тренерҙар hәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;180&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;250&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
| {{Флаг России}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Флаг России}} [[Соловьев Виталий Евгеньевич|Виталий Соловьев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Севостьянов Александр Витальевич|Александр Севостьянов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ставровский Евгений Михайлович|Евгений Ставровский]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гераськин Игорь Олегович|Игорь Гераськин]]
|
|-
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Сағымбаев Ерлан Ерлесович|Ерлан Сағымбаев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Зубов Алексей Алексеевич|Алексей Зубов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Богатырев Виктор Васильевич|Виктор Богатырев]] (20 декабрь)
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Фимин Юрий Викторович|Юрий Фимин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Беляков Иван Владимирович|Иван Беляков]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Потапов Владимир Владимирович|Владимир Потапов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Правило Павел Олегович|Павел Правило]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Смельницкий Максим Борисович|Максим Смельницкий]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мокрушев Данил Борисович|Данил Мокрушев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Журик Александр Александрович|Александр Журик]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Андреев Савва Александрович|Савва Андреев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Антипов Анатолий Александрович|Анатолий Антипов]] (22 декабрь)&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/2/691878/ Анатолий Антипов Мәскәү «Динамо» хоккей клубынан китә]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|{{Рәсәй флагы}} в.б. [[Орешкин Сергей Юрьевич|Сергей Орешкин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дыняк Никита Сергеевич|Никита Дыняк]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Орешкин Сергей Юрьевич|Сергей Орешкин]] (20 ноябрь)&lt;ref&gt;[http://mhl.khl.ru/news/2/667791/ Сергей Орешкин эшен ҡалдырырға мәжбүр була]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Васильев Михаил Александрович|Михаил Васильев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Шабанов Михаил Михайлович|Михаил Шабанов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гоголов Дмитрий Владимирович|Дмитрий Гоголов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Старков Степан Константинович|Степан Старков]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Хәсәнов Ринат Рәүил улы|Ринат Хәсәнов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Попугаев Никита Олегович|Никита Попугаев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Страхов Юрий Николаевич|Юрий Страхов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Садретдинов Артем Рушанович|Артем Садретдинов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Китов Александр Сергеевич|Александр Китов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Лудцев Денис Дмитриевич|Денис Лудцев]]
|
|-
|{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Барков Александр Эдгардович|Александр Барков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Забабурин Владимир Евгеньевич|Владимир Забабурин]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Алексеев Алексей Александрович|Алексей Алексеев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Журавлев Владимир Игоревич|Владимир Журавлев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Красоткин Дмитрий Иванович|Дмитрий Красоткин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Афанасьев Максим Андреевич|Максим Афанасьев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бурлицкий Дмитрий Викторович|Дмитрий Бурлицкий]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Яремчук Александр Юрьевич|Александр Яремчук]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Титов Герман Михайлович|Герман Титов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бугров Алексей Сергеевич|Алексей Бугров]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Панов Юрий Александрович|Юрий Панов]] (13 декабрь)&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/2/683976/ Герман Титов «Омские Ястребы» командаһын етәкләй]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Касаткин Вячеслав Александрович|Вячеслав Касаткин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ғалеев Данил Фәнис улы|Данил Ғалеев]]
|
|-
|{{Латвия флагы}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|{{Латвия флагы}} [[Роналдс Озолиньш]]
|{{Латвия флагы}} [[Алексей Попов (Латвия)|Алексей Попов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бедичевский Лев Сергеевич|Лев Бердичевский]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Горохов Павел Сергеевич|Павел Горохов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Савчук Олег Ростиславович|Олег Савчук]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Заречный Глеб Сергеевич|Глеб Заречный]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Люзенков Ярослав Игоревич|Ярослав Люзенков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Морозов Илья Дмитриевич|Илья Морозов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Милехин Михаил Викторович|Михаил Милехин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Курбатов Владислав Андреевич|Владислав Курбатов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Серебряные Львы (хоккей клубы)|СКА-Серебряные Львы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Яровой Сергей Александрович|Сергей Яровой]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Зубковский Кирилл Владимирович|Кирилл Зубковский]]
|
|-
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Старыгин Сергей Васильевич|Сергей Старыгин]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Данияр Саян Ерлан улы|Саян Данияр]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тюриков Владимир Вячеславович|Владимир Тюриков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Морозов Сергей Александрович|Сергей Морозов]]
|
|-
| {{Флаг России}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
| {{Флаг России}} [[Дмитриев Эдуард Анатольевич|Эдуард Дмитриев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Әшрәпов Ришат Илфат улы|Ришат Әшрәпов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стулов Дмитрий Георгиевич|Дмитрий Стулов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Янчевский Марк Алексеевич|Марк Янчевский]]
|
|-
| {{Флаг России}} [[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]
| {{Флаг России}} в.б. [[Гаврилов Игорь Николаевич|Игорь Гаврилов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Кочкарев Алхас Даудович|Алхас Кочкарев]]
| {{Флаг России}} [[Александров Игорь Сергеевич|Игорь Александров]] (22 ғинуар)&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/2/709320/ «Тайфун» тренер штабында үҙгәрештәр]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гәрәев Алик Әмирхан улы|Алик Гәрәев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Егор Юрьевич|Егор Сорокин]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Владимир Витальевич|Владимир Гусев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Филиппов Тимофей Александрович|Тимофей Филиппов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Рьянов Вячеслав Серафимович|Вячеслав Рьянов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Коломаров Аким Сергеевич|Аким Коломаров]]
|
|}

== Даими чемпионат ==
Даими чемпионатта командалар ике конференцияға (Көнсығыш һәм Көнбайыш) бүленә. Шул конференциялар эсендә һәр команда башҡалар менән дүртешәр уйын (ике өйҙә, ике ҡунаҡта) уҙғара. Көнсығыш командалары 60 уйын үткәрһә, Көнбайыш конференцияһы клубтары дүрткә күберәк осрашыу даими миҙгелдә үткәрә. Даими миҙгелдә бөтә уйындар һаны командалар һаны артҡанға күрә 900-ҙән 1024-кә тиклем арта. Даими беренселек 2017 йылдың 2 сентябрендә һуңғы ике миҙгелдең чемпиондары [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]] һәм [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]] хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2018 йылдың 6 мартында тамамлана.

=== Саҡырыу кубогы 2018 ===
Йәштәр хоккей лигаһының иң яҡшы уйынсылары араһында Конференциялар уйыны 2018 йылдың 11 ғинуарында икенсегә КХЛ йондоҙҙары аҙналығы сиктәрендә Астанала [[Барыҫ-Арена]]ла үтә. Был уйындың иң яҡшы уйынсылары аҙаҡстан үтәсәк КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашрға мөмкинлек ала. Саҡырыу кубогы өсөнсө йыл рәттән Көнсығыш конференцияһы клубтарының боҙҙарында һәм тәүгегә Рәсәйҙең сиктәренән тыш үтә. Көнсығыш командаһын Дмитрий Стулов, ә Көнбайышты — Михаил Милехин етәкләй&lt;ref&gt;[https://www.allstarweek.com/mhl/?lang=ru&amp;_ga=2.109853702.2079322319.1512104756-319820175.1406537208 Саҡырыу кубогының тренерҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819222246/https://www.allstarweek.com/mhl/?lang=ru&amp;_ga=2.109853702.2079322319.1512104756-319820175.1406537208 |date=2019-08-19 }}&lt;/ref&gt;. Көнбайыш командаһы 7:3 иҫәбе менән Көнсығыш командаһынан көслөрәк була. Игорь Гераськин, Николай Коваленко, Герман Волошин һәм Егор Коробкин был уйындың иң яҡшы уйынсылары тип танылалар һәм КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға хоҡуҡҡа эйә була.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =
| дата         = [[11 ғинуар]] [[2018]]
| время        = 16:00
| команда1     = [[Көнсығыш конференцияһы (ЙХЛ-А)|Көнсығыш]]
| команда2     = '''[[Көнбайыш конференцияһы (ЙХЛ-А)|Көнбайыш]]'''
| счёт         = 3 : 7
| периоды      = (1:2, 1:3, 1:2)
| отчёт        = https://mhl.khl.ru/news/1/700128/
| вратарь1     = [[Нечистовский Павел Викторович|Павел Нечистовский]] (0:00—31:15)&lt;br&gt;[[Катюхин Андрей Сергеевич|Андрей Катюхин]] (31:15—60:00)
| вратарь2     = [[Устименко Кирилл Петрович|Кирилл Устименко]] (0:00—29:12)&lt;br&gt;[[Корепанов Артем Федорович|Артем Корепанов]] (29:12—60:00)
| прогресс     = 0 — '''1'''&lt;br&gt;'''1''' — 1&lt;br&gt;1 — '''2'''&lt;br&gt;'''2''' — 2&lt;br&gt;2 — '''3'''&lt;br&gt;2 — '''4'''&lt;br&gt;2 — '''5'''&lt;br&gt;2 — '''6'''&lt;br&gt;2 — '''7'''&lt;br&gt;'''3''' — 7
| голы1        = &lt;br&gt;[[Шабанов Михаил Михайлович|М. Шабанов]] ([[Ғалимов Артем Альберт улы|А. Ғалимов]], [[Мусабаев Ернар Тимур улы|Е. Мусабаев]]) '''10:36'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Коробкин Егор Юрьевич|Е. Коробкин]] ([[Журавлев Владимир Игоревич|В. Журавлев]]) &lt;small&gt;(5×4)&lt;/small&gt; '''20:42'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Абдеев Илдар Рөстәм улы|И. Абдеев]] ([[Данияр Самат Мерденулы|С. Данияр]]) '''59:03''' &lt;small&gt;(4×5)&lt;/small&gt;
| голы2        = '''07:25''' [[Крутий Павел Евгеньевич|П. Крутий]] ([[Талалуев Илья Викторович|И. Талалуев]], [[Гераськин Игорь Олегович|И. Гераськин]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''14:12''' [[Волошин Герман Русланович|Г. Волошин]] ([[Шаманин Владислав Игоревич|В. Шаманин]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''22:06''' [[Коваленко Николай Андреевич|Н. Коваленко]] ([[Царюк Евгений Сергеевич|Е. Царюк]]) &lt;small&gt;(4×5)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''29:12''' И. Гераськин ([[Калабушкин Евгений Николаевич|Е. Калабушкин]])&lt;br&gt;'''32:41''' И. Гераськин (И. Талалуев, Е. Калабушкин) &lt;small&gt;(5×4)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;'''44:24''' Е. Царюк ([[Муранов Иван Сергеевич|И. Муранов]], Н. Коваленко)&lt;br&gt;'''53:25''' [[Чернов Артём Алексеевич|А. Чернов]] ([[Правило Павел Олегович|П. Правило]])
| буллиты1     = 
| буллиты2     = 
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Косарезов Константин
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Самарин Александр
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Боряев Антон
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Лезин Кирилл
| стадион      = [[Барыҫ-Арена]], {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Астана]]
| зрителей     = 2 721
| штраф1       = 10
| штраф2       = 8
| броски1      = 36
| броски2      = 27
}}

=== Турнир таблицаһы ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Көнсығыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ff6666&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнсығыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М||%
|- align=center
|1||align=left|'''{{Флаг|Россия}} '''к''' — [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]'''||60||40||5||4||1||1||9||243—114||+129||140||'''77.8'''
|- align=center
|2||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]'''||60||36||3||2||2||0||17||232—165||+67||120||'''66.7'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]]'''||60||37||3||0||2||0||18||197—138||+59||119||'''66.1'''
|- align=center
|4||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]'''||60||32||3||2||5||2||16||225—147||+78||113||'''62.8'''
|- align=center
|5||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]'''||60||32||1||3||4||2||18||182—131||+51||110||'''61.1'''
|- align=center
|6||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]'''||60||30||1||5||3||4||17||206—153||+53||109||'''60.6'''
|- align=center
|7||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]'''||60||28||5||3||3||2||19||203—177||+26||105||'''58.3'''
|- align=center
|8||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]'''||60||28||3||5||0||5||19||166—148||+18||105||'''58.3'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|9||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]]''||60||20||3||5||2||6||24||175—176||-1||84||'''46.7'''
|- align=center
|10||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]''||60||20||2||4||2||4||28||163—170||-7||78||'''43.3'''
|- align=center
|11||align=left|''{{Флаг|Казахстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]]''||60||19||5||3||2||2||29||181—221||-40||77||'''42.8'''
|- align=center
|12||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья»]]''||60||20||2||1||4||6||27||152—191||-39||76||'''42.2'''
|- align=center
|13||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]]''||60||17||3||3||2||4||31||177—214||-37||69||'''38.3'''
|- align=center
|14||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|«Тюменский Легион»]]''||60||11||6||1||4||3||35||143—246||-103||54||'''30'''
|- align=center
|15||align=left|''{{Флаг|Ҡаҙағстан}} ''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]''||60||10||1||1||4||6||38||117—243||-126||44||'''24.4'''
|- align=center
|16||align=left|{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]''||60||10||1||1||3||0||45||132—280||-148||37||'''20.6'''
|}

{{col-2}}

==== Көнбайыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#0066ff&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнбайыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М||%
|- align=center
|1||align=left|'''{{Флаг|Рәсәй}} '''р''' — [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]'''||64||47||4||5||1||2||5||243—112||+131||162||'''84.4'''
|- align=center
|2||align=left|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]'''||64||49||1||1||3||1||9||217—103||114||155||'''80.7'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]'''||60||44||3||1||2||3||11||232—141||+91||145||'''75.5'''
|- align=center
|4||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]'''||64||43||2||3||3||2||11||245—126||+119||144||'''75'''
|- align=center
|5||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]'''||64||36||5||3||3||4||13||236—153||+83||131||'''68.2'''
|- align=center
|6||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]'''||64||33||4||3||5||3||16||216—166||+50||121||'''63'''
|- align=center
|7||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]'''||64||24||2||3||3||7||25||171—179||-8||92||'''47.9'''
|- align=center
|8||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]'''||64||23||1||5||4||4||27||147—153||-6||89||'''46.4'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;14&quot; |
|- align=center
|9||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]''||64||21||5||5||3||1||29||160—186||-26||87||'''45.3'''
|- align=center
|10||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]]''||64||23||6||1||2||1||31||150—174||-24||86||'''44.8'''
|- align=center
|11||align=left|''{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Серебряные Львы|«СКА-Серебряные Львы»]]''||64||22||0||2||6||4||30||159—172||-13||80||'''41.7'''
|- align=center
|12||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Атланты (хоккей клубы)|«Атланты»]]''||64||19||0||5||2||1||37||123—172||-49||70||'''36.5'''
|- align=center
|13||align=left|''{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар Юниор|«КРС Юниор»]]''||64||18||4||3||0||2||37||166—238||-72||70||'''36.5'''
|- align=center
|14||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]''||64||15||2||3||3||4||37||157—250||-93||62||'''32.3'''
|- align=center
|15||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]''||64||12||4||1||3||5||39||158—246||-88||54||'''28.1'''
|- align=center
|16||align=left|''{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|«Рига»]]''||64||13||3||1||3||2||42||98—206||-108||52||'''27.1'''
|- align=center
|17||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} ''[[Капитан (хоккей клубы)|«Капитан»]]''||64||6||3||2||1||3||49||138—240||-102||32||'''16.7'''
|}
{{col-end}}
'''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
''Курсив'' менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
'''р''' — даими беренселектең еңеүсеһе, '''к''' — конференция еңеүсеһе.

=== Аҙналар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Аҙна !! Дата !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''1'''||2.9—10.9||Георгий Кузнецов (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'') ||Иван Васин (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Сакнт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Сергей Гончарук (''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''2'''||11.9—17.9||Максим Дорожко (''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'') ||Савелий Ольшанский (''[[Стальные Лисы]]'')||Артём Валеев (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''3'''||18.9—24.9||Конрад Мёльдер (''[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]'') ||Александр Щемеров (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')||Булат Шафиғуллин (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''4'''||25.9—1.10||Артур Мустафин (''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'') ||Данил Долгушкин (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||Михаил Бякин (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''5'''||2.10—8.10||Даниил Яковлев (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'') ||Семён Переляев (''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'')||Илья Талалуев (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''6'''||9.10—15.10||Константин Волков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'') ||Тимур Сультеев (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Никита Дыняк (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''7'''||16.10—22.10||Павел Нечистовский (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'') ||Илья Морозов (''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]'')||Денис Еркин (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''8'''||23.10—29.10||Кирилл Устименко (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'') ||Даниил Журавлев (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'')||Герман Волошин (''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''9'''||30.10—5.11||Алексей Иванов (''[[СКА-Серебряные Львы]]'') ||Глеб Морулёв (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Павел Крутий (''[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''10'''||6.11—12.11||Кирилл Кожокарь (''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]'') ||Самат Данияр (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')||Роман Епишев (''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''11'''||13.11—19.11||Владимир Галкин (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'') ||Даниил Журавлёв (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'')||Никита Шашков (''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''12'''||20.11—26.11||Андрей Сковронский (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'') ||Егор Брютов (''[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]'')||Александр Дзедаев (''[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''13'''||27.11—3.12||Александр Самойлов (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')||Алексей Пузанов (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')||Данил Башкиров (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''14'''||4.12—10.12||Владислав Окоряк (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')||Владислав Шишков (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')||Булат Шафиғуллин (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''15'''||11.12—17.12||Алексей Артамкин (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Вадим Кудако (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Игорь Гераськин (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''16'''||18.12—24.12||Константин Кузмаул (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')||Егор Брютов (''[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]'')||Алексей Зубов (''[[Омские Ястребы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''17'''||25.12—30.12||Константин Шостак (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Егор Брютов (''[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]'')||Антон Рубан (''[[Кузнецкие Медведи]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''18'''||7.1—14.1||Михаил Боярчук (''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'')||Александр Зарубин (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Герман Грачев (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''19'''||15.1—21.1||Кирилл Кожокарь (''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]'')||Александр Гапонов (''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'')||Антон Рубан (''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''20'''||22.1—28.1||Никита Лысенков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Аким Тришин (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')||Әмир Гәрәев (''[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''21'''||29.1—4.2||Әдил Миңлеғәлиев (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'')||Михаил Булимов (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')||Дмитрий Левашов (''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''22'''||5.2—11.2||Илья Коновалов (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')||Валерий Орехов (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')||Никита Любишкин (''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''23'''||12.2—18.2||Дмитрий Николаев (''[[СКА-Серебряные Львы (хоккей клубы)|СКА-Серебряные Львы]]'')||Максим Дубовик (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')||Андрей Обидин (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''24'''||19.2—25.2||Никита Лысенков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Денис Недилько (''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'')||Андрей Олейников (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''25'''||26.2—4.3||Әмир Мифтахов (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'')||Артем Волков (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')||Антон Назаревич (''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо]]'')
|}

=== Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|

==== Көнсығыш ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь''' ||Никита Камышников (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'') ||Данил Пятин (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')||Булат Шафиғуллин (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||Никита Камышников (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'') ||Семен Переляев (''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'')||Ислам Хәсәнов (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||Әмир Мифтахов (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'') ||Самат Данияр (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')||Степан Грымзин (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||Павел Нечистовский (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'') ||Евгений Борисов (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')||Павел Дорофеев (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||Әмир Мифтахов (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'') ||Семён Переляев (''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'')||Антон Рубан (''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||Михаил Исаев (''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]'') ||Данил Пятин (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')||Никита Любишкин (''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'')
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|

==== Көнбайыш ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь''' ||Максим Дорожко (''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'') ||Иван Васин (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Сергей Гончарук (''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||Кирилл Устименко (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'') ||Вениамин Баранов (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Никита Дыняк (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||Александр Самойлов (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'') ||Глеб Морулёв (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Павел Крутий (''[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||Владислав Окоряк (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'') ||Вадим Кудако (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Николай Коваленко (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||Кирилл Кожокарь (''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]'') ||Родион Порошин (''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'')||Антон Васильев (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||Константин Волков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'') ||Денис Недилько (''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'')||Егор Филин (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')
|}
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Рубан Антон Анатольевич|Антон Рубан]]||align=left|[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]] ||'''80'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Васильев Антон Владимирович|Антон Васильев]]||align=left|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]||'''71'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Еркин Денис Валерьевич|Денис Еркин]]||align=left|[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]||'''71'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Гайдеик Владимир Васильевич|Владимир Гайдеик]]||align=left|Мамонты Югры||'''67'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Дыняк Никита Сергеевич|Никита Дыняк]]||align=left|Динамо СПб||'''65'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Рубан||align=left|Кузнецкие Медведи||'''35'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Дыняк||align=left|Динамо СПб||'''35'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Тимиров Разат Азат улы|Разат Тимиров]]||align=left|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]||'''33'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шалагин Михаил Михайлович|Михаил Шалагин]]||align=left|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]||'''33'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шашков Никита Геннадьевич|Никита Шашков]]||align=left|[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]||'''32'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Забабурин Владимир Евгеньевич|Владимир Забабурин]]||align=left|[[Куньлунь Ред Стар Юниор|КРС Юниор]]||'''48'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Денис Еркин||align=left|Мамонты Югры||'''47'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Васильев||align=left|Динамо СПб||'''46'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Хафизов Тимур Рәмил улы|Тимур Хафизов]]||align=left|Реактор||'''45'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Антон Рубан||align=left|Кузнецкие Медведи||'''45'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Вахрутдинов Тимралий Вахитович|Тимралий Вахрутдинов]]||align=left|Мамонты Югры||'''45'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Владимир Гайдеик||align=left|Мамонты Югры||'''43'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Петьков Кирилл Викторович|Кирилл Петьков]]||align=left|[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]||'''41'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Дыняк||align=left|Динамо СПб||'''41'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Черной Артём Алексеевич|Артём Чернов]]||align=left|Динамо СПб||'''40'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сковронский Андрей Андреевич|Андрей Сковронский]]||align=left|Спартак||'''38'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Устименко Кирилл Петрович|Кирилл Устименко]]||align=left|Динамо СПб||'''36'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шмаков Шамил Марат улы|Шамил Шмаков]]||align=left|Сибирские Снайперы||'''36'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Камышников Никита Вадимович|Никита Камышников]]||align=left|[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]||'''32'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Лысенков Никита Алексеевич|Никита Лысенков]]||align=left|СКА-1946||'''28'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Лысенков||align=left|СКА-1946||'''93.9'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Волков Константин Леонидович|Константин Волков]]||align=left|СКА-1946||'''93.5'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Мифтахов Әмир |Әмир Мифтахов]]||align=left|[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]||'''93.4'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Шамил Шмаков||align=left|Сибирские Снайперы||'''93.2'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Николаев Дмитрий Николаевич|Дмитрий Николаев]]||align=left|[[СКА-Серебряные Львы (хоккей клубы)|СКА-Серебряные Львы]]||'''92.9'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Лысенков||align=left|СКА-1946||'''1.46'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Волков||align=left|СКА-1946||'''1.59'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Нечистовский Павел Викторович|Павел Нечистовский]]||align=left|Мамонты Югры||'''1.68'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кирилл Устименко||align=left|Динамо СПб||'''1.81'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Тарасов Даниил Вадимович|Даниил Тарасов]]||align=left|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]||'''1.85'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кирилл Устименко||align=left|Динамо СПб||'''11'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Лысенков||align=left|СКА-1946||'''8'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Константин Волков||align=left|СКА-1946||'''8'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Павел Нечистовский||align=left|Мамонты Югры||'''7'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Даниил Тарасов||align=left|Толпар||'''6'''
|}
|}

== Плей-офф ==
Һәр конференциянан иң көслө һигеҙ команда плей-офф уйындарына эләгә. Парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—8, 2—7, 3—6 һәм 4—5. 1/8 һәм 1/4 финалдары конференциялар эсендә үтә. Ярымфиналда командалар киҫешә, йәки көнсығыштың тәүге командаһы көнбайыштың икенсе командаһына ҡаршы һәм киреһенсә. Ошо ике парҙың еңеүселәре финалға сыға.

Финалға тиклем бөтә сериялар бер команданың өс тапҡыр еңеүенә тиклем дауам итә. Харламов кубогы финалында еңер өсөн команда дәғүәсеһен дүрт тапҡыр оторға тейеш.

=== Сетка ===
{| border=0 cellpadding=0 cellspacing=0 style=&quot;font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;&quot;
|
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD1|Конференция сирекфиналдары}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD2|Конференция ярымфиналдары}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD3|Конференция финалдары ''(яңынан сәсеү)''}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD4|Харламов кубогы финалы}}}

|-
| width=1|
| width=25|
| width=140|
| width=25|
| width=5|
| width=5|
| width=25|
| width=140|
| width=25|
| width=5|
| width=5|
| width=25|
| width=140|
| width=25|
| width=5|
| width=5|
| width=25|
| width=140|
| width=25|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team01|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score01|'''3'''}}}
| align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed02|8}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team02|[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score02|1}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team01|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score01|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed02|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team02|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score02|1}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed03|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team03|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score03|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed04|5}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team04|[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score04|1}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;5&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team01|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score01|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed02|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team02|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score02|0}}}
| rowspan=&quot;24&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed05|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team05|'''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score05|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed06|8}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team06|[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score06|2}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed03|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team03|[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score03|0}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed04|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team04|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score04|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed07|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team07|[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score07|2}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed08|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team08|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score08|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;10&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD4-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD4-team01|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD4-score01|'''4'''}}}

|-
| rowspan=&quot;2&quot;|
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;13&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD4-seed02|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD4-team02|[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD4-score02|2}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed09|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team09|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score09|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed10|5}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team10|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score10|0}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed05|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team05|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score05|0}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed06|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team06|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score06|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed11|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team11|[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score11|0}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed12|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team12|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score12|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;5&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed03|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team03|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score03|1}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed04|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team04|'''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score04|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed13|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team13|'''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score13|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;| 

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed14|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team14|[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score14|0}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed07|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team07|'''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score07|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed08|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team08|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score08|0}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed15|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team15|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score15|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed16|6}}}&lt;/span&gt;
| style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team16|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]}}}
| align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score16|0}}}
| align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;| 
|}

=== Конференциялар сирекфиналдары ===
==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]''' — 8. [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]] 3-2 (9:1, 4:1, 1:4, 1:3, 2:1)

2. [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]] — 7. '''[[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]''' 2-3 (4:6, 8:2, 2:5, 5:4, 2:3 ө.в.) 

3. [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]] — 6. '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]''' 0-3 (3:4 ө.в., 3:7, 0:1 ө.в.)

4. '''[[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]''' — 5. [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]] 3-0 (3:0, 3:1, 2:0)

==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' — 8. [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]] 3-1 (2:0, 2:1, 2:3 ө.в., 3:2 ө.в.)

2. '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]''' — 7. [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]] 3-0 (6:3, 4:2, 5:3)

3. '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]''' — 6. [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]] 3-0 (2:0, 4:1, 3:2)

4. '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]''' — 5. [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]] 3-1 (3:2 ө.в., 1:5, 8:7 Б, 2:1)

=== Конференциялар ярымфиналдары ===
==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]] — 7. '''[[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]''' 0-3 (3:5, 1:3, 3:4)

4. [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]] — 6. '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]''' 0-3 (1:5, 2:4, 2:3)
==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' — 4. [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]] 3-1 (3:4 Б, 3:1, 2:1, 5:2)

2. '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]''' — 3. [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]] 3-0 (2:0, 4:2, 4:1)

=== Ярымфиналдар ===
1. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' — 7. [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]] 3-0 (2:1, 4:0, 8:1)

2. '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]''' — 6. [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]] 3-1 (2:1 Б, 4:1, 4:6, 2:4)
=== Харламов кубогы финалы ===
1. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' — 2. [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]] 4-2 (1:0 Б, 2:3, 3:2, 0:1 Б, 2:1, 7:3)

'''Беренсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[14 апрель]] [[2018]]
| время        = 13:00
| команда1     ='''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Ярославская область}} 
| команда2     = {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
| счёт         = 1 : 0 (Б)
| периоды      = (0:0, 0:0, 0:0, 0:0, 1:0)
| стадион      = [[Арена 2000]], {{Рәсәй флагы}} [[Ярославль]]
| зрителей     = 4 300
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[15 апрель]] [[2018]]
| время        = 13:00
| команда1     =[[Локо (хоккей клубы)|Локо]] {{Флаг|Ярославская область}} 
| команда2     = {{Флаг|Санкт-Петербург}} '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'''
| счёт         = 2 : 3
| периоды      = (1:1, 1:2, 0:0)
| стадион      =[[Арена 2000]], {{Рәсәй флагы}} [[Ярославль]]
| зрителей     = 5 400
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[18 апрель]] [[2018]]
| время        = 19:00
| команда1     =[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]] {{Флаг|Санкт-Петербург}} 
| команда2     = {{Флаг|Ярославская область}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| счёт         = 2 : 3
| периоды      = (0:2, 2:0, 0:1)
| стадион      = [[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|Хоккей ҡаласығы]], {{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
| зрителей     = 1 198
}}
'''Дүртенсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[19 апрель]] [[2018]]
| время        = 19:00
| команда1     ='''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]''' {{Флаг|Санкт-Петербург}} 
| команда2     = {{Флаг|Ярославская область}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
| счёт         = 1 : 0 (Б)
| периоды      = (0:0, 0:0, 0:0, 0:0, 1:0)
| стадион      =[[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|Хоккей ҡаласығы]], {{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
| зрителей     = 1 220
}}
'''Бишенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[22 апрель]] [[2018]]
| время        = 13:00
| команда1     ='''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Ярославская область}} 
| команда2     = {{Флаг|Санкт-Петербург}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
| счёт         = 2 : 1
| периоды      = (1:0, 1:0, 0:1) 
| стадион      =[[Арена 2000]], {{Рәсәй флагы}} [[Ярославль]]
| зрителей     = 5 341
}}
'''Алтынсы уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[24 апрель]] [[2018]]
| время        = 19:00
| команда1     =[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]] {{Флаг|Санкт-Петербург}} 
| команда2     = {{Флаг|Ярославская область}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| счёт         = 3 : 7
| периоды      = (1:3, 1:1, 1:3)
| стадион      =[[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|Хоккей ҡаласығы]], {{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
| зрителей     = 1 298
}}
=== Раундтар буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''1'''||Владислав Гросс (''Авто'')||Кирилл Басистый (''СКА-1946'')||Разат Тимиров (''Реактор'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''2'''||Константин Волков (''СКА-1946'')||Тимур Сультеев (''СКА-1946'')||Булат Шафиғуллин (''Реактор'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''3'''||Илья Коновалов (''Локо'')||Иван Ковалёв (''Локо'')||Александр Подкорытов (''Белые Медведи'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''4'''||Илья Коновалов (''Локо'')||Александр Калинин (''Локо'')||Кирилл Петьков (''СКА-1946'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center
|1||align=left| [[Тимиров Разат Азат улы|Разат Тимиров]]||align=left|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]||'''15'''
|- align=center
|2||align=left| [[Шафиғуллин Булат Рафаил улы|Булат Шафиғуллин]]||align=left|Реактор||'''15'''
|- align=center
|3||align=left| [[Набиуллин Булат Рәмил улы|Булат Набиуллин]]||align=left|Реактор||'''13'''
|- align=center
|4||align=left| [[Рыбаков Владислав Александрович|Владислав Рыбаков]]||align=left|[[Локо (хоккей клубы)|Локо]] ||'''13'''
|- align=center
|5||align=left| [[Алексеев Денис Владимирович|Денис Алексеев]]||align=left|Локо||'''13'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center
|1||align=left|[[Хафизов Тимур Рәмил улы|Тимур Хафизов]] ||align=left|Реактор||'''8'''
|- align=center
|2||align=left|Булат Набиуллин||align=left|Реактор||'''8'''
|- align=center
|3||align=left|Разат Тимиров||align=left|Реактор||'''7'''
|- align=center
|4||align=left|Владислав Рыбаков||align=left|Локо||'''7'''
|- align=center
|5||align=left|[[Кудрявцев Павел Евгеньевич|Павел Кудрявцев]]||align=left|Локо||'''6'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center
|1||align=left|Булат Шафиғуллин||align=left|Реактор||'''11'''
|- align=center
|2||align=left|[[Коваленко Николай Андреевич|Николай Коваленко]]||align=left|Локо||'''11'''
|- align=center
|3||align=left|Разат Тимиров||align=left|Реактор||'''8'''
|- align=center
|4||align=left|Денис Алексеев||align=left|Локо||'''8'''
|- align=center
|5||align=left|[[Семёнов Глеб Валерьевич|Глеб Семёнов]]||align=left|Реактор||'''7'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center
|1||align=left|[[Афанасьев Максим Андреевич|Максим Афанасьев]]||align=left|Локо||'''11'''
|- align=center
|2||align=left|Владислав Рыбаков||align=left|Локо||'''9'''
|- align=center
|3||align=left|[[Ковалёв Иван Александрович|Иван Ковалёв]]||align=left|Локо||'''8'''
|- align=center
|4||align=left|[[Петьков Кирилл Викторович|Кирилл Петьков]]||align=left|[[СКА-1946]]||'''8'''
|- align=center
|5||align=left|[[Калинин Александр Олегович|Александр Калинин]]||align=left|Локо||'''8'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|[[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]]||align=left|Локо||'''12'''
|- align=center
|2||align=left|[[Волков Константин Леонидович|Константин Волков]]||align=left|СКА-1946||'''6'''
|- align=center
|3||align=left|[[Коротаев Фёдор Алексеевич|Фёдор Коротаев]]||align=left|Реактор||'''6'''
|- align=center
|4||align=left|[[Сухачёв Владислав Сергеевич|Владислав Сергеевич]]||align=left|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]||'''4'''
|- align=center
|5||align=left|[[Мыльников Сергей Игоревич|Сергей Мыльников]]||align=left|Белые Медведи||'''3'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|[[Дорожко Максим Игоревич|Максим Дорожко]]||align=left|[[Русские Витязик (хоккей клубы)|Русские Витязи]]||'''95.3'''
|- align=center
|2||align=left|Сергей Мыльников||align=left|Белые Медведи||'''94.9'''
|- align=center
|3||align=left|Илья Коновалов||align=left|Локо||'''94.5'''
|- align=center
|4||align=left|[[Лысенко Никита Алексеевич|Никита Лысенко]]||align=left|СКА-1946||'''94.5'''
|- align=center
|5||align=left|Константин Волков||align=left|СКА-1946||'''93.5'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|Илья Коновалов||align=left|Локо||'''1.23'''
|- align=center
|2||align=left|Константин Волков||align=left|СКА-1946||'''1.8'''
|- align=center
|3||align=left|Сергей Мыльников||align=left|Белые Медведи||'''1.87'''
|- align=center
|4||align=left|Максим Дорожко||align=left|Русские Медведи||'''1.92'''
|- align=center
|5||align=left|[[Сковронский Андрей Андреевич|Андрей Сковронский]]||align=left|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]||'''2.01'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|Илья Коновалов||align=left|Локо||'''4'''
|- align=center
|2||align=left|Константин Волков||align=left|СКА-1946||'''2'''
|- align=center
|3||align=left|[[Гросс Владислав Олегович|Владислав Гросс]]||align=left|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]||'''2'''
|- align=center
|4||align=left|Сергей Мыльников||align=left|Белые Медведи||'''1'''
|- align=center
|5||align=left|Андрей Сковронский||align=left|Спартак||'''1'''
|}
|}

== Йомғаҡлау таблицаһы ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||'''{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 ||{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 10 ||{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 11 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 12 ||{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 13 ||{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 14 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 15 ||{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 16 ||{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 17 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 18 ||{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 19 ||{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 20 ||{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 21 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 22 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 23 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Серебряные Львы (хоккей клубы)|«СКА-Серебряные Львы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 24 ||{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 25 ||{{Рәсәй флагы}} [[Атланты (хоккей клубы)|«Атланты»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 26 ||{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Юниор|«КРС Юниор»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 27 ||{{Рәсәй флагы}} [[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 28 ||{{Рәсәй флагы}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|«Тюменский Легион»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 29 ||{{Рәсәй флагы}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 30 ||{{Латвия флагы}} [[Рига (хоккей клубы)|«Рига»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 31 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 32 ||{{Рәсәй флагы}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 33 ||{{Рәсәй флагы}} [[Капитан (хоккей клубы)|«Капитан»]]
|}

== Индивидуаль бүләктәр ==
Мәскәүҙә 27 апрелдә тәү тапҡыр ЙХЛ миҙгелен тантаналы ябыу церемонияһы үтә. 
* ЙХЛ чемпионаты миҙгеленең иң яҡшы уйынсыһы — [[Рубан Антон Анатольевич|Антон Рубан]] (''Кузнецкие Медведи'')
* [[Борис Михайлов исемендә бүләк]] (''иң күп мәрәй йыйған уйынсыға'') — Антон Рубан (''Кузнецкие Медведи'')
* [[Борис Майоров исемендә бүләк]] (''иң күп гол кереткән уйынсыға'') — Антон Рубан (''Кузнецкие Медведи'') һәм [[Дыняк Никита Сергеевич|Никита Дыняк]] (''Динамо СПб'')
* [[Вячеслав Фетисов исемендә бүләк]] (''иң яҡшы һаҡсыға'') — [[Вахрутдинов Тимралий Вахитович|Тимралий Вахрутдинов]] (''Мамонты Югры'')
* [[Владислав Третьяк исемендә бүләк]] (''иң яҡшы ҡапҡасыға'') — [[Лысенков Никита Алексеевич|Никита Лысенков]] (''СКА-1946'')
* [[Владимир Юрзинов исемендә бүләк]] (''иң яҡшы тренерға'') — [[Красоткин Дмитрий Иванович|Дмитрий Красоткин]] (''Локо'')
* [[Виталий Давыдов исемендә бүләк]] (''плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһына'') — [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''Локо'')
* Иң яҡшы йәш уйынсы — [[Рожков Никита Русланович|Никита Рожков]] (''Стальные Лисы'')
* Иң яҡшы судья — Александр Самарин
* Иң яҡшы журналист — Даниил Ябелов
* ЙХЛ клубының иң яҡшы пресс-хеҙмәте — «Омские Ястребы»

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]]
* [[МЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ беренселеге 2017/2018 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://mhl.khl.ru Рәсми сайт]
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; width=&quot;66%&quot;
|-
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Үткән: &lt;br /&gt; [[ЙХЛ чемпионаты 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Миҙгелдәр: &lt;br /&gt; 2016/17'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Киләһе: &lt;br /&gt;[[ЙХЛ чемпионаты 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018/19]]
|}
{{ЙХЛ чемпионаты}}
[[Категория:Йәштәр хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2018 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2017 йыл]]
[[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]]
[[Категория:ЙХЛ чемпионаты миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>bxvnvlgtd4b01z96lhpdve1oml755c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишетеү һәләтенең боҙолоуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125570</id>
    <revision>
      <id>1309351</id>
      <parentid>1284797</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22672" sha1="poi46m3uf1qtfvz8pvb8s2awccqm8qb" xml:space="preserve">
{{Болезнь
 |Name           = Ишетеү һәләтенең боҙолоуы
 |Image          = International Symbol for Deafness.jpg
 |Caption        = 
 |DiseasesDB     = 19942
 |ICD10          = {{ICD10|H|90}}-{{ICD10|H|91}}
 |ICD9           = {{ICD9|389}}
 |ICDO           = 
 |OMIM           = 
 |MedlinePlus    = 
 |eMedicineSubj  = 
 |eMedicineTopic = 
 |MeshID         = D034381
}}

'''Ишетеү һәләтенең боҙолоуы''' — тауыштарҙы ҡабул итеү һәм аңлау бөтөнләй (һаңғыраулыҡ) йәки өлөшләтә  әҙәйеү (ҡолаҡҡа ҡылыҡ). Теләһә ниндәй тауышты ҡабул итә ала торған организмдың ишетеү һәләте боҙолоуы мөмкин . Тауыш тулҡындары йышлыҡ һәм амплитуда менән айырыла. Ҡайһы бер (йә иһә бөтә) йышлыҡта тауыштарҙы ҡабул итә алмау , йәки түбән амплитудалы тауыштарҙы айыра алмау ишетеү һәләте боҙолоу, тип атала.

Киң спектр биология һәм экология факторҙары тарафынан барлыҡҡа килтерелә. Сәбәптәре булып эске ҡолаҡтың һәм ишетеү нервыһының ауырыуы, урта ҡолаҡтың елһенеүе, йә иһә ҡайһы бер йоғошло ауырыуҙар — [[менингит]], [[грипп]] һәм башҡалар; ҡайһы ваҡыт — йәрәхәтләнеү, йә иһә оҙаҡ ваҡыт көслө тауыш һәм вибрацияларҙың тәьҫире аҫтында булыу.

Кешенең ишетеү һәләте әҙәйеүе, телмәрҙе ҡабул итә алмау, '''һаңғыраулыҡ''' тип атала, ә еңелерәк булған ишетеү һәләте боҙолоу, телмәрҙе ауыр ҡабул итеү — ''' ҡолаҡҡа ҡатылыҡ''' (нейросенсор, кондуктив йәки ҡатнаш ҡолаҡҡа ҡатылыҡ). Бынан тыш, һаңғыраулыҡ тыумыштан булыуы йәки кеше ғүмер эсендә һаңғырауланыуы мөмкин.

== Ишетеү һәләте боҙолоу: тауыш көсө, йышлыҡты ҡабул итеү, тауыштарҙы таныу ==
[[Файл:Ear-anatomy.svg|250px|thumb|Анатомия уха.&lt;br&gt;
'''Наружное ухо:'''&lt;br&gt;
1 височная кость&lt;br&gt;
2 слуховой канал&lt;br&gt;
3 ушная раковина&lt;br&gt;
'''среднее ухо:'''&lt;br&gt;
4 барабанная перепонка&lt;br&gt;
6 молоточек&lt;br&gt;
7 наковальня&lt;br&gt;
8 стремечко&lt;br&gt;
'''внутреннее ухо:'''&lt;br&gt;
5 отверстие в черепе, закрытое тонким слоем ткани (перепонкой)&lt;br&gt;
9 полукружные каналы&lt;br&gt;
10 улитка&lt;br&gt;
11 нервылар&lt;br&gt;
12 евстахиева труба.Трубка, заполненная воздухом и соединяющаяся с глоткой. Её функция состоит в уравнивании давления по обе стороны от барабанной перепонки.]]

Индивид ҡабул итә алған минималь [[тауыш]] ''тауыш ишетеү сиге'' (ишетемлек сиге) тип атала. Уны аудиограммалар ҡулланып үлсәргә мөмкин. Иң тыныс тауыштан алып көслөрәк тауышҡа тиклем төрлө йышлыҡта тауыш яҙҙырыла, тәжрибәлә ҡатнашыусыларҙың уларға реакцияһы күҙәтелә. Шулай уҡ электрофизиологик анализдар ҙа була, уларҙың һөҙөмтәһе тәжрибә объектының тәртибенә бәйле түгел.

Төрлө йышлыҡтарға ҡарата һиҙгерлектең нормаль сиге төрлө хайуандарҙа төрлөсә. Әгәр ҙә төрлө йышлыҡтағы тауыштар бер үк амплитуда менән яңғыраһа, береһе көслө, икенселәре тынысыраҡ булһа, ә ҡай береһе хатта ишетелммәҫ тә. Ғөмүмән, күләме йә амплитудаһы артҡан һайын тауыш нығыраҡ ишетелә. Ғәҙәттә хайуан аралашыу өсөн өндәр ҡуллана, улар өсөн ғәҙәтти йышлыҡтағы тауышты ишетеү органдары  яҡшыраҡ ҡабул итә.

Был «көйләү» тыңлау системаһының күп кимәлдәрендә, ҡолаҡ төҙөлөшөнән алып нервыларға һәм өндәр эшкәртеү өсөн яуаплы [[баш мейеһе]] өлөштәренә тиклем бар.

Ғәҙәттә, индивид кешеләр ҡабул иткән тауыштарҙы ҡабул итеүе насарайһа, ишетеү һәләте боҙолоуҙан яфалана, тиҙәр. Кешелә «ишетеү һәләтенең боҙолоуы» термины, ҡағиҙә булараҡ, кеше телмәре йышлығында өндәрҙе айырыу һәләтен өлөшләтә йә бөтөнләй юғалтҡан кешеләрҙе аңлата. Ҡолаҡҡа ҡатылыҡ тыңлаусы айыра башлаһын өсөн тауыш нормаль кимәл менән сағыштырғанда ни тиклем көслөрәк булырға тейешлеге менән билдәләнә. Бик ныҡ көслө һаңғыраулыҡ осрағында тыңлаусы аудиометрҙан яңғыраған көслө тауыштарҙы ла айыра алмай.

Ишетеү һәләтенең боҙолоуының тағы бер параметры — тауыш сифаты. Кешеләрҙә бындай тайпылыштар, ҡағиҙә булараҡ, телмәрҙе таныуҙы тикшереү ярҙамында асыҡлана (йәғни телмәр ишетеү генә түгел, аңларға ла кәрәк). Тауыштарҙы (өндәрҙе) танып белеү боҙолоу дөйөм ишетеү һәләте боҙолоуҙан  һирәгерәк осрай (тауышты ишетә, тик һүҙҙәрҙе аңламай).

== Ишетеү һәләте боҙолоу классификацияһы ==
Ишетеү һәләтенең боҙолоуын башланған ваҡыттың төрө, кимәле һәм ваҡыты буйынса классификацияларға мөмкин. Шулай уҡ ишетеү һәләте бер яҡтан да, ике яҡтан да боҙолоуы мөмкин.
[[Файл:Akustikusneurinom-de.png |thumb|right|200px| Акустик невринома (шваннома)- яман булмаған шеш. Невринома, растущая из шванновских клеток слуховового нерва]]

=== Кондуктив һәм нейросенсор (сенсоневраль) боҙолоуҙар ===

[[Файл:Otitis media incipient.jpg|thumb|right|220px|Отит- ҡолаҡ шешеү. Уны ваҡытында яҡшылап дауаларға кәрәк]]
Тышҡы йәки урта ҡолаҡ структуралары тауыш сигналын эске ҡолаҡҡа дөрөҫ тапшырмай башлағас, ишетеү һәләтен юғалтыу күҙәтелә. Ғәҙәттә ишетеү һәләтен юғалтыуҙың был төрөн дауалап була һәм операция йәки башҡа ысулдар менән төҙәтелергә мөмкин. Сәбәбе — ҡолаҡ инфекцияһы, ҡолаҡтың зарарланыуы, мәҫәлән, ҡолаҡтың перфорацияһы (ярыһы тишелеү), ҡолаҡтағы сайыр. Ҡолаҡ инфекцияһы балаларҙа йыш осрай, шуға күрә ата-әсәләргә ишетеү һәләтен даими тикшереп, ишетеү һәләтен юғалтыу билдәләрен белеү бик кәрәк.

Ишетеү һәләтенең сенсорлы боҙолоуы эске ҡолаҡ кохлеяһының спираль органы һиҙгерлеген юғалтыу йәки ишетеү нервылары эшендә боҙолоу арҡаһында барлыҡҡа килә. Бындай тайпылыштар ишетеү һәләтен юғалтыуға — бер аҙ ҡаты ҡолаҡлыҡтан хатта бөтөнләй һаңғыраулыҡҡа килтереүе мөмкин.

Кешелә ишетеү һәләтен юғалтыу күп осраҡта кохлеяның кортия органындағы сәс күҙәнәктәренең аномалиялары арҡаһында барлыҡҡа килә. Ҡайһы берҙә VIII баш мейеһе нервыһында (предверно-кохлеар нервы) йәки ишетеү өсөн яуаплы баш мейеһе өлөштәрендә боҙолоу арҡаһында ишетеү һәләтен юғалтыу күҙәтелә. Ишетеү һәләте боҙолған осраҡтарҙа [[баш мейеһе]]нең ишетеү үҙәктәре генә (үҙәк ишетеү һәләте боҙола) зыян күрә. Был осраҡта кеше  ишетә, ләкин тауыш сифаты шул тиклем насар була, хатта кеше телмәрен аңлай алмай.

Ҡолаҡтағы сәс күҙәнәктәренең (волосковые) аномалиялары тыумыштан була йәки һуңынан килеп сыға. Был генетик аномалиялар ҙа, көслө шау-шыуҙан һәм йоғошло ауырыуҙар арҡаһында зарарланыуҙан алынған йәрәхәттәр ҙә булыуы мөмкин.

Сенсорлы ишетеү һәләтен юғалтыу эске ҡолаҡ тауышты нормаль ҡабул итмәй башлағас күҙәтелә. Был төрлө сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килә, әммә иң таралғаны — кохлеяның сәс күҙәнәктәренең көслө тауыш һәм/йәки йәш менән бәйле процестар арҡаһында зарарланыуы. Сәс (волосковые) күҙәнәктәре һиҙмәй башлаһа, өндәр ғәҙәти рәүештә баш мейеһенең ишетеү нервыһына тапшырылмай. Ишетеү һәләтен юғалтыу осраҡтарының 90 процентын сенсорлы ишетеү һәләтен юғалтыу тәшкил итә.

Сенсорлы ишетеү һәләтен юғалтыу дауаланырлыҡ булмаһа ла, көслө тауыштан һаҡланыу өсөн ҡолаҡты махсус әйбер менән ҡаплап йәки музыканы әкренерәк тауышҡа ҡуйып тыңлап, зыянды әҙәйтергә була.

=== Һаңғыраулыҡ кимәле һәм ишетемлек сиге===

Ишетемлек сиге — кеше ҡолағының билдәле йышлыҡта тауыш баҫымын ҡабул итә алған  минималь дәүмәле. Ишетемлек сиге дәүмәлен децибелдарҙа билдәләйҙәр, 1 кГц йышлыҡта   2{{e|−5}}Н/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; йәки 20{{e|−6}}Н/м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; тауыш баҫымы кимәле ноль  тип иҫәпләнә (для плоской звуковой волны). Ишетемлек сиге тауыштың йышлығына бәйле.
=== Бер, йәки ике яҡтан да ҡолаҡҡа ҡатылыҡ һәм һаңғыраулыҡ===
Ҡолаҡҡа ҡатылыҡ йәки һаңғыраулыҡ бер, йәки ике ҡолаҡта ла (биноураль) булыуы мөмкин.

==  Ишетеү һәләтен юғалтыу төрҙәре һәм сәбәптәре ==

Ишетеү һәләтен юғалтыу төрлө биологик һәм экологик сәбәптәргә бәйле була. Ҡолаҡ- кеше организмының иң йомшаҡ, бирешеүсән урыны.

Ҡолаҡ патологияларының үҙенсәлеге бар-  һөйәктәргә зыян килгәндә лә ҡолаҡ ишетеү һәләтен тотошлай юғалтамай, сөнки һөйәктәр тауышты ҡабул итеп, ары тапшыра ала (вибрация) &lt;ref name=&quot;batuev&quot;&gt;{{книга|автор=А.С. Батуев|часть=Глава 3. Физиология ссенсорных систем. #4. Слуховая сенсорнаясистема и речь|заглавие=Физиология высшей нервной деятельности и сенсорных систем|издание=3|место={{СПб.}}|издательство=Питер|год=2010|страницы=78—81|страниц=317|isbn=9785911808426}}&lt;/ref&gt;.
=== Көслө тауыштың оҙаҡ ваҡыт ҡолаҡҡа тәьҫир итеүе ===
[[Файл:Временное смещение порогов восприятия звуков разных частот - 2.jpg|thumb|right|400px|&lt;small&gt;Пример [[w:ru:Эффект здорового рабочего|возможного]] временного ухудшения восприятия звуков после воздействия шума (с. 103&lt;ref name=&quot;Измеров-2001&quot;&gt;{{книга|автор=[[Измеров, Николай Федотович|Измеров Н. Ф.]], Суворов Г. А., Прокопенко Л. В.|заглавие=Человек и шум|место=Москва|издательство=ГЭОТАР-МЕД|год=2001|страницы=|страниц=384|isbn=5-9231--0057-6|тираж=1000|language=ru|chapter=Глава 4. Ауральные эффекты. Профессиональная тугоухость}}&lt;/ref&gt;). Это обратимое ухудшение — показатель того, что воздействие шума превышает допустимое (у конкретного рабочего с учётом индивидуальной стойкости к шуму его органа слуха). При длительном сильном воздействии шума это показанное ухудшение (повышение — '''в'''ременное '''с'''мещение '''п'''орогов (ВСП) восприятия звука) проходит уже не полностью, и у человека постепенно ухудшается [[слух]].&lt;/small&gt;]]
[[Аэропорт]]тар йәки шоссе юлдары янында йәшәүсе кешеләр 65-75 б. даими тауышлы экспозицияға дусар була. Әгәр ҙә бындай шарттарҙа кеше күп ваҡытын урамда үткәрергә йәки асыҡ тәҙрәле өйҙә булырға мәжбүр булһа, яйлап ишетеү һәләтен юғалтыуы ихтимал. Был йыш ҡына көслө сәнәғәт шау-шыуы шарттарында була. Билдәле стандарттарға ярашлы шау-шыу һәм кеше һаулығына янаған хәүеф кимәле билдәләнә. Атап әйткәндә, [[АҠШ]]-тың EPA (АҠШ-тың тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы) һаулыҡ өсөн зыянһыҙ тип тәүлек әйләнәһенә тәьҫир иткән 70 дБ сиген билдәләй (EPA, 1974).

* Оҙаҡ ваҡыт шау-шыу ҡупҡандан ишетеү һәләте боҙолоуы, ғәҙәттә, 4000 Гц тирәһе йышлыҡта осрай.
* Шау-шыу кимәле ни тиклем юғарыраҡ булған һайын, уның тәьҫире аҫтында үткәргән хәүефһеҙ ваҡыт та шул тиклем ҡыҫҡараҡ була. Ғәҙәттә һәр өҫтәмә 3 БД өсөн ул 2 тапҡырға ҡыҫҡартыла. Ҡайһы берҙә уңайлы булһын өсөн 3 түгел, ә 5 дБ ҡулланыла. Әммә бөгөнгө фән быны бик танымай.
* iPod кеүек күсермәле уйын ҡоролмалары (күләме буйынса 115 дБ-ға етә ала) ишетеү һәләтен ныҡ боҙоу хәүефе бар.

=== Нәҫелдән килгән ҡолаҡҡа ҡатылыҡ ===
Синдромаль булмаған (айырым) һәм синдромаль ишетеү һәләтенең боҙолоуы күҙәтелә.

Синдромаль булмаған ишетеү һәләтен юғалтыу — нәҫелдән килгән башҡа сирҙәр булмаған ҡолаҡҡа ҡатылыҡ. Улар нәҫелдән килгән  һаңғыраулыҡ осраҡтарының 70 % тәшкил итә.

Синдромаль ишетеү һәләтенең боҙолоуы — башҡа органдарҙың һәм системаларҙың ауырыуҙары менән бергә ишетеү һәләтен юғалтыу. Ул нәҫелдән килгән һаңғыраулыҡ осраҡтарының 30 процентында була.

400-ҙән ашыу һүрәтләнгән синдромда һаңғыраулыҡ (ҡаты ҡолаҡлыҡ) төп билдәлернең береһе булып тора.

Иң билдәлеләре:
*  Пендред синдромы —  ҡалҡан кеүек биҙ ҙурайыуы менән бергә ҡолаҡҡа ҡатылыҡ
*  Ушер синдромы —  ҡолаҡҡа ҡатылыҡ менән күҙ күрмәй башлау .
*  Ваарденбург синдромы — пиментация боҙолоу менән ҡолаҡҡа ҡатылыҡ.
* {{нп5| Жервелл — Ланге-Нильсен синдромы|||Jervell and Lange-Nielsen syndrome}} —  QT интервалы артыу менән бергә ҡолаҡҡа ҡатылыҡ һәм йөрәк аритмияһы.

Нәҫелдән килгән ҡолаҡҡа ҡатылыҡтың да бер нисә төрө бар.

Хәҙерге заманда ишетеү һәләтен боҙоусы 100 артыҡ гендың мутациялары асыҡланған.

Һәр халыҡ төркөмөндә үҙенә генә хас мутациялар бар.

=== Ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙолоу ===
Ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙоу тышҡы йәки урта ҡолаҡ (йәки икеһе лә) тауышты тейешенсә үткәрмәгәндә була. Тауышты ҡолаҡ каналы, ҡолаҡ ярыһы һәм ҡолаҡ һөйәге ҡабул итә алғанлыҡтан, ишетеү һәләтенең боҙолоуы өлөшләтә генә була һәм өндәр ҡабул итеүҙең бер аҙ насарайыуына килтерә. Тышҡы йәки урта ҡолаҡ менән бәйле проблемалар булғанда ишетмәк сиге 55-60 дБ-нан артмай. Ғөмүмән, ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙолоу осрағында тыңлаусы телмәрҙе аңлаһын өсөн тауышты көсәйтеү етә .

Ҡолаҡтың тауыш үткәреүе боҙолоу сәбәптәре:
* Ҡолаҡ каналы тығылған
* Урта ҡолаҡ аномалиялары (зыян күргән):
** ҡолаҡ ярыһы
** һөйәктәре

=== Тән йәрәхәттәре ===
* Тышҡы, урта һәм эске ҡолаҡтың анатомик структуралары ғына түгел, баш мейеһенең тыңлау үҙәктәре лә йәрәхәтләнеүе мөмкин.
* Башы йәрәхәтләнгән кешеләргә айырыуса ваҡытлыса йәки мәңгегә ишетеү һәләтен юғалтыу хәүефе янай.
* Ишетеү һәләтенең боҙолоуына артыҡ көслө тауыш сығанағының (90 дБ-нан ашыу) оҙаҡ тәьҫир итеүе сәбәпсе булыуы мөмкин, мәҫәлән, авиадвигатель янында оҙаҡ тороусылар, армияла артиллеристар һ.б.

=== Ишетеү һәләтен боҙоусы дарыуҙар ===
Ҡайһы бер антибиотиктар ҡолаҡҡа зыян итә&lt;ref&gt;{{статья|автор=H Stupp et al.|заглавие=Inner ear concentrations and ototoxicity of different antibiotics in local and systemic application|издание=International Journal of Audiology|год=1973|том=12|номер=5—6|страницы=350—363|ссылка=http://informahealthcare.com/doi/abs/10.3109/00206097309071650}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Александр Мещеряков'' [http://scepsis.ru/library/id_960.html Познание мира без слуха и зрения]

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gluxix.net «Глухих.нет» — Информационно-развлекательный портал для людей с проблемами слуха.]
* http://www.deafworld.ru/
* [https://web.archive.org/web/20190109150209/http://www.zvuki-ruki.ru/ Сайт межрегиональной молодёжной общественной организации «Мир слабослышащих»]
* [http://nashe-zhyttia.org.ua/ «Наша жизнь» — еженедельник для неслышащих людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811111153/http://nashe-zhyttia.org.ua/ |date=2018-08-11 }}
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20739944]
* [http://surdolog-audiolog.blogspot.com/ Нарушения слуха у детей и взрослых]</text>
      <sha1>poi46m3uf1qtfvz8pvb8s2awccqm8qb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кудрявцев Игорь Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126158</id>
    <revision>
      <id>1309535</id>
      <parentid>1304007</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9030" sha1="jf8fugx4a07p79i6m5arpj76scztzrc" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Игорь Николаевич Кудрявцев
|Төп исеме = 
|Рәсеме = 
|Киңлек = 
|Рәсем аңлатмаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 23.12.[[1944]]
|Тыуған урыны = [[СССР]], РСФСР, [[Вологда өлкәһе]], Сокол ҡалаһы 
|Вафат булыу датаһы = 
|Вафат булған урыны =
|Гражданлығы = {{флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Россия}}
|Эшмәкәрлек төрө = шағир
|Әүҙемлек йылдары = [[1958]] — хәҙергәсә
|Йүнәлеше = социалистик реализм
|Жанр = 
|Әҫәрҙәренең телдәре = русса
|Дебют = «Ранняя тропа» шиғырҙар йыйынтығы ([[1978]])
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}
{{однофамильцы|Кудрявцев}}

'''Кудрявцев Игорь Николаевич'''  ([[23 декабрь]] [[1944 йыл]]) — рус совет шағиры.

== Биографияһы ==

Игорь Николаевич Кудрявцев [[Вологда өлкәһе]] Сокол ҡалаһында тыуған. Артабан уның ғаиләһе [[Краснодар крайы]]ның Кущевская станицаһына күсеп килә. [[1962 йыл]]да Ростов ауыл хужалығы машиналары эшләү техникумына, ә [[1985 йыл]]да — Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының Юғары әҙәбиәт курстарына уҡырға инә. «Ростсельмаш» заводында йыйыусы-слесарь булып эшләй, заводтың әҙәби берләшмәһендә ағза була. Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1967-1975&amp;nbsp;йылдарҙа стандарттар һәм үлсәү техникаһы Дәүләт надзоры лабораторияһында эшләй. [[1977 йыл]]да Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафына ҡабул ителә. Хәҙерге ваҡытта [[Дондағы Ростов]]та йәшәй, Ростов өлкәһе ауыл хужалығы министрлығының пресса хеҙмәтендә етәксе булып эшләй. Беренсе етәксеһе  [[Дон]] шағирәһе Елена Нестерова булған [[Ростов өлкәһе]] йәш яҙыусылары «[[Дон]]» әҙәби берләшмәһен етәкләй.

== Ижады ==
Кудрявцевтың тәүге шиғырҙары [[1959 йыл]]да «Ростсельмашевец» гәзитендә баҫылып сыға. Ул «[[Москва]]», «Молодая гвардия», «Огонёк», «Смена», «[[Дон]]» журналдарында, үҙәк һәм өлкә гәзит-журналдарында, коллектив йыйынтыҡтарҙа шиғырҙарын баҫтыра. Үҙенең әҙәбиәт уҡытыусыһы итеп Ростов шағиры, беренсе китабының мөхәррире булған Александр Рогачёвты , һуңғараҡ шулай уҡ Евгений Долматовскийҙы һанай. Тәүге шиғырҙар китабы «Ранняя тропа» [[Дондағы Ростов]]та сыға ([[1978]]) Был китабы өсөн И. Н. Кудрявцев [[СССР Яҙыусылар союзы]], ВЛКСМ Үҙәк комитеты, СССР Дәүләт нәшриәт комитеты һәм Беренсе Бөтә Союз йәш яҙыусылары конкурсының премияларына лайыҡ була һәм [[1979 йыл]]да [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә. Артабан уның һигеҙ шиғырҙар китабы һәм бер нисә документаль-тарихи әҫәрҙәре Ростов һәм [[Мәскәү]] ҡалалары нәшриәттәрендә баҫыла. Игорь Кудрявцев шиғырҙарының тематикаһы күп төрлө. Ул философия, мөхәббәт лирикаһын, көнүҙәк йәмәғәт-сәйәси һәм тарихи темаларға шиғырҙар яҙа, [[Дон]] ерен, уның кешеләрен һәм тәбиғәтен һүрәтләй. Кудрявцев шиғырҙары араһында иң ҙур популярлыҡ яулағаны -  «Дуэль» шиғыры:
&lt;blockquote&gt;Раздался выстрел на опушке, &lt;br&gt;Заставив вздрогнуть чёрный лес… &lt;br&gt;Лишь на мгновенье умер [[Пушкин, Александр Сергей улы|Пушкин]], &lt;br&gt;И лишь мгновенье жил Дантес&lt;ref&gt;''М. Каминская.''  [http://www.km.ru/magazin/view.asp?id=5CFA9DD39EA84D839A2571C55DF6247A Заговор&amp;nbsp;— кого?&amp;nbsp;— KM.RU, 9 февраля 2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;

== Маҡтаулы исмедәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[СССР Яҙыусылар союзы]], ВЛКСМ Үҙәк Комитеты, СССР Дәүләт нәшриәт комитеты һәм Беренсе Бөтә Союз йәш яҙыусылар конкурсы лауреаты

== Китаптары ==
* Ранняя тропа: Стихи.&amp;nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1978.&amp;nbsp;— (Первое слово).&amp;nbsp;— Тираж 6000 экз.
* Слышу поступь дня: Стихотворения и поэма.&amp;nbsp;— М.: Современник, 1981.&amp;nbsp;— (Первая книга в столице).&amp;nbsp;— Тираж 10000 экз.
* На стыках земных: Стихи, поэма.&amp;nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1985.&amp;nbsp;— (Донская поэзия).&amp;nbsp;— Тираж 5000 экз.
* Уклад.&amp;nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1989.&amp;nbsp;— Тираж 1000 экз.&amp;nbsp;— ISBN 5-7509-1263-9
* Мгновенье сладкого ожога.&amp;nbsp;— Ростов-на-Дону: «Литера-Д», 1992.&amp;nbsp;— Тираж 1000 экз.&amp;nbsp;— ISBN 5-7509-0443-1
* Я люблю тебя тысячу лет… : Избранное . Сихи. Поэма / Игорь Кудрявцев [в авт. ред.].&amp;nbsp;— Ростов-на-Дону: АКРА, 2004.&amp;nbsp;— 223 с.&amp;nbsp;— Тираж 1000 экз.&amp;nbsp;— ISBN 5-98213-003-6
* Поэзия прозы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Писатели Дона: Библиографический указатель/Под ред. ''Г.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Тягленко'' . Издание 2-е, исправленное и дополненное.&amp;nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1986.
* ''Долматовский Е. А.''  Разрыв сердца.&amp;nbsp;— Октябрь, 1979, №&amp;nbsp;3, с. {0}[13]{/0}} (1936)

== Һылтанмалар ==
* [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=4q05u0a6 Игорь Николаевич Кудрявцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012837/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=4q05u0a6 |date=2016-03-05 }} в каталоге «Библус»
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=70760 Игорь Николаевич Кудрявцев на сайте Биография.ру]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.donlib.ru/allo/detail/2.html Игорь Кудрявцев на сайте Ассоциации Любительских Литературных Объединений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022202839/http://donlib.ru/allo/detail/2.html |date=2012-10-22 }}
* [http://www.dontr.ru/Environ/WebObjects/dontr.woa/3/wa/Main?textid=11263&amp;amp;wosid=mqLfsTZ0e5nugaqRLMB290 Основной темой лирики Игоря Кудрявцева всегда оставалась любовь. — Сайт телеканала ДонТР]

[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]]</text>
      <sha1>jf8fugx4a07p79i6m5arpj76scztzrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корольченко Анатолий Филиппович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126655</id>
    <revision>
      <id>1309520</id>
      <parentid>1284210</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5474" sha1="ttppbu88u4on5rvadwwt30eohpt2e7k" xml:space="preserve">{{Яҙыусы 
|Исеме = Корольченко Анатолий Филиппович
|Төп исеме = 
|Рәсеме = 
|Киңлек = 
|Рәсем аңлатмаһы = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Псевдонимдары = 
|Тыуыу датаһы = 12.04.[[1922]]
|Тыуған урыны = [[Ростов өлкәһе]] [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы
|Вафат булыу датаһы = 
|Вафат булған урыны = 
|Гражданлығы = {{USSR}} → {{RUS}}
|Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, журналист
|Әүҙемлек йылдары = 
|Йүнәлеше = 
|Жанр = проза
|Әҫәрҙәренең телдәре = русса
|Дебют = 
|Премиялары = 
|Наградалары = 
|Ҡултамғаһы = 
|Lib = 
|Сайты = 
|Викикитапхана = 
|Викиөҙөмтә = 
|Викимилек = 
}}
'''Анатолий Филиппович Корольченко''' ([[12 апрель]] [[1922]]) — яҙыусы, журналист, [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы ([[1963]]).

== Тормошо һәм ижады ==
Анатолий Филиппович Корольченко 1922 йылдың 12 апрелендә [[Дондағы Ростов]]та тыуған. Үҫмер сағында сыҡҡан беренсе баҫмаһы «Ленинские внучата» гәзитендә [[1936 йыл]]да була. Ун йыллыҡ мәктәпте [[1940 йыл]]да  тамамлағас, Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Һалдат хеҙмәтен Монголияла үтә.

[[1941 йыл]]дың ноябрендә тиҙ арала ваҡытынан алда пехота училищеһен лейтенант званиеһында тамамлай. Сталинградҡа, һауа-десант ғәскәренә, хеҙмәт итергә ебәрелә. Хәрби рота, батальон менән командалыҡ итә, һалдаттарҙы [[Карелия|Карел]], 3-сө һәм 2-се [[Украина|Украин]] фронттарында атакаға алып бара. Свирско-Петрозаводской, [[Балатон]], [[Вена]], [[Прага]] операцияларында ҡатнаша. Анатолий Филиппович Корольченко дүрт хәрби орден, күп миҙалдар менән бүләкләнә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң Хәрби педагогия институтын тамамлай. Анатолий Филиппович армияла төрлө вазифаларҙа хеҙмәт итә. Һуңғы вазифаһы — [[Африка]] илдәренең береһендә армия Генштабының хәрби кәңәшсеһе.

Армияла хеҙмәт итеүҙән сыҡҡас, ул әҙәби эш менән шөғөлләнә башлай. «Красная звезда», «Красное знамя», «Комсомольская правда» гәзиттәрендә хеҙмәттәшлек иткән сағында, [[1963 йыл]]дың майында СССР Журналистар союзына ҡабул ителә.

[[1969 йыл]]да «Звезда» журналының ике һанында уның беренсе документаль повесы баҫыла. Шунда уҡ хикәйәләр йыйылмаһы һәм юл очерктары ла нәшер ителә.

[[1986 йыл]]да Корольченко Анатолий_Филипповичтың  [[1812 йыл]]ғы Ватан һуғышы легендар геройы, [[дон]] атаманы тураһындағы  «Атаман Платов» повесы баҫылып сыға.

== Әҫәрҙәре ==
* Миусские рубежи (1971)
* В стране большой Джериги (1976)
* Сокрушение Миус-фронта (1978)
* Десантники атакуют с неба (М., 1980)
* И умер в Таганроге (1995)
* Жуков. Фрагменты жизни полководца (1995)
* Жуков приказал (1996)
* Маршал Рокоссовский (1997)
* Генерал Скобелев (1997)
* Выбитый генералитет (2000)
* Нaд стaрой кaртой (2001)
* Генерал Платов (2002)
* Битва за Кавказ (2005)
* Освобождение Вены (2005)
* Маршалы победы (2006)
* Неистовый Жуков (2007)
* Раевский (2007)

== Һылтанмалар ==
* [http://donlib.ru/personalii/2012/2/15/korolchenko-anatolij-filippovich.html Корольченко Анатолий Филиппович]
* [https://web.archive.org/web/20241225165002/https://librusec.pro/a/133490 Анатолий Филиппович Корольченко]
* [http://readli.net/avtor/Korolchenko-Anatoliy-Filippovich/ Корольченко Анатолий Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004133704/http://readli.net/avtor/Korolchenko-Anatoliy-Filippovich/ |date=2017-10-04 }}


[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]]
[[Категория:Ростов өлкәһе]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>ttppbu88u4on5rvadwwt30eohpt2e7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127516</id>
    <revision>
      <id>1309466</id>
      <parentid>1293798</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7614" sha1="4ks2x8s2yrmwcj63f0yr22vhh697ae7" xml:space="preserve">{{фш|Каспранский}}
{{Ук}}
'''Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы''' ([[27 август]] [[1895 йыл]] — [[10 декабрь]] [[1937 йыл]]) — 1920 йылдың март-май айҙарында [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның яуаплы (1-се) секретары. Сәйәси золом ҡорбаны.

== Биографияһы ==
Әхмәткамал Әхмәҙинур улы Каспранский (Измайлов) 1895 йылдың 27 авгусында [[Өфө губернаһы]]ның [[Өфө өйәҙе]] Топорнин улусы [[Бәйкей]] ауылында ([[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]]) имам — хатип Әхмәҙинур Каспранский ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса татар&lt;ref&gt;[http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2004_2/05/05_6/ Гасырлар авазы — Эхо веков. Научно-документальный журнал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012544/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2004_2%2F05%2F05_6%2F |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

Уның ҡартатаһы Исмәғил [[Туҡмаҡлы]] ауылының иң ярлы крәҫтиәне булған. Атаһы — байҙарҙа, һуңынан уҡытыусыларҙа хәҙмәт иткән. [[1890 йыл]]да диниә назаратында имтихан тапшырғандан һуң Топорнин (Кушнаренко) районының Бәйкей ауылына имам-хатип итеп тәғәйенләнә. Уның беренсе ҡатыны туберкулездан вафат була. Икенсе тапҡыр бай крәҫтиән Йосоп Ғәлиевтың 17 йәшлек ҡыҙына өйләнә. Уларҙың балалары: улдары — Рухилбаян (1892), Әхмәткамал (1895), Әхмәт (1904), Мәхмүт (1908), ике ҡыҙ бала.

[[1903]]—[[1909 йыл]]дарҙа Өфөлә «[[Ғосмания]]» мәҙрәсәһендә белем ала. Уҡыуҙы тамамлағас, [[Ырымбур]]ҙағы «[[Хөсәйениә мәҙрәсәһе|Хөсәйениә]]» мәҙрәсәһенә урта белем алыу өсөн уҡырға инә (миллионер Хөсәйеновтың уҡыу йорто). Уҡыусылар мәҙрәсәлә донъяуи предметтар (физика, химия) уҡытыуҙы талап иткән забастовканан һуң ҡыуыла һәм өйөнә ҡайта.

Өфө өйәҙенең [[Яныш]] ауылында китапханасыһы булып эшләй (1915—1916).

[[1916 йыл]]да армияға саҡырыла. [[1917 йыл]]дағы Февраль революцияһы ваҡытында [[Петроград]]та була һәм Петроград мосолман социалистик комитеты ағзаһы итеп һайлана.

Эш урындары: [[1918]] — [[1919 йыл]]дарҙа — мосолмандар эштәре буйынса бүлек мөдире, РКП(б)-ның Ҡазан өлкә комитетының мосолман секцияһы ағзаһы. 1920 йылдың март айынан РКП-ның Башҡортостан өлкә комитетының сәйәси секретары була.

«Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында»ғы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының Декретына (1920 йылдың 19 майы) ризаһыҙлыҡ белдереп, Каспранский өлкә комитетының секретары вазифаһын бушата, милли хөкүмәт менән бергә ҡаса. 1921 йылда Әхмәткамал Әхмәҙинур улы [[Төркиә]]гә эмиграцияға китә, унда ул Совет илселегендә тәржемәсе булып эшләй.

[[1923 йыл]]да Каспранский ҡабатттан [[Рәсәй]]гә ҡайта, Орехов-Зуев өйәҙ профсоветында эшләй. 1923 йылдың 11 сентябрендә РКП(б)-нан сығарылған була, әммә ҡайтҡандан һуң, 1926 йылдың 11 ғинуарында, партия сафтарында ҡабаттан тергеҙелә. 1930—1937 йылдарҙа — [[БАССР]]-ҙың Игенселек халыҡ комиссариатында иҫәп һәм статистика бүлегенең өлкән иҡтисадсыһы.

[[1937 йыл]]дың 30 авгусында ҡулға алына. Ул Башҡорт АССР-ы территорияһында контрреволюцион буржуаз-милләтсе ойошмала ҡатнашыуҙа һәм ауыл хужалығында ҡоротҡос эш алып барыуҙа ғәйепләнә. Тикшереү ваҡытында үҙ ғәйебен танымай. 1937 йылдың 10 декабрендә атып үлтерелә. Уның балалары: 7 йәшлек ҡыҙы Майя, бер йәше лә тулмаған улы Булат етем ҡала. Ҡатыны, Мәрйәм ханым, 1991 йылда вафат була, Мәскәүҙә ерләнә.

[[1956 йыл]]да Әхмәткамал Әхмәҙинур улы аҡлана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20260613001715/https://vatandash.ru/articles/obshchestvo-/2024-09-18/tragicheskaya-sudba-ahmetkamala-kaspranskogo-3938311 Юрий Ергин «Трагическая судьба Ахметкамала Каспранского»  ж. «Ватандаш» ]
* http://www.knowbysight.info/KKK/12363.asp
* http://encycl.bash-portal.ru/kaspranskyi.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://avangard-pressa.ru/home/2499-2012-09-04-10-42-50.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112005/http://avangard-pressa.ru/home/2499-2012-09-04-10-42-50.html |date=2016-03-04 }}

[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:27 августа тыуғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Кушнаренко районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:10 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>4ks2x8s2yrmwcj63f0yr22vhh697ae7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәһүдтәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128260</id>
    <revision>
      <id>1309421</id>
      <parentid>1291407</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60504" sha1="qcjwo1fhzegopj1ymwlq6cyta3c62z4" xml:space="preserve">'''Йәһүдтәр ''' (үҙ атамалары — ''йеhудим'' ('''יְהוּדִים''') [[Йәһүд теле|ивритса]] һәм ''йидн'' ('''ייִדן''') [[идиш]]са) — [[Семиттар|семит]] сығышлы халыҡ, боронғо Исраил һәм Йәһүҙиә батшалыҡтарында йәшәгән халыҡтарҙан таралғандар{{Sfn|Эттингер|2001|страницы=14|с=14}}&lt;ref name=&quot;uchebnik&quot;&gt;[http://gazeta.rjews.net/beeri_history.shtml История евреев]&lt;/ref&gt;, донъяның бик күп илдәрендә йәшәйҙәр ([[1948 йыл]]дан йәһүд дәүләте [[Израиль]] бар). 2012 йылға йәһүдтәр һаны — 13,86 миллион, шуның 43 проценты Израилдә һәм 39 проценты — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та&lt;ref name=&quot;cbs&quot;&gt;{{Cite web|title=JEWISH POPULATION IN THE WORLD AND IN ISRAEL|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_11&amp;CYear=2013|lang=en|publisher=cbs.gov.il|date=2013|datepublished=2013|description=Statistical Abstract of Israel 2013 - No. 64 Subject 2 - Table No. 11|accessdate=2013-9-16}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwA9M&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwA9M&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; cbs.gov.il&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwA9M&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2013).&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwA9M&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;— Statistical Abstract of Israel 2013 — No. 64 Subject 2 — Table No. 11.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwA9M&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Йәһүдтәрҙең традицион дине — [[иудаизм]]&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/topic/Judaism Judaism]&lt;/ref&gt;. Йәһүдтәрҙең күбеһе үҙҙәре йәшәгән илдәрҙең телендә һөйләшә. Израилдә [[Йәһүд теле|иврит]] дәүләт теле булып тора, ул һөйләш теле булараҡ XIX быуатта тергеҙелгән. Төрлө илдәрҙә үҙенсәлекле йәһүд телдәре бар, уларҙың иң таралғаны — [[идиш]] — герман телдәре төркөмөнә инә.

Йәһүд телен, йәһүдтәрҙе һәм йәһүдтәр менән бәйле бөтә билдәләмәләрҙе өйрәнеүсе фән һебраистика ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. гебраистика) тип атала.

== Этноним ==

=== Йәһүдтәр ===
Хәҙерге атамалары — {{Lang-he|יְהוּדִים, עִבְרִים}}, ''йеhудим&lt;ref&gt;также употребляется в значении иудеи&lt;/ref&gt;, иврим''; {{lang-yi|}}ייִדן ''(й)идн''; [[Сефард теле|ладино]] ג׳ודיוס ''джудиос''.

&lt;span&gt;''Бнэй-Исраэль'' тигән атамалары бар&lt;/span&gt; — Исраил (Яҡуп) улдары, йәғни тәү ата Яҡуптың (Исраилдың) улдары тигәнде аңлата.

Танахҡа ярашлы, йәһүдтәрҙең тамыры беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ уртаһында йәшәгән [[Месопотамия|месопотам]] ғаиләһенә барып тоташа. Халыҡтың тәү аталары — [[Ибраһим]], Исхаҡ һәм Яҡуп. Яҡуп тоҡомдары Исраилдың 12 ырыуын барлыҡҡа килтергән, улар беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһына тиклем [[Мысыр]]ҙа йәшәгән. Сама менән беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы башына улар Мысырҙан киткән һәм Ҡәнғәндә ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. Ханаан) төпләнгән.

=== «Йәһүд» һүҙенең килеп сығышы ===
Грекса {{Lang-el2|Ἰουδαῖος}} боронғо йәһүдсә יהודי (''иеhуди'')&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Иер. Иер.] 34:9; Зх. 8:23; [//ru.wikipedia.org/wiki/Эсф. Эсф.] 2:5; 3:4 и другие места&lt;/ref&gt; тигәндән алынған. Үҙ сиратында грексанан {{lang-la|judaeus}}, {{lang-en|Jew}}, {{Lang-fr|Juif}}, {{Lang-de|Jude}}, {{Lang-pl|żyd}}, {{Lang-ru|иудей}} һәм башҡалар килеп сыҡҡан.

Башта ''йәhүҙи'' тип Йәһүҙә ырыуы вәкилдәрен атағандар, һуңынан Йәһүҙиә батшалығында йәшәгән халыҡтарҙы, ҡайһыһы ниндәй ырыуға ҡарағанына иғтибар итеп тормайынса, йәһүд тип йөрөтә башлағандар. Йәһүҙиә батшалығы ҡолатылғас, ''йәһүд'' атамаһының Йәһүҙиә батшалығы менән бәйләнеше юҡҡа сыҡҡан һәм милләт һәм дин атамаһы булып киткән.

=== «Еврей» һүҙенең килеп сығышы ===
Иврит телендә «ғиври» тип әйтелә ([[Йәһүд теле|иврит]] = , «ғиврисә­»). עברי [ғиври] һүҙе исем һүҙ төркөмөнә ҡараған עבר [э́вер] — «теге яҡ» тигән һүҙҙән барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, Тель-Авивтың עבר הירקון [эвер hа-яркон] тигән биҫтәһе — «Яркондың теге яғы, аръяғы» була. Тимәк, «ғиври» — «теге яҡтыҡы» йәки «йылға аръяғыныҡы», йәғни «теге яҡтан килгән ([[Евфрат]] йылғаһының аръяғынан)»&lt;ref&gt;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/221/dreyer.htm «Кто такие библейские „Иврим“»? «Лехаим», 2010 № 9]&lt;/ref&gt; тигән мәғәнәне бирә. Библия тексында иң беренсе был һүҙ Ҡәнғәнгә Харрандан сыҡҡан [[Ибраһим]]ға ҡарата әйтелә {{Тәүрат|Быт|14:13}}.

Икенсе бер аңлатмала [[Ибраһим]]дың ата-бабаһы, Симдың бүләһе Эвер исеме менән бәйләнә&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|10045|Авраам}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vehi.net/istoriya/israil/flavii/drevnosti/01.html Иосиф Флавий. «Иудейские древности»] Кн. I, гл. 6&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ «иври» этнонимы һабиру ҡәбиләләр төркөмө атамаһынан сыҡҡан тигән фекер ҙә бар&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|14388|Хабиру}}&lt;/ref&gt;.

== Йәһүдлек критерийҙары ==
«Йәһүдлек» тураһында билдәләмә биргән иң боронғо сығанаҡ тип йәһүд хоҡуҡиәте йыйынтығы Галаха иҫәпләнә.

Беренсе Ҡорам емертелгәнгә тиклем, йәһүдтәр үҙ ерҙәрендә тотороҡлолоҡта йәшәгәндә йәһүд милли-дини берлегендә көн иткән һәр кем йәһүд булған. Хатта уның Исраил ырыуҙарына ҡарауы ла мотлаҡ булмаған. Бабил әсирлегенән ҡайтҡас (беҙҙең эраға тиклем 538 йыл) хәл тамырҙан үҙгәрә. Исраил һәм Йәһүҙиә батшалыҡтарының ҡолатылыуы һөҙөмтәһендә йәһүдтәрҙең бер өлөшө үҙ ерҙәренән ҡыуыла. Илгә сит халыҡтар килеп төпләнә. Йәһүдтәргә бөтөнләй юҡ ителеү менән янаған ҡатнаш никахтар, илдә йәшәп ҡалған йәһүдтәрҙә милли-дини үҙаңдың ҡаҡшауы күҙәтелә. Шул арҡала ҡатнаш никахтар тыйыла. Йәһүд тип дин шарттарын ҡәтғи үтәүселәр генә таныла.

XVII—XVIII быуаттарҙа йәһүд булыу Галаха талаптарына тап килеү буйынса билдәләнһә (йәһүд әсәнән тыуыу йә иудаизм ҡабул итеү), эмансипация осоро башланғас, дин йәһүдлек шарты булыуҙан туҡтай. Хәҙер «Кем йәһүд?» тигән һорау бәхәстәр һәм фекерләшеүҙәр уртаһына йыш сыға&lt;ref&gt;В частности, см.: [http://www.zagraevsky.com/jews.htm Заграевский С. В. О прошлом, настоящем и будущем еврейской нации.]&lt;/ref&gt;.

=== Иудаизмға күсеү ===
Иудаизмға күсеү гиюр ({{Lang-he|גֶּיוּר}}) тип аталған йоланы үтеү аша башҡарыла, уның барышында ирҙәр сөннәткә ултыртыла (брит мила), ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа микваға сумырыла. Гиюр үтеү бик ҡатмары ғәмәл. [[Израиль|Израилдә]] гиюр үткән кеше милләте буйынса йәһүд тип рәсми таныла. Сит илдә гиюр үткән кеше Илгә ҡайтыу тураһындағы законға ярашлы Израилгә күсергә хоҡуҡлы була.

[[Иудаизм]]дың реформизм, консерватизм, реконструктивизм кеүек яңы ағымдарында гиюр ҡағиҙәләре лә икенсе төрлөрәк.

== Тарихы ==

=== Иң боронғо (Библиялағыса) тарих ===
Йәһүдтәр беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта боронғо Ҡәнғән ерендә халыҡ булып формалаша.

Тәүратҡа ярашлы, йәһүд халҡы [[Боронғо Мысыр|Мысырҙан]] сығыу һәм Синай тауы янында Тәүрат ҡанундарын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә формалаша. Ҡәнғәнгә килгән йәһүдтәр Яҡуптан таралған 12 ырыуҙан тора.

Беҙҙең эраға тиклем 2—1-се мең йыллыҡтар тирәһендә Дауыт хакимлыҡ иткән Исраил батшалығы хасил була.

==== Беренсе Ҡорам осоро ====
Беҙҙең эраға тиклем Х быуатта Сөләймән (йәһ. Шломо, урыҫ. Соломон) тарафынан [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]] Ҡорам (''Бейт а-микдаш'', «Изге Йорт») төҙөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң йәһүд дәүләте икегә бүленеп, Исраил һәм Йәһүдиә батшалыҡтары барлыҡҡа килә. Күп быуаттар ағышында Танах (йәһүд Изге яҙмаһы) барлыҡҡа килә.

Беҙҙең эраға тиклем 586 йылда бабилдар ([[Урыҫ теле|урыҫ]]. вавилондар) Йәһүҙиә батшалығын баҫып ала, Йәрүсәлим ҡорамын ҡыйрата һәм бик күп йәһүдте Бабилға ҡыуып алып китә (Бабил әсирлеге).

==== Икенсе Ҡорам осоро ====
Яңы Бабил батшалығы фарсылар тарафынан баҫып алынып, [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр фарсы империяһы]] тарафынан йотолғас, йәһүдтәрҙең бер өлөшө Йәһүдиәгә ҡайта һәм Икенсе ҡорамды төҙөй. Йәһүдтәрҙең үҙ дәүләтендә этник тупланыуы яңыра. Әммә күп өлөшө Һиндостандан Эфиопияғаса йәйрәп ятҡан Фарсы империяһы буйлап тарала. Иң элек Месопотамияла барлыҡҡа килгән йәһүд диаспораһы беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы аҙағынан башлап Төньяҡ Африканы, Мысырҙы, Көнбайыш Урта диңгеҙ буйын, Грецияны, Кесе Азияны, Сүриәне, Кавказды, Ҡырымды, Иранды, Урта Азияны һәм Һиндостанға тиклем территорияны солғай.

Исраил ерҙәрен Птолемейҙар һәм Селевкиҙар яулап алғас (беҙҙең эраға тиклем IV—II быуаттар) йәһүдтәр мәҙәни эллинлашыуға дусар була.

Маккавиҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә Хасмони батшалығы барлыҡҡа килә (164—37). Шул саҡта Негевтың һәм Иордан аръяғының эллинлашҡан төркөмдәре һәм йәһүд булмаған сәмит халыҡтары йәһүд халҡы составына инеп китә.

Йәһүдиәнең [[Рим]] тарафынан баҫып алыныуы (беҙҙең эраға тиклем 63—37 йылдар) Икенсе ҡорамдың емертелеүенә (беҙҙең эраның 70 йылы) һәм йәһүдтәрҙең күп өлөшөнөң илдән ҡыуылыуына килтерә. Шул саҡта уҡ римлылар индергән «Фәләстин»&lt;ref name=&quot;KE_Isr&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}&lt;/ref&gt; атамаһы килеп инә, ул Израиль ерендә йәһүдтәрҙең йәшәгәнлеге тураһында мәғлүмәтте бөтөнләй онотторорға тейеш була.

=== Урта быуаттар ===
Фәләстинде 638 йылда ғәрәптәр баҫып алғас, йәһүд этник үҙәге юҡҡа сыға.

=== Йәһүд диаспораһының тарихы ===
[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0 Диаспорала] өҫтөнлөк итеүсе үҙәктәр үҙгәреп тора:
* [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B8 Бабил (ираҡ) йәһүдтәре)] ([//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%8F Месопотамия], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8C%D0%B5 Кавказ аръяғы]) — V—XI быуаттар;
* [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%84%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B Сефардтар] ([//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2 Пиреней ярымутрауы]) — беҙҙең эраның башы — 1492;
* [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B Ашкеназдар] (Үҙәк [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Германия], Көнсығыш Европа) — X быуат — XX быуат уртаһы.
Иң боронғо этник төркөмдәрҙең береһе — бабил йәки ираҡ йәһүдтәре (''бавли''), беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡ уртаһында барлыҡҡа килә. Община тәүҙә [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA арами телен] файҙалана, VIII—IX быуаттар тирәһендә был телде ғәрәп диалекттарының беренсе тулҡыны (кылту) ҡыҫырыҡлай, һуңынан был диалекттар йәһүдтәрҙә һәм христиандарҙа ғына һаҡланып ҡала, ә тирә-яҡтағы мосолмандар күсмә халыҡтар диалекттарына күсә. Бавлиҙарҙың һуңғы вәкилдәре АҠШ менән Ираҡ араһында һуғыш башланғас (2003) Ираҡты ташлап китә.

Ғәрәптәр баҫып алғандан һуң арами телен һаҡлап ҡалған йәһүдтәр [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Курдстан] таулығына ҡыҫырыҡлана, унда таргум, йәки лахлух тигән этник төркөм хасил итә. Хәҙерге Израилдә улар [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B8 курдстан йәһүдтәре] булараҡ билдәле, көнкүрештә йәһүд-арами телдәрендә аралашалар. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD Иран] йәһүдтәре (парас-у-мадай) Иранда һәм Урта Азияла әһәмәниҙәр осоронан уҡ йәшәй. Беҙҙең эраның VI—VII быуаттарынан йәһүд-фарсы теле ҡомартҡылары һаҡланып ҡалған. Артабан улар иран йәһүдтәренә (джиди — Иранда 25 мең, Израилдә 75 мең, XX быуатта күбеһе фарсы теленә күсә); тат телле тау йәһүдтәре; афған-урта азия төркөмө, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Афғанстандан] XX быуат аҙағында китеп бөтәләр.

Иран йәһүдтәре Ҡытайҙағы ҡытай телле кайфын йәһүдтәре менән бәйләнгән була, был төркөм беҙҙең эраның VI—VIII быуаттарында формалаша һәм хәҙер ҡытайҙар тарафынан тулыһынса тиерлек йотолған; Кайфын ҡалаһындағы аҙ һанлы тоҡомдары ҡайһы бер мәҙәни үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған.

Иртә Урта быуаттарҙа халыҡ-ара сауҙа юлдары буйында [[Һиндостан]]дың Махараштра штатында маратхи телендә һөйләшкән исраил улдары һәм малаялам телендә һөйләшкән кочин йәһүдтәре төпләнә.

Ғәрәп ярымутрауындағы йәһүд тораҡтары беҙҙең эраға тиклем 1 мең йыллыҡ уртаһынан барлыҡҡа килә башлай. Көньяҡ Ғәрәбстандың ғәрәп телле йәһүдтәре («теймани», йәғни йәмәндәр) — башлыса Израилдә (яҡынса 140 мең кеше), 200-ләп кеше [[Йемен|Йәмәндә]] йәшәй. Иртә Урта быуаттарҙа ғәрәп телле төркөмдәр Төньяҡ Сүриәлә, Көньяҡ Төркиәлә (халәби), Көньяҡ Сүриәлә һәм Ливанда (сами) формалаша; XVI быуаттан улар составына Испаниянан ҡасҡан сефардтар ҡушыла. XVIII быуатта халәбиҙәрҙең һәм ираҡ йәһүдтәренең бер нисә кланы Һиндостанға британ тәхетенә хеҙмәткә күсә, артабан шунан Көньяҡ-Көнсығыш Азия ([[Сингапур]], [[Мьянма]] (Бирма), [[Гонконг]], [[Индонезия]] һ.б.) буйлап таралалар, унда улар [[бағдад]]и тигән исем аҫтында билдәле. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығының икенсе яртыһынан Мәғриб йәһүдтәренең этник төркөмө барлыҡҡа килә, ул күп һанлы географик һәм субэтник төркөмдәргә бүлгеләнә, шул иҫәптән [[Атлас тауҙары|Атластағы]] бербер телле йәһүдтәр ҙә шуларҙан сыға.

Был общиналарҙан ситтә эфиоп йәһүдтәре йәшәй (бета-исраэль, йәки фалаша), XX быуатҡа тиклем улар агав телдәрендә, һуңынан амхар һәм тиграй телдәрендә һөйләшә.

Византия йәһүдтәре (еваниҙар, романиоттар) XVI быуаттан башлап сефардтар тарафынан ассимиляциялана. Уларҙың тоҡомдары XX быуаттан грек телендә һөйләшә һәм Грецияла йәшәй (1 мең самаһы кеше).

Кавказ аръяғында грузин йәһүдтәре төркөмө формалаша.

Этногенетик йәһәттән романиоттар, шулай уҡ хазарҙар һәм хазар йәһүдтәре менән X—XVII быуаттарҙа Киев Русында һәм көнбайыш славян ерҙәрендә йәшәгән славян телле йәһүдтәр (кенааним) бәйле булғандыр, улар боронғо урыҫ теле һәм боронғо чех теле этнолекттарында һөйләшкән, һуңыраҡ был төбәккә Германиянан күсеп килгән ашкеназдар тарафынан йотолған.

Европаның көньяҡ-көнбайышында антик осорҙан уҡ йәһүдтәрҙең сефард төркөмө йәшәй, иберо-роман телдәре этнолекттарында һөйләшә. 1492 йылда Испаниянан ҡыуылғандан һуң улар Көнсығыш һәм Көнбайыш Урта диңгеҙ буйына төпләнә, улар араһында йәһүд-испан теле формалаша. Мәҙәни яҡтан уларға Прованс йәһүдтәре һәм Рим йәһүдтәре (ромаим) яҡын, улар иҫке провансаль һәм итальян телдәре этнолекттарында (көньяҡ лоэз) һөйләшә. Был төркөмдәр бөтәһе лә дөйөм йәһүд үҙаңын һаҡлай, шуға өҫтәлеп, субэтник үҙаң да ярала.

[[Икенсе донъя һуғышы]] алдынан һәм һуғыш йылдарында немец нацистары һәм уларҙың союздаштары менән коллаборационистары тарафынан маҡсатлы рәүештә[[Холокост|алты миллион самаһы йәһүд юҡ ителә]]&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/269548/Holocaust «Holocaust»], [//ru.wikipedia.org/wiki/Энциклопедия_Британника Энциклопедия Британника]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|12007|Катастрофа}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nurnberg&quot;&gt;[http://ftp.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-02/tgmwc-02-20-05.shtml The Trial of German Major War Criminals. Sitting at Nuremberg, Germany. December 3 to December 14, 1945. Twentieth Day: Friday, 14th December, 1945 (Part 5 of 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623122056/http://ftp.nizkor.org/hweb/imt/tgmwc/tgmwc-02/tgmwc-02-20-05.shtml |date=June 23, 2007 }}, The Nizkor Projec {{Lang-he|22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Sfn|Horowitz|1978|p=3|quote=По его [Кальтенбруннера] указаниям было убито приблизительно 6 миллионов евреев, из которых 2 миллиона были убиты эйнзатцгруппами' и другими частями полиции безопасности}}&lt;/ref&gt;.

=== Израиль дәүләте ===
[[Диаспора]]ла йәшәгән йәһүдтәрҙә һәр ваҡыт тарихи ватанға ҡайтыу теләге көслө була&lt;ref name=&quot;zionism&quot;&gt;{{Китап|автор=Носенко Т.|заглавие=Иерусалим. Три религии — три мира|ссылка=https://books.google.by/books?id=5cB-3KYY_MUC&amp;pg=PA315|издательство=Olma Media Group|год=2003|страницы=315|страниц=440|isbn=9785224036363}}&lt;/ref&gt;. Европала йәһүдтәрҙе «[[тәре яуҙары]]» осоронда башланған эҙәрләү уларҙың Изге ергә эмиграцияһын көсәйтә. Йәһүдтәр Испаниянан ҡыуылғас, 1492 йылда был ағым испан йәһүдтәре менән тулылана, улар Цфат йәһүд общинаһын төҙөй&lt;ref&gt;Все параметры шаблона &amp;#x7B;[[Ҡалып:Cite web|cite web]]&lt;nowiki&gt;}} должны иметь имя.&lt;/nowiki&gt;&amp;#x20;
{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615144927/http://genocide.ru/lib/treaties/14.htm |date=2012-06-15 }}&lt;span id=&quot;cxmwBEs&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBEs&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; genocide.ru.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBEs&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.genocide.ru/lib/treaties/14.htm Тәүге сығанаҡтан] архивланған 23 май 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBEs&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;11 апрель 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман иммиграцияһының Беренсе алия ({{Lang-he|עלייה}}) тигән атама аҫтында билдәлелек алған беренсе көслө тулҡыны [[1881 йыл]]да башлана, был юлы йәһүдтәр Рәсәйҙә ҡыйратылыуҙан ҡаса&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;&gt;{{Cite web|title=The First Aliyah|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/First_Aliyah.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/67sSb5S0p?url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/First_Aliyah.html|archivedate=2012-05-23|lang=en|work=Jewish Virtual Library|publisher=The American-Israeli Cooperative Enterprise|accessdate=1 апреля 2012}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBDE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''Jewish Virtual Library''&lt;span id=&quot;cxmwBDE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBDE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; The American-Israeli Cooperative Enterprise.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBDE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/First_Aliyah.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 23 май 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBDE&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;1 апреля 2012 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;{{Sfn|Horowitz|1978|p=3}}.

Сәйәси сионизм барлыҡҡа килгәс, йәһүдтәрҙең Израиль ерендә үҙ дәүләтен төҙөргә ынтылышы уны тормошҡа ашырыу буйынса ойоштороу эштәре баҫҡысына күсә. Сионизм Яңы замандың антисемитизмына яуап була. Йәһүдтәрҙең үҙ дәүләтен төҙөү өсөн көрәше юлында «Бальфур декларацияһы» ҙур ваҡиға була, был документта Бөйөк Британия исеменән сит ил эштәре министры Фәләстиндә «йәһүд милли усағын» булдырыуға ҡаршы түгеллеген белдерә&lt;ref name=&quot;zionism&quot;/&gt;{{Sfn|Агапов|2011|страницы=28|с=28}}. [[1920 йыл]]дың [[24 апрель|24 апрелендә]] Сан-Ремо конференцияһында «Бальфур декларацияһы» раҫлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мирный договор между Союзными державами и Турцией, подписанный в Севре 10 августа 1920 года|url=http://www.genocide.ru/lib/treaties/14.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/67sSct3aR?url=http://www.genocide.ru/lib/treaties/14.htm|archivedate=2012-05-23|publisher=genocide.ru|date=20 апреля 1949|accessdate=2012-4-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sevres&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Bregman|2002|p=40–1}}&lt;/ref&gt;. Конференция ҡарарҙары нигеҙендә Милләттәр Лигаһы [[1922 йыл]]да Бөйөк Британияға Фәләстингә мандат тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AOMuf?url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|archivedate=2011-08-21|lang=en|work=Modern History Sourcebook|publisher=Fordham University|date=24 июля 1922|datepublished=24 июля 1922|accessdate=5 июля 2008}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBF8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''Modern History Sourcebook''&lt;span id=&quot;cxmwBF8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBF8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Fordham University&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBF8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(24 июля 1922).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBF8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html Тәүге сығанаҡтан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804221156/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html |date=2011-08-04 }} архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBF8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;5 июля 2008 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһы ғәрәп милләтселегенең күтәрелеүенә һәм ғәрәптәр менән йәһүдтәр араһы боҙолоуға килтерә. Бөйөк Британия йәһүд иммиграцияһын сикләргә мәжбүр була. Мандат аҫтындағы территорияның бер өлөшө Трансиордания ғәрәп дәүләтен ойоштороу өсөн бүлеп бирелә, унда йәһүдтәргә урынлашыу тыйыла. Ғәрәптәр британ сәйәсәтен берҙәм ғәрәп донъяһы идеяһын тарҡартыу ынтылышы тип баһалай{{Sfn|Агапов|2011|страницы=36—40|с=36—40}}{{Sfn|Horowitz|1978|p=4}}. 1930-сы йылдарҙа Европанан йәһүд ҡасаҡтары тулҡыны ябырылыу ғәрәп ихтилалы менән тамамлана. [[1939  йыл]]дың [[17 май]]ында британ хөкүмәте Макдональдтың Аҡ китабын нәшер итә, был китап ғәмәлдә йәһүдтәрҙең иммиграцияһын туҡтата{{Sfn|Агапов|2011|страницы=57—58, 66|с=57—58, 66}}. [[1945 йыл]]да Бөйөк Британия йәһүдтәр менән низағ уртаһында ҡала&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Fraser T. G.|заглавие=The Arab-Israeli conflict|издание=2|издательство=Palgrave Macmillan|год=2004|pages=27|allpages=190|isbn=9780333717066}}&lt;/ref&gt;.

[[1947 йыл]]да британ хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тартырға теләй, быны ғәрәптәр менән йәһүдтәр араһында ҡулай ҡарар таба алмауы менән аңлата&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47)|url=http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6|archiveurl=https://www.webcitation.org/67sSh7XmZ?url=http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6|archivedate=2012-05-23|publisher=United Nations|date=20 апреля 1949|accessdate=21 августа 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612121846/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |date=2012-06-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unbook/02-9&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/peace/palestine/book/02-9.shtml|title=Отмена Мандата // Истоки и история проблемы Палестины|publisher=Отдел по делам палестинцев Секретариата ООН|accessdate=2012-4-7|archiveurl=https://www.webcitation.org/67sShcMx8?url=http://www.un.org/russian/peace/palestine/book/02-9.shtml|archivedate=2012-05-23}}&lt;/ref&gt;. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Генераль Ассамблеяһының Икенсе сессияһында ([[1947 йыл]]дың 29 ноябре) Фәләстинде бүлеү планы ҡабул ителә. Йәһүдтәрҙең күпселеге ҡарарҙы хуплап ҡаршы ала, ә ғәрәп етәкселәре, шул иҫәптән [[Ғәрәп илдәре лигаһы]] һәм Фәләстиндең Юғары ғәрәп советы был планға ҡырҡа ҡаршы була&lt;ref name=&quot;sevres&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Штереншис М.|заглавие=История государства Израиль, 1896-2009|издание=3|издательство=Исрадон|год=2009|страницы=112|страниц=701|isbn=9785944670823}}&lt;/ref&gt;.

[[1948 йыл]]дың [[14 май]]ында [[Тель-Авив]]та Ротшильд бульварындағы музей бинаһында&lt;ref name=&quot;60let&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Млечин,_Леонид_Михайлович Млечин Л. М.]'' [http://newtimes.ru/articles/detail/4249/ Израилю — 60 лет]. // The New Times, 12.05.2008&lt;/ref&gt;, Фәләстингә британ мандаты тамамланырға бер көн ҡалғанда&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Part 3: Partition, War and Independence|url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166CyTlT?url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html|archivedate=2011-08-21|lang=en|work=The Mideast: A Century of Conflict|publisher=National Public Radio|date=2 октября 2002|accessdate=13 июля 2007}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBKk&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;''The Mideast: A Century of Conflict''&lt;span id=&quot;cxmwBKk&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBKk&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; National Public Radio&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBKk&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2 октября 2002).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBKk&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 август 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBKk&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;13 июля 2007 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; йәһүд дәүләте төҙөлөүе тураһында иғлан ителә.

== Таралыуы һәм һаны ==
Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһында йәһүдтәрҙең беҙҙең эраға тиклем 1000—586 йылдарҙағы һаны килтерелә&lt;ref name=&quot;eleven&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15494|Демография. Численность и географическое размещение мирового еврейства}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! 1000
! 733—701
! 586
|-
| Йәһүҙиә
|450
| 300-350
| 150
|-
| Исраил
|1350
| 800-1000
| &lt;center&gt;—&lt;/center&gt;
|-
| Бөтәһе
|1800
| 1100-1350
| 150
|}
[[XXI быуат]]та донъяла бөтә йәһүдтәр һаны 12-нән 15 миллионғаса кеше тип баһалана. Үҙен йәһүд тип тойған кешеләрҙең һаны халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренән күпкә айырылырға мөмкин.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ '''Донъя илдәрендә иң эре йәһүд общиналары'''
! Ил №
! Илдәр
! Йәһүдтәр
! Илдә %
! Бөтә йәһүдтәрҙән %
! Йыл
|-
| 1
|[[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (2009)[http://www.census.gov/compendia/statab/2011/tables/11s0077.pdf]
| align=&quot;right&quot; |6544,000
| align=&quot;center&quot; | 2,1 %
| align=&quot;center&quot; |42,89 %
|-
| 2
| [[Израиль]] (2010) [http://www1.cbs.gov.il/publications/isr_in_n09e.pdf]
| align=&quot;right&quot; |5800,000
| align=&quot;center&quot; | 75,5 %
| align=&quot;center&quot; |38,02 %
|-
| 3
| [[Франция]]
| align=&quot;right&quot; |606,000
| align=&quot;center&quot; | 1,0 %
| align=&quot;center&quot; |3,97 %
|-
| 4
| [[Канада]]
| align=&quot;right&quot; |393,660
| align=&quot;center&quot; | 1,2 %
| align=&quot;center&quot; |2,58 %
|-
| 5
|[[Бөйөк Британия]]
| align=&quot;right&quot; |350,000
| align=&quot;center&quot; | 0,57 %
| align=&quot;center&quot; |2,29 %
|-
| 6
| [[Аргентина]] [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=710563] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606004348/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=710563 |date=2011-06-06 }}
| align=&quot;right&quot; |280,000
| align=&quot;center&quot; | 0,8 %
| align=&quot;center&quot; |1,84 %
|-
| 7
| [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |157,641
| align=&quot;center&quot; | 0,14 %
| align=&quot;center&quot; |1,03 %
|2010
|-
| 8
| [[Австралия]]
| align=&quot;right&quot; |120,000
| align=&quot;center&quot; | 0,56 %
| align=&quot;center&quot; |0,79 %
|-
| 9
| [[Германия]]
| align=&quot;right&quot; |118,000
| align=&quot;center&quot; | 0,14 %
| align=&quot;center&quot; |0,77 %
|-
| 10
| [[Бразилия]]
| align=&quot;right&quot; |96,500
| align=&quot;center&quot; | 0,05 %
| align=&quot;center&quot; |0,63 %
|-
| 11
| [[Украина]]
| align=&quot;right&quot; |80,000
| align=&quot;center&quot; | 0,16 %
| align=&quot;center&quot; |0,52 %
|-
| 12
|Көньяҡ Африка
| align=&quot;right&quot; |72,000
| align=&quot;center&quot; | 0,15 %
| align=&quot;center&quot; |0,47 %
|-
| 13
| [[Польша]]
| align=&quot;right&quot; |50,000
| align=&quot;center&quot; | 0,6 %
| align=&quot;center&quot; |0,33 %
|-
| 14
| [[Венгрия]]
| align=&quot;right&quot; |49,700
| align=&quot;center&quot; | 0,4 %
| align=&quot;center&quot; |0,33 %
|-
| 15
| [[Испания]]
| align=&quot;right&quot; |48,409
| align=&quot;center&quot; | 0,12 %
| align=&quot;center&quot; |0,32 %
|-
| 16
| [[Нидерланд]] [http://www.nidi.knaw.nl/web/html/public/demos/dm01091.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218103821/http://www.nidi.knaw.nl/web/html/public/demos/dm01091.html |date=2005-12-18 }}
| align=&quot;right&quot; |45,000
| align=&quot;center&quot; | 0,28 %
| align=&quot;center&quot; |0,29 %
|-
| 17
| [[Мексика]]
| align=&quot;right&quot; |39,800
| align=&quot;center&quot; | 0,03 %
| align=&quot;center&quot; |0,26 %
|-
| 18
| [[Бельгия]]
| align=&quot;right&quot; |31,200
| align=&quot;center&quot; | 0,3 %
| align=&quot;center&quot; |0,20 %
|-
| 19
| [[Молдова]]
| align=&quot;right&quot; |31,187
| align=&quot;center&quot; | 0,7 %
| align=&quot;center&quot; |0,20 %
|-
| 20
| [[Уругвай]]
| align=&quot;right&quot; |30,743
| align=&quot;center&quot; | 0,9 %
| align=&quot;center&quot; |0,20 %
|-
| 21
| [[Италия]]
| align=&quot;right&quot; |30,213
| align=&quot;center&quot; | 0,05 %
| align=&quot;center&quot; |0,20 %
|-
| 22
| [[Чили]]
| align=&quot;right&quot; |25,375
| align=&quot;center&quot; | 0,13 %
| align=&quot;center&quot; |0,17 %
|-
| 23
| [[Венесуэла]]
| align=&quot;right&quot; |20,900
| align=&quot;center&quot; | 0,1 %
| align=&quot;center&quot; |0,14 %
|-
| 24
| [[Иран]]
| align=&quot;right&quot; |25,405
| align=&quot;center&quot; | 0,035 %
| align=&quot;center&quot; |0,17 %
|-
| 25
| [[Эфиопия]]
| align=&quot;right&quot; |20,000
| align=&quot;center&quot; | 0,027 %
| align=&quot;center&quot; |0,13 %
|-
| 26
| [[Швеция]]
| align=&quot;right&quot; |20,000
| align=&quot;center&quot; | 0,2 %
| align=&quot;center&quot; |0,13 %
|-
| 27
| [[Үзбәкстан]]
| align=&quot;right&quot; |17,453
| align=&quot;center&quot; | 0,065 %
| align=&quot;center&quot; |0,11 %
|-
| 28
| [[Төркиә]]
| align=&quot;right&quot; |17,415
| align=&quot;center&quot; | 0,025 %
| align=&quot;center&quot; |0,11 %
|-
| 29
| [[Швейцария]]
| align=&quot;right&quot; |17,000
| align=&quot;center&quot; | 0,2 %
| align=&quot;center&quot; |0,11 %
|-
| 30
| [[Һиндостан]]
| align=&quot;right&quot; |15,405
| align=&quot;center&quot; | 0,005 %
| align=&quot;center&quot; |0,101 %
|-
| 31
| [[Панама]]
| align=&quot;right&quot; |10,029
| align=&quot;center&quot; | 0,33 %
| align=&quot;center&quot; |0,066 %
|-
| 32
| [[Латвия]]
| align=&quot;right&quot; |9,001
| align=&quot;center&quot; | 0,397 %
| align=&quot;center&quot; |0,059 %
|-
| 33
| [[Австрия]]
| align=&quot;right&quot; |8,184
| align=&quot;center&quot; | 0,1 %
| align=&quot;center&quot; |0,054 %
|-
| 34
| [[Грузия]]
| align=&quot;right&quot; |7,951
| align=&quot;center&quot; | 0,17 %
| align=&quot;center&quot; |0,052 %
|-
| 35
|[[Әзербайжан]]
| align=&quot;right&quot; |7,911
| align=&quot;center&quot; | 0,1 %
| align=&quot;center&quot; |0,052 %
|-
| 36
| [[Дания]]
| align=&quot;right&quot; |7,062
| align=&quot;center&quot; | 0,13 %
| align=&quot;center&quot; |0,046 %
|-
| 37
| [[Румыния]]
| align=&quot;right&quot; |6,029
| align=&quot;center&quot; | 0,027 %
| align=&quot;center&quot; |0,040 %
|-
| 38
|[[Яңы Зеландия]]
| align=&quot;right&quot; |7,077
| align=&quot;center&quot; | 0,17 %
| align=&quot;center&quot; |0,046 %
|-
| 39
| [[Греция]]
| align=&quot;right&quot; |5,334
| align=&quot;center&quot; | 0,05 %
| align=&quot;center&quot; |0,035 %
|-
| 40
| [[Марокко]]
| align=&quot;right&quot; |5,236
| align=&quot;center&quot; | 0,016 %
| align=&quot;center&quot; |0,034 %
|-
| 41
|[[Ҡаҙағстан]]
| align=&quot;right&quot; |4,100
| align=&quot;center&quot; | 0,027 %
| align=&quot;center&quot; |0,027 %
|-
| 42
| [[Литва]]
| align=&quot;right&quot; |3,596
| align=&quot;center&quot; | 0,1 %
| align=&quot;center&quot; |0,024 %
|-
| 43
| [[Колумбия]]
| align=&quot;right&quot; |3,400
| align=&quot;center&quot; | 0,008 %
| align=&quot;center&quot; |0,022 %
|-
| 44
| [[Чехия]]
| align=&quot;right&quot; |4,000
| align=&quot;center&quot; | 0,03 %
| align=&quot;center&quot; |0,026 %
|-
| 45
| [[Словакия]]
| align=&quot;right&quot; |3,041
| align=&quot;center&quot; | 0,056 %
| align=&quot;center&quot; |0,020 %
|-
| 46
| [[Перу]]
| align=&quot;right&quot; |2,800
| align=&quot;center&quot; | 0,01 %
| align=&quot;center&quot; |0,018 %
|-
| 47
| [[Коста-Рика]]
| align=&quot;right&quot; |2,500
| align=&quot;center&quot; | 0,06 %
| align=&quot;center&quot; |0,016 %
|-
| 48
| [[Болгария]]
| align=&quot;right&quot; |2,300
| align=&quot;center&quot; | 0,031 %
| align=&quot;center&quot; |0,015 %
|-
| 49
|[[Әрмәнстан]]&lt;ref&gt;[http://www.wcrj.org/organizations/458/ Еврейская община Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310232658/http://www.wcrj.org/organizations/458/ |date=2013-03-10 }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |2,000
| align=&quot;center&quot; | 0,035 %
| align=&quot;center&quot; |0,013 %
|-
| 50
| [[Ирландия]]
| align=&quot;right&quot; |1,930
| align=&quot;center&quot; | 0,045 %
| align=&quot;center&quot; |0,013 %
|-
!Бөтәһе
!50 ил
|15 256,487
!-
!100 %
|}
Донъяның 110 илендә ойошҡан йәһүд общиналары бар.

== Йәһүдтәрҙең этник төркөмдәре ==
Йәһүдтәрҙең иң эре этник төркөмдәре — ашкеназдар (Үҙәк һәм Көнсығыш Европа, Рәсәй) һәм сефардтар (Испания, Португалия, бөтә Урта диңгеҙ буйы).

Башҡа этник төркөмдәре:ғәрәп йәһүдтәре; лахлухтар, фарсы һәм бохара йәһүдтәре; грузин йәһүдтәре; тау йәһүдтәре; һинд йәһүдтәре, романиоттар, итальяниҙар (роми), фалашалар һ. б.

&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2010/06/10/science/10jews.html Studies Show Jews’ Genetic Similarity]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rian.ru/science/20100604/242365920.html Происхождение евреев выяснили учёные, проанализировав 237 геномов]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;conference&quot;&gt;[http://www.yumedicalethics.com/Yeshiva_University_Medical_Ethics_Society/Conference_Schedule.html Conference on Jewish genomics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522085654/http://www.yumedicalethics.com/Yeshiva_University_Medical_Ethics_Society/Conference_Schedule.html |date=2015-05-22 }}&lt;/ref&gt;.

=== Яҡын төркөмдәр ===
Дине буйынса үҙҙәрен йәһүд тип иҫәпләгән этник төркөмдәр — криптойәһүдтәр һәм йәһүдиләшеүселәр.

Криптойәһүдтәр — мәжбүр ителеп христианлыҡҡа йә исламға күскән, йәшерен рәүештә иудаизм элементтарын һаҡлаған төркөмдәр:
* марандар («яңы христиандар») — Пиреней ярымутрауы, АҠШ-тың көньяғы, Латин Америкаһы һәм Филиппин;
* {{Тәржемәһеҙ 3|шуэтес|4=Xueta}} — Балеар утрауҙарындағы христианлаштырылған йәһүдтәрҙең тоҡомдары;
* йәдидтәр һәм чалалар — Иран һәм Урта Азия, формаль рәүештә мосолман тип һаналалар, әммә көнкүрештә йәһүд мәҙәниәте элементтарын һаҡлайҙар;
* {{Тәржемәһеҙ 3|бета-абрахам|4=Beta Abraham}} — Эфиопия;
* {{Тәржемәһеҙ 3|неофити|4=Neofiti}} — көньяҡ Италия;
* дёнме — Төркиә.
Йәһүдиләшеүселәр — этник сығышы буйынса төрлө, әммә иудаизм динен тотҡан йә уға ынтылған кешеләр:
* субботниктар — Үҙәк Рәсәй, Себер һәм Кавказ аръяғы;
* прозелиттар — Сан-Никандр (Италия);
* Бней-Менаше — Һиндостандың Мизорам, Манипур штаттары һәм Бирманың Чин штаты;
* телугу — Һиндостандың Андхра-Прадеш штаты, иудаизмды 1981 йылда ҡабул иткәндәр;
* кашмир йәһүдтәре;
* {{Тәржемәһеҙ 3|абаюдая|4=Abayudaya}}лар — Уганда;
* ҡара йәһүдтәр;
* {{Тәржемәһеҙ 3|House of Israel (Ghana)|House of Israel|en}} — Гана;
* Игбо йәһүдтәре — Нигерия;
* Русапе йәһүдтәре — Зимбабве;
* насраниҙар — Һиндостан;
* кнаная — Һиндостан;
* секлер субботниктары (собматош) — Трансильвания;
* банту телле лембалар — КАР, Зимбабве һ.б.
Ҡараимдар һәм самариҙар ҙа йәһүд этносына яҡын тора.

== Йәһүдтәрҙең телдәре ==
Боронғо йәһүд телендә ([[Йәһүд теле|иврит]]) Тәүрат (йәһүд Библияһы) яҙылған. Беҙҙең быуаттың тәүге йылдарында арами теле йәһүдтәрҙең һөйләш теле булып китә. Артабан диаспорала төрлө йәһүд телдәре һәм этнолекттары барлыҡҡа килә. Боронғо йәһүд теле аралашыу теле булыуҙан туҡтай, әммә ''лашон-а-кодеш'' («изге тел») сифатында һаҡланып ҡала һәм дини, әҙәби, мәғариф, мәҙәни һәм эш ҡағыҙҙары өлкәләрендә төп яҙма тел булып йөрөй. XX быуатта был тел [[Йәһүд теле|иврит]] формаһында тергеҙелә һәм Израиль йәһүдтәренең рәсми һәм төп һөйләш теле булып тора.

Диаспора илдәрендә [[Йәһүд теле|иврит]] төп иудаизм теле булараҡ йәшәй. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та, [[Израиль|Израилдә]], [[Бельгия]]ла, [[Бөйөк Британия]]ла, [[Канада]]ла һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә байтаҡ хәсид общинаһының теле булып [[идиш]] хеҙмәт итә. Башҡа йәһүд телдәренән һәм этнолекттарынан [[Сефард теле|сефард]], тат (тау йәһүд), йәһүди-арами, йәһүди-иран телдәре һаҡланған. Әлеге ваҡытта йәһүдтәрҙең 45 проценты — инглизсә (АҠШ, Канада, Бөйөк Британия, Австралия, КАР, Израиль һ.б.), 34 процент самаһы — [[Йәһүд теле|ивритса]] (Израиль, АҠШ), 13 проценты — [[Урыҫ теле|урыҫса]], 5 процентлабы — испанса, 4,5 процент самаһы — французса, яҡынса 4 проценты [[идиш]]са, 3,5 самаһы проценты ғәрәпсә һөйләшә, немец, итальян, румын, фарсы, поляк, амхар, португал, венгр, нидерланд, төрөк һәм башҡа телдәр ҙә таралған.

== Диндәре ==
Йәһүдтәрҙең күпселеге [[иудаизм]] динен тота (йәһүдиҙәр). «Иудаизм» термины {{lang-el|йуда́исмос}} тигәндән килеп сыҡҡан һәм {{Lang-he|яхадут}} (יהדות) ''йехуди'', иудей, йәһүҙи тигәнгә барып тоташа.

Йәһүд халҡының изге китабы — Танах (йәһүд Изге Яҙмаһы) (Танах — аббревиатура: Тора {{Lang-he|תורה}}, Невиим {{Lang-he|נביאים}}, Ктувим {{Lang-he|כתובים}} — Биш китап, Пәйғәмбәрҙәр һәм Яҙмалар). Танах христиандарҙың Изге яҙмаһының (Иҫке Ғәһед) бер өлөшө булып тора һәм [[Ислам|исламда ла]] хөрмәт менән телгә алына.

== Традицион мәҙәниәттәре ==
Йәһүдтәрҙең диаспорала тулы хоҡуҡлы булмаған социаль-иҡтисади статусы уларҙың үҙенсәлекле мәҙәниәте барлыҡҡа килеү сәбәпсеһе була. Бөтә ерҙә лә йәһүдтәрҙең [[ауыл хужалығы]]нда ҡатнашыуы сикләнә, төп шөғөлдәре һөнәрселек һәм сауҙа була, бер өлөшө йүнселлек һәм рибасылыҡ, ирекле профессиялар менән шөғөлләнә. Йәһүдтәрҙең күпселеге йомоҡ община (кегила) булып йәшәй.

Яҡын һәм Урта Көнсығышта [[XX быуат]] уртаһына тиклем йәһүдтәрҙә [[полигамия]] йәшәп килә (норматив [[моногамия]] ашкеназдарҙа [[X быуат]]та индерелә). Туғанлыҡ атайҙан алып барыла, әммә милләт йәһүд әсәйгә ҡарап билдәләнә. Матди мәҙәниәттең дөйөм йәһүд һыҙаттары иудаизм нимә ҡушһа, шуға бәйле: туҡланыуҙа кашрут, ирҙәрҙең һәм ирле ҡатындарҙың һәр ваҡыт баш кейемендә йөрөүе һ.б.

Яңы заманда Европа илдәренең күпселегендә улар йотола, йәһүдтәргә хас мәҙәни һыҙаттарын юғалта, ҡатнаш никахтар йышая.

Бер үк ваҡытта йәһүдтәрҙең бергә тупланыуы көсәйә бара.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әзербайжанда йәһүдтәр]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Евреи|заглавие=Народы России. Атлас культур и религий|место=М.|издательство=Дизайн. Информация. Картография|год=2010|страниц=320|isbn=978-5-287-00718-8}}
* {{Китап|часть=Евреи|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/109|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=Красноярск|издательство=Платина (PLATINA)|год=2008|страниц=224|isbn=978-5-98624-092-3|ref=Этноатлас Красноярского края}}
* ''Немировский А. А.'' У истоков древнееврейского этногенеза. Ветхозаветное предание о патриархах и этнополитическая история Ближнего Востока. — М., [[2001 йыл|2001]]. — 268 c. — ISBN 5-85941-087-5
* {{Китап|заглавие=История еврейского народа|оригинал=History of the Jewish people|ответственный=под ред. [[Эттингер, Шмуэль|Ш. Эттингера]]|издательство=Мосты культуры, Гешарим|год=2001|страниц=688|isbn=5-93273-050-1|тираж=3000|ref=Эттингер}}
* {{Китап|автор=[[Дубнов, Семён Маркович|Дубнов С. М.]]|заглавие=Краткая история евреев|ссылка=http://jhist.org/code/dubnov.htm|место=Ростов-на-Дону|издательство=Феникс|год=2000|isbn=5-222-01292-1|ref=Дубнов}}
* {{Китап|автор=[[Соболев, Денис Михайлович|Соболев Д. М.]]|заглавие=Евреи и Европа|место=М.|издательство=[[Текст (издательство)|Текст]]|год=2008|страниц=477|isbn=978-5-7516-0723-4}}
* {{Китап|автор=Кугел Д.|заглавие=Как быть евреем|место=М.|издательство=[[Текст (издательство)|Текст]]|год=2009|страниц=224|isbn=978-5-7516-0769-2}}
* {{Китап|автор=[[Хвольсон, Даниил Авраамович|Хвольсон Даниил]]|заглавие=О некоторых средневековых обвинениях против евреев: Историческое исследование по источникам/ Предисл. Ю. Табака|место=М.|издательство=[[Текст (издательство)|Текст]]|год=2010|страниц=474|isbn=978-5-7516-0893-4}}
* {{Китап|автор=Агапов М. Г.|заглавие=Истоки советско-израильских отношений: «еврейский национальный очаг» в политике СССР в 1920-е — 1930-е годы|место=Тюмень|издательство=Вектор Бук|год=2011|страниц=322|тираж=500|ref=Агапов}}
* {{Китап|автор=Bregman A.|заглавие=A History of Israel|издательство=Palgrave Macmillan|год=2002|isbn=0333676319|ref=Bregman}}
* {{Китап|автор=Horowitz D., Lissak M.|заглавие=Origins of the Israeli Polity: Palestine under the Mandate|ссылка=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=78153933|место=Chicago|издательство=University of Chicago Press|год=1978|ref=Horowitz}}
* Сибирские евреи, их права и нужды. Т. И. Тихонов // Сибирские вопросы: периодический сборник. № 1. Томск. 1905.

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Евреи|[[Хвольсон, Даниил Авраамович|Хвольсон Д. А.]]}}(рус.)
* [https://ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Еврей Еврей] — статья из Еврейской Энциклопедии Брокгауза и Ефрона
* [https://ru.wikisource.org/wiki/БЭАН/Еврей,%20евреи,%20еврейский Еврей, евреи, еврейский] из Библейской энциклопедии архимандрита Никифора
* {{ЭЕЭ|11501|Еврей}}
* [https://web.archive.org/web/20161005010729/http://www.runivers.ru/lib/book7069/206604/ Еврейская энциклопедия] на сайте Руниверс в форматах DjVu и PDF
* [http://www.istok.ru/library/jewish-education/jews/ Евреи, еврей, еврейская религия и традиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617154352/http://istok.ru/library/jewish-education/jews/ |date=2011-06-17 }}
* Статья «[http://ec-dejavu.ru/j/Jew.html Евреи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106230833/http://ec-dejavu.ru/j/Jew.html |date=2017-11-06 }}» ''С. И. Лучицкая''. // Словарь средневековой культуры. 23 илл.
* [http://jew-fund.kiev.ua/ Еврейский Фонд Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511000912/http://www.jew-fund.kiev.ua/ |date=2009-05-11 }}{{Ref-en}}(инг.)
* [http://vaadua.org/news.htm Ваад Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415074946/http://www.vaadua.org/news.htm |date=2009-04-15 }}
* [http://www.kngu.org/KongrUkr/Communit/ObzhJew.htm История и культура евреев на сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110045843/http://www.kngu.org/KongrUkr/Communit/ObzhJew.htm |date=2010-01-10 }} Конгресс Национальных Общин Украины{{Ref-uk}}(укр.)
* [http://www.chassidus.ru/nedelnaya_glava/voschozhdeniye/katavot/evrey.htm Раввин Адин Штейнзальц. «Что такое еврей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116191814/http://chassidus.ru/nedelnaya_glava/voschozhdeniye/katavot/evrey.htm |date=2017-11-16 }}
* [http://www.polit.ru/research/2006/02/07/jew.html Еврейский век. Полемика вокруг книги Юрия Слёзкина «Эра Меркурия. Евреи в современном мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107131224/http://www.polit.ru/research/2006/02/07/jew.html |date=2010-01-07 }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/netak/38266/ Передача «Не так» радиостанции «Эхо Москвы» с обсуждением книги Юрия Слёзкина «Эра Меркурия. Евреи в современном мире»]
* [http://www.spiritualportal.ru/viewtopic.php?p=1842#p1810 Словарь терминов, используемых в текстах Иудаизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120125844/http://www.spiritualportal.ru/viewtopic.php?p=1842#p1810 |date=2012-11-20 }}
* [http://www1.yadvashem.org/yv/ru Национальный мемориал Катастрофы (Холокоста) и Героизма]
* [http://rian.ru/science/20100604/242365920.html Происхождение евреев выяснили учёные]
* ''Мортон Вайнфелд.'' [http://gazeta.rjews.net/Lib/sozidanie/Vainfeld.shtml Между качеством и количеством: демографические тенденции и еврейская преемственность]

[[Категория:Википедия:Страницы с некорректным использованием шаблонов:Cite web]]
[[Категория:Боронғо халыҡтар]]
[[Категория:Йәһүдтәр]]
[[Категория:Бөйөк Британия халыҡтары]]
[[Категория:Германия халыҡтары]]
[[Категория:Канада халыҡтары]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:АҠШ халыҡтары]]
[[Категория:Украина халыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]</text>
      <sha1>qcjwo1fhzegopj1ymwlq6cyta3c62z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишембай Аҡбирҙин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128364</id>
    <revision>
      <id>1309348</id>
      <parentid>1286821</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5461" sha1="kw7o0yhnrp30zgcbpahjn9ri3ilievl" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Аҡбирҙин Ишембай''' ([[1770]]—[[1831]]) — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән). Ауыл [[1940 йыл]]да ҡала итеп үҙгәртелә. Исеме Ишембай Аҡбирҙин хөрмәтенә Ишембай тип аталған.

Әлеге ваҡытта ауыл — [[Ишембай]] ҡалаһының [[Иҫке Ишембай]] биҫтәһе.

== Биографияһы ==
Ишембай Аҡбирҙин [[юрматы]] ырыуынан булған.

Уның атаһы — Аҡбирҙе. Был хаҡта нәҫелдәре шәжәрәһенән билдәле:
* XXVI дәрәжә
796 :728 Аҡбирҙе
* XXVII дәрәжә
810 : 796 Ишембай.&lt;ref&gt;Башкирские родословные /Сост., предисл., поясн. к пер. на рус. яз., послесл. и указ. Р. М. Булгакова, М. Х. Надергулова; науч. рук. Р. Г. Кузеев.-Уфа: Китап, 2002. Выпуск 1: Издание на русском языке. Стр.92-93.&lt;/ref&gt;
[[Файл:Ревизская сказка 1834 года деревни Ишимбаево.png|мини|278x278px|Ишембай Аҡбирҙин һәм уның 8 улы 1834 йылдағы ревизия яҙмаһында теркәлгән.]]
''Ишембай Аҡбирҙин'' ике ҡыҙ һәм һигеҙ ул атаһы: Мөхәмәтйән ([[1797 йыл|1797]]—[[1834 йыл|1834]]), Сәлимйән ([[1806 йыл|1806 йылғы]]), Исмәғил ([[1815 йыл]]дан), Вильдан ([[1808 йыл|1808 йылғы]]), Әйүп (йәки Әюп&lt;ref&gt;[http://ufagen.ru/node/746?page=1 Война 1812 года. | Генеалогия и архивы]&lt;/ref&gt;) ([[1813 йыл|1813 йылғы]]), Яҡуп (1818 й. т.) Исхаҡ ([[1828 йыл]]), Мөхәмәтғәле ([[1828 йыл]] тыуған).
А. З. Әсфәндиәров, Башҡортостан тарихсыһы, былай тип яҙа:
{{начало цитаты}}Ишембай Аҡбирҙин һәм уның балалары хәлле крәҫтиәндәр, йорт һәм кантон идараһы түрәләре булалар. Бер хужалыҡтан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына эйә була — ауыл башлығы, административ-полиция бурыстары йөкмәтелгән йорт десятнигы.{{конец цитаты|источник=http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/ishimbay.html}}

Урындағы фольклорҙа Ишем-бабай (Ишем олатай) булараҡ билдәле&lt;ref&gt;Потомок называет Ишим карт (дед Ишим в переводе)http://www.tatforum.info/forum/lofiversion/index.php/t3182-50.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921105347/http://www.tatforum.info/forum/lofiversion/index.php/t3182-50.html |date=2021-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

Уның исеме «Ишембай икмәк комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Ишем олатай» сауҙа маркаһы итеп ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.agronews.ru/newsshow.php?NId=24776&amp;Page={Page} KB: 29/01/2006 | Башкортостан: хлебопеки из глубинки дошли до фокаччи и круассанов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://www.agronews.ru/NewsP.php?NId=24776 KB: 29/01/2006 | Башкортостан: хлебопеки из глубинки дошли до фокаччи и круассанов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Башҡорт халыҡ үҙәге «Юрматы» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе һәм депутат Рәхимов М. Ғ. [[Ишембай]] ҡалаһы урамдарының береһен уның исеме менән атарға тәҡдим итә&lt;ref&gt;[http://www.msoowkb.ru/ru/node/4515 Мухаметов Данияр Газизович | Официальный информационный портал Международного Союза общественных объединений «Всемирный курултай (конгресс) башкир»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Миниғәлей Яҡуповтың «Йөҙ башы, ауыл, Ишембай ҡалаһы» китабы (2005)&lt;ref&gt;[http://www.ishimbay.ru/index.php?newsid=915 Зал славы — 3 &quot; Ишимбай в сети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075511/http://www.ishimbay.ru/index.php?newsid=915 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; Ишембай Аҡбирҙингә арналған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡортостан шәхестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1770 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1831 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ишембай тарихы]]</text>
      <sha1>kw7o0yhnrp30zgcbpahjn9ri3ilievl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йөйәк (йылға)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129030</id>
    <revision>
      <id>1309425</id>
      <parentid>1240133</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7475" sha1="dug5y9rnr078dzvs03wyzztk25xyuqq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йөйәк йылғаһы''' (варианты — ''Зөйәк йылғаһы'', [[Урыҫ теле|урыҫса]] — ''Зуячка'') — Башҡортостандың [[Белорет районы]] Урал тауы [[Елмерҙәк (һырт)|Елмерҙәк]] һыртынан баш алған йылға.

[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем [[Эҫем]] һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. [[Кама]] йылғаһының йылға бассейнын инә  &lt;ref&gt;Государственный водный реестр РФ Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2012&lt;/ref&gt;.

Оҙонлоғо 95 саҡрым. Йөйәк ауылының түбән яғына килеп ҡоя. Тау йылғаларына хас булғанса, шаршылы, тиҙ ағымлы, һалҡын һыулы таҙа йылға.

Ул Өфө-Белорет шоссе юлын киҫеп үтә, уның аша күпер һалынған. Был урындан Йөйәк ауылына 17 саҡрым ҡала.
[[File:Йөйәк йылғаһы (Зуячка). Белорет районы. Башҡортостан.jpg|thumb|Йөйәк йылғаһы (Зуячка). Белорет районы. Башҡортостан]]
[[File:Йөйәк йылғаһы. Белорет районы.jpg|thumb|Йөйәк йылғаһы. Белорет районы]]

== Этимологияһы ==
[[Файл:Инзер рядом с Зуяково - panoramio.jpg|thumb|Йөйәк йылғаһы ошо урында Инйәр йылғаһына ҡоя]]
Йылға исеме «Йөй» һүҙенән барлыҡҡа килгән. [[Башҡорттар|Башҡорт халҡы]] йылғаларға исемде йыш ҡына уның сифаты буйынса ҡушҡан. Йылға яҙ көнө ярҙарынан сығып, ярҙы ашап икенсе ерҙән аға, ә элекке йырҙа үлән баҫып бөтөп ерҙә «йөй»ҙәр ҡалдыра. Ауыл янындағы Аҡтау башынан йылға тамағына табан ҡараһаң, яландар шундай «йөйҙәр» менән сыбарланған.

Йөйәк һөйәктән барлыҡҡа килгән, йылғаға ҡорбан итеп салған малдың һөйәген ташлағандар тигән вариант бар.

Ошо ауылда үҫеп, мәктәбен тамамлаған яҙыусы [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл Ситдиҡова]]ның йәнә бер фаразы бар. Монгол телендә «зөөг» һүҙе — «һыуыҡ» тигәнде аңлата, ә «з» менән «й» телдә сиралашып килеүсән.

Йөйәк-Йайыҡ-Эйек исемдәре оҡшашлығынан сығып уның исеме төрки телдәрҙә йәйек йылға тигән мәғәнәлә ҡарарға ла булыр ине, тик Йөйәк йылғаһы бик киң түгел. Боронғо төрки телдәрҙә ыдук//ыйык «изге» йылға тигәнде аңлатыуын иҫәпкә алып ошо вариант та иғтибарға лайыҡ, тиергә була. Әлегә Йөйәк ауылы халҡы башлыса тәүге вариантты иң дөрөҫө тип иҫәпләй.
 
== Ауылдың йылғаға бәйле тарихы ==
Ауылдың исеме шул исемдәге йылғанан алынған. Ауыл ун туғыҙынсы быуаттың утыҙынсы йылдарына тиклем Йөйәк йылғаһы буйлап дүрт урында теркәлә, алтмышынсы йылдарҙа өс бер исемле ауыл була.

Йөйәк йылғаһы буйындағы иң ҙур майҙанлы Оло ялан тигән урында Изгеләр зыяраты (Яҡшылар зыяраты тип тә йөрөтәләр)бар. Унда бөтә Ҡатай еренән күренекле кешеләрҙе килтереп ҡуйғандар.

«Йөйәк» &quot;Зөйәк&quot;кә урыҫсанан башҡортсаға калькаланыуынан килеп сыҡҡан. Ун һигеҙенсе- ун туғыҙынсы быуат урыҫ документтарында ауыл Зюяково тип яҙыла, төркисәнән урыҫсаға бер тәржемәлә Юяково варианты бар. Тимәк, ауыл исеме урыҫсаға Юяково-Зюяково тип ауҙарылған, һуңғараҡ урыҫ теленә тағы ла яраҡлаштырылып Зуяковоға әйләнгән. Ауылдың ике төрлө атап йөрөтөлөүе совет власы урынлашҡас барлыҡҡа килгән (өлкән быуын тик Йөйәк формаһын ҡулланды)&lt;ref&gt;1.Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.&lt;/ref&gt;.

== Ҡушылдыҡтары ==
Йөйәккә Сәкәшле йылғаһы ҡоя. Сәкәшле (бәхәсле, талашлы) — сәкәшеү һүҙенән барлыҡҡа килгән. Был урында ер өсөн бәхәс сығып талашҡандар.
Йылғаның ике ярынан да тау буйҙарынан бик күп шишмәләр ҡоя - Ағуй, Ҡаршылма(ҡар шылмалы тау), Ҡайынтүш, Һыуыҡйылға, Машай, Тирҫүңер, Көҙгөйорт&lt;ref&gt;1.Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.&lt;/ref&gt;.

== Йылғаның экологияһын һаҡлау ==
Яҙыусы, эшҡыуар һәм сәйәхәтсе Камил Йыһаншин 1993 йылда РБ-ның ҡырағай йәнлектәрен һаҡлау фонды асҡан. 2005 йылда Фонд ярҙамында «Зуячка» тип аталған һунарсылыҡ хужалығы ойошторола, ул 16 мең гектарлап ерҙе үҙ эсенә ала, Йөйәк йылғаһы һәм башҡа ваҡ йылғалар уның биләмәһенә инә&lt;ref&gt;http://www.agidel.ru/?param1=16058&amp;tab=4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119161400/https://agidel.ru/?param1=16058&amp;tab=4 |date=2025-01-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* Ринат Шәйбәков. Таулы төйәк Белорет, 2012
* Альфия Нафикова. «Зуячка» под охраной: Здесь трудятся люди, которые любят природу и заботятся о ней — «Республика Башкортостан»,2009, 2 сент.

== Иҫкәрмәләр ==


[[Категория:Белорет районы йылғалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]]

[[Категория:Урал тауҙары]]</text>
      <sha1>dug5y9rnr078dzvs03wyzztk25xyuqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исҡужин Рәмил Кәбир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129038</id>
    <revision>
      <id>1309342</id>
      <parentid>1291378</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6733" sha1="eb4v1717w2dl7db4dvut1thl397jide" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исҡужин Рәмил Кәбир улы''' ([[5 март]] [[1958 йыл]]) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Рәмил Кәбир улы Исҡужин 1958 йылдың 5 мартында Бөрйән районының [[Ырғыҙлы]] ауылында тыуған.

Урындағы [[Ырғыҙлы мәктәбе|урта мәктәп]]тең 10-сы класын 1975 йылда тамамлағандан һуң, [[Өфө нефть институты]]на уҡырға инә, әммә атаһының вафатынан һуң уҡыуҙы ҡалдырырға тура килә. 1976—1978 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә.

«Юриспруденция» һөнәре буйынса [[Башҡорт дәүләт университеты]]н (1984), Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын (1995), РФ Генераль прокуратураһы квалификацияны күтәреү институтын (2005) тамамлаған.

=== Эш урындары ===
* 1978—1980 йылдарҙа — Бөрйән районының Ырғыҙлы урта мәктәбе уҡытыусыһы,
* 1980—1984 йылдарҙа — [[Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)|Ырғыҙлы ауыл советы]] рәйесе,
* 1984—1985 йылдарҙа — [[Күмертау]] район-ара прокурор ярҙамсыһы,
* 1985 йылда — халыҡ депутаттарының Күмертау район Советы рәйесе урынбаҫары,
* 1985—1994 йылдарҙа — [[Мәләүез]] район-ара прокуроры,
* 1994—2000 йылдарҙа — Мәләүез район-ара прокуроры,
* 2000—2002 йылдарҙа — [[Өфө]]нөң Совет районы прокуроры,
* 2002—2006 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы прокуроры урынбаҫары.

Рәмил Кәбир улы 2006—2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышының Федерация советы ағзаһы була, 2007—2011 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Конституция ҡануниәте һәм дәүләт төҙөлөшө буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.

2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры.

2016—2019 йылдарҙа Башҡортостандың Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1267690-predsedatel-kontrolno-schetnoy-palaty-bashkirii-ramil-iskuzhin-pokinul-svoy-post/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Председатель Контрольно-счетной палаты Башкирии Рамиль Искужин покинул свой пост. ИА «Башинформ», 31 января 2019 года]{{ref-ru}}{{V|6|02|2019}}&lt;/ref&gt;.

Юридик фәндәр кандидаты. «Наркотиктың законһыҙ әйләнешен иҫкәртеү: Башҡортостан Республикаһы миҫалында» темаһына диссертацияһын 2001 йылда яҡлай (фәнни етәксеһе — фән докторы, профессор И. И. Сыдорук).

Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почетлы хеҙмәткәре;
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы;
* «Парламентаризм үҫешенә ҡаҙаныштары өсөн» Рәсәй федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының почёт билдәһе;
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы Почёт грамотаһы;
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* http://mziorb.ru/o_ministerstve/rukovodstvo/iskuzhin_ramil_kabirovich/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://zemlyaki.name/person.php?person_id=1728{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123162955/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=957172 |date=2017-11-23 }}
* https://web.archive.org/web/20241216231113/https://swift-new.livejournal.com/7259.html
* http://deputatrf.ru/deputat/iskuzhin-ramil-kabirovich/property {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815124734/https://deputatrf.ru/deputat/iskuzhin-ramil-kabirovich/property |date=2020-08-15 }}

{{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған юристары]]
[[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Юридик фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]
[[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]]</text>
      <sha1>eb4v1717w2dl7db4dvut1thl397jide</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любавский Матвей Кузьмич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129050</id>
    <revision>
      <id>1309609</id>
      <parentid>1299804</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28832" sha1="946096nubsl37gwvbwnobi7fh23imbq" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Матвей Кузьмич Любавский''' ([[13 август]] [[1860 йыл]], Рязань губернаһы&lt;ref name=&quot;МР&quot;&gt;Ныне — {{МР|Сараевский район|в Сараевском районе}}, Рязанская область, Россия.&lt;/ref&gt;, Большие Можары ауылы — [[22 ноябрь]] [[1936 йыл]], [[Өфө]]).

== Биографияһы ==
[[Файл:Любавский Матвей Кузьмич+.png|мини|слева|120px|&lt;small&gt;&lt;center&gt;Мәскәү университеты ректорҙары галереяһындағы М. К. Любавскийҙың портреты&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;]]
Рязань губернаһының Сапожков өйәҙе Большие Можары ауылында диакон Кузьма Иванович һәм уның ҡатыны Матрена Федотовна ғаиләһендә тыуған. Үҫмер сағында осраҡлы рәүештә бер күҙен юғалта.
Сапожковский дини училищеһын тамамлағас, Рязань дини семинарияһында уҡый, [[1878 йыл]]да ташлап сыға&lt;ref&gt;[http://www.petergen.com/bovkalo/duhov/ryazansem.html Выпускники Рязанской духовной семинарии&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.. Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлай (1882).
Университетта профессорҙар В. О. Ключевский, В. И. Герье, Н. А. Попов семинарияларында шөғөлләнә. П. Н. Милюков, В. В. Розанов, Р. Ю. Виппер, В. Е. Якушкин, М. С. Корелин менән бергә уҡый. «Мәскәү дәүләтенең служилый кешеләре, городовой дворяндар һәм бояр балалары» кандидатлыҡ эше Н. В. Исаков премияһына һәм алтын миҙалға лайыҡ була һәм ул университетта рус тарихы кафедраһында профессор дәрәжәһенә әҙерләнеү өсөн ҡалдырыла.

рус тарихы магистры (1894). «Литва статуты сыҡҡан осорона өлкә бүленеше һәм Литва-рус дәүләтенең урындағы идаралығы» диссертацияһы граф Уваровтың кесе премияһына лайыҡ була. рус тарихы докторы (1900; диссертацияһының темаһы: «Литва-рус сеймы»).

== Педагогик эшмәкәрлеге ==

=== Урта уҡыу йорттары ===
Мәскәүҙәге урта уҡыу йорттарында эшләй: 1886 йылдан алып О. А. Виноградованың шәхси гимназияһында тарихты, 1887 йылдан императрица Марияның 2-се Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында географияны уҡыта, Мариин училищеһында, В. А. Полторацкая курстарында уҡыта.
1904—1907 йылдарҙа — Мариин училищеһында инспектор. 1914 йылда Медведников гимназияһында тарихты уҡыта&lt;ref&gt;[http://www.school59.ru/about/hist_kol.html История педколлектива школы № 59 им. Н. В. Гоголя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628053235/http://school59.ru/about/hist_kol.html |date=2012-06-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мәскәү университеты ===
Император Мәскәү университетында (1894—1917), ә һуңынан Мәскәү дәүләт университетында уҡыта (1917—1930).

1894 йылдан — Мәскәү университетының приват-доценты, читал лекции по истории Литва-рус дәүләте тарихы буйынса лекциялар уҡый. 1897 йылдан — тарихи географиянан, 1899 йылдан — көнбайыш славяндары тарихынан уҡыта. 1901 йылдан— экстраординар профессор, 1902 йылдан — Мәскәү университетының ординар профессоры. 1930 йылға тиклем туҡтауһыҙ университетта уҡыта.

1902—1904 һәм 1906—1908 йылдарҙа — Мәскәү университетының тарих-филология факультетының советы секретары, 1908—1911 йылдарҙа — ошо факультететтың деканы.
1911 йылда Мәскәү университетының ректоры А. А. Мануйлов эштән сығарыла, уның артынан кадет партияһына һәм һул сәйәси көстәргә&lt;ref&gt;«[[Дело Кассо]]»&lt;/ref&gt; ҡағылышлы булған 100 ашыу профессор һәм уҡытыусы университетты ташлап сыға. Университеттың ректоры итеп «Союз 17 октября» партияһына яҡын торған М. К. Любавский һайлана. Уҡыу процесын сәйәсәтләштереүгә ҡаршы, университет автономияһын һаҡлау буйынса сығыш яһай, университет традицияларын һәм күп кенә талантлы ғалимдар киткәндән һуң уҡытыуҙың юғары кимәлен һаҡлап ҡалырға тырыша. 1913 йылда Мәскәү университеты янындағы Тарих һәм Рәсәй боронғолоҡтары йәмғиәтенең рәйесе итеп һайлана.

Февраль революцияһынан һуң 1911 йылда университеттан киткән ғалимдарҙы ҡайтарыуҙы ойоштора. 1917 йылғы ректорҙы һайлауҙа үҙенең кандидатураһын ҡуймай (революцион осоро өсөн үтә ныҡ консерватив ҡараштарҙа була).

1919 йылда — атҡаҙанған ординар профессор, 1922 — йәмәғәт фәндәре факультетының штаттан тыш профессоры, 1925 йылдан — 1-се МГУ-ның этнологик факультетының штаттан тыш профессоры.

== Тарихсы-ғалим ==
Тарихсы булараҡ Любавскийҙың эшмәкәрлегендә өс төп йүнәлеште билдәләп була: беренсеһе — Литва-рус дәүләтенең тарихы, ул был дәүләтте Киев Русының дауамы, артабан рус ерҙәренең ике үҙәге барлыҡҡа килгән — Мәскәү һәм Литва тип һанаған. Уҡытыуҙан тыш Любавский юстиция министрлығының Мәскәү архивында эшләгән һәм унда боронғо Литва архивын өйрәнгән (Литва метрикалары).

Икенсеһе — көнбайыш славяндарының тарихы. Любавский Литва тарихын күршеләре Польша һәм Чехияның тарихи тәжрибәһен өйрәнмәйенсә аңлап булмай тип иҫәпләгән. Көнбайыш славяндарының тарихы буйынса курс күп рус историографияһында йылдар дауамында был өлкәлә берҙән-бер фуедаменталь тикшеренеү булған (был тематика буйынса беренсе совет дәреслеге 1957 йылда ғына барлыҡҡа килә).

Өсөнсөһө — тарихи география. Любавский колонизация процестарында дәүләттең мөһим, хатта хәл иткес, ролен күрһәтте. рус халҡын күсереп ултыртыу проблемаларының Рәсәй дәүләтенең региональ сәйәсәтенең төрлө аспекттары менән бәйләнешен ҙыҙыҡ өҫтөнә ала.
XX быуат башындағы Любавский уҡыған университет курстары әлегә тиклем үҙенең актуаллеген юғалтамаған.

== Архив эшен ойоштороусы ==
[[Октябрь революцияһы]]нан һуң власть менән хеҙмәттәшлеккә илдең тарихи-мәҙәни байлығын — уның архивтарын һаҡлап алып ҡалыу өсөн ризалаша. 1918 йылда — Главархивтың Мәскәү бүлеге — Мәскәү өлкә архив эше идаралығының етәксеһе. 1920 йылға тиклем — коллегия ағзаһы, Главархив рәйесенең урынбаҫары. 1920 йылда архив мәсьәләләре буйынса сит ил Наркоматында эксперт-консультант була, РСФСР һәм Польша раһында солох килешеүе төҙөү буйынса Рига конференцияһында ҡатнаша. 1920—1929 йылдарҙа — Берҙәм дәүләт архив фондының Мәскәү бүлегенең юридик секцияһы директоры. Тикшереү һәм документтарҙың һаҡлаулығын ойоштороу, Шереметевтар, Голицындар, Пазухиндар рус дворян фамилияларының уникаль архив фондтарына, иҫке эштәр Архивына һәм Һарай архивына тасуирлама биреү өсөн бик күп эшләй.
Мәскәүҙә һәм Петроградта ике архив-археографик институттарын ойоштороу проекты менән сығыш яһай (уже после ареста М. К. Любавский ҡулға алынғандан һуң өлөшләтә был проект тормошҡа ашырыла — Тарих-архив институты булдырыла). «Рәсәйҙә архив эшенең тарихы» («История архивного дела в России») китабы авторы.

== Ҡулға алыу һәм һөрөлөү ==
1930 йылдың 8 авгусында Любавский «академик» эше («дело академик Платонов эше») буйынса ҡулға алына. Бер йыл следствие алдан тикшереүҙә була. 1931 йылдың февраль айында уның улы Валериан ҡулға алына һәм июндә «контрреволюцион эшмәкәрлеге» өсөн атып үлтерелә. 1931 йылдың 8 авгусында ОГПУ Коллегияһы Любавскийға хөкөм сығара: ул академик дәрәжәһенән мәхрүм ителә һәм 5 йылға [[Өфө]]гә һөрөлә.
Һөргөндә Любавский М. К. Башҡорт АССР-ның милли мәҙәниәте Институты менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, XVII—XVIII быуаттарҙа был ерҙәрҙә ер биләүселек тарихы һәм синыф көрәше өҫтөндә эшләй. Ошо темаларға уның аҙаҡҡы (нәшер ителмәгән) монографиялары бағышланған: «Очерки по истории башкирского землевладения в XVII—XVIII и XIX веках» һәм «Очерк башкирских восстаний в XVII и XVIII вв.».

Любавский Өфөлә 1936 йылдың 22 сентябрендә вафат була (һөргөн срогы бөткәндән һуң). 1967 йылдың 20 июлендә реабилитациялана. 1969 йылда СССР Фәндәр академияһы академигы дәрәжәһендә тергеҙелә.

== Хәтер ==
[[Файл:Любавский Матвей Кузьмич.JPG|мини]]
Өфөлә РФА [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] бинаһында Любавский М. К. хөрмәтенә 2006 йылда мемориаль таҡтаташ ҡуйылды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
=== Әҫәрҙәр исемлеге ===
* Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. М., 1892.
* Начальная история малорусского казачества // Журнал Министерства народного просвещения. — 1895. N 7.
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Литовско-русский Сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешней жизнью государства|оригинал= |ссылка= http://runivers.ru/lib/book4473/53751/|викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Университетская тип.|год= 1900|том= |страницы= |страниц= 1160|серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. С приложением текста хартий, выданных княжеству Литовскому и его областям|оригинал= |ссылка= http://elib.bsu.by/handle/123456789/125|викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Московская художественная печатня|год= 1915|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= История западных славян (прибалтийских, чехов и поляков)|оригинал= |ссылка= http://runivers.ru/lib/book3091/9735/|викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Товарищество скоропечатни А. А. Левенсон|год= 1917|том= |страницы= |страниц= 473|серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Лекции по древней русской истории до конца XVI века|оригинал= |ссылка= http://elib.bsu.by/handle/123456789/53|викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд|место= М.|издательство= |год= 1918|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* Образование основной государственной территории великорусской народности, Л., 1929.

'''Яңынан баҫтырып сығарылған китаптары'''
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Обзор истории русской колонизации
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Изд-во МГУ
 | год           = 1996
 | страницы      = 
 | страниц       = 688
 | серия         = 
 | isbn          = 5-211-03551-8
 | тираж         = 2000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Историческая география России в связи с колонизацией
 | ссылка        = 
 | ответственный = Авт. вступ. ст. [[Кривошеев, Юрий Владимирович|Ю. В. Кривошеев]], Т. А. Рисинская
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2000
 | страницы      = 
 | страниц       = 304
 | серия         = 
 | isbn          = 5-8114-0173-6
 | тираж         = 3000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = Лекции по древней русской истории до конца XVI века
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2000
 | страницы      = 
 | страниц       = 480
 | серия         = Классики исторической мысли
 | isbn          = 5-8114-0300-3
 | тираж         = 3000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = История царствования Екатерины II
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2001
 | страницы      = 
 | страниц       = 256
 | серия         = Классики исторической мысли
 | isbn          = 5-8114--0407-7
 | тираж         = 5000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = Русская история XVII—XVIII веков
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2002
 | страницы      = 
 | страниц       = 576
 | серия         = Классики исторической мысли
 | isbn          = 5-8114-0405-0
 | тираж         = 5000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = История западных славян
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Парад
 | год           = 2004
 | страницы      = 
 | страниц       = 608
 | серия         = 
 | isbn          = 5-7734-0041-3
 | тираж         = 2500
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Наука
 | год           = 2004
 | страницы      = 
 | страниц       = 312
 | серия         = Русская библиотека
 | isbn          = 5-02-026232-3
 | тираж         = 1800
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно
 | ссылка        = 
 | ответственный = Подгот. к печати [[Карев, Дмитрий Владимирович|Д. В. Карев]]; авт. вступ. ст. Д. В. Карев; [[Институт истории Национальной академии наук Беларуси|Институт истории НАН Беларуси]]
 | издание       = 
 | место         = Минск
 | издательство  = Беларуская навука
 | год           = 2012
 | страницы      = 
 | страниц       = 400
 | серия         = Помнікі гістарычнай думкі Беларусі / Памятники исторической мысли Беларуси
 | isbn          = 978-985-08-1502-6
 | тираж         = 1000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* ''Любавский М. К.'' Русская история от древности до конца XVIII века. — М.: Академический Проект, 2015. — 846 с. — (Исторические технологии).

=== Библиография ===

==== М. К. Любавский тураһында хәтирәләр ====
* ''Ливанова Т. Г.'' «Папа, несмотря на занятость, уделял мне какое-то время»: Из воспоминаний В. М. Ливановой-Любавской. // Исторический архив. — 2000. — № 4. — С. 202—212.

==== М. К. Любавскиий тураһында әҙәбиәт ====
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/23917-sbornik-statey-v-chest-matveya-kuzmicha-lyubavskogo-pg-1917#page/1/mode/grid/zoom/1 Сборник статей в честь М. К. Любавского.] — Пг. 1917. — 803 с.
* ''Карев Д. В. '' Неопубликованные историко-географические труды М. К. Любавского // [[Археографический ежегодник]] за 1987 год. — М., 1988. — С. 278—284.
* ''Карев Д. В. '' Академик М. К. Любавский: судьба и наследие // Наш радавод: Матэрыялы мiжнароднай навуковай канферэнцыi «Царква i культура народау Вялiкага княства Литоускага i Беларуси XIII — нач. ХХ стст.» (Гродна, 28 верасня — 1 кастрычнiка 1992 г.). — Гродна, 1994. Кн. 6. Ч. 3.
* ''[[Дегтярёв, Александр Якимович|Дегтярев А. Я.]], Иванов Ю. Ф., Карев Д. В. '' Академик М. К. Любавский и его наследие // ''Любавский М. К.'' Обзор истории русской колонизации. — М., 1996. — С. 8-72.
* [[Старостин, Евгений Васильевич|Старостин Е. В.]] М. К. Любавский — историк-архивист // [[Отечественные архивы]]. — 2001. — № 1. — С. 33-46.
* ''Ливанова Т. Г.'' Матвей Кузьмич Любавский. Хроника жизни // Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. — СПб.: 2004. — С. 5-13.
* ''Ермолаев Ю. Н.'' Ректор Московского университета М. К. Любавский // Академик М. К. Любавский и Московский университет. — М., 2005.
* ''Фешкин В. Н. '' Древняя история башкир в материалах М. К. Любавского // Известия российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. Научный журнал. 2007. № 19 (45). — С. 264—268.
* ''Толстов В. А.'' М. К. Любавский — действительный член Рязанской ученой архивной комиссии // Историографическое наследие провинции. Материалы IV научно-практической конференции, посвященной памяти Д. И. Иловайского и М. К. Любавского. Рязань, 21 февраля 2007 г. / Отв. ред. ''И. Г. Кусова''. — Рязань, 2009. — С. 33-45.
* ''Фешкин В. Н. '' Обзор материалов академика М. К. Любавского, хранящихся в городе Уфе // Южный Урал: история, историография, источники. Межвузовский сб. науч. статей. Вып. 3. / Отв. ред. ''И. З. Шаяхметова''. — Уфа, 2011. — С. 117—122.
* ''Толстов В. А.'' Сотрудничество М. К. Любавского с губернскими учеными архивными комиссиями России и оценка их деятельности // Наследие Д. И. Иловайского и М. К. Любавского в русской историографии: Труды Всероссийской научной конференции «VI историографические чтения памяти историков Д. И. Иловайского и М. К. Любавского» (к 180-летию со дня рождения Д. И. Иловайского). Рязань, 22—25 мая 2012 г. / Ред. колл.: ''Л. В. Чекурин'', ''В. А. Толстов'' и др. — Рязань, 2012. — С. 167—186.
* {{статья
 |автор         = [[Топычканов, Андрей Владимирович|Топычканов А.В.]]
 |заглавие      = Формирование историко-географических представлений М.К. Любавского в контексте развития исторической географии в России 
 |ссылка        = https://www.academia.edu/8709134/
 |издание       = [[Археографический ежегодник]] за 2011 г. 
 |ответственный = 
 |место         = {{М.}}
 |издательство  = Наука
 |год           = 2014
 |страниц       =
 |страницы      = 291–302
 |isbn          = 978-5-02-038053-0
}}

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. ''Дом, в котором жил Любавский М. К. Зенцова улица, 55''. Уфа:Китап, 1999, 101-103 с.

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|Любавский Матвей Кузьмич}}
* {{Сотрудник РАН|51163|Матвея Кузьмича Любавского}}
* [http://www.hist.msu.ru/Science/HisUni/Profess/Articles/Lubavsk.htm Биография]
* [http://persona.rin.ru/cgi-bin/rus/view.pl?id=24669&amp;a=f&amp;idr=3 Биография]
* [http://rgo.msk.ru/commissions/historical/ Отделение истории географических знаний и исторической географии Московского центра Русского географического общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715144649/http://rgo.msk.ru/commissions/historical/ |date=2007-07-15 }}
* ''Захаров С.'' [http://www.bashinform.ru/news/294597/#pic В Уфе почтили память академика Любавского], 19 августа 2010 года
* ''[[Кривошеев, Юрий Владимирович|Кривошеев Ю. В.]], Рисинская Т. П.'' [http://www.bibliotekar.ru/istoria-rossii/2.htm М. К. ЛЮБАВСКИЙ (1860—1936)] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20211108080456/http://letopis.msu.ru/peoples/716 Профиль на сайте Летопись Московского университета] {{ref-ru}}</text>
      <sha1>946096nubsl37gwvbwnobi7fh23imbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәшфуллин Әсхәр Кәшфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129070</id>
    <revision>
      <id>1309560</id>
      <parentid>1252511</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5645" sha1="5fze9i9of6iqcaz2hfycuunmehqpam6" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
|Исеме              = Кәшфуллин Әсхәр Кәшфулла улы 
|Рәсеме             = 
|Ҡултамғаһы          = 
|Тыуған ваҡыттағы исеме = 
|Тыуыу датаһы    = [[17 август]] [[1930]]
|Тыуған урыны   =  [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ының [[Кушнаренко]] районы [[Шыршы-Тартыш]] ауылы
|Вафат булыу датаһы =  июль 2018 йыл
|Вафат булған урыны  = 
|Гражданлығы = СССР, Рәсәй
|Эшмәкәрлек төрө =  шағир
|Премиялары =  
|Наградалары = 
|Викикитапхана =
}}
'''Кәшфуллин Әсхәр Кәшфулла улы''' ([[17 август]] [[1930 йыл]] — [[июль]] [[2018 йыл]]) — шағир. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Әсхәр Кәшфулла улы Кәшфуллин 1930 йылдың 17 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Кушнаренко]] районы [[Шыршы-Тартыш]] ауылында тыуған. Атаһы Кәшфулла Нәсибулла улы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан ҡайтмай. Ағалы-ҡустылы Кәшфуллиндар эшкә егелә, әсәләренә донъя көтөргә ярҙам итәләр. Әсхәр Кәшфуллин башта тыуған ауылында уҡый, һуңынан — Кушнаренко урта мәктәбендә белем ала. [[1948 йыл]]да [[Өфө]]лә һөнәрселек училищеһын тамамлай, артабан электр-техник техникумында уҡый. Заводта ябай эшсенән алып инженерға тиклем хеҙмәт юлын үтә.
Тәүге шиғыры «Ленинсы» гәзитендә баҫыла. Бер бөртөк туғаны Афғандың вафаты уның ижадына ныҡ тәьҫир яһай&lt;ref name=&quot;К юбилею&quot;&gt;[http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/askhar_kashfullin/10-1-0-1815 Асхар Кашфуллин — поэт-песенник (к 85-летию со дня рождения)] &lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
[[1993 йыл]]да Әсхәр Кәшфулла улын «Шәреҡ» радиоһына эшкә саҡыралар. Уның йомшаҡ, яғымлы тауышы радио тыңлаусыларға оҡшап ҡала, ул ҡыҙыҡлы әңгәмәләр ойоштора, тура эфирҙар алып бара. Осрашыуҙарға республиканың билдәле шәхестәрен, артистарын, шағирҙарын, композиторҙарын саҡыра. Шул уҡ ваҡытта ул әүҙем ижади тормош алып бара, уның шиғырҙарына бик күп йырҙар яҙыла, «Печали мои перенеслись в песни», «Летят гуси», «Жизни короткий миг» исемле китаптары донъя күрә. Әҫәрҙәренең тематикаһы: изгелек, намыҫ идеалдары, әхлаҡ нигеҙҙәре.
Уның шиғырҙарына йырҙарҙы билдәле композиторҙар яҙа — [[Рим Хәсәнов]], Нур Даутов (Баҡыр шишмә«»), Мөфтәдин Ғиләжев, Фирзәр Мортазин, Илдар Шәрипов («Ышандыр»), бик күп йырҙарҙы Риф Арыҫлан ижад иткән («Тормош шунан ҡоролған», «Кем ғәйепле», «Ҡағылмағыҙ яңылыш» һәм башҡалар).  Йырҙарҙы [[Айҙар Ғәлимов]], Радик Динәхмәтов, Резеда Әминева, Салауат Фәтхетдинов, Хәлиҙә Бигичева, Илһам Вәлиев, Туйсин Илсур, Мәсәлимова Рәүилә һәм башҡалар яратып башҡаралар&lt;ref name=&quot;К юбилею&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kitap-ufa.ru/catalog/khudozhestvennaya/mednyy_rodnik_askar_kashfullin/ Медный родник. Аскар Кашфуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820120107/http://www.kitap-ufa.ru/catalog/khudozhestvennaya/mednyy_rodnik_askar_kashfullin/ |date=2019-08-20 }}&lt;/ref&gt;.
Республика кимәлендә һәм шағирҙың тыуған яғы, Кушнаренко районында, Әсхәр Кәшфуллиндың юбилейҙарын ҙурлап үткәрәләр, мәктәптәрҙә, китапханаларҙа уның хөрмәтенә йырлы-моңло осрашыуҙар, кисәләр үткәрәләр.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/askhar_kashfullin/10-1-0-1815 Асхар Кашфуллин — поэт-песенник (к 85-летию со дня рождения)] 
* [https://web.archive.org/web/20190820120107/http://www.kitap-ufa.ru/catalog/khudozhestvennaya/mednyy_rodnik_askar_kashfullin/ Медный родник. Аскар Кашфуллин ]  

==Видеояҙмалар==
# {{YouTube|gqmA6lUnIxo|logo=1}}  Выпуск от 2015-09-29 Поэт, автор популярных песен Асхар Кашфуллин
# {{YouTube|ARipBn2L95o|logo=1}} Встреча с поэтом- земляком Асхаром Кашфуллиным</text>
      <sha1>5fze9i9of6iqcaz2hfycuunmehqpam6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луи де Фюнес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129470</id>
    <revision>
      <id>1309604</id>
      <parentid>1304015</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21654" sha1="65xxtkkosuykqgsvp81kg5or9h40kgv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Луи де Фюнес''' ({{Lang-fr|Louis de Funès}}, тулы исеме '''Луи Жермен Давид де Фюнес де Галарса''', {{Lang-fr|Louis Germain David de Funès de Galarza}}; [[31 июль]] [[1914 йыл]] — [[27 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — француз киноактёры, кинорежиссёр, сценарист, донъя киноһының бөйөк комиктарының береһе.

== Биографияһы ==
Луи де Фюнес де Галарса 1914 йылдың 31 июлендә Курбевуала тыуған.

Буласаҡ француз һәм испан экран йондоҙоноң ата-әсәһе Испания Севильеһынан. Атаһы Карлос Луис де Фунес де Галарса юридик белемле, әммә Францияға күскәндән һуң [[Алмас (минерал)|алмаздар]] ҡырлаусы булып китә. Әсәһенең тамырҙары испан һәм португалдарға барып тоташа. Тыуған илдәрендә ғаиләләре уларҙың никахына ҡаршы булғанға күрә, Луиның ата-әсәһе рәсми рәүештә никахҡа инеү өсөн [[1904 йыл]]да Францияға күсенә.

Бала сағында дуҫтары Луи де Фюнесты «Фюфю» тип йөрөтә. Малай француз, испан һәм инглиз телдәрен яҡшы белә. Йәш сағында һүрәт төшөрөү һәм [[фортепиано]]ла уйнау менән мауыға. Һөҙөмтәлә Луиның пианист булып китеүе бер кемде лә ғәжәпләндермәй, нигеҙҙә, ул Пигалдә джаз уйнай. Был йортҡа килеүселәр, ул уйнағанда сырайын төрлө ҡиәфәткә индереүен күҙәтеп, күңелле ял итә.

1936 йылда Луи де Фюнес Жермен Луиза Элоди Карруайегә өйләнә. Йәш парҙың улдары Даниэль тыуа, әммә [[1942 йыл]]да улар айырылыша.

Герман ғәскәре Парижды оккупациялағанда Луи де Фюнес музыка мәктәбендә сольфеджио уҡыта, шунда ул данлыҡлы яҙыусы Ги де Мопассандың ағаһының ейәнсәре, секретарь булып эшләүсе Жанна Августина де Бартелеми де Мопассанға ғашиҡ була. «Джазды илаһи бер оҫталыҡ менән уйнаған бәләкәй кешегә» ул да ғашиҡ була. Ғашиҡтар [[1943 йыл]]да өйләнешә һәм 1983 йылда Луи де Фюнес үлгәнгә тиклем 40 йыл бергә йәшәй. Никахтан ике малай — Патрик һәм Оливье тыуа.

Һуғыш тамамланғандан һуң де Фюнес үҙен кинематографта һынап ҡарай; элегерәк Луи Рене Симондың драма курстарында уҡыған була. [[1945 йыл]]д&lt;nowiki/&gt;а режиссёр Жан Стелиның «Барбизон ҡотҡоһо» фильмында төшә. Был картина башлап уйнаусы актёрға әллә ни ҙур билдәлелек килтермәй.

Режиссер Ива Роберҙың 1958 йылда төшөрөлгән «Тотолмағас — бур түгел» фильмында де Фюнес төп ролде — браконьер Блероны уйнай. Был фильм уға киң билдәлелек килтерә. Фильм киң экранға сыҡҡандан һуң сит илдәрҙә төп персонажды Дональд Дак тип атай башлайҙар. [[Рәсәй]]ҙә был фильм «Блеро» булараҡ билдәле.
1960-сы йылдар де Фюнесҡа ысын популярлыҡ һәм танылыу алып килә; актёр йыл һайын өс-дүрт картинала төшә. Режиссер Андрэ Юнебелдең Фантомас тураһындағы трилогияһында комиссар Жюва роле уға сираттағы уңышын килтерә. Билдәле енәйәтсенең мажаралары тураһында тәүҙә ун серия төшөрөүҙе планлаштыралар, трилогияның өсөнсө өлөшө «Фантомас Скотланд-Ярдҡа ҡаршы» фильмы прокаты популярлыҡтың кәмей барыуын күрһәтә, һәм режиссёр картинаның дауамын төшөрмәҫкә ҡарар итә.

Актёрҙың «Мөһим сәйәхәт» һәм «Асыҡ ауыҙ» кеүек эштәре бөтә донъяның тиҫтәләгән миллион тамашасыһы тарафынан ихлас ҡабул ителә. Жандарм һәм уның ҡул аҫтында эшләүселәрҙең мажаралары тураһында 1960-сы йылдарҙа төшөрөлгән күп сериялы фильм да хуплап ҡабул ителә. Луи де Фюнес үҙенең актёрлыҡ карьераһы тураһында түбәндәгеләрҙе әйтә: &lt;blockquote&gt;«Карьерамдың әкрен үҫешеүенә үкенмәйем. Ошо әкренлек миңә үҙ профессиямды төбөнә-тамырына тиклем аңларға ярҙам итте. Бик билдәле булмаған сағымда үҙемә бирелгән бәләкәй генә ролде лә төрлө деталдәр, мимика, ым-ишара менән биҙәргә тырыштым. Шулай итеп, мин ниндәйҙер кимәлдә комик багаж тупланым, уларһыҙ үҙ карьерамды ҡора ла алмаҫ инем. Әгәр ҡайтанан башларға тура килһә, мин тап шул юлды һайлар инем.»&lt;/blockquote&gt;1970-се йылдарҙа де Фюнес элеккесә тамашасылар өсөн популяр һәм яратҡан актёр булып ҡала. Әүҙем актёрлыҡ эшен дауам итә, һәм [[1973 йыл]]дың 15 мартында Францияның иң юғары наградаһына: Почетлы легион орденына лайыҡ була.

[[1975 йыл]]да де Фюнес бер юлы ике инфаркт кисерә. Табиптарҙың ҡәтғи талабы буйынса актёр киноға төшөүҙе ташлай һәм Нанттан бик алыҫ булмаған Шато-де-Клермон XVII быуат ҡала сите усадьбаһына күсенә, унда раузалар&lt;ref&gt;[http://www.web-yan.com/louis/rus/photo/caravan/caravan08.shtml Луи де Фюнес] // Журнал «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8 Караван истории]», апрель 2001&lt;/ref&gt; үҫтереү менән мауығып шөғөлләнә. «Мейян» фирмаһы сығарған раузалар төрөнөң береһенә уның исеме ҡушыла&lt;ref&gt;[http://www.russianparis.com/roses/celebrities.htm «Розы и знаменитости» на сайте «Русский Париж»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808183640/http://www.russianparis.com/roses/celebrities.htm |date=2007-08-08 }}{{Ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

Ләкин де Фюнес Клод Зидиның «Ҡанат йәки бот» фильмында уйнарға саҡырыуынан баш тарта алмай. Был картина төшөрөлгәндән һуң актёр тағы бер нисәһендә сағыу образдар тыуҙыра. «Жандармдар һәм жандарметкалар» — уның кинокарьераһында иң һуңғыһы.

Луи де Фюнес 1983 йылдың 27 ғинуарында йөрәк өйәнәгенән вафат була.
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;130px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Clermont 1.JPG|Шато-де-Клермон — Луи де Фюнестың ҡаланан ситтәге усадьбаһы&lt;br&gt;''(вафатынан һуң һатыла)''&lt;br&gt;
Rosa 'Louis de Funès' J1.JPG|Роза (Луи де Фюнес сорты)&lt;br&gt;
Graf De Funes.JPG|Луи де Фюнес ҡәбере&lt;br&gt;
Kruis De Funes.JPG|Луи де Фюне ҡәберендәге &lt;br&gt;ҡәберташ&lt;br&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
Актёрҙың ике улы ҡала: Оливье де Фюнес, «Эйр Франс» авиакомпанияһы пилоты (улы менән бер нисә фильмда уйнағандан һуң атаһы уның профессиональ актёр булыуын теләй, ләкин Оливье быға ҡаршы була) һәм Патрик де Фюнес, профессияһы буйынса табип.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Почетлы легион ордены (1973)
* «Сезар» премияһы («Ҡарун» фильмы өсөн, 1980)

== Фильмографияһы ==
{{Төп мәҡәлә|Луи де Фюнестың фильмографияһы}}

== Луи де Фюнестың тауышын икенсе телгә ауҙарыусы актёрҙар ==
Совет кинопрокатында Луи де Фюнес ҡатнашлығындағы фильмдарҙың барыһы ла рус теленә ауҙарып күрһәтелә. Владимир Кенигсон тыуҙырған образдар Советтар Союзында актёрҙы популярлаштырыуҙа ярайһы уҡ ҙур роль уйнай. Ул әлеге көнгә тиклем Луи де Фюнес&lt;ref&gt;[http://www.startfilm.ru/actors/1355/ Владимир Кенигсон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213092844/http://www.startfilm.ru/actors/1355/ |date=2010-12-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vremya.ru/2004/135/10/103952.html Станислав Ф. Ростоцкий. «Человек, над которым смеёшься» («Время новостей», № 135, 02 августа 2004)]&lt;/ref&gt; булып һөйләшкән иң яҡшы дубляж актёры булып иҫәпләнә. Кенигсон тауышы яңғыраған фильмдарын ҡарағандан һуң ул ысын күңелдән: &quot;Шундай яҡшы актёр булыуымды мин белмәй ҙә инем, &quot; — тип әйткән кеүегерәк легенда ла йәшәй.&lt;ref&gt;[http://www.c-cafe.ru/days/bio/28/039_28.php С. Пальчиковский. «Владимир Кенигсон. Человек, которого называли „голосом Луи де Фюнеса“»]&lt;/ref&gt;

&lt;big&gt;'''Владимир Кенигсон'''&lt;/big&gt;
«Союзмультфильм» киностудияһында дубляж
* «Фантомас», 1964
* «Асыҡ ауыҙ», 1965
* «Фантомас ҡоторона», 1965
* «Фантомас Скотланд-Ярдҡа ҡаршы», 1966
* «Мөһим сәйәхәт», 1966
* «Септим әфәнде рестораны» 1966
* «Оскар», 1967; 1968 йылда рус теленә ауҙарылған
* «Кеше-оркестр», 1970
&lt;big&gt;'''Михаил Глузский'''&lt;/big&gt;
«Мосфильм» киностудияһында дубляж
* «Жандарм Нью-Йоркта», 1965
* «Бәләкәй һыу инеүсе», 1968;
* «Жандарм һәм сит планетала йәшәүселәр», 1979; 1981 йылда рус теленә ауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Лев Лемке'''&lt;/big&gt;
* «Жандарм өйләнә», 1968; 1977 йылда «Ленфильм» киностудияһында рус теленәауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Александр Белявский'''&lt;/big&gt;
* «Туңдырылған», 1969; «Мосфильм» киностудияһында рус теленә ауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Евгений Весник'''&lt;/big&gt;
М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған.
* «Атай, әсәй, хеҙмәтсе һәм мин», 1954;
* «Тотолмағас — бур түгел», 1958; 1960 йылда рус теленә ауҙарылған;
* «Иблис һәм ун васыят» 1962.
&lt;big&gt;'''Зиновий Гердт'''&lt;/big&gt;
* «Һоҡланғыс американ ҡыҙы», 1961; М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған.
&lt;big&gt;'''Артем Карапетян'''&lt;/big&gt;
М. Горький исемендәге киностудияла рус теленә ауҙарылған.
* «Ҡарун» 1980 йыл; 1982 йылда ауҙарылған;
* «Эпсомдан килгән джентельмен», 1962; 1983 йылда ауҙарылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://gaumont.ru/defunes/biblio/chertok.htm ''Калуш, С Черта.'' «Луи де Фюнес» («донъя экрандары комиктары», Мәскәү, «Сәнғәт» нәшриәте, 1966 й.)]
* ''Оливье һәм Патрик де Фюнес.'' «Луи де Фюнес. Минең турала артыҡ күп һөйләмәгеҙ, балаҡайҙарым!» (''De Louis Funes: pas de Ne parlez trop moi, enfants les!''). Нәшриәт: Текст, 2007. ISBN 978-5-7516-0650-3, ISBN 978-985-16-2150-3
* [http://www.cargobay.ru/news/trud/2003/3/29/id_179827.html ''Никита Швецов.'' Көлкө маэстроһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915000923/http://www.cargobay.ru/news/trud/2003/3/29/id_179827.html |date=2018-09-15 }} (Труд, 29 март, 2003 й.)
* [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/funes/index.html ''В Владимирцева.'' «Интроверт.] Луи де [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/funes/index.html Фюнес»] (КИНОЗАЛ — Персоналии)
* [http://www.novayagazeta.ru/data/2001/54/07.html ''Валер Новарина.'' «Луи де Фюнесҡа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928153954/https://novayagazeta.ru/data/2001/54/07.html |date=2020-09-28 }} («Новая газета», № 54, 2 август, 2001 й.)
* [http://www.dnevkino.ru/allnames/names_ldefunes.html ''Александр Минаев'' «Көлкө һәм розалар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914144230/http://www.dnevkino.ru/allnames/names_ldefunes.html |date=2017-09-14 }}
* ''Юдин К. А.'' Луи де Фюнес һәм «данлыҡлы утыҙ йыллыҡ» дәүерендә Франция кинематографы: Шарль де Голлдән Франсуа Миттеранға тиклем. Тарихи-фәлсәфәүи анализ тәжрибәһе // Граждандар йәмғиәтенә табан. — 2014. — № 3. — 67-77-се биттәр. Асырға мөмкин: [https://www.academia.edu/29058017/Юдин_К.А._Луи_де_Фюнес_и_кинематограф_Франции_эпохи_славного_тридцатилетия_от_Шарля_де_Голля_до_Франсуа_Миттерана._Опыт_историко-философского_анализа https://www.academia.edu/29058017/Юдин_К.А._Луи_де_Фюнес_и_кинематограф_Франции_эпохи_славного_тридцатилетия_от_шарля_де_голля_до_франсуа_миттерана._Опыт_историко-философского_анализа]
* ''М. Ямпольский '' «Луи де Фюнес битлектәре» («Советский экран», Мәскәү, № 9, 1978 й.)
* ''М. Ямпольский '' «Луи де Фюн» (ежегодник «Экран», 1977—1978, Мәскәү, Сәнғәт, 1979 й.)
* ''М. Черненко.'' [https://web.archive.org/web/20220412010054/http://chernenko.org/244.shtml «Луи де Фюнес»] (ежегодник «Экран», 1982—1983, Мәскәү, Сәнғәт, 1985 й.)
* ''А. Иванов'' Портрет за давностью лет. Вчера! Сегодня… Завтра?..&quot; (28 февраль 1994 йыл «GoldInform», 1998 й.)
* В. [http://gaumont.ru/defunes/biblio/leonova.htm ''Леонов '' «Француздар, „Фантомас“ уларҙың милләтен хурлай», тип иҫәпләне&quot; («Собеседние» аҙналығы, Мәскәү, № 24, 2000 й.)]
* Луи де Фюнес: дворянлыҡтағы комедианттар — «Теленеделя» аҙналығының 26-сы һанындағы мәҡәлә 24.06.2000. (Урал төбәге)
* [http://gaumont.ru/defunes/biblio/ribinskaya.htm ''Н. Рыбинская, '' «Алтын Луидорға» һунар&quot; — «КАРАВАН истории» журналының 2001 йылдың апрель һанындағы мәҡәлә.]
* ''Brigitte Kernel'', «de Louis Funes», 1987.
* ''Jean-Loubier Marc'', «de Louis Funes, des berger le roses», 1991.
* ''Jean-Jacques Jelot-Blanc'', «de Louis legende Une Funes», 1993.

== Һылтанмалар ==
* {{IMDb name|id=0000086|name=Луи де Фюнес}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAQM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; &lt;/span&gt;''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''&lt;span id=&quot;cxmwAQM&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; сайтта&lt;/span&gt;
* [http://gaumont.ru/defunes/ Луи де Фюнес тураһында беренсе рус сайт] ы{{Ref-ru}}(рус.)
* [http://www.defunes.ru/ defunes.ru — Луи де Фюнестың Рәсәй сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808174824/http://defunes.ru/ |date=2014-08-08 }}{{Ref-ru}}(рус.)
* Актёрҙың рәсми сайты{{Fr icon}}(фр.)
* [http://www.defunes.org/ Видеоматериалдарға һылтанмалар менән сайт, шул иҫәптән ТВ-нан актёрҙың 1983 йылда үлеүе тураһында хәбәр]{{Fr icon}}(фр.)
* Луи де Фюнесҡа [http://www.defunes.net/  арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702055612/http://www.defunes.net/ |date=2017-07-02 }}{{Fr icon}}(фр.)
* [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/funes/history.html Луи де Фюн] ес peoples.ru-ла
* [http://www.funes.ru/ funes.ru — Луи ле Фюнестың рус фан-сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801180050/http://funes.ru/ |date=2015-08-01 }} ы
* «рус Парижы» сайтында инфо
* [http://www.angelfire.com/stars/defunes1/chateau.html CLERMONT CHÂTEAU DE — Луи де Фюнес һарайында] // angelfire.com{{Fr icon}}(фр.)
* [http://www.defunes.org.ua/ defunes.org.ua — Луи де Фюнесҡа арналған сайт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903154501/http://defunes.org.ua/ |date=2017-09-03 }} [http://www.defunes.org.ua/ Ентекле фильмография. Видеоматериалдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903154501/http://defunes.org.ua/ |date=2017-09-03 }}
* [http://maksart.org/kino/choby-pomnili/  maksart.org-та Луи де Фюнес тураһында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110212630/http://maksart.org/kino/choby-pomnili |date=2017-01-10 }} ләр{{Ref-ru}}(рус.)
* [http://louisdefunes.ru Louisdefunes.ru — француз комедия актёры Луи де Фюнестың тормошо һәм ижадына арналған сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309224742/http://louisdefunes.ru/ |date=2016-03-09 }}{{Ref-ru}}(рус.)
* да/ф «Фюн Луи де. Кеше — оркестр» (Б[[Беренсе канал|еренсе канал]], 2015)

[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Франция кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:«Сезар» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:31 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:XX быуат сценаристары]]
[[Категория:Франция сценаристары]]
[[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]]
[[Категория:27 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Франция актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Францияла тыуғандар]]</text>
      <sha1>65xxtkkosuykqgsvp81kg5or9h40kgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магнит ҡыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130349</id>
    <revision>
      <id>1309618</id>
      <parentid>1252219</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13936" sha1="hbw8pp1col28dh1c5f78dx0dmen8r80" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Электродинамика}}
[[Файл:Magnet0873.png|thumb|250px|right|Үҙәк формаһындағы даими магнит ярҙамында төшөрөлгән магнит ҡырының көс һыҙыҡтарының (магнит индукцияһының) һүрәте. Тимер бысҡы вағы ҡағыҙ битендә]]
{{See also|Электромагнит ҡыры}}
{{See also|Магнетизм}}
'''Магнит ҡыры''' (магнитное поле) — физикала, хәрәкәт торошо ниндәй булыуға ҡарамаҫтан, хәрәкәт итеүсе электр зарядтарына һәм есемдәргә тәьҫир итеүсе магнит мәленә эйә булған көс ҡыры&lt;ref&gt;БСЭ. 1973, «Советская энциклопедия»&lt;/ref&gt;; электромагнит ҡырҙың магнитлы өлөшөн тәшкил итеүсе&lt;ref&gt;, айырым осраҡтарҙа магнит ҡыры электр ҡыры булмаған саҡта ла, магнит ҡыры электр ҡыры менән динамик яҡтан бик ныҡ бәйләнгән (бер-береһенең алмаш электр һәм магнит ҡырҙарын булдыралар). Шулай уҡ яңы башланғыс системаға күскәндә магнит һәм электр ҡыры бер-береһе аша билдәләнә сағыла, тимәк, тулыһынса айырыла алмайҙар.&lt;/ref&gt;.

Магнит ҡыры зарядланған өлөшсәләр ағымы һәм/йәки атомдағы электрондарҙың магнит моменттары (һәм ғәҙәттә аҙыраҡ сағылған башҡа өлөшсәләрҙең магнит мәлдәре) (даими магниттар) ярҙамында барлыҡҡа килеүе мөмкин.

Шулай ук магнит ҡыры электр ҡыры үҙгәргәндә хасил була.

Магнит ҡырының төп көс характеристикаһы — '''магнит индукцияһы''' векторы '''В''' булып тора, математикала ул -вектор ҡыры &lt;math&gt;\mathbf{B} = \mathbf{B}(x,y,z)&lt;/math&gt; менән билдәләнә &lt;math&gt;\mathbf{B}&lt;/math&gt; (вектор индукции магнитного поля)&lt;ref name=&quot;Javorski&quot;&gt;''Яворский Б. М., Детлаф А. А.'' Справочник по физике: 2-е изд., перераб. — {{М}}: [[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция физико-математической литературы, 1985, — 512 с.&lt;/ref&gt;. С математической точки зрения &lt;math&gt;\mathbf{B} = \mathbf{B}(x,y,z)&lt;/math&gt;.

Йыш ҡына магнит индукцияһы векторы ҡысҡаса магнит ҡыры тип атала.

Магнит ҡыры шулай уҡ башҡа мөһим характеристикаһы — '''вектор потенциалы''' менән тасуирлана.

Вакуумда магнит мөхите булмағанда магнит ҡыры көсәнешлелеге векторы '''Н''' белән билдәләнә, сөнки вакуумда '''Н''' = '''В'''. Ләкин магнит мөхитендә '''Н''' шул физик мәғәнәгә әйә булмай һәм дөйөм осраҡта '''В''' ҡулланыла.

Махсус сағыштырмалылык теорияһында магнит ҡыры электр ҡырҙарының һөҙөмтәһе итеп ҡарала.

Ҡырҙың квант теорияһы буйынса магнит ҡыры — электромагнит ҡырының айырым осорағы һәм фундаменталь массаһыҙ [[бозон]] — [[фотон]] менән таратыла.

Магнит ҡыры Био — Савар — Лаплас законы һәм дөйөм осраҡта Максвелл тигеҙләмәләре менән тасуирлана.

Магнит ҡырын есемдең айырым бер төрө итеп ҡарарға була&lt;ref&gt; Ләкин шуны күҙ уңында тоторға кәрәк: был есемдең бер нисә фундаменталь сифаты ғәҙәттәге зарядлы киҫәксәләр араһындағы үҙ-ара бәйләнеште булдырыусы магнит моменты булған «матдә» тип аталған &quot;есем&quot;дең(«материяның»)сифаттарынан айырыла&lt;/ref&gt;.

Магнит ҡырҙары (махсус сағыштырмалылык теорияһы контексында)электр ҡырҙары булыуының кәрәкле эҙемтәһе.

Магнит һәм электр ҡыры бергә электромагнит ҡырын тыуҙыра, уларҙың эҙемтәһе булып свет һәм башҡа электромагнит тулҡындар тора.

== Магнит ҡыры сығанаҡтары ==
Магнит ҡырын [[Электр тогы|зарядланған киҫәксәләр тогы]], йәки ваҡытта үҙгәреүсе [[электр ҡыры]], йәки киҫәксәләрҙең үҙ [[магнит моменты]] булдыра (тыуҙыра) (һуңғыһы, күренештең бер төрлөлөгө өсөн, формаль рәүештә электр токтарына ҡайтарылып ҡалдырылырға мөмкин).

== Иҫәпләү ==
Ябай осраҡтарҙа токлы үткәргестең магнит ҡыры (шул иҫәптән күләм буйынса ирекле рәүештә таралған ток осрағы өсөн) Био — Савар — Лаплас законынан йәки Стокс теоремаһынан (циркуляция тураһында теорема) табылырға мөмкин. Был ысул [[магнитостатика]] осрағы (яҡынлашыуы) менән генә сикләнгән — йәғни даими (ҡәтғи ҡулланыу тураһында һүҙ барһа) йәки магнит һәм электр ҡырҙарының әкрен генә үҙгәреүе (яҡынса ҡулланыу тураһында һүҙ барһа) осрағы.
Ҡатмарлыраҡ ситуацияларҙа Максвелл тигеҙләмәләренең сығарылышы булараҡ эҙләнә.

== Магнит ҡырының сағылышы ==
Магнит ҡыры киҫәксәләрҙең һәм есемдәрҙең магнит моменттарына, хәрәкәт итеүсе зарядлы киҫәксәләргә (йәки токлы үткәргескә) тәьҫир итеүендә сағыла. Магнит ҡырында хәрәкәт итеүсе электр зарядлы киҫәксәгә тәьҫир итеүсе көс [[Лоренц көсө]] тип атала, ул һәр ваҡыт {{Math|'''v'''}} һәм {{Math|'''B'''}} векторҙарына перпендикуляр йүнәлгән&lt;ref name=&quot;Javorski&quot;/&gt;. Лоренц көсө киҫәксәнең {{Math|''q''}} [[электр заряды]]на, {{Math|'''v'''}} тиҙлегенең магнит ҡырының {{Math|'''B'''}} векторы йүнәлешенә перпендикуляр төҙөүсеһенә, һәм магнит ҡыры индукцияһы {{Math|''B''}} дәүмәленә пропорциональ. (СИ) [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]нда [[Лоренц көсө]] ошолай күрһәтелә:
: &lt;math&gt;\mathbf{F}=q[\mathbf{v},\mathbf{B}]&lt;/math&gt;,
[[СГС]] берәмектәр системаһында:
: &lt;math&gt;\mathbf{F}=\frac{q}{c}[\mathbf{v},\mathbf{B}]&lt;/math&gt;,
бында квадрат йәйәләр менән [[векторлы ҡабатландыҡ]] тамғаланған.

Шулай уҡ (Лоренц көсөнөң үткәргес буйлап хәрәкәт итеүсе зарядлы киҫәксәләргә тәьҫир итеүе арҡаһында), магнит ҡыры токлы үткәргескә тәьҫир итә. Токлы үткәргескә тәьҫир итеүсе көс [[Ампер көсө]] тип атала. Был көс үткәргес эсендә хәрәкәт итеүсе айырым киҫәксәләргә тәьҫир итеүсе көстәрҙән тора.

=== Ике магниттың үҙ-ара тәьҫир итешеүе ===
Магнит ҡырының ябай тормошта киң таралған сағылыштарының береһе — ике магниттың үҙ-ара тәьҫир итешеүе: бер үк полюстар этәреләләр, ҡапма-ҡаршылары тартылалар. Магниттарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүен ике монополияның үҙ-ара тәьҫир итешеүе тип һүрәтләү ҡыҙыҡтырғыс булып күренә, формаль күҙлектән ҡарағанда, был идея ярайһы уҡ тормошҡа ашырылыусан һәм йыш ҡына бик уңайлы, шуға күрә файҙалы (иҫәпләүҙәрҙә); әммә ентекле анализ күрһәтеүенсә, был күренештең ысынбарлыҡта бөтөнләй дөрөҫ тасуирламаһы түгел (бындай модель эсендә аңлатылмаған иң асыҡ һорау — ни өсөн монополияларҙы бер ҡасан да айырып булмай, йәғни ни өсөн эксперимент бер ниндәй ҙә айырым есемдең магнит зарядына эйә булмауын күрһәтә; бынан тыш, моделдең көсһөҙлөгө шунда: ул макроскопик ток тыуҙырған магнит ҡырына ҡағылмай, тимәк, уны тик формаль ҡулайлама тип һанамаһаҡ, ул теорияның фундаменталь мәғәнәлә ҡатмарлашыуына ғына килтерә).

Бер төрлө булмаған ҡырға урынлаштырылған магнит диполенә, диполдың магнитлы моменты магнит ҡыры менән бер йүнәлешле булһын өсөн, уны әйләндерергә тырышҡан көс тәьҫир итә, тип әйтеү дөрөҫөрәк булыр ине. Әммә бер магнит та бер төрлө магнит ҡырынан көстөң тәьҫир итеүен кисермәй. Магнитлы диполға {{Math|'''m'''}} магнит моменты менән тәьҫир итеүсе көс түбәндәге формула буйынса күрһәтелә&lt;ref&gt;Для однородного поля это выражение даёт нулевую силу, поскольку равны нулю все производные '''B''' по координатам.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sivuhin&quot;&gt;{{Книга:Сивухин Д.В.: Электричество|2004}}&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;\mathbf{F}=\left( \mathbf{m}\cdot \nabla  \right)\mathbf{B}&lt;/math&gt;.

Магнитҡа (ул бер нөктәле диполь түгел) бер төрлө магнит ҡыры тәьҫир иткән көстө магнитты тәшкил иткән элементар диполдарға тәьҫир иткән бөтә көстәрҙе (был формула менән билдәләнгән) ҡушыу юлы менән табырға мөмкин.

Әммә магниттарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүен Ампер көсөнә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкин, ә юғарыла килтерелгән магнит диполена тәьҫир итеүсе көс өсөн формула үҙе Ампер көсөнән сығып алынырға мөмкин.

=== Электромагнит индукцияһы күренеше ===
{{main|Электромагнитная индукция}}

Әгәр магнит-индукцияһы векторының ябыҡ контур аша ағымы ваҡыт үтеү менән үҙгәрһә (хәрәкәтһеҙ контур осрағында), ваҡыт үтеү менән магнит ҡырының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә өйөрмәле электр ҡыры ярҙамында был контурҙа электромагнит индукцияһы [[лектр йөрөтөү көсө|ЭДС]]-ы барлыҡҡа килә, (ваҡыт үтеү менән магнит ҡыры үҙгәрешһеҙ һәм үткәргес контурҙың хәрәкәте арҡаһында ағымдың үҙгәреү осрағында бындай ЭДС Лоренц көсө арҡаһында барлыҡҡа килә).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20131022101624/http://univertv.ru/video/biology/obwaya_biologiya/biofizika/vliyanie_slabyh_magnitnyh_polej_na_biosistemy_video/?mark=all Влияние слабых магнитных полей на биосистемы] (видео)
* [https://www.youtube.com/watch?v=J_m9bu2jPT4 Действие магнитного поля на движущиеся заряды]{{уточнить}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=-UcO45QQOhM Учебный фильм про магнитное поле]{{уточнить}}

{{ВС}}
{{Магнетизм}}


[[Категория:Магнетизм]]
[[Категория:Электродинамика]]
[[Категория:Магнитостатика]]</text>
      <sha1>hbw8pp1col28dh1c5f78dx0dmen8r80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каспаров Гарри Кимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130923</id>
    <revision>
      <id>1309465</id>
      <parentid>1303304</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231671" sha1="h1m34d7h5ekvx5b0klmunwe9p0db0w0" xml:space="preserve">{{һайланған мәҡәлә}}
{{Ук}}
'''Каспаров Гарри Ким улы''' (тыуғандағы фамилияһы Вайнштейн; [[13 апрель]] [[1963 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шахматсыһы, шахмат буйынса 13-сө донъя чемпионы, шахмат әҙәбиәтсеһе һәм сәйәсмән. Ҡайһы бер эксперттар Каспаровты тарихтағы иң бөйөк шахматсы тип таный&lt;ref name=&quot;barden&quot;&gt;{{Cite web|title=Obituary: Bobby Fischer|url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rgyjuj5?url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archivedate=2011-08-11|last=[[:en:Leonard Barden|Barden, L.]]|publisher=[[Guardian]]|date=19 января 2008|accessdate=2010-12-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web|title=Каспаров: король уходит со сцены|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rhJgV2N?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archivedate=2011-08-11|last=Рохер|first=Ф.|publisher=[[BBC]]|date=12 марта 2005|accessdate=2010-12-13}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара гроссмейстер (1980), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1985), СССР чемпионы (1981, 1988), Рәсәй чемпионы (2004). Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының һигеҙ тапҡыр еңеүсеһе: дүрт тапҡыр СССР командаһы составында (1980, 1982, 1986, 1988) һәм дүрт тапҡыр Рәсәй командаһы составында (1992, 1994, 1996, 2002). Ул — ун бер шахмат «Оскар»ы (йылдың иң яҡшы шахматсыһы приздары) эйәһе. Каспаров, ике ҡыҫҡа өҙөклөк менән, 1985 йылдан 2006 йылға саҡлы яңғыҙы ФИДЕ рейтингының башында була: 1993 йылғы ФИДЕ ҡарары менән 1994 йылда рейтингтан төшөрөп ҡалдырыла&lt;ref&gt;[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199307e.html FIDE Rating List :: July 1993] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525191224/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199307e.html |date=2011-05-25 }}, [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199401e.html FIDE Rating List :: January 1994], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199407e.html FIDE Rating List :: July 1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529143624/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199407e.html |date=2011-05-29 }}, [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199501e.html FIDE Rating List :: January 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529143651/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199501e.html |date=2011-05-29 }}.&lt;/ref&gt;, ә 1996 йылдың ғинуарында Каспаров Владимир Крамник&lt;ref&gt;[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199601e.html FIDE Rating List :: January 1996]&lt;/ref&gt; менән бөр төрлө  рейтингҡа эйә була. 1999 йылда Гарри Каспаров рекордлы рейтинг — 2851 балл йыя, һәм Магнус Карлсен яңы рекорд ҡуйғанға тиклем, 13 йыл ярым дауамында Каспаров рекордсы була.

Каспаров, 1985 йылда Анатолий Евгеньевич Карповты еңеп, донъя чемпионы була. «Ике К»ның ҡаршы тороуы 1980-се йылдар уртаһынан башлап 1990-сы йылдар башына саҡлы дауам итә, был аралыҡта Карпов һәм Каспаров донъя чемпионы исеме өсөн биш матч  уйнай. 1993 йылда Каспаров һәм яңы дәғүәсе Найджел Шорт {{comment|Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|ФИДЕ}}нан сыға һәм яңы ойошма — {{comment|Профессиональ шахмат ассоциацияһы|ПША}} эгидаһы аҫтында матч үткәрә. ФИДЕ Каспаровты титулынан мәхрүм итә һәм 2006 йылға тиклем  донъя чемпионы икәү була — ПША версияһы буйынса һәм «классик» версия буйынса. 2000 йылда донъя беренселегендә Каспаров Владимир Борисович Крамниктан еңелә.

2005 йылда ул, үҙен сәйәси эшмәкәрлеккә арнау маҡсатында, шахмат карьераһын тамамлауын иғлан итә. Бер нисә оппозиция хәрәкәтендә ҡатнаша: {{comment|Берләшкән граждандар фронты|Объединённый гражданский фронт}} рәйесе,

{{comment|Бөтә Рәсәй граждандар конгресы|Всероссийский гражданский конгресс}}ның рәйестәштәренең береһе,

{{comment|Рәсәй Федерацияһының Милли ассамблеяһы|Национальная ассамблея Российской Федерации}} депутаты була. 2008 йылда {{comment|«Теләктәшлек»|[Солидарность (движение)}} Берләшкән демократик хәрәкәт федераль бюроһы ойоштороусыларының береһе һәм ағзаһы була, әммә 2013 йылда уның етәксе органдарынан сыға. 2012 йылдың октябрендә

{{comment|Рәсәй оппозицияһының Координация советы|Координационный Совет российской оппозиции}}на һайлана. 2013 йылдың июнендә Рәсәйҙән китеүе һәм халыҡ-ара майҙанда {{comment|«Путин режимы»|Путинизм}}на ҡаршы көрәшен дауам итәсәге тураһында белдерә &lt;ref name=&quot;kasparov_ru_7062013&quot;&gt;{{Cite web|title=Я хочу прояснить ситуацию|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=51B0A1D31D200|last=Каспаров|first=Г.|work=Каспаров.ру|date=7 июня 2013|accessdate=2014-01-10}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдан [[Нью-Йорк]]тағы  «Кеше хоҡуҡтарын яҡлау фонды»ның Халыҡ-ара советы етәксеһе &amp;#x20;&lt;span title=&quot; Инглиз телендә &quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;баш. 2014 йылда  ФИДЕ  президентын һайлауҙа ҡатнаша, әммә   президент итеп  Кирсан Илюмжинов һайлана.

== Бала сағы ==
Гарри Каспаров 1963 йылдың 13 апрелендә [[Баҡы]]ла тыуа, атаһы Ким Моисеевич Вайнштейн һөнәре буйынса инженер-энергетик була, әсәһе Клара (Аида) Шагеновна Каспарова — инженер, автоматика һәм телемеханика буйынса белгес&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография|url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rj4pqwi?url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archivedate=2011-08-11|publisher=каспаров.ру|accessdate=2011-02-21}}&lt;/ref&gt;. Каспаров — атаһы яғынан [[Йәһүдтәр|йәһүд]] сығышлы, әсәһе яғынан — әрмән &lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/313020/Garry-Kasparov Garry Kasparov], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Encyclopaedia Britannica].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Спросите Каспарова|url=http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml|publisher=[[Газета.ру]]|accessdate=2011-02-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327090014/http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml |date=2012-03-27 }}&lt;/ref&gt;. Гарриҙың ҡартатаһы Моисей Рубинович Вайнштейн (1906—1963)  билдәле Баҡы композиторы һәм дирижёры, ҡаланың бер нисә драма театрының музыкаль бүлеге мөдире була. Атаһы яғынан бөтә ғаиләләре музыкаль:  атаһының ҡустыһы Леонид Моисеевич Вайнштейн — композитор&lt;ref name=&quot;lenta&quot;&gt;{{lentapedia|14160200}}&lt;/ref&gt;, [[Әзербайжан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, өләсәһе — урта мәктәптә музыка уҡытыусыһы. Ике туған ағаһы Тимур Вайнштейн — телепродюсер.

Каспаровтың ата-әсәһе шахмат менән мауыға һәм гәзиттә баҫылған шахмат мәсьәләләрен сисә. Гарри уларҙың баш ватҡанын һәр саҡ күҙәтә һәм бер мәл сиселеште әйтә; был саҡта уға биш йәш була. Бынан һуң атаһы Гарриҙы шахмат уйнарға &lt;ref name=&quot;gik&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BA,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Е. Гик]'' [http://www.nkj.ru/archive/articles/1791/ Гарри — вундеркинд и гений игры] // «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C Наука и жизнь]» № 9, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=7|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}&lt;/ref&gt; өйрәтә. Гарри ете йәшенән Баҡы Пионерҙар һарайында даими шахмат дәрестәре ала, уның беренсе тренеры Олег Исаакович Приворотский  була. Шул йәшендә Гарриҙың атаһы лимфосаркома сиренән &lt;ref&gt;{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=9|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}&lt;/ref&gt;   вафат була. Ире үлгәндән һуң, Клара Шагеновна үҙен тулыһынса улының шахмат карьераһына арнай. 1975 йылда, Гарриға 12 йыл булғанда, Клара Каспарова улының фамилияһын  ''Вайнштейндан Каспаровҡа'' алмаштыра. Был, СССР-ҙа йәшәп килгән антисемитизм&lt;ref name=&quot;shagi&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые шаги|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/09/26-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=9|страницы=26—29}}&lt;/ref&gt; улының артабанғы шахмат карьераһына ҡамасаулауы мөмкинлегенән сығып, туғандарының ризалығы менән эшләнә. [[1977 йыл]]да Гарри Каспаров ВЛКСМ сафына баҫа.

== Шахмат карьераһы ==

=== Шахмат карьераһының башы, гроссмейстер исемен алыуы ===
[[Файл:Kasparov-2.jpg|слева|мини|207x207пкс|Гарик Вайнштейнға  11 йәш (1974 йыл)]]
[[Вильнюс]]та уҙған үҫмерҙәр ярышында ун йәшлек Гарри оҙаҡ йылдар буйы  тренеры буласаҡ мастер Александр Никитин менән таныша. 1976 йылға  тиклем Никитин әленән-әле кәңәштәр, консультациялар һәм яҙма эштәр бирә, һуңынан улар команда булып даими эшләй &lt;ref name=&quot;linder441&quot;&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—441.&lt;/ref&gt;. 1973 йылдың авгусында уның тәҡдиме менән Гарри донъя донъя экс-чемпионы Михаил Ботвинник мәктәбенә {{comment|тикшерелергә|просмотр}}  килә һәм ҡабул ителә. Ботвинник йәш шахматсының индивидуаль план буйынса күнегеүенә, ә һуңыраҡ стипендия алып шөғөлләнеүенә өлгәшә&lt;ref name=&quot;shagi&quot;/&gt;. 1974 йылда Мәскәүҙә Пионер һарайҙары турнирында (турнирҙа һәр Һарайҙың командаһын гроссмейстер етәкләй һәм башҡа командаларға бер тапҡыр уйнау  сеансы бирә) Гарри  гроссмейстер Юрий Авербахты еңә. Киләһе йыл башында Гарри, үҙенән 6-7 йәшкә өлкәнерәк дәғүәселәргә ҡаршы көрәшеп, илдең үҫмерҙәр беренселегендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;shagi&quot;/&gt;. [[Санкт-Петербург|Ленинград]]та Пионерҙар һарайҙарының яңы турнирында донъя чемпионы Анатолий Карповҡа ҡаршы уйнағанда, тиң позицияға өлгәшә, әммә  яңылыша һәм отола&lt;ref name=&quot;gik-2&quot;&gt;[http://www.nkj.ru/archive/articles/2158/ Гарри — вундеркинд и гений игры (продолж.)] // «[[Наука и жизнь]]» № 10, 2005&lt;/ref&gt;. Шул уҡ турнирҙа Виктор Корчнойға ҡаршы сеанста гроссмейстерҙы {{comment|тиң иҫәп|ничья}}кә мәжбүр итә.

1976 йылдың башында, ун ике йәшендә, Гарри Каспаров шахмат буйынса үҫмерҙәр араһындағы СССР чемпионатында, ҡатнашыусыларҙың күпселеге унан өлкәнерәк булыуға ҡарамаҫтан, еңеү яулай. Бынан һуң, Никитин Мәскәүҙә йәшәгәнлектән, Баҡыла йәшәгән Александр Шакаров Каспаровтың даими тренеры була&lt;ref name=&quot;gik-2&quot;/&gt;. Шул уҡ йылда спорткомитет талабы буйынса, тренерҙар быға ҡаршы булһа ла, Каспаров кадеттар  (18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр) араһында үткәрелгән донъя чемпионатына бара, һәм өсөнсө урынды бүлешә &lt;ref name=&quot;pryzhki&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые прыжки|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/10/32-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=10|страницы=32—35}}&lt;/ref&gt;. 1977 йылдың  башында Каспаров йәнә үҫмерҙәр араһында ил беренселегендә еңә, был юлы 9-ҙан 8½ һөҙөмтәһе менән. Йәш сикләүе  17-гә төшөрөлгән кадеттар араһындағы донъя чемпионатында Каспаров өсөнсө урынды ала. Һуңғы өс турға тиклем ул буласаҡ еңеүсе Йоун Арнасон менән беренсе урынды бүлешә, әммә арығанлыҡтан ҡалған партияларҙы {{comment|тиң иҫәпкә|вничью}} тамамлай&lt;ref name=&quot;pryzhki&quot;/&gt;.

1978 йылдың ғинуарында [[Минск]]иҙа Сокольский мемориалында еңә һәм шахмат буйынса спорт мастеры исемен ала. Мастер нормаһын ул ярыш тамамланыуға  биш тур ҡалғанда уҡ үтәй, ә һуңғы турҙа Анатолий Лутиковты еңә — был Каспаровтың гроссмейстер менән беренсе турнир  осрашыуы була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—324&lt;/ref&gt;.

Ун биш йәшендә Каспаров Ботвинниктың ассистенты була. Июлдә [[Даугавпилс]]тағы һайлап алыу турнирында беренсе урынды ала һәм СССР чемпионатының финалында {{comment|тәүләп|дебют}} уйнау хоҡуғын яулай. Йыл аҙағында финал уҙғарыла, Каспаров 17 партияла 50 % йыя һәм был киләһе йылда һайлап алыуҙы үтеп тормау мөмкинлеген бирә. 1979 йылдың апрель айында Каспаров [[Баня-Лука]] ҡалаһында (Югославия) турнирҙа ҡатнаша. Ботвинник талабы буйынса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|title=Chessville Plays 20 Questions with GM András Adorján|last=Innes|first=Phil|publisher=chessville.com|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rjqgN2F?url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shishki&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Глуховский, М.|заглавие=Он не боится шишек|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/108031|издание=[[Советский спорт]]|выпуск=68(16018)}}&lt;/ref&gt;, рейтингы ла булмаған ун алты йәшлек мастер ун алты ҡатнашыусының ун дүрте гроссмейстер дәрәжәһендә булған турнирға үтә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә Каспаров, бар кешене {{comment|шаҡ ҡатырып|сенсационно}}, бер партияла ла еңелмәйенсә, беренсе урынды яулай һәм ике турҙа дөйөм еңеүҙе тәьмин итә. Смейкал һәм Андерссон 2 мәрәйгә ҡалыша, ә [[Петросян Тигран Вартанович|Петросян]] — 2½ мәрәйгә. Баня-Лукала Каспаров беренсе гроссмейстер балын ала&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103.&lt;/ref&gt;. Тәүге тапҡыр халыҡ-ара рейтинг алып, Каспаров рейтинг исемлегендә ун бишенсе урынға эләгә&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Рейтинги показывают|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/12/30-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=12|страницы=30—31|isbn=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Баҡыға ҡайтҡас, Каспаровты абруйлы сәйәсмән, Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитеты секретары һәм КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат  Гейдар Алиев  ҡабул итә. Шул ваҡыттан башлап, Алиев  Каспаровты ҡанат аҫтына ала&lt;ref name=&quot;asriyan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|title=От Макогонова до Каспарова|last=Асриян|first=В.|date=2010|publisher=ChessPro|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rkBG9Wp?url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

1979 йыл аҙағына 47-се СССР чемпионатында Каспаров өс еңеү менән {{comment|башлай|стартовал}}. Аҙағыраҡ күрһәткестәр түбәнәйеүгә китә (алты тиң иҫәп, бер еңеү һәм өс еңелеү), әммә көслө финиш 17 мәрәйҙән 10 мәрәй менән 3—4 урындарҙы яулау мөмкинлеген бирә. Турнирҙа ветеран Ефим Петрович Геллер еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 328—329.&lt;/ref&gt;.
{{Шахматная диаграмма
| tright
| 
|qd|  |rd|  |  |rd|kd|  
|  |bd|  |  |  |  |pd|pd
|  |  |  |  |  |pd|  |  
|pd|  |  |pd|  |pl|  |  
|  |bd|  |  |pl|  |ql|  
|  |  |  |bl|  |  |  |  
|  |bl|  |  |  |  |pl|pl
|  |rl|  |  |  |rl|  |kl
| '''Г. Каспаров&amp;nbsp;— [[Окессон, Ральф|Р.&amp;nbsp;Окессон]]''', Мальта, 1980. Чемпионат мира среди юношей.&lt;br&gt;
Каспаров жертвует слона, получая атаку, основанную на паре сильных проходных пешек: '''27.С:f6! Л:f6 28.e5 Лh6 29.f6 Лc7 30.e6 Фd8 31.e7 Л:e7 32.fe Ф:e7 33.Лbc1''' У чёрных две пешки за качество, однако атака не закончена, сейчас грозит Лc8+. '''33…Фd8 34.Фf5 Фb8 35.Фf7+ Крh8 36.Лc7''' Чёрные сдались.
}}

Баҡылағы ([[1980 йыл]]дың яҙы) турнирҙа Каспаров гроссмейстер нормаһын үтәй. Турнирҙы икеһе лә еңелеүһеҙ үткән Белявскийҙы ярты мәрәйгә отоп, беренсе урынды яулай&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 99.&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда ул, тағы ла бер партияла ла еңелмәйсә, Дортмундтағы егеттәр араһындағы шахмат буйынса донъя чемпионатында еңә, ә Найджел Шорт икенсе призёр була&lt;ref name=linder357&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 357.&lt;/ref&gt;. Каспаров урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. Йыл аҙағында шахмат олимпиадаһында СССР йыйылма командаһы составына икенсе запастағы булып инә һәм үҙ таҡтаһында өсөнсө һөҙөмтә күрһәтә.

1981 йыл башында СССР йыйылма командаларының сирек матч-турнирында йәштәр йыйылма командаһының  беренсе таҡтаһында уйнай. Ул таҡтала беренсе урынды ала, ә донъя чемпионы Карпов менән ике партия уйыны тиң иҫәп менән тамамлана&lt;ref name=&quot;gik-3&quot;&gt;[http://www.nkj.ru/archive/articles/3412/ Гарри — вундеркинд и гений игры (продолж.)] // «[[Наука и жизнь]]» № 1, 2006&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ йылда Карпов еңеүсе булған Мәскәү Халыҡ-ара Турнирында Каспаров Смыслов һәм Полугаевский менән 2—4 урындарҙы бүлешә. Каспаров һәм Карповтың осрашыуы һуңғы турҙа була, дәғүәселәр тиң иҫәпкә ризалаша. Декабрҙә ун һигеҙ йәшлек Каспаров СССР  чемпионы исемен Лев Псахис  менән бүлешә һәм ил тарихында шахмат буйынса иң йәш СССР чемпионы булып таныла&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 332.&lt;/ref&gt;. Чемпионат {{comment|[[Бишкәк|Фрунзе]]|Бешкәк}} ҡалаһында үтә. Каспаров икенсе турҙа уҡ Псахистан еңелә, ә аҙаҡ улар сиратлап алдынғылыҡ яулай. Һуңғы тур алдынан  Псахис ярты мәрәйгә алда була, әммә Ағзамовты еңә алмай, шул уҡ ваҡытта Каспаров, партияны ҡаралар менән {{comment|ҡабаттан уйнап|переиграл}}, Тукмаковты еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 331.&lt;/ref&gt;.

=== Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн көрәш ===
1982 йылдың сентябрендә Мәскәүҙә зона-ара шахмат турниры үтә, уның  беренсе ике призёры  дәғүәселәр матчына сығырға тейеш була. Каспаров дистанцияны  еңелмәй үтә (10 13, +7 =6) һәм Александр Генрихович Белявскийҙы — бер ярым мәрәйгә, Михаил Нехемьевич Таль менән Ульф Андерссонды ике мәрәйгә уҙып китә. 1982 йылдың ноябрендә Люцерндағы олимпиадала ун туғыҙ йәшлек Каспаров икенсе таҡтала уйнай һәм 11 партияла 8½ мәрәй йыя. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияға ҡаршы матчта ул ҡаралар менән Виктор Львович Корчнойға ҡаршы принципиаль уйында Карповты алмаштыра һәм ҡатмарлаштырылған шарттарҙа еңеү яулай&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/statistic/kasparov.shtml|title=Гарри Каспаров|last=[[Шипов, Сергей Юрьевич|Шипов, С. Ю,]]|publisher=ChessPro|accessdate=2010-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rkWtAPL?url=http://www.chesspro.ru/statistic/kasparov.shtml|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Шул уйында уҡ Каспаров буласаҡ дәғүәселәр матчтары фавориты булараҡ ҡарала&lt;ref name=byrn&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1982/12/26/arts/chess-karpov-outpoints-top-rival-in-team-olympiad.html|title=Karpov Outpoints Top Rival in Team Olympiad|last=[[Бирн, Роберт|Byrne, R.]]|date=26 декабря 1982|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2010-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rksKuR3?url=http://www.nytimes.com/1982/12/26/arts/chess-karpov-outpoints-top-rival-in-team-olympiad.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Киләһе йылдың башында Мәскәүҙә Каспаров Белявскийға ҡаршы сирек финал матчында уйнай. Каспаров, был дәғүәселек циклы өсөн махсус әҙерләнгән Тарраш яҡлауын ҡулланып, икенсе партияла еңеп сыға&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 290—291.&lt;/ref&gt;. Белявский 4-се партияла иҫәпте тигеҙләй, тик 5-се партияла Каспаров алға сыға һәм, 8-се һәм 9-сы партияларҙа еңеп, матчты ваҡытынан алда тамамлай. 1982 йыл һөҙөмтәләре буйынса Каспаров, бигерәк тә Люцерн ҡалаһында Корчнойҙы еңеүе арҡаһында, шахмат «Оскар»ына эйә була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 127.&lt;/ref&gt;.

1983 йылдың авгусына билдәләнгән ярым финал матчында уның дәғүәсеһе Виктор Львович Корчной була. Ҡағиҙә буйынса дәғүәселәргә уйындарын үткәреү өсөн кәрәкле шарттар һәм приз фонды тәьмин иткән ҡаланы һайлау хоҡуғы бирелә, ә бәхәсле осраҡта ФИДЕ президенты хәл иткес тауышҡа эйә була. Корчной — Роттердамды, Каспаров — Лас-Пальмасты, ә ФИДЕ президенты Флоренсио Кампоманес өсөнсө вариантты, Пасаденаны (Калифорния), һайлай. СССР Шахмат федерацияһы, АҠШ-та совет делегацияһына хәүефһеҙлек тәьмин ителмәүе мөмкин тигән һылтау менән, Каспаровты Пасаденаға ебәрмәҫкә ҡарар ҡабул итә, һәм уны, уйында ҡатнашмаһа ла, еңелгән, тип иҫәпләйҙәр. Өс көндән Абу-Дабиҙа үткән икенсе ярым финалда Золтан Риблиға ҡаршы уйнаған Василий Васильевич Смысловтың да шуға оҡшаш еңелеүе иҫәпкә алына. СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары булған Гейдар Алиев, ил етәкселеген Каспаровҡа матчта уйнау мөмкинлеген бирергә кәрәклектә ышандырып, Каспаровҡа ярҙам итә. Килешеү сиктәрендә совет яғы ҙур штраф түләүгә һәм совет шахматсыларының Корчной менән бергә сығыш яһауына эмбаргоны туҡтата&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 295—296.&lt;/ref&gt;. Ике матч та 1983 йылдың ноябрендә Лондонда башлана. Корчной беренсе партияла еңеү яулай, киләһе дүрт партия {{comment|тиң иҫәп|вничью}} менән тамамлана. Каспаров алтынсы партияла, дәғүәсеһенең хатаһынан файҙаланып, хәлде тигеҙләй. Ә етенсе партиянан башлап Каспаров дәғүәсеһен ике төҫ өсөн дә каталон башланғысыннда уйнарға мәжбүр итә, һәм был хәл иткес фактор була ла инде. Ул етенсе, туғыҙынсы һәм ун беренсе партияларҙа еңеп, уйынды тағы ла {{comment|ваҡытынан алда|досрочно}} тамамлай (+4 -1 =6)&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 299.&lt;/ref&gt;. Финалда Каспаров үҙенән теүәл өс тапҡыр өлкән Смыслов менән осраша (уйындың һуңғы көнөндә Каспаровҡа — 21 йәш, ә Смысловҡа 63 була). Каспаров, бер партияла ла еңелмәйсә, 8½:4½ иҫәбе менән еңә.

1984 йылдың июнендәге шахмат турнирында СССР йыйылма командаһы Донъя йыйылма командаһына ҡаршы йәки «СССР башҡа донъяға ҡаршы» матчында Каспаров икенсе таҡтала уйнай. Каспаров Ян Тимманға ҡаршы микроматчында +1 =3 иҫәбе менән еңеүсе була.

1984—1985 йылдарҙа шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә беренсе матчында Гарри Каспаров донъя чемпионы Анатолий Евгеньевич Карповҡа ҡаршы уйнай. Быға тиклем улар төрлө рәсми ярыштарҙа өс партия уйнай, һәм матч тиң иҫәп менән тамамланған була&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=160|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt;.

Еңеү өсөн 6 партияла беренселек яуларға кәрәк була. Бындай регламент 1977 йылдың февралендә индерелгән була&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=72|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt; Карпов менән Корчной араһындағы ике матч шуға нигеҙләнеп үтә. Матч 1984 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә башлана. Туғыҙынсы партиянан һуң уҡ Карпов иҫәп буйынса алда бара — 4:0, артабанғы партияларҙа Каспаров тактикаһын үҙгәртә: ул һәр партияла ла тиң иҫәп менән уйнай һәм Карповты, башҡа төҫ өсөн уйнатып, үҙе яратҡан схемаларға ҡаршы уйнарға мәжбүр итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=163|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 200.&lt;/ref&gt;. Артабан — тиң иҫәп менән тамамланған ун ете серия, әммә егерме етенсе партияла тағы ла матчта еңеүгә өлгәшер өсөн тик бер мәрәйе генә етмәгән Карпов ота. Каспаров утыҙ икенсе партияла иҫәпте {{comment|«ебетә»|«размочил»}}. Ҡырҡ беренсе партияла Карпов отошҡа яҡыная, ләкин ҡулдан ысҡындыра, һәм ҡырҡ етенсе һәм ҡырҡ  һигеҙенсе партияларҙа Каспаров алға сыға. 1985 йылдың 15 февралендә, иҫәп 5:3 еткәндән һуң, ФИДЕ президенты Флоренсио Кампоманес матбуғат конференцияһында, ҡатнашыусыларҙың физик һәм психик ресурстары ҡаҡшауы менән аңлатып, матчтың туҡтатылыуын һәм  ошо уҡ дәғүәселәр араһында 1985 йылда ҡабат матчтар ойоштороласағын иғлан итә. Шулай уҡ Карпов та, Каспаров та матчты дауам итергә әҙер икәнлектәрен белдерә; шул уҡ матбуғат конференцияһында Каспаров Кампоманесты, {{comment|дәғүәсе|претендент}}гә еңеү {{comment|мөмкинлеге|шанс}} асылған саҡта ғына, уйынды туҡтатыу ҡарары ҡабул иткәне өсөн ғәйепләй&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=168|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1985/02/16/world/a-stormy-halt-for-world-chess-match.html|title=A Stormy Halt for World Chess Match|author=Schmemann, S.|date=16 февраля 1985|work=|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2011-02-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rlD1gqA?url=http://www.nytimes.com/1985/02/16/world/a-stormy-halt-for-world-chess-match.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың Дәүләт спорт комитеты идаралығының элекке начальнигы, гроссмейстер Николай Владимирович Крогиус «''Шахматы. Игра и жизнь''» мемуарҙар китабында, матч КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы Гейдар Алиев күрһәтмәһе буйынса туҡтатылған тип яҙа&lt;ref name=&quot;Крогиус Н.В.&quot;&gt;Крогиус Н. В. Шахматы. Игра и жизнь. Феникс, 2011&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Каспаров 1985 йылдың 15 феврален «үҙенең сәйәси карьераһының башы» тип атай&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1604889,00.html|title=Garry Kasparov: The Master's Next Move|author=|date=29 марта 2007|work=|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rlXbZpI?url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1604889,00.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110730173217/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1604889,00.html |date=2011-07-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Kasparov-12.jpg|слева|мини|240x240пкс|Донъя чемпионы исеме өсөн матч (1985 йыл)]]
[[Файл:Kasparov-1.jpg|мини|381x381пкс|Каспаров 1985 йылда FIDE донъя чемпионатында еңгәндән һуң]]

Сираттағы ФИДЕ конгресында яңы ҡағиҙәләр раҫлана: донъя чемпионы исеме өсөн матчтар 24 партияның күпселеге өсөн уйнала, әгәр иҫәп 12:12 булһа, чемпион исемен һаҡлап ҡала. 1985 йылдың йәйендә Каспаров Көнбайыш Германияның [[Spiegel|«''Spiegel''»]] журналына, СССР Шахмат федерацияһын Карповты теләһә ниндәй саралар менән булһа ла алға сығарырға тырышыуҙа һәм антисемитизмда ғәйепләп һәм яңы матчтың булыу-булмауына шик белдереп, ҙур интервью бирә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1985/09/03/nyregion/karpov-and-kasparov-gird-for-big-chess-match.html?pagewanted=2|title=Karpov and Kasparov Gird for Big Chess Match|last=Scmemann|first=S.|date=3 сентября 1985|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rlsKxh0?url=http://www.nytimes.com/1985/09/03/nyregion/karpov-and-kasparov-gird-for-big-chess-match.html?pagewanted=2|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 207.&lt;/ref&gt;.

Матч стартына өс аҙна ҡалғас, федерацияның үтергә тейешле ултырышында Каспаровтың квалификацияһын алыу тураһында ҡарар ҡабул итеү планлаштырылған була. КПСС Үҙәк Комитеты пропаганда бүлегенең яңы мөдире Александр Яковлев, ил етәкселеген уйын үткәрелергә тейешлектә ышандырып, Каспаровты был бәләнән ҡотҡарып ҡала&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Гик, Евгений Яковлевич|Гик, Е. Я.]]|заглавие=Гарри — вундеркинд и гений игры. Эпилог|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/4109/|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2006|выпуск=2}}&lt;/ref&gt;.

Карпов менән Каспаров араһында шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә яңы матч 1985 йылдың 1 сентябрендә Мәскәүҙә башлана. Каспаров аҡ фигуралар менән Нимцович һағын ҡулланып, беренсе партияла еңеү яулай&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 52.&lt;/ref&gt;. Дүртенсе һәм бишенсе партияларҙа еңгәндән һуң, Карпов алға сыға. Алексей Степанович Суэтин уйындың был киҫеген {{comment|«сым буйлап йөрөү»| «хождение по проволоке»}} тип билдәләй: Карпов өҫтөнлөк ала, әммә Каспаров {{comment|отҡор һаҡ|изобретательная защита}} менән уны юҡҡа сығара &lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 56.&lt;/ref&gt;. Ун беренсе партияла Каспаров ҡаршы яҡтың тупаҫ хатаһы арҡаһында иҫәпте тигеҙләй. Каспаровтың сицилиан яҡлауында ҡаралар менән гамбит вариантын ҡулланыуы ун алтынсы партияла  һынылышҡа килтерә һәм уның еңеүе менән тамамлана (башта был вариант ун икенсе партияла һыналып ҡаралған була, әммә Карпов ҡатмарлаштырыуға барғанлыҡтан, тиң иҫәпкә өлгәшелеп, тиҙ тамамлана). Тиҙҙән Каспаров тағы бер партияла еңеү яулай. Донъя чемпионы егерме икенсе партияла ғына айырманы  минималь кимәлгә тиклем ҡыҫҡарта ала. Матчтың һуңғыһынан алдағы партияһы тигеҙ иҫәп менән тамамлана, ә һуңғыһында, аҡ фигуралар менән уйнаусы Карповты иҫәпте тигеҙләүсе еңеү һәм донъя чемпионы исемен һаҡлап ҡалыу ғына ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Каспаров ҡатмарлаштырыуҙарҙа көслө була. Матч 1985 йылдың 10 ноябрендә {{comment|дәғүәсе|претендент}} файҙаһына 13:11 иҫәбе менән тамамлана.

22 йәшлек 6 айлыҡ һәм 27 көнлөк Каспаров шахмат тарихындағы иң йәш донъя чемпионы була (элек 1960 йылда донъя беренселегендә Михаил Ботвинникты Михаил Нехемьевич Таль 23 йәшендә еңгән булған). Каспаров был рекордты оҙаҡ һаҡлай. 2013 йылда 23 йәше лә тулмаған (әммә сағыштырғанда Каспаровтан бер нисә айға өлкәнерәк) Магнус Карлсен донъя чемпионы була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/sport/2013/11/22/a_5766337.shtml|title=Карлсен уступил только Каспарову|author=Окунев, Д.|coauthors=Бектемиров, Ф.|date=22 ноября 2013 года|work=[[Газета.ру]]|accessdate=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Донъя чемпионы ===
1986 йылдың апрелендә Мәскәү янындағы Пестоволағы (Мытищинский район) ял йортонда Ботвинник мәктәбе кәүҙәләнеше булған яңыртылған «Каспаров — Ботвинник мәктәбе» кәүҙәләнеше асылған, һуңынан Владимир Борисович Крамник, Алексей Дмитриевич Широв, Сергей Николаевич Тивяков һәм башҡа буласаҡ гроссмейстерҙар шөғөлләнгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 42—43.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Акопян, Владимир Эдуардович|Акопян, В. А.]]|заглавие=Моё слово о патриархе|ссылка=http://www.64.ru/old/2005/5/may12.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|год=2005|выпуск=5}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Каспаров Әзербайжан сит ил телдәре педагогия институтын тамамлай&lt;ref name=&quot;lenta&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gik-2&quot; /&gt;.  1986 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн матч-реваншта ([[Лондон]] — [[Ленинград]], 1986 йылдың июль — октябре) Каспаров донъя чемпионы исемен яҡлай. Был матчта Каспаров 14-се һәм 16-сы партияларҙа еңгәндән һуң, {{comment|уңайлы|комфортный}} {{comment|өҫтөнлөк|перевес}} ала. Ун алтынсы партия бигерәк тә көсөргәнешле һәм ваҡиғаларға бай була, Карпов үҙенең короленә уҡталған атакаға ҡаршы ферзь флангыһына һөжүмде ҡуя. Хаталарға бай һәм анализ өсөн ҡатмарлы партияларҙа Каспаров көслөрәк булып сыға&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 108—110.&lt;/ref&gt;. Ләкин бынан һуң чемпион бер юлы өс партияла отола һәм позволил Карповҡа иҫәпте тигеҙләү мөмкинлеген бирә. Өсөнсө тапҡыр еңелгәндән һуң, Каспаров, анализдарҙы Карповҡа бирәлер, тип шикләнеп, тренер штабынан халыҡ-ара мастер Евгений Юрьевич Владимировты сығара&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 227.&lt;/ref&gt;. 22-се партия хәл иткес була, Каспаров, уйынды {{comment|кисектергәнгә|откладывание}} саҡлы {{comment|йөрөш|ход}}өн яҙып ҡуйып, {{comment|тиҙләтелгән|форсированный}} {{comment|отош| выигрыш}} тапҡан. Һуңғы ике осрашыу тигеҙ иҫәп менән тамамлана, Каспаров 12½:11½ иҫәбе менән еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 229—230.&lt;/ref&gt;.

Йыл һуңында Каспаров СССР йыйылма командаһы составында [[Дубай]] олимпиадаһында еңә. Бында ФИДЕ конгресы уҙған һәм ойошма президентын һайлағандар. Каспаров Реймонд Кин менән тандемда һуңғы йыл ағымында Кампоманестың оппоненты бразилия гражданы Лусена менән бер төптән эшләгән. Әммә Кампоманесты  делегаттарҙың күпселеге хуплаған, һәм Лусена тауыш биреү башланғанға тиклем үҙенең кандидатураһын алған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Каспаров, Г.|заглавие=Великое противостояние. Мои поединки с Анатолием Карповым. 1986 - 1987|место=М.|издательство=РИПОЛ классик|год=2009|том=2|страницы=11, 260—261|страниц=456|isbn=9785386016739}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Meine Mafia, deine Mafia|ссылка=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13520937.html|издание=[[Spiegel]]|год=1986|выпуск=50}}&lt;/ref&gt;.

1987 йылдың 15 февралендә Каспаров инициативаһы менән, әйҙәүсе шахматсыларҙың мәнфәғәттәрен яҡлау һәм кесе федерацияларҙы хуплаған ФИДЕ-ға ҡаршы тора алыу маҡсатында Гроссмейстерҙар Ассоциацияһын булдыра. Каспаров уның президенты булып китә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 15.&lt;/ref&gt;. Йыл һуңында быға тиклем (1963) дәғүәселәр циклы матч финалисы Андрей Юрьевич Соколовты еңеүсе Каспаровҡа Севильяла тағы ла 1987 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн көрәш торған. Карпов ике тапҡыр, икенсе һәм бишенсе партияларҙан һуң, алға сыҡҡан, артабан Каспаров ике тапҡыр еңеүгә өлгәшкән, ун алтынсы партияла Карпов иҫәпте тигеҙләгән. Һуңғынан алдағы, егерме өсөнсө партияла Каспаров тактик {{comment|хата| просчёт}} ебәрә: ул ладьяһын {{comment|ашата|пожертвовал}}, ләкин өсөнсө йөрөштән һуң юғалтыу {{comment|кире ҡағыла|опровергнута}}&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 152—153.&lt;/ref&gt;. Һуңғы партияла Каспаровҡа еңеү мөһим була, һәм ул быны тормошҡа ашыра. Фаразлауҙарға ҡарамай, ул киҫкенләштереүгә бармай, ә позиция өҫтөнлөгөн туплай. Карпов кәрәкле дәрәжәлә үҙен яҡламай, һәм Каспаров партияла еңә, һәм титулын (12:12) һаҡлап ҡала&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 154—155.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 235—236.&lt;/ref&gt;.

1988—1989 йылдар миҙгелендә Гроссмейстерҙар Ассоциацияһы донъяның иң көслө 25 шахматсыһы өсөн түңәрәк системаһы менән алты этаптан торған Шахмат буйынса донъя кубогын үткәргән. Һәр шахматсы дүрт турнирҙа уйнай алған, ә иң яҡшы һөҙөмтә зачётҡа иҫәпләнгән. Каспаров Бельфорҙа, Рейкьявикта, [[Барселона]]ла һәм Шеллефтеола үткән турнирҙарҙа ҡатнаша. Турнирҙың тәүге көндәрендә ул отошло уйнаған, башҡа икеһендә беренсе урындарҙы Любомир Любоевич һәм Карпов менән бүлеп һәм Карповтан бер аҙ ғына алға сығып, һөҙөмтәлә дөйөм зачётта беренсе урын ала&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 175—178.&lt;/ref&gt;. 1988 йылда уҙған Шахмат буйынса СССР чемпионатында бөтә иң көслө совет гроссмейстерҙары ла ҡатнашҡан. Каспаров һәм Карпов бөтә дистанцияны еңелмәй үткән һәм иң яҡын дәғүәселәрҙе — Артур Маякович Юсуповты һәм Валерий Борисович Саловты бер ярым мәрәйгә артта ҡалдырып, беренсе урынды бүлешкән. Регламент буйынса беренсе урын өсөн дүрт партиянан торған матч ҡаралған була, ләкин ул үткәрелмәгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 332—336.&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың көҙөндә Каспаров ҙур өҫтөнлөк менән Тилбургта ике түңәрәкле гроссмейстер турнирында еңә. Ул мөмкин булған 14 мәрәйҙән 12-һен йыя һәм икенсе призёр Корчнойҙы 3½ иҫәбенә артта ҡалдыра. Был еңеүе арҡаһында Каспаров 1972 йылда (2785 пункт) Роберт Джеймс Фишер ҡуйған рекорд рейтингы өлгөһөн дә арттырған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 341.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1989/11/07/nyregion/chess-552189.html|title=Chess|last=[[Бирн, Роберт|Byrne, R.]]|date=7 ноября 1989|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2010-12-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rmD25we?url=http://www.nytimes.com/1989/11/07/nyregion/chess-552189.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Йыл һуңында Каспаров [[Белград]]та 11-ҙән 9½ һөҙөмтәһе менән (Ян Тимман һәм Яан Юханович Эльвест өс мәрәйгә артта ҡала) тағы бер турнирҙа еңә, һәм уның рейтингы 2811 ҡиммәтенә етә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 103—104.&lt;/ref&gt;. Каспаров 1990 йылда Линареста (Хаэн) 11-ҙән 8 (Борис Абрамович Гельфанд икенсе урын ала, чемпионды берҙән-бер еңеүсе Борис Францевич Гулько) күрһәткесе менән турнирҙа еңә, ләкин йыйылған мәрәйҙәре рейтингты тоторға етерлек булмай сыға&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/opinion/glukhovskii05.shtml|title=Линарес без Каспарова|author=Глуховский, М.|date=2006 г.|work=|publisher=ChessPro|accessdate=2011-03-05|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rmXdW59?url=http://www.chesspro.ru/opinion/glukhovskii05.shtml|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. 1990 йыл аҙағында [[Нью-Йорк]]та һәм [[Лион]]дағы 1990 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матчта, дәғүәсе претендент циклында еңеүсе Карповҡа ҡаршы иҫәп буйынса 5-се матчта Каспаров тағы ла титулын яҡлай. Матч стартында ғауға сыға: Каспаров СССР флагы аҫтында түгел, ә аҡ-күк-ҡыҙыл Рәсәй флагы аҫтында сығыш яһай. Карпов делегацияһы {{comment|ризаһыҙлыҡ|протест}} белдерә, һәм дүрт партиянан һуң ике флаг та алына&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.svobodanews.ru/content/Article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|last=Татарский|first=Н.|date=26 декабря 2005|publisher=[[Радио Свобода]]|accessdate=2011-03-25|deadlink=circular-redirect|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090926040253/http://www.svobodanews.ru/content/Article/108582.html|archivedate=2009-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926040253/http://www.svobodanews.ru/content/Article/108582.html |date=2009-09-26 }}&lt;/ref&gt;. 16-сы партиянан 20-се партияға тиклем арауыҡта бер отош менән өс партияла еңеп, Каспаров артабанғы партияларҙа ике тиң иҫәп менән титулын ваҡытынан алда һаҡларлыҡ ун икенсе мәрәй йыя. Матч һөҙөмтәһе — чемпион файҙаһына 12½:11½. Еңеүсе булараҡ, Каспаровҡа $1,7 млн долларға чек һәм $600 мең баһаланған гәүһәр {{comment|ғәнимәт|трофей}} — донъя беренселеге тарихындағы иң ҙур приздар ота&lt;ref name=nyt19901&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3DD1138F934A15751C1A966958260 «With a Draw, Kasparov Keeps Title» by Steven Greenhouse / December 27, 1990 // New York Times] {{v|24|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Был матч алдынан Каспаров үҙе менән оҙаҡ шөғөлләнгән тренеры А. Никитин менән айырыла&lt;ref name=&quot;linder441&quot;/&gt;.

1991 йыл Каспаров шәхси осрашыуҙа үҙен отҡан Василий Михайлович Иванчук менән бәйге тотҡан һәм уны еңгән Линарес турнирынан башлана&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;. [[Амстердам]]да Каспаров 3—4 урындарҙы бүлешә, ә Салов еңеүсе була. Артабан Каспаров Тилбургта ике ураулы турнирҙа 14-тән 10 һөҙөмтәһе менән еңә; икенсе призёр Найджел Шорт бер ярым мәрәйгә артта ҡала. Йыл аҙағында Каспаров Реджо-нель-Эмилиялағы турнирҙа Гельфанд менән 2—3 урындарҙы бүлә. Шахмат элитаһына ҡушылыусы Вишванатан Ананд алға китешкә, беренсе урынға эйә була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 91.&lt;/ref&gt;. 1992 йылғы Линарес Каспаров өсөн еңеүле була, ул бер партияла ла еңелмәгән һәм призлы урын алған Иванчук һәм Тиммандан ике мәрәйгә күберәк, 13-тән 10, мәрәй йыя. Шул уҡ йылда Дортмундта Каспаров менән Иванчук беренсе урынды бүлгән турнир була. Ул 9-ҙан 6 мәрәй йыя һәм бер рәттән ике партияла — Ғата Рөстәм улы Камскийҙан һәм Роберт Хюбнерҙан еңелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1081|title=Looking back at Dortmund|last=Prasad|first=R.|date=26 июля 2003|publisher=ChessBase|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lLZS9Z?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1081|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1993 йылда Линареста ҡара фигуралар менән 27 йөрөштә Каспаров Карповты 13-тән 10 һөҙөмтәһе менән көслө еңелеүгә дусар итә&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;.

1992 йылдың февралендә Рәсәй шахмат федерацияһының беренсе съезы була. Каспаров президент посына Мәскәү ҡалаһы эске эштәр идаралығы начальнигы һәм Рәсәй Демократик партияһы буйынса Каспаровтың тарафдашы Аркадий Николаевич Мурашовты тәҡдим итә. Мурашов еңә, ә Карпов һайлау мәсьәләләре буйынса Каспаров менән ыҙғышҡандан конфликт һуң 1992 йылғы Шахмат олимпиадаһында Рәсәй йыйылма командаһы өсөн уйнауҙан баш тарта (Каспаров менән йәш Владимир Борисович Крамниктың бик һөҙөмтәле уйнауы арҡаһында Рәсәй йыйылма командаһы еңә)&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Авербах, Юрий Львович|Авербах, Ю. Л.]]|заглавие=О чём молчат фигуры|место={{М}}|издательство=РИПОЛ классик|год=2007|страницы=286—287|страниц=320|isbn=978-5-7905-4946-5}}&lt;/ref&gt;. Бер йылдан Мурашов урынына Карпов хуплаған Евгений Александрович Бебчукты яңы президент итеп һайлайҙар&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Авербах, Юрий Львович|Авербах, Ю. Л.]]|заглавие=О чём молчат фигуры|место={{М}}|издательство=РИПОЛ классик|год=2007|страницы=288—289|страниц=320|isbn=978-5-7905-4946-5}}&lt;/ref&gt;.

==== Каспаров {{comment|Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|ФИДЕ}} менән өҙә һәм Профессиональ шахмат  ассоциацияһы булдыра ====

[[Файл:Kasparov-10.jpg|мини|Каспаров һәм Ананд Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең Көньяҡ башняһы түбәһендә, 1995 йыл.]]
ФИДЕ үткәргән сәйәсәт менән ризалашмайса, 1993 йылдың 27 февралендә Каспаров һәм претендент циклында еңеүсе Найджел Шорт үҙҙәренең матчын ФИДЕ ҡатнашлығынан тыш һәм яңы орган — Профессиональ шахмат ассоциацияһы етәкселегендә (ПША) үткәрергә йыйыныуҙарын белдерәләр&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 249.&lt;/ref&gt;. ФИДЕ Гарри Каспаровты шахмат буйынса донъя чемпионы исеменән яҙҙыра һәм үҙенең рейтинг-битенән юйҙыра&lt;ref&gt;''Дворкович В.'' Сюрприз — прецедент. // «64 — Шахматное обозрение». — 1993. — № 7—8. — С. 33.&lt;/ref&gt;. Каспаров һәм Шорт икенсе йылға ғына рейтингта тергеҙелгән, уға тиклем ПША, исемлектең башына Каспаровты ҡуйып, үҙенең рейтингын сығарып өлгөрә. Матч менән бер рәттән Каспаров — Шорт 1993 йылғы Карпов менән претенденттар циклы финалисы Ян Тимман араһындағы ФИДЕ-ның шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матчҡа үтә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109663/chess-Year-In-Review-1993|title=Chess: Year In Review 1993|last=Cafferty|first=B.|publlisher=[[Britannica]]|accessdate=2010-12-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lMdIJS?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109663/Chess-Year-In-Review-1993|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309111642/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109663/Chess-Year-In-Review-1993 |date=2013-03-09 }}&lt;/ref&gt;. ПША фаразы буйынса, 1993 йылғы шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матч 24 партияның күпселегенә саҡлы уйналған. Каспаров шундуҡ иҫәпте 3½:½ нисбәте менән алып китә һәм 20-се партиянан һуң (+6 −1 =13) матчты алдараҡ тамамлай. Һуңыраҡ Каспаров ФИДЕ менән 1993 йылғы араны өҙөү уның шахмат карьераһында иң ҙур хата булыуын билдәләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/sport/2009/09/090921_karpov_kasparov_rematch.shtml|title=Карпов вновь сразится с Каспаровым|author=|date=21 сентября 2009|work=|publisher=[[BBC]]|accessdate=2011-02-21|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lNb4rp?url=http://www.bbc.co.uk/russian/sport/2009/09/090921_karpov_kasparov_rematch.shtml|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=253|title=A Recent History of Professional Chess with Garry Kasparov|author=|date=8 апреля 2002|work=|publisher=ChessBase|accessdate=2011-02-21|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lOlpeX?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=253|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

1994 йылғы Линарестағы XVIII категориялы супертурнирҙа Каспаров Алексей Дмитриевич Широв менән икенсе урынды бүлешә, ә беренсе урынға 13-тән 11 мәрәй йыйған һәм 2½ мәрәйгә алға киткән Карпов лайыҡ була. Был турнир шахмат тарихында иң көслөһө тип, ә Карповтың сығышы — бөтә замандарҙың иң тәьҫирле  турнирҙарҙың береһе тип һанала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|title=Linares: The Anibal Hall of Fame|last=Friedel|first=F.|date=5 марта 2009|publisher=ChessBase|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lPRY0p?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|title=The Greatest Chess Player of All Time – Part III|last=Sonas|first=J.|date=6 мая 2005|publisher=ChessBase|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lPRY0p?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Каспаров менән 17 йәшлек Юдит Полгарҙың ҡатнашлығындағы турнир {{comment|күңелһеҙ ваҡиға|инцидент}} менән иғтибарға лайыҡ. Каспаров ат менән йөрөш яһай, аҡтарҙың мөмкин булған яуабын күрә һәм фигураны башҡа ҡырға күсереп ҡуя. Шунан алда уның 1/4 секундҡа аттан ҡулын ысҡындырғанын камера {{comment|билдәләгән|зафиксировала}}, тимәк, ҡағиҙә буйынса, Каспаров йөрөштө үҙгәртә алмаған, әммә партия дауам иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1995-01-01/news/mn-15295_1_chess-tournament-club|title=Chess. Highlights Of 1994|last=Peters|first=J.|date=1 января 1995|publisher=[[Los Angeles Times]]|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lQTsaf?url=http://articles.latimes.com/1995-01-01/news/mn-15295_1_chess-tournament-club|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/11/3|title=Sweet revenge for Kasparov's opponent|last=Barden|first=L.|date=11 сентября 2002|publisher=[[Guardian]]|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lR5n2h?url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/11/3|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Каспаров августа Новгородта ике ураулы турнирҙа еңә, ә сентябрҙә — Цюрихтағы турнирҙа, өҫтәүенә турнир {{comment|ахыры|финиш}}нда ул туранан-тура дәғүәселәрен — Широв һәм Юсуповты еңгән&lt;ref name=linder357/&gt;. 1995 йылдың апрелендә ПША «Супер-классик» турнирҙарының өс этабының беренсеһе — [[Рига]]лағы Таль мемориалы үткән. Еңеүсене билдәләгәндә хәл иткесе тиҙҙән донъя беренселегенә матчта ҡатнашасаҡ Каспаров һәм Ананд араһындағы партия була. Каспаров иң юғары кимәлдә һирәк осрай торған Эванс гамбитын ҡуллана һәм 25-се йөрөштә үк уңышҡа өлгәшә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 337.&lt;/ref&gt;. Серияның икенсе турниры бер айҙан һуң Новгородта үтә. Каспаров Шортты, Иванчукты, Эльвесты һәм Веселин Александров Топаловты бер мәрәйгә артта ҡалдыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/chess-v-1585278.html|title=Chess|author=[[Харстон, Уильям|Harston, W.]]|date=7 июня 1995|work=|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2011-02-21|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lRvFLN?url=http://www.independent.co.uk/news/people/chess-v-1585278.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kasparov-10.jpg|thumb|Каспаров һәм Ананд Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең Көньяҡ башняһы түбәһендә, 1995 йыл.]]

1995 йылдың көҙөндә Каспаров ПША фаразы буйынса шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә [[Нью-Йорк]]та Бөтә донъя сауҙа үҙәгендә үткән матчта Вишванатан Анандты еңә. Тәүге һигеҙ партия тиң иҫәп менән тамамлана, туғыҙынсыһын Ананд ота, ләкин артабанғы биш партияла Каспаров дүрт тапҡыр еңә. Матч яңынан алдан — ун һигеҙенсе партиянан һуң тамамлана. Каспаров һөҙөмтәне былай аңлата: «Уны бик яҡшы, шәхсән миңә тура килтереп, әҙерләгәндәр. Анандтың тренерҙары минең бөтә ғәҙәттәремде, мауығыуҙарымды һәм үҙенсәлектәремде, мин уйнаған дебюттарымды һ. б. һ. б. иҫәпкә алғандар, ләкин улар Анандтың үҙенең индивидуаль үҙенсәлектәрен иҫәпкә алмағандар. Улар Вишиға уға хас булмаған уйнау манераһын {{comment|таҡҡандар|навязали}}»&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 269.&lt;/ref&gt;. Йыл һуңында Хоргенда (Цюрих) «Супер-классик» һуңғы турнирында Каспаров 10 мәрәйҙән 5 мәрәй менән тик бер генә еңеүле партия менән бишенсе була. Каспаровты бер тапҡыр ғына еңгән Иванчук беренсе һәм Крамник икенсе урынды бүлешәләр.

1996 йылдың ғинуарында ПША-ның төп {{comment|бағыусы|спонсор}}һы [[Intel]] ПША менән бағыусылыҡ килешеүен дауам итмәйәсәген белдерә&lt;ref&gt;{{статья|автор=|заглавие=Intel больше не желает спонсировать ассоциацию Каспарова|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=124970|автор издания=|издание=[[Коммерсантъ]]|год=20 января 1996|выпуск=5 (963)}}&lt;/ref&gt;. Каспаровтың һүҙҙәре буйынса, бының сәбәбе булып уның Intel көнәркәше IBM корпорацияһы эшләгән Deep Blue компьютерына ҡаршы уйнау теләге була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/1996-02-18/news/9602180194_1_kasparov-deep-blue-anatoly-karpov|title=Without A Sponsor For '97, Championship's Future In Doubt|last=Lyman|first=Sh.|date=18 февраля 1996|publisher=[[Chicago Tribune]]|accessdate=2010-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lTZMp6?url=http://articles.chicagotribune.com/1996-02-18/news/9602180194_1_kasparov-deep-blue-anatoly-karpov|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Тиҙҙән ПША йәшәүҙән туҡтай.

1996 йылда Каспаров шахмат тарихында беренсе булып Лас-Пальмас-де-Гран-Канарияла үткән ҡатнашыусыларҙың рекордлы рейтингына (2756,6) эйә уртаса XXI категориялы турнирҙа еңә. Был турнирҙа Ананд, Иванчук, Карпов, Каспаров, Крамник һәм Топалов ике {{comment|урау|круг}}ҙа уйнайҙар. Каспаров Топаловты ла, Карпов менн Иванчукты ла бер тапҡыр еңә һәм икенсе урынға эйә  Анандты бер мәрәйгә артта ҡалдырып, башҡа партияларҙы тиң иҫәп менән тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1996-12-24/15_1/|title=Каспаров на вершине в гордом одиночестве|last=Васильев|first=Ю.|date=24 декабря 1996|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lUDMqZ?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1996-12-24/15_1/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Ҡатнашыусылар юғарыраҡ уртаса рейтингка эйә беренсе турнир 2009 йылда (Мәскәүҙә Таль Мемориалы) үтә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Доспехов, А.|заглавие=Мемориал Михаила Таля стал чемпионом мира|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1268123&amp;ThemesID=139|издание=[[Коммерсантъ]]|год=3 ноября 2009|выпуск=205 (4260)}}&lt;/ref&gt;. Икенсе йылда Каспаров, икенсенән алтынсы урындарға эйә булған бөтә ҡатнашыусылар менән шәхси осрашыуҙарҙың барыһында ла алдынғылыҡты бирмәй, бер тапҡыр ғына Иванчуктан отолоп, Линареста&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 183.&lt;/ref&gt;, Новгородта еңеү яулай, шулай уҡ Тилбургта  Крамником һәм Пётр Вениаминович Свидлер менән беренсе урынды бүлешә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-10-11/8_1/|title=Горячий привет от Deep Blue|last=Васильев|first=Ю.|date=11 октября 1997|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2011-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lWm7mq?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-10-11/8_1/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

1998 йылда Каспаров һәм Линареста турнирҙар ойоштороусы Луис Рентеро етәкләгән Бөтә донъя шахмат советы титул яулау матчын планлаштыра. Претендент Ананд һәм Крамник араһындағы матта билдәләнергә тейеш була, ләкин Ананд, ФИДЕ эгидаһы аҫтында булмаған претендент циклдарында уйнамау йөкләмәһе менән бәйләнгәнлектән, унан баш тарта, шуның өсөн уны Широв алмаштыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/06/09/science/chess-anand-takes-the-high-road-and-tops-the-field-in-madrid.html?src=pm|title=CHESS; Anand Takes the High Road And Tops the Field in Madrid|last=[[Бирн, Роберт|Byrne, R.]]|date=9 июня 1998|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lYnnob?url=http://www.nytimes.com/1998/06/09/science/chess-anand-takes-the-high-road-and-tops-the-field-in-madrid.html?src=pm|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Широв көтмәгәндә 5½:3½ мәрәй ота һәм шул уҡ йылдың көҙөнә билдәләнгән Каспаров менән матчҡа хоҡуҡ ала. Әммә бағымсының — Рентеро — аҡса яғынан мөшкөл хәле арҡаһында матч уҙғарылмай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vremya.ru/print/4560.html|title=Широв против Ананда, Крамника и Каспарова|last=Герцмарк|first=А.|date=18 декабря 2000|publisher=[[Время новостей]]|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lZcHY1?url=http://www.vremya.ru/print/4560.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда Каспаров бөтә донъяға ҡаршы {{comment|үҙенә бер башҡа|исключительный}} матчта еңә. Артабан 1999 һәм 2000 йылдарҙа 18 ай эсендә Каспаров һәр береһе 18-се категориянан да түбәнерәк булмаған алты супертурнирҙа бер рәттән еңеүгә өлгәшә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-03-20/16_6/|title=Гарри Каспаров. Мы возродим систему, которая даст шанс любому реальному претенденту.|last=Васильев|first=Ю.|date=20 марта 2000|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/615laKTIa?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-03-20/16_6/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bre&quot;&gt;''Линдер, И. М.'' Статья «Каспаров, Гарри Кимович» в [[Большая российская энциклопедия|БРЭ]].&lt;/ref&gt;. 1999 йылдың башында Каспаров йыл һайын үтә торған Вейк-ан-Зее шахмат турнирында еңә (Иван Соколовтан бер тапҡыр еңелгәндә 13-тән 10 мәрәй йыйып; Ананд 9½ мәрәй, Крамник — 8 мәрәй йыйған). Артабан ул Линареста, ҡаралар менән уйнап биш тапҡыр +7 −0 =7 һөҙөмтәһе менән еңә. Крамник һәм Ананд 2½ мәрәйгә артта ҡала&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 184.&lt;/ref&gt;. Майҙа Сараевола турнир була, унда  Ананд һәм Крамник ҡатнашмай. Каспаров 9-ҙан 7 мәрәй йыя (еңелмәйсә), 2—3 урындарҙы Евгений Ильгиз улы Бареев һәм Широв (6-шар) бүлешә. 1999 йылдың июлендәге ФИДЕ рейтинг-битендә Каспаров рекордлы рейтингка 2851 күтәрелә&lt;ref name=&quot;Record&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6035|title=The highest rated players of all time|date=5 января 2010|publisher=ChessBase|accessdate=2010-12-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lcTgKZ?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6035|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Артабанғы һуңғы турнир алдынан ул Вейк-ан-Зеела, Линареста һәм Сараевола тағы берәр турнирҙа еңеү яулай. Сараевола Широв Каспаровтың төп көнәркәше була, ләкин ул һуңғы уйын алдындағы турҙа Сергей Мовсесяндан еңелә, һәм һуңғы турҙа ул үҙе Каспаровтан еңелә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 314.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/72013|title=Сараево сквозь призму Лондона|last=Шмачков|first=Л.|date=2 июня 2000|publisher=[[Советский спорт]]|accessdate=2010-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ld8PY8?url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/72013|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.
{{Hider|
title = Гарри Каспаров&amp;nbsp;— [[Топалов, Веселин|Веселин Топалов]], Вейк-ан-Зее, 1999.
|
 content =
{{Шахматная диаграмма
| tright
| 
|bd|  |  |rd|  |  |  |rd
|kd|  |  |  |  |pd|  |pd
|pd|  |  |qd|  |nd|pd|  
|nl|pd|pd|pl|  |  |  |  
|  |  |  |pd|  |ql|  |  
|pl|  |  |  |  |pl|pl|bl
|  |pl|pl|  |  |  |  |pl
|  |kl|  |rl|rl|  |  |  
| Позиция после '''23… Фd6'''}}

'''1.e4 d6 2.d4 Кf6
[[Защита Уфимцева — Пирца|защита Уфимцева]] не относится к числу любимых дебютов обоих гроссмейстеров. Топалов разыграл её, пытаясь незнакомым началом лишить противника преимущества в дебютной подготовке.

'''3.Кc3 g6 4.Сe3 Сg7 5.Фd2 c6 6.f3 b5 7.Кge2 Кbd7 8.Сh6 С:h6 9.Ф:h6 Сb7 10.a3 e5 11.O-O-O Фe7 12.Крb1 a6 13.Кc1 O-O-O 14.Кb3 ed 15.Л:d4 c5 16.Лd1 Кb6 17.g3 Крb8 18.Кa5 Сa8 19.Сh3 d5 20.Фf4+ Крa7. 21.Лhe1 d4 22.Кd5 Кb: d5 23.ed Фd6''' (см. диаграмму)

'''24.Л:d4! cd''' Чёрные могли получить равную позицию 24…Крb6 25.Кb3 К:d5 26.Ф:d6+ Л:d6 27.Лd2. Теперь же Каспаров делает второй ход просчитанной на много ходов комбинации, в результате которой чёрный король оказывается во вражеском лагере — а белые добиваются решающего материального преимущества. '''25.Лe7+!! Крb6''' (после 25…Ф:e7 26.Ф:d4+ Крb8 27.Фb6+ чёрные получали мат) '''26.Ф:d4+ Кр: a5 27.b4+ Крa4 28.Фc3 Ф:d5''' Грозил мат ферзём, а на 28…С:d5 белые матовали 29.Крb2 и 30.Фb3+! Теперь же у чёрных будет ход 29…Фd4. Однако белые угрожают матом с другой стороны.

'''29.Лa7 Сb7 30.Л:b7 Фc4 31.Ф:f6 Кр: a3''' Размен ферзей 31…Лd1+ 32.Крb2 Фd4+ 33.Ф:d4 Л:d4 не помогает. После 34.Л:f7 сочетание матовых угроз Л:a6 и Сh3-e6-b3 обеспечивало белым победу '''32.Ф:a6+ Кр: b4. 33.c3+! Кр: c3 34.Фa1+! Крd2 35.Фb2+ Крd1 36.Сf1! Лd2'''. При отходе ферзя белые матовали на e2 или c1, а на 36…Ф:f1 последовало бы 37.Фc2+ Крe1 38.Лe7+.

'''37.Лd7! Л:d7 38.С:c4 bc 39.Ф:h8''' На эту позицию шёл Каспаров. Теперь белые быстро реализуют материальный перевес. '''39…Лd3 40.Фa8 c3 41.Фa4+ Крe1 42.f4 f5 43.Крc1 Лd2 44.Фa7''' Черные сдались&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;.

По мнению Каспарова это лучшая из сыгранных им партий&lt;ref name=chessrussia200911&gt;[http://chess-club-slon.ru/art_kasparovbg.php «Моя лучшая партия» Г. Каспаров // Шахматы в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725205839/http://chess-club-slon.ru/art_kasparovbg.php |date=2009-07-25 }} {{v|24|3|2011}}&lt;/ref&gt;.
 |
  frame-style = border: 1px solid Blue |
  title-style = color: black; background-color: lavender; font-weight: bold |
  content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left |
  hidden = 1
}}1921
[[2000]] йылдың көҙөндә Каспаров классик шахмат уйыны буйынса донъя чемпионы исеменә матчта Крамниктан еңелә һәм шахмат буйынса донъя чемпионы исемен юғалта. Матч алдынан көнәркәштәр шәхси осрашыуҙарҙа тигеҙ иҫәп йыйған (өсәр еңеү һәм ун ете тиң иҫәп), ләкин Каспаров ҙур матч тәжрибәһе һәм 1999—2000 йылдар турнирҙарындағы еңеүҙәр серияһы арҡаһында  фаворит булып һаналған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 272.&lt;/ref&gt;. «''Braingame''s» компанияһы ойошторған матч 16 партияның күпселегенә уйналған һәм шулай итеп һуғыштан һуңғы йылдарҙа донъя беренселегенә ойошторолған иң ҡыҫҡа матч булған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 270.&lt;/ref&gt;. Крамник аҡ фигуралар менән икенсе һәм унынсы партияларҙа көнәркәшен {{comment|яңынан еңгән|переиграл}}, ә башҡа осрашыуҙар тиң иҫәп менән тамамланған. Был матч шулай уҡ 1921 йылда шахмат уйыны буйынса донъя чемпионы исеменә барған матчтан һуң тәүге тапҡыр претенденттың {{comment|ҡоро|всухую}} еңеүе менән тамамлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/8_1/|title=Владимир Крамник. Первый homo sapiens, выигравший матч у Каспарова. Часть 2.|last=Васильев|first=Ю.|date=4 ноября 2000|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lgdjyd?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/8_1/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Крамниктың уңышының мөһим өлөшө булып, ҡаралар менән уйнағанда испан партияһының берлин вариантын регуляр ҡулланыуы тора, шуның менән ул бер нисә партияла Каспаровтың аҡ төҫөн нейтралләштергән; быға саҡлы топ-кимәл ярыштарҙа берлин вариантын системалы рәүештә бер кем дә ҡулланмаған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 275—276.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/1_4/|title=Владимир Крамник. Первый homo sapiens, выигравший матч у Каспарова. Часть 1.|last=Васильев|first=Ю.|date=4 ноября 2000|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lixVOb?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/1_4/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

==== Кеше компьютерға ҡаршы ====
[[Файл:Kasparov-18.jpg|мини|200x200пкс|Fritz X3D-ға ҡаршы уйын]]
Гарри Каспаровтың против Шахмат программаларына ҡаршы матчтары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 1989 йылда Sun-4 компьютеры базаһында эләгән «''Deep Thought''» шахмат программаһы ҙур ғына уңышҡа өлгәшкән. Тарихта беренсе тапҡыр программа рәсми турнирҙа халыҡ-ара гроссмейстерҙы (Бент Ларсен) отҡан&lt;ref name=deepthought1/&gt;. Донъя ч1989 йылдың 2 октябрендә Нью-Йоркта ике блиц-партиянан торған Гарри Каспаров — «''Deep Thought''» матчы булған. Донъя чемпионы матчта еңел генә еңгән. Бигерәк тә икенсе осрашыуҙа эффектлы комбинация стилендә Каспаровтың еңеүгә өлгәшеүе күрһәткесле булған.

1996 йылда IBM компанияһы вәкилдәре Гарри Каспаровты үҙҙәренең приз фонды $500 мең доллар тәшкил иткән «''Дип Блю''» шахмат машинаһына ҡаршы матчта ҡатнашырға тәҡдим итәләр. «Дип Блю» — RS6000 системаһы базаһында эшләгән үҙенең эсенә дөйөм алғанда 512 процессор индергән һәм шуның 480-не шахмат программаһына аппарат ярҙамында ҡулайлаштырған 32 узеллы суперкомпьютер. Дөйөм иҫәпләүҙәр буйынса, «Дип Блю»ҙың етештереүсәнлеге (махсус тәғәйенләнешле интеграль шахмат процессорҙарын файҙаланмайынса)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.top500.org/system/169739|title=SP P2SC 120 MHz {{!}} TOP500 Supercomputer Sites|publisher=www.top500.org|lang=en|accessdate=2017-08-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.top500.org/system/169741|title=SP P2SC 120 MHz {{!}} TOP500 Supercomputer Sites|publisher=www.top500.org|lang=en|accessdate=2017-08-05}}&lt;/ref&gt; 11,38 G FLOPS-ҡа тиң булған&lt;ref name=top500&gt;[http://www.top500.org/list/1997/06/300 TOP 500 Supercomputing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213103245/http://www.top500.org/list/1997/06/300 |date=2009-02-13 }} {{v|15|12|2010}}&lt;/ref&gt;; компьютер секунд эсендә 200 млн позицияны баһалай алған&lt;ref name=deepblue1&gt;[http://webdocs.cs.ualberta.ca/~jonathan/Grad/Papers/db.html Kasparov versus Deep Blue: The Re-match]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{v|15|12|2010}}&lt;/ref&gt;. Каспаровтың шахмат компьютерына ҡаршы беренсе матчы [[1996]] йылдың февралендә ойошторолған, һәм кеше уны 4:2 иҫәбе менән отҡан, ләкин тәүге партияла отолғанын да әйтер кәрәк. Был ваҡытты классик контролдә тотҡан һәм компьютер донъя чемпионын еңгән&lt;ref name=Britanica_DeepBlue1&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/155485/Deep-Blue Deep Blue] [[Encyclopaedia Britannica]] ссылка проверена [[9 декабря]] [[2009]]&lt;/ref&gt; тарихтағы беренсе осраҡ булған.

IBM компанияһы икенсе матчта $1,1 млн приз фондын тәҡдим иткән, һәм шуның $700 мең доллары еңеүсегә тәғәйенләнгән булған. Ваҡытты нормаға ярашлы контролдә тотҡан алты матчтан торған алыш (40 йөрөшкә 120 минут) 1997 йылдың майында булған. Һөҙөмтәлә тарихта беренсе тапҡыр донъя чемпионы проиграл компьютерҙан 2½:3½ иҫәбе менән отолған&lt;ref name=kommers1&gt;{{статья|автор=Костиков, Р.|заглавие=Каспаров проиграл «Темно Синему» компьютеру|ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc/197982|издание=[[Коммерсантъ]]|место=|издательство=|год=12 мая 1998|номер=82 (1485)}}&lt;/ref&gt;.

{{Шахматная диаграмма
| tleft
| 
|rd|  |rd|  |qd|bd|kd|  
|  |  |  |  |  |  |pd|  
|pd|  |  |nd|  |pd|  |pd
|  |pd|bl|pl|pd|pl|  |  
|pl|pl|pd|  |  |  |  |  
|  |  |pl|  |  |  |  |pl
|rl|  |bl|  |  |ql|pl|  
|rl|  |  |  |  |  |kl|  
| 2-я партия матча «Дип блю» – Каспаров (1997). Компьютер блестяще реализует позиционный перевес '''35. С:d6! С:d6 36. ab ab 37. Ce4!!'''.  Почему же белые  не сыграли 36. Фb6 Фe7 и далее 37. ab Лab8 38 Ф:a6? Чёрные жертвуют три пешки, получая сложную контригру с возможными шансами, но выгода избранного программой продолжения '''37. Ce4''' совсем не очевидна. По мнению [[Макарычев, Сергей Юрьевич|Сергея Макарычева]], сложно объяснить, как шахматная программа могла найти такой типично человеческий тонкий позиционный ход&lt;ref name=makarych1&gt;{{статья|автор=[[Макарычев, Сергей Юрьевич|Макарычев, С.]]|заглавие=Гроссмейстер «Глубокая мысль»|ссылка=|издание=[[Наука и жизнь]]|место={{М}}|издательство=|год=1997|выпуск=7|страницы=112—115|isbn=|issn=|doi=|язык=}}&lt;/ref&gt;.}}

Суперкомпьютер айырым бинала торған. Каспаровҡа ҡаршы таҡта артында  проекттың башланғысында тороусы IBM командаһы вәкиле Фэн-Сюн Сюй (''Feng-hsiung Hsu'') йәки «Дип Блю» программистарының береһе ултырған. «Дип Блю» менән бөтә аралашыуын Фэн-Сюн Сюй махсус монитор ярҙамында башҡарған. Машина залы килеп тоташҡан бинала торған техник терминалды (монитор) матч арбитрҙарының береһе Кен Томпсон контролдә тотҡан. Шунда уҡ бер штатлы гроссмейстер дежурҙа торған, ул Каспаровтың тиң иҫәп хаҡында тәҡдимен йә ҡабул иткән йә кире ҡаға алған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Feng-Hsiung Hsu|заглавие=Behind Deep Blue|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2004|страницы=|страниц=|pages=215—216|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Теория күҙлегенән ҡарағанда уйын бүлмәһендә мониторы һәм суперкомпьютер араһында партия барышына махсус рәүештә саҡырылып килтерелгән шахматсы тороуы мөмкин булған&lt;ref name=deepblue1/&gt;.

1997 йылғы матчтың икенсе партияһында Каспаров, ауыр ситуацияла ҡалғанлыҡтан, пешкаһын ҡорбан итә (диаграмманы ҡара). Ғәҙәттә йөрөштө «уйлауға» бер минуттан биш минутҡа саҡлы ваҡыт сарыф иткән «Дип Блю» 35-се йөрөш алдынан 14 минутҡа, ә 36-сы йөрөш алдынан - 6 минутҡа тынып ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.research.ibm.com/deepblue/watch/html/game2clean.log|title=Лог-файл 2-й партии|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Newborn|заглавие=Deep Blue: An Artificial Intelligence Milestone|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2003|страницы=|страниц=|pages=183, 302|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, һәм 37-се йөрөштә Сe4 менән уйнап, ҡорбанды (диаграмманы ҡара). Аҡ фигуралар менән 45-се йөрөштә Каспаров бирешә. Матч тамамланғандан һуң үткәрелгән анализ, аҡтар менән һуңғы йөрөшөндә хата китеү сәбәпле һәм ҡаралар менән төгәл йөрөмәү арҡаһында, мәңге шаһ һәм тиң иҫәп менән уйындың {{comment|тиҙләтелеүен|форсировать}}  күрһәткән. Әммә бөтә  ҡалған партияны ғәмәлдә тел тейҙермәҫлек итеп атҡарған электрон {{comment|дәғүәсе|оппонент}} барыһын да төгәл иҫәпләгән тип уйлап, Каспаров яңылышҡан&lt;ref name=makarych1/&gt;. «''Deep Blue''» — Каспаров (1997, 6-сы партия), һуңғы, партияһында Каспаров теорияға билдәле булған инициатива өсөн ҡорбанды күрмәй ҡалған йә аңлы рәүештә юл ҡуйған, тип һанарға була, ләкин Deep Blue уны ҡабул итә, насар ҡаршылашҡан һәм 19-сы йөрөштә үк еңелеүен таный&lt;ref name=&quot;vteni&quot;&gt;{{статья|автор=Каминский, В.|заглавие=В зыбкой тени «темно-синего» шкафа|ссылка=http://lib.sportedu.ru/mirrors/www.64.ru/1997/05/deep.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|год=1997|выпуск=5|страницы=5—12}}&lt;/ref&gt;.

Матчтан һуң Каспаров партияның лог-файлын биреүҙәрен талап итә. IBM бөтә партияларҙың тулы лог-файлдарын матчтың баш судьяһына тапшыра&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Feng-Hsiung Hsu|заглавие=Behind Deep Blue|оригинал=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2004|страницы=|страниц=|pages=252|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, а Каспарову фрагменты ключевых моментов&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Каспаров.|заглавие=Война объявлена!|ссылка=|язык=|издание=Шахматы в России|тип=|год=1997|месяц=|число=|том=|номер=5|страницы=6—9|issn=}}&lt;/ref&gt;. Машинаның программаһы нисек «уйлауы»н раҫлаған деталдәре күрһәтелмәгән, һәм Каспаров IBM-ды мутлашыуҙа ғәйепләй. Каспаров фекеренсә, бер нисә осраҡта компьютерға кеше ярҙамы тейгән булырға тейеш, сөнки был программа, ул осорҙағы {{comment|һәр кемгә аңлайышлы|общедоступный}} программаларға ярашлы булмаған йөрөштәрҙе әлдән-әле һайлай-һайлай, {{comment|һикереп|с перепадами}}, уйнай&lt;ref name=&quot;vteni&quot;/&gt;.

Матчтан һуң 20 йыл үткәс, Каспаров үҙенең яңы «''Deep Thinking''» китабында үҙенең икеләнеүҙәре буйынса һығымта яһаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Garry Kasparov|заглавие=Deep Thinking: Where Machine Intelligence Ends and Human Creativity Begins|ответственный=|издание=|место=|издательство=PublicAffairs|год=2017|страницы=|страниц=|pages=220|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Минән бик күп тапҡыр — «Дип Блю мутлаштымы?» тип һорайҙар, һәм минең эскерһеҙ яуабым — «мин белмәйем». Егерме йыл буйы үҙ-үҙемдә ҡаҙыныуҙарҙан, фашлауҙарҙан һәм анализлауҙан һуң, мин әле бына шулай яуап бирәм — «юҡ». IBM-ға ҡағылғанда — отош өсөн ни тиклем тәрән бысраныуҙарын ғәҙел ярыш принцибына хыянат тип кенә түгел, бигерәк тә фәндең хыянат ҡорбанына әйләнеүе тип ҡабул итәм.
{{oq|en|I have been asked, “Did Deep Blue cheat?” more times than I could possibly count, and my honest answer has always been “I don’t know.” After twenty years of soul-searching, revelations, and analysis, my answer is now “no.” As for IBM, the lengths they went to to win were a betrayal of fair competition, but the real victim of this betrayal was science.}}
{{конец цитаты|источник=Kasparov. «Deep Thinking: Where Machine Intelligence Ends and Human Creativity Begins»}}

2003 йылдың ғинуарында Каспаров «''Deep Junior''» шахмат программаһына ҡаршы уйнай. Матч ваҡытты стандарт контролдә тотоусы 6 уйындан тора. Алыштың приз фонды $ 1 млн доллар тәшкил итә. Шул ваҡыт өсөн көслө тип һаналған персональ компьютер программаһы Windows Server 2000 операцион системаһы һәм 1,6 ГГц тәшкил иткән Intel Xeon-дың 8 процессоры менән эшләй. Каспаров, «антикомпьютер» стратегияһын ҡулланып, беренсе  партияла еңеүгә өлгәшә һәм икенсе партияла байтаҡ өҫтөнлөккә эйә була, әммә уны тиң иҫәп менән тамамлай. Өсөнсө партияла ул тупаҫ хаталы иҫәпкә юл ҡуйған һәм ул 34-се йөрөштә бирелгән. Ҡалған партияларҙа Каспаров һаҡ булған һәм тиҙ генә тиң иҫәпкә ҡайтарып ҡалдырған. Уйын һөҙөмтәһе — 3:3&lt;ref name=DeepJr1&gt;[http://www.chessclub.com/finger/Kasparov-Junior Look Up User Kasparov-Junior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511124246/http://www.chessclub.com/finger/Kasparov-Junior |date=2012-05-11 }} {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DeepJr2&gt;[http://www.thechessdrum.net/tournaments/Kasparov-DeepJr/ Kasparov &amp; Deep Junior fight to 3-3 draw!] {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;.

2003 йылдың ноябрендә Каспаров — «''Fritz X3D''» матчы (өс үлсәмле интерфейс менән «''Deep Fritz''»). Матч шарты буйынса кеше махсус өс үлсәмле графикалы (3D күҙлектә) уйнарға тейеш булған. «Deep Fritz» Intel Xeon 4 процессорлы компьютерҙа эшләгән. Бынан бер йыл алда ҡағиҙәһе буйынса оҡшаған шул уҡ программа һәм Владимир Крамник уйынды тиң иҫәп менән тамамланы. Осрашыу Нью-Йоркта ойошторола. Бер еңеү, бер отош һәм ике тиң иҫәп менән тамамланған 4 партиялы матч һөҙөмтәһе - 2:2. Шуныһы ҡыҙыҡ, 4-се партияла «''Deep Fritz''» көтмәгәндә ферзде ҡорбан итергә тәҡдим итә, әммә гроссмейстер уны кире ҡаға һәм уйынды тыныс ҡына тиң иҫәп позицияһына еткерә. Уйын һөҙөмтәләре буйынса Каспаров $175 мең доллар аҡсаға һәм алтын статуэткаға эйә була&lt;ref name=fritz1&gt;[http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1312 Precise game four draw and a drawn match // chessbase.com] {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;.

«Дип Джуниор» һәм «''Deep Fritz''» — секундына 3-4 млн позиция тирәһе тиҙлектәге коммерция программаһы (2003 йыл). Матч алдынан анализ өсөн Каспаровҡа  программа күсермәләре бирелгән. Программалы компьютер уйын залында урынлаштырыла. Каспаров мутлашыу бар тигән шикләнеүен әйтмәне. «''Deep Junior''» менән үткән матчҡа йомғаҡ яһап, Каспаров бер нисә йылдан кешегә шахмат программаларына ҡаршы торорлоҡ бер шанс та ҡалмауы мөмкин тигән фекер әйтә&lt;ref name=ny20031&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E5DB1230F932A15752C0A9659C8B63&amp;pagewanted=2 Retooling Machine and Man For Next Big Chess Faceoff / January 21, 2003 // New York Times] {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;.

=== Донъя экс-чемпионы ===
2001 йыл дауамында Каспаров бер рәттән өс еңеү яулай. Донъя экс-чемпионы рангыһында беренсе ярышы Вейк-ан-Зеела үткән турнир була. Каспаров 13-тән 9 мәрәй йыйған һәм Анандты ярты мәрәйгә уҙа, Крамник 3-4 урындарҙы бүлеште. Шунан Каспаров Линареста йыл һайын уҙғарылған турнирҙа (10-дан 7½) һәм Астана турнирында еңә. Астаналағы һуңғы тур алдынан Каспаров Крамниктан ярты мәрәйгә артта ҡалған, әммә 1997 йылда Крамникты хәл иткес осрашыуҙа тәүге тапҡыр еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 96.&lt;/ref&gt;. Икенсе йылда Каспаров тағы ла Линареста (12-нән 8, ФИДЕның яңы донъя чемпионы Руслан Олегович Пономарёвтан бер ярым мәрәйгә алға сығып) еңеү яулай&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;.

2002 йылдың сентябрендә Каспаров Рәсәй йыйылма командаһы составында «Рәсәй командаһы донъя йыйылма командаһына ҡаршы» матч-турнирында ҡатнаша. Ул ун  партияның берәүһендә еңә һәм өсәүһендә отола. Һөҙөмтәлә донъя йыйылма командаһы 52:48 иҫәбе менән еңә, ә Каспаров команда ярыштарында үҙ ғүмерендә тәүге еңелеүгә осрай&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2002-09-12/8_3/|title=Карпов разыгрался, но что толку?|last=Васильев|first=Ю.|date=12 сентября 2002|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2011-02-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ll0tJE?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2002-09-12/8_3/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың октябрь-ноябрендә Каспаров Рәсәй командаһы беренсе урын яулаған Блед олимпиадаһында һуңғы тапҡыр уйнай. Беренсе таҡтала ул мөмкин булған 9 мәрәйҙән 7½ мәрәй йыя, был һөҙөмтә 2933 рейтингына тап килгән, һәм был күрһәткес буйынса Каспаровтың сығышы олимпиадала иң яҡшыһы була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 131.&lt;/ref&gt;.

2003 йылғы Линарес уңышһыҙ була, Каспаров 3—4 урындарҙы Ананд менән бүлә. Икенсе турҙа Каспаров ота алырлыҡ позицияла ла 15 йәшлек Теймур Раджабовҡа ҡаршы тора алмай. Ябылыу тантанаһында был партия турнирҙа иң матуры тип аталғанға, Каспаров барыһы алдында был һайлауҙы мыҫҡыл итеү һәм кәмһетеү кеүек ҡабул итеүен еткерә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Шмачков, Л.|заглавие=Вернется ли Каспаров в Линарес?|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/103996|автор издания=|издание=[[Советский спорт]]|год=13 марта 2003|номер=45(15991)}}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каспаров беренсе тапҡыр Шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында уйнайым. 2004 йылдағы шахмат буйынса Рәсәй, 57-се ил чемпионатында, Крамник һәм Карповты һанамағанда, ун иң көслө шахматсы уйнай. Каспаров  +5 −0 =5 һөҙөмтәһе менән еңә һәм Александр Игоревич Грищукты бер ярым мәрәйгә артта ҡалдыра&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 311.&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың 10 мартында Линарестағы супертурнирҙың йомғаҡлау пресс-конференцияһында Каспаров спорт карьераһын тамамлауы хаҡында иғлан итә. Унда Каспаров, Топаловтан бер тапҡыр еңелә һәм уның менән тигеҙ мәрәй йыя, ләкин өҫтәлмә күрһәткестәр буйынса (ҡара төҫ менән еңгән иҫәп) еңеүсе тип табыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2005/41/11/120344.html|title=Каспаров ушел победителем Линареса|last=Стецко|first=О.|date=14 марта 2005|publisher=[[Время новостей]]|accessdate=2010-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ln8WKO?url=http://www.vremya.ru/2005/41/11/120344.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Каспаров үҙенең ҡарарын мотивация етмәү — ул шахматта бөтә бейеклектәрҙе яулаған — һәм, тағы ла Крамниктан еңелгәндән һуң донъя чемпионы титулы өсөн көрәшеү мөмкинлеген бирмәү (атап әйткәндә, ФИДЕ донъя чемпионы Руслан Олегович Пономарёв менән дә матч уҙғарылмай) менән аңлата. Каспаров шулай уҡ киләсәктә блицтурнирҙарҙа һәм күрһәтмә сараларҙа ҡатнашырға теләүен әйтә, төп приоритетын — китап яҙыуын дауам итәсәген һәм рәсәй сәйәсәтендә ҡатнашасағын белдерә&lt;ref name=&quot;chessbase2258&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2258|title=Kasparov retires from professional chess|date=10 марта 2005|work=|publisher=ChessBase|accessdate=2011-02-26|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lpDPYw?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2258|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moss&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/mar/14/russia.chess|title=The endgame|author=Moss, S.|date=14 марта 2005|work=|publisher=[[Guardian]]|accessdate=2011-02-26|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lpvA1b?url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/mar/14/russia.chess|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Профессиональ спорттан киткәндән һуң ===
2009 йылдың сентябрендә Каспаров һәм Карпов Валенсияла 12 партиялы шахмат һәм блиц матчтарында уйнай. Каспаров 9:3 иҫәбе менән еңә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sport.rian.ru/sport/20090925/186422991.html|title=И спустя 25 лет Каспаров по-прежнему сильнее Карпова|author=|date=25 сентября 2009|work=|publisher=// [[РИА Новости]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lqpqWq?url=http://sport.ria.ru/sport/20090925/186422991.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың мартынан башлап Каспаров ул саҡта донъя рейтингында дүртенсе урын биләүсе 18 йәшлек норвег гроссмейстеры Магнус Карлсендың шәхси тренеры булғаны билдәле була. Каспаров һәм Карлсен {{comment|күнегеү| тренировочный}} сессияларында йылына бер нисә тапҡыр осрашҡандар&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5742 | title = Breaking news: Carlsen and Kasparov join forces | author =  | date = 7 сентября 2009 | work =  | publisher = // ChessBase | accessdate = 2011-02-18 | lang =  | archiveurl = https://www.webcitation.org/615lvH42z?url=http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5742 | archivedate = 2011-08-21 }}&lt;/ref&gt;. Совместная работа окончилась в марте 2010 года, к этому моменту Карлсен возглавил рейтинг-лист&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/mar/13/chess-magnus-carlsen-garry-kasparov|title=World No1 Magnus Carlsen parts company with mentor Garry Kasparov|author=Barden L.|date=13 марта 2010|work=|publisher=[[Guardian]]|accessdate=2011-02-18|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lw5TMG?url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/mar/13/chess-magnus-carlsen-garry-kasparov|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ Карлсен үҙенең карьера мәсьәләләре буйынса яуаплыраҡ була барғанын тойғанын әйткән, әммә Каспаров менән бәйләнеште өҙмәйәсәген белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6187|title=Magnus Carlsen on his chess career|author=|date=15 марта 2010|work=|publisher=// ChessBase|accessdate=2011-02-18|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lwzVps?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6187|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ 2010 йылдың көҙөндә Каспаров ФИДЕ президенты посына Карпов кандидатураһын хуплаған. Әммә һайлауҙа хәҙер эшләүсе президент Кирсан Николаевич  Илюмжинов алға сыға&lt;ref&gt;{{статья|автор=Петров А. |заглавие=Кирсан Илюмжинов обыграл пару чемпионов |ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc/1512621 |издание=[[Коммерсантъ]] |год=30 сентября 2010|номер=181 (4481)}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда Каспаров, сираттағы һайлауҙарҙа Хорватиянан күрһәтелгәнендә, үҙе Илюмжиновтың көнәркәше булып китә. Ул кампанияны ФИДЕны «ришүәтсе ойошма» булараҡ һәм Илюмжиновты «Путиндың диктатор режимы»ның союздашы тип тәнҡитләүҙән башлай. Үҙ сиратында, Илюмжинов Каспаровты делегаттарҙың тауышын һатып алырға маташыуҙа ғәйепләй: йәмәғәтселеккә Каспаров һәм үның командаһынан ФИДЕ генераль секретары Игнатиус Леонг (''Ignatius Leong'') араһындағы килешеү проекты билдәле була: Леонг Каспаров өсөн азия делегаттарының тауышын һатып алырға тейеш була&lt;ref name=&quot;nemesis&quot;/&gt;. 2015 йылдың сентябрендә ФИДЕның этика буйынса комиссияһы Каспаровты һәм Леонгты ФИДЕ әхлаҡ кодексының 2.1 пунктын боҙоуҙа ғәйепләйҙәр, сөнки ул пункт шахмат партияһы һәм ФИДЕ вазифаһына һайлау һөҙөмтәһенә йоғонто яһау маҡсатында ришүәт тәҡдим итеүҙе һәм ришүәт ҡылыуҙы тыя&lt;ref&gt;{{cite web|title=Гарри Каспаров и Игнатиус Леонг признаны виновными в нарушении морального кодекса FIDE|url=http://tass.ru/sport/2243837|date=8 сентября 2015|publisher=// [[ТАСС]] |accessdate=2015-09-09}}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 21 октябрендә ФИДЕ Каспаров һәм Леонгты шахмат менән бәйле бар булған рәсми эшмәкәрлектән ситләштерә. Ойошманың белдереүендә былай тип яҙыла: «Каспаров һәм Леонг ФИДЕла, шул иҫәптән уға ингән милли федерацияларҙа, континенталь ассоциацияларҙа, аффилированный ойошмаларҙа теләһә ҡайһы вазифаны атҡарыуҙан, шулай уҡ ике йыл дауамында ФИДЕ ултырыштарына делегат, вәкил йә ағза булараҡ ҡатнашыуҙан мәхрүм ителә»&lt;ref&gt;{{cite web |title=Гарри Каспарову и Игнатиусу Леонгу запретили на два года заниматься любой деятельностью, связанной с ФИДЕ |url=http://chess-news.ru/node/20306 |date=21 октября 2015 |publisher=// Chess News |accessdate=2015-10-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024004412/http://chess-news.ru/node/20306 |date=2015-10-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fide.com/component/content/article/1-fide-news/9132-ethics-commission-judgement.html Ethics Commission Judgement] // [[FIDE]]&lt;/ref&gt;. Каспаров ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға: уның фаразы буйынса, ярты миллион доллар шәхсән Леонгҡа түгел, ә «Азия илдәрендә шахматты популярлаштырыу  маҡсатында Каспаров махсус төҙөгән фондҡа тәғәйенләнгән»&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2016-01-10|lang = ru|title = Гарри Каспарова отстранили от работы в ФИДЕ по обвинению в коррупции|url = https://meduza.io/news/2015/10/21/garri-kasparova-otstranili-ot-raboty-v-fide-po-obvineniyu-v-korruptsii|publisher = // Meduza}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28—29 апрелендә Каспаров Сент-Луиста (АҠШ) «''Ultimate Blitz Challenge with Garry Kasparov'' күргәҙмә блиц-турнирында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.mk.ru/sport/2016/04/30/sensaciya-kasparov-vozvrashhaetsya.html |title= Сенсация: Каспаров возвращается |author= [[Гик, Евгений Яковлевич|Гик Е. Я.]] |date= 2016-04-30 |work= |publisher= // [[Московский Комсомолец]] |accessdate=2016-04-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;. Каспаровтан тыш, 2016 йылдың 25 апрелендә Сент-Луиста үткән шахмат буйынса АҠШ чемпионатының&lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.uschesschamps.com/2016-us-championship/live |title= Ultimate Blitz Challenge with Garry Kasparov |author= |date= |work= |publisher= // U.S. CHESS CHAMPS |accessdate=2016-04-30 |lang= en |quote= The Chess Club and Scholastic Center of Saint Louis is happy to provide a total prize fund of USD $50,000 for the blitz event, with a first prize of USD $20,000. Garry Kasparov has generously offered to donate his prize winnings to support the U.S. Olympiad team.}}&lt;/ref&gt; приз фонды $50000 булған әйләнмәле блиц-турнирында өс еңеүсе — Фабиано Каруана, Уэсли Со һәм Хикару Накамура ҡатнаша. Каспаров 18-ҙән 9,5 һөҙөмтә менән өсөнсө урын ала. Накамура беренсе (18-ҙән 11), икенсе — Со (18-ҙән 10) булған. Каспаров турнир башланғанға тиклем үҙенең приз аҡсаһын (һөҙөмтәлә — $10000) 2016 йылғы Шахмат олимпиадаһында ҡатнашыу маҡсатында АҠШ йыйылма командаһына бирәсәген иғлан итә&lt;ref name=&quot;us&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.chess-news.ru/node/21383 |title= Накамура выиграл турнир, но проиграл мини-матч Каспарову |author=  |date= 2016-04-30 |work=  |publisher= Chess-News.ru |accessdate= 2016-04-30 |lang=  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501164916/http://chess-news.ru/node/21383 |date=2016-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

2005 йылдан бирле Каспаров өсөн беренсе рәсми ярыш булып 2017 йылдың авгусында Сент-Луиста (''Sinquefield Cup'') уҙған етеҙ шахмат һәм блиц буйынса турнирында супертурнирҙың туғыҙ ҡатнашыусыһы донъя экс-чемпионының көнәркәштәре булған; Каспаров был шахматҡа берҙән-бер генә кире ҡайтыу һәм карьераны яңыртыу түгел тип әйткән&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://chess-news.ru/node/23404 |title= Гарри Каспаров сыграет в Сент-Луисе |author=  |date= 2017-07-05 |work=  |publisher= Chess-News.ru |accessdate= 2017-07-06 |lang=  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707164241/http://chess-news.ru/node/23404 |date=2017-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Ул етеҙ шахматта 9-ҙан 3,5 һәм блицта 18-ҙан 9 йыя, мәрәйҙәр суммаһы буйынса 8-10 урындарҙы бүлә&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.sport-express.ru/chess/reviews/kasparov-razygralsya-k-koncu-turnira-1297700/ |title=Каспаров разыгрался к концу турнира |author=Бабошин, А. |date= 2017-08-21|work= |publisher= Спорт-Экспресс |accessdate=2017-09-25|lang=}}&lt;/ref&gt;.

== Шахматҡа индергән өлөшө һәм уны баһалау ==

=== Баһаланыуы, ҡаҙаныштары ===
Күп белгестәр Каспаровты тарихтағы иң бөйөк шахматсыһы тип таный (ғәҙәттә икенсе урынға Роберт Джеймс Фишерҙы ҡуялар)&lt;ref name=&quot;barden&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;. Ресурс (''chessbase'') аналитигы Джефф Сонас (''Jeff Sonas'') баһалауы буйынса, Каспаров «бөтә замандарҙың иң өҫтөнлөклө уйынсыһы» (''most dominant chess player of all time'') булған&lt;ref name=cb6&gt;{{cite web | author = [[:en:Jeff Sonas|Sonas J.]] | datepublished = May 25, 2005 | url = http://en.chessbase.com/post/the-greatest-che-player-of-all-time-part-iv | title = The Greatest Chess Player of All Time – Part IV | work = | publisher = // [[Chessbase.com]] | accessdate = 11-05-2016 | lang = en}}&lt;/ref&gt;. Каспаров иң яҡшы йыл шахматсыһы булараҡ «Шахмат Оскары» исеменә ун бер тапҡыр: 1982—1983, 1985—1988, 1995—1996, 1999, 2001—2002 йылдарҙа эйә булған. 1981 йылдан алып 1991 йыл осорона тиклем бөтә ҡатнашҡан турнирҙарҙа ла беренсе урын алған йәиһә беренсе урынды бүлешкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fide.com/component/content/article/4-tournaments/2810-1301-new-york-sports-commission-endorses-man-vs-machine.html|title=New York Sports Commission Endorses man vs Machine|date=20 января 2003|publisher=fide.com|accessdate=2011-03-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lxjc8k?url=http://www.fide.com/component/content/article/4-tournaments/2810-1301-new-york-sports-commission-endorses-man-vs-machine.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1999 йылда Каспаровтың Эло рейтингы 13,5 йыл буйына рекорд күрһәткестәр кимәлендә торған — 2851 мәрәйгә еткән. 2012 йылдың 10 декабрендә Магнус Карлсен рәсми булмаған рейтингҡа - 2861 мәрәйгә еткән, ул 2013 йылдың ғинуарында рейтингтың сираттағы релизын етәкләгән&lt;ref name=&quot;magnusrating&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=998831|title=Магнус Карлсен - обладатель наивысшего в истории ФИДЕ рейтинга|date=2 января 2013|publisher=[[Вести (телепрограмма)|Вести.ру]]|accessdate=2013-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQrF2SuM?url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=998831|archivedate=2013-01-05}}&lt;/ref&gt;. Каспаров рейтинг-битте, ике ҡыҫҡа арауыҡты иҫәпләмәгәндә (ФИДЕ 1993—1994 йылдарҙа ПША эгидаһы аҫтында Шорт менән матч үткәреүҙән сығарғанда һәм 1997 йылғы бер релизда ул беренсе урынды Крамник менән бүлә), 1985 йылдан 2006 йылға саҡлы етәкләгән. 2006 йылдың 1 ғинуарында Каспаров 2812 коэффициенты менән беренсе урында була, әммә ФИДЕ ҡағиҙәләренә ярашлы, алдағы 12 айҙа турнирҙарҙа ҡатнашмағанлыҡтан, 2006 йылдың 1 апрелендә рейтинг-биттән төшөрөлөп ҡалдырылған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2006/04/04/kasparov/|title=В списке не значится|author=Сенцов, А.|date=4 апреля 2006|work=|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lyHj8l?url=http://lenta.ru/articles/2006/04/04/kasparov/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fide.com/component/content/article/3-news/2102-593-veselin-topalov-leads-april-2006-fide-rating-list.html|title=Veselin Topalov leads April 2006 FIDE Rating List|author=|date=31 марта 2006|work=|publisher=[[ФИДЕ]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lzSikS?url=http://www.fide.com/component/content/article/3-news/2102-593-veselin-topalov-leads-april-2006-fide-rating-list.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 2007 йылда абруйлы Synectics халыҡ-ара консалтинг компанияһы фән, сәйәсәт, сәнғәт һәм эшҡыуарлыҡ өлкәһендә Хәҙерге көндә йәшәүсе 100 гений рейтингын халыҡ хөкөмөнә сығара. Каспаров 25-се урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|title=Top 100 living geniuses|date=30 октября 2007|publisher=[[The Telegraph]]|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lzwa7b?url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

Шахмат тарихында Каспаров һәм Карповтың көндәшлегенең (йыш ҡына уларҙы «ике К» тип атайҙар) {{comment|тиңе|аналогы}} юҡ&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 3.&lt;/ref&gt;. Алты йыл эсендә улар биш матч уҙғарған һәм 144 партия уйнаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sport.rian.ru/sport/20090921/185838264.html|title=История чемпионских матчей между Карповым и Каспаровым|date=21 сентября 2009|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-03-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m0ufkF?url=http://sport.ria.ru/sport/20090921/185838264.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Карпов һәм Каспаров араһында оҙаҡҡа һуҙылған {{comment|бер-береһенә түҙеп тормаусанлыҡ хисе|личная неприязнь}} булған&lt;ref name=&quot;bareev&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ng.ru/regions/2010-05-27/5_champions.html|title=Бабье лето чемпионов|author=[[Бареев, Евгений Ильгизович|Бареев, Е. И.]]|date=27 мая 2010|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2011-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m5TwxO?url=http://www.ng.ru/regions/2010-05-27/5_champions.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1050581,00.html|title=Sport: Bitterness and Brilliance in Moscow|last=Reed|first=J. D.|date=18 апреля 2005|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|accessdate=2011-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m8JSU8?url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1050581,00.html|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007015828/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1050581,00.html |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;. Ике шахматсының ҡапма-ҡаршы тороуының {{comment|сәйәси яҡтан аңлатылыусы сере|политический подтекст}} бар: совет етәкселеге һәр ваҡыт Карповты хуплай, ә Каспаров йәш һәм популяр, үҙен «үҙгәрештәр заманы балаһы» тип {{comment|күрһәтергә тырышҡан|позиционировал}}&lt;ref&gt;[https://sites.ualberta.ca/~khineiko/NG_92_93/1141820.htm Дебют, миттельшпиль, эндшпиль и финиш//Независимая газета № 111(282) 12 июня 1992 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408081738/https://sites.ualberta.ca/~khineiko/NG_92_93/1141820.htm |date=2017-04-08 }}&lt;/ref&gt;, бик теләп, бигерәк тә Көнбайышта, интервью биргән, бер ваҡыт та  диссидент булмаһа ла, баш күтәреүсе ореолына эйә була&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 182—183.&lt;/ref&gt;. Каспаровтың еңеүе СССР-ҙа {{comment|үҙгәртеп ҡороуҙар|перестройка}} башына тура килә&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/sep/21/karpov-kasparov-chess-rematch?INTCMP=ILCNETTXT3487|title=Chess legends Anatoly Karpov and Garry Kasparov renew epic battle|last=Weaver|first=M.|date=21 сентября 2009|publisher=[[The Guardian]]|accessdate=2011-03-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m97kX5?url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/sep/21/karpov-kasparov-chess-rematch?INTCMP=ILCNETTXT3487|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Уйын стиле, спорт сифаттары ===
Каспаров күп ҡырлы, һәм күтәрелгән дәүерендә бер етешһеҙлеге лә булмаған тиерлек, көслө шахматсы булған. Уның партиялары тактикаға тоҫҡалған динамик уйын стилендә&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;, бай фантазиялы, глубиной стратегик яҡтан тәрән, нескә күҙаллау һәм оригиналь дебют идеяларына бай була&lt;ref name=&quot;bre&quot;/&gt;. Владимир Борисович Крамник Каспаровты етешһеҙ урындары бер ҙә булмаған шахматсы тип иҫәпләй&lt;ref name=kramnik1&gt;[http://www.e3e5.com/article.php?id=190 «От Стейница до Каспарова» / 17.01.2005] [[Крамник, Владимир Борисович|Владимир Крамник]] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;. Сергей Юрьевич Шипов Каспаровтың күп булмаған етешһеҙлектәренә әхлаҡи-ихтыяри сифаттарын ({{comment|тиҙ ҡуҙғыусанлығын|импульсивность}} һәм психологик{{comment|тотороҡһоҙлоғон|неустойчивость}}), артыҡ арыуға һәм хаталарға килтереүсе шахмат варианттарын һанауға таяныуын ҡуя&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;.

Каспаровтың бала саҡтан бирле кумиры Александр Александрович Алёхин була. Каспаровтың шахматсы булараҡ формалашыуына ҙур йоғонто яһаусы тренерҙәры була. Үҫмер генә сағында һәләтле баҡы уҡыусыһы уның һәләте үҫешен билдәләүсе тәжрибәле педагогтар Александр Сергеевич Никитин һәм Александр Шакаров менән осраша. Шахмат уйыны тактикаһында һәм комбинация уйынында буласаҡ гроссмейстер бала сағынан көслө була, иң яҡшы донъя уйынсылары менән алышҡанда уның позицион фекерләүе яйлап формалаша. 1973 йылда Михаил Моисеевич Ботвинник мәктәбенә килгән йәш Гарри үҙенә иғтибар йәлеп итә. Совет шахматы патриархы баҡы уҡыусыһы тураһында: «Гарриҙың бик шәп хәрәкәте һәм уның хәтер күләме хуш китерлек. Ул тәрән варианттарҙы иҫәпләй һәм көтөлмәгән йөрөштәр таба. Сила Комбинацион күреү һәләте көсө уны Алёхинға яҡынайта»&lt;ref name=&quot;gik&quot;/&gt;.

Йәш сағында Гарриҙың уйынына {{comment|ҡыҙыулыҡ|импульсивность}} һәм {{comment|тәүәккәл|авантюрное}} дауам итеү хас була, ләкин йылдар үткәс, юғары кимәлдәге уйын өсөн кәрәк булған {{comment|үҙен тыныс тота белеү|уравновешенность}} сифатына эйә була. Карпов менән марафон алыштары уны сағыу уйынсы итеп күрһәтә&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;. Роберт Бирн Карпов һәм Каспаровты уйындың ике полюсы тип атай&lt;ref name=byrn/&gt;. Ҡаралар менән уйнағанда Карпов, хатта көсһөҙөрәк ҡаршы тороусылар менән дә, оборона буйынса {{comment|эш итеү яғын ҡараған|предпочитал действовать}}. Шул уҡ ваҡытта Каспаров, фигураларҙың төҫөнә ҡарамай, контролде үҙ ҡулына алып, һөжүмгә күсерлек мәлде эҙләгән. Каспаровтың өҫтөнлөгө уның уҡырға һәләтлелегендә һәм үҙенең дәғүәселәренән көслө сифатын өйрәнеүендә&lt;ref name=kramnik1/&gt;. Уның был сифаты 1987 йылғы Шахмат буйынса донъя беренселеге матчының 24-се йомғаҡлау партияһында,  Каспаровҡа бары тик еңеү генә кәрәк булған саҡта, сағыла. Ул Карповты төп дәғүәсһенең ҡоралы, һалҡын ҡанлылыҡ менән позицион баҫымды йәйелдереп, отҡан. Ул партия тураһында Марк Евгеньевич Тайманов, Каспаров үҙенең тәбиғи темпераментының етешһеҙлектәрен классик стилдә сыҙамлы маневр яһап еңде тине&lt;ref name=moi_poed1&gt;[http://www.chesspro.ru/_events/2009/kasparov.html «Великое противостояние. Мои поединки с Анатолием Карповым» / глава «Драма в двух действиях» Гарри Каспаров, Дмитрий Плисецкий] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;.

Грэм Бёрджес, Эндрю Солтис, Сергей Юрьевич Шипов һәм башҡа шахмат эксперттары 1985 йылғы Анатолий Карпов менән алышындағы 16-сы партияны Каспаровтың иң юғары ижади ҡаҙныштарының береһе тип таный. Бының әһәмиәте - Донъя Беренселегенә матчта, планетаның иң яҡшы шахматсыһының ҡатмарлы психологик ҡаршы тороуында&lt;ref name=&quot;chesspro&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;goldsby1&quot;&gt;[http://www.lifemasteraj.com/old_af-dl/karp-kasp_rp1g0.html Karpov — Kasparov II, #16 / A.J. Goldsby] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soltis1&quot;&gt;«The 100 Best.» (The 100 Best Chess Games of The 20th Century, Ranked.) [[Солтис, Эндрю|Эндрю Солтис]]&lt;/ref&gt;.

{{Hider|
title = Анатолий Карпов&amp;nbsp;— Гарри Каспаров, Донъя Беренселегенә матчта, 1985, 16-сы партия.
|
 content =
{{Шахматная диаграмма
| tright
| 
|rd|  |  |qd|rd|  |kd|  
|  |  |  |  |  |pd|pd|  
|pd|  |  |bd|  |nd|  |pd
|  |  |  |pl|  |bd|  |  
|nl|pd|  |  |  |  |  |bl
|  |  |  |nd|  |bl|  |  
|pl|pl|  |ql|  |pl|pl|pl
|  |nl|  |rl|  |rl|kl|  
| Позиция после '''19… Сc5-d6'''}}

'''1.e4 c5 2.Кf3 e6 3.d4 cd 4.К:d4 Кc6 5.Кb5 d6 6.c4 Кf6 7.К1c3 a6 8.Кa3 d5!?'''
Каспаров избрал сицилианскую защиту, что свидетельствовало о боевом настрое на игру. Ходом 6.c4 белые перешли на вариант Мароци. Чёрные вместо стандартного 8…Сe7; 9.Сe2 0-0; 10.0-0 предложили неожиданный гамбит пешки. Такое продолжение уже встречалось в истории, но Каспаров дал ему в этом хорошо исследованном дебюте неожиданную трактовку.

'''9.cd ed 10.ed Кb4 11.Сe2 Сc5!?'''
Не обращая внимание на дефицит материала, чёрные энергично развивают сложную позицию. Возможно было также играть 11…Кb: d5!? с интересным продолжением.

'''12.0-0?'''
Казалось бы логичное, но не самое лучшее продолжение. 12. Сe3! С:e3; 13. Фa4+! Оставляло более сильную игру за белых. Характерное проявление слабости Карпова, который не любит осложнений связанных с глубоким расчётом подобных позиций.

'''12…0-0 13.Сf3 Сf5 14.Сg5 Лe8 15.Фd2 b5! '''
Серия агрессивных ходов Каспарова, последовательно усиливающего давление на противника. 13-м ходом белые попытались укрепить пешку на d5, но ослабили поле d3. Конь на a3 блокирован — компенсация за пожертвованную пешку.

'''16.Лad1 Кd3! 17.Кab1 h6 18.Сh4 b4 19.Кa4 Сd6''' (см. диаграмму)
Оба коня белых выключены из игры. Редкая для игры на таком уровне позиция, когда при полной доске фигур белым практически нечем ходить. Слон чёрных f5 и конь d3 доминируют в центре.

'''20.Сg3 Лc8. 21.b3'''
Игра белых форсированная. Неубедительная попытка оживить коня на a4 (также плохо 21.Сe2? Кe4!)
'''21…g5!'''
пресекается чёрными.
'''22.С:d6'''
проигрывает 22.Кb2? К:b2 23.Ф:b2 g4 24.Сe2 Лc2-+)

'''22…Ф:d6 23.g3 Кd7! 24.Сg2.'''
чёрный конь на d3 неприкосновенен: 24.Кb2 Фf6! 25.К:d3 С:d3 26.Ф:d3 Кe5 и белые теряют ферзя. Или 24.Сe2 Кf4! 25.gf Лc2

'''24…Фf6 25.a3 a5!'''
Не позволяя коню на b1 выйти на оперативный простор

'''26.ab ab 27.Фa2 Сg6! 28.d6 g4 29.Фd2 Крg7 30.f3.'''
Попытка Карпова завязать контригру приводит впоследствии к невыгодному для белых вскрытию диагонали.

'''30…Ф:d6 31.fg Фd4+ 32.Крh1 Кf6 33.Лf4! Кe4!'''
Начало финальной атаки, чёрные прорываются в центре
'''34.Ф:d3,'''
Чёрные угрожают вилкой на f2 и белому ферзю некуда ходить. Все варианты для белых плохи. Например 34.h3? К:g3+; 35.Крh2 Ф:f4; 36.Ф:f4 К:f4; 37.Кр: g3 Сc2

'''34…Кf2+ 35.Л:f2 С:d3 36.Лfd2 Фe3 37.Л:d3 Лc1! 38.Кb2 Фf2!'''
Первая горизонталь незащитима, эффектный финальный удар.

'''39.Кd2 Л:d1+!?'''
Мелкая неточность, которая уже ничего не меняет. Быстрее приводит к мату 39…Лe2!;

'''40.К:d1 Лe1+'''; Белые сдались 0-1

 |
  frame-style = border: 1px solid Blue |
  title-style = color: black; background-color: lavender; font-weight: bold |
  content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left |
  hidden = 1
}}

=== Дебюттар теорияһына индергән өлөшө ===
Гарри Каспаровтың дебют теорияһына индергән өлөшө танылған. Карпов менән матчтар серияһы күп кенә тикшеренеүҙәргә этәргес көс биргән, ә 1990-сы йылдарҙа Каспаров системалы рәүештә компьютер программалары менән яңы варианттар эшләгән&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;. Каспаровтың яратҡан дебют системаларының береһе - сицилиан яҡлауы һәм боронғо һинд яҡлауы&lt;ref name=&quot;gik&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gik-2&quot;/&gt;. Дебют репертуары өҫтөндә эш нигеҙе уның бала сағында, шахмат уйыны материалын йыйған һәм системалаштырған Шакаров менән эшләгәндә үк башлана, һуңынан ул Каспаровтың мәғлүмәт банкыһын һаҡлаусы була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 442—443.&lt;/ref&gt;. Анализлау эшенә компьютер программаларын әүҙем йәлеп итеү шахматта революцион була, һәм был йүнәлештә беренсе аҙымды Каспаров һәм уның командаһы яһай&lt;ref name=portraits1&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/events/events.asp?pid=50|title=Frankfurt Chess Classic 1999 Portraits|publisher=ChessBase|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m9zB1N?url=http://www.chessbase.com/events/events.asp?pid=50|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629183207/http://www.chessbase.com/Events/events.asp?pid=50 |date=2011-06-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dymch1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcenter.ru/online.shtml?articles/others/other/6435|title=Компьютерные шахматы со всех точек зрения|last=Дымченко|first=Л.|date=20 апреля 2003|publisher=Ф-Центр|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mAcN7z?url=http://www.fcenter.ru/online.shtml?articles%2Fothers%2Fother%2F6435|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921105615/http://www.fcenter.ru/online.shtml?articles%2Fothers%2Fother%2F6435 |date=2008-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

Каспаров юғары кимәлдәге ярыштарҙа шотланд партияһын «тергеҙә». Ул иҫкергән тип аталған был дебютты 1990 йылғы Карповҡа, Шорт һәм Анандҡа  ҡаршы матчта ҡуллана&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 398.&lt;/ref&gt;. Сицилиан яҡлауының Йожеф Сен вариантындағы бер тармағына ''Каспаров гамбиты'' тигән исем бирелә (B44): 1.e4 c5 2.Кf3 e6 3.d4 cd 4.К:d4 Кc6 5.Кb5 d6 6.c4 Кf6 7.К1c3 a6 8.Кa3 d5!?&lt;ref name=opening1&gt;[http://gameknot.com/chess-opening/sicilian-szen-variation-dely-kasparov-gambit-b44?nd=573 Sicilian, Szen variation, Dely-Kasparov gambit (B44)] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;. Был вариантты Каспаров 1985 йылғы Карпов менән матчта 12-се һәм 16-сы партияларҙа ҡулланған, был икенсе партияла Каспаров  эффектлы еңеү яулай (өҫкә ҡара). Карпов бер нисә ай үткәс, был вариантты Джон ван дер Вил менән матчта кире ҡаҡҡан, әммә тәүге ҡулланышта үҙ маҡсатына еткән&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 68—69.&lt;/ref&gt;. Тағы ла мөһим партияла дебют яңылығы арҡаһында еңеүҙең билдәле бер осрағы — 1995 йылғы ПША фаразы буйынса Шахмат донъя чемпионы исеме өсөн Ананд менән матчының 10-сы партияһында ҡуллана. Испан партияһының асыҡ вариантына ҡараған  билдәле позицияһының 14-се йөрөшөндә Каспаровҡа ладьяны ҡорбан итеү мөмкинлеген биргән яңы идея килә, һәм был хәл иткес {{comment|һөжүм|атака}}гә  этәрә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 400.&lt;/ref&gt;.

Каспаров авторҙаш менән дебют теорияһы буйынса китап яҙған.

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==

=== 1980-се һәм 1990-сы йылдар ===
Каспаров ВЛКСМ Үҙәк Комитеты һәм Әзербайжан ССР-ы ЛКСМ-ының Үҙәк Комитеты ағзаһы.&lt;ref name=&quot;Белых&quot;&gt;
{{книга
 |автор         = Никита Белых, Гарри Кимович Каспаров, Михаил Михайлович Касьянов, Андрей Илларионов.
 |часть         = Каспаров Гарри Кимович
 |заглавие      = Квартет: альтернатива
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Панорама
 |год           = 2006
 |страницы      = 38
 |страниц       = 139
 |серия         = 
 |isbn          = 594420026X, 9785944200266
 |тираж         = 
}}&lt;/ref&gt; 1984 йылдың башында Гейдар Алиевич Алиевтың күрһәтмәһе буйынса — бер йыллыҡ кандидатлыҡ стажын үтеп тормайынса Каспаров КПСС сафына алына, быны СССР Дәүләт спорт комитеты Шахмат идаралығы начальнигы Николай Владимирович Крогиус әйтә&lt;ref&gt;Крогиус Н. В. Записки гроссмейстера. СПб, 2014. С. 32&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Каспаров бер интервьюһында донъя чемпионы исеменә дәғүәләшкән совет претендентының партия рәттәренә баҫыу менән эмиграция араһында һайлауы шулай булғанын белдерә&lt;ref name=&quot;lenta&quot; /&gt;.

1990 йылғы Баҡыла әрмәндәрҙе ҡыйратыу көндәрендә Каспаров ғаиләһен Мәскәүгә күсерә. Һуңғараҡ ул был ҡыйралышта совет етәкселеген — [[Михаил Сергеевич Горбачёв]]ты һәм {{comment|СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты|КГБ}}н ғәйепләй&lt;ref name=&quot;chessmoves&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article6844920.ece|title=Chess moves with the political times|last=Johnson|first=D.|date=23 сентября 2009|publisher=[[The Times]]|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mENg46?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article6844920.ece|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/04/27/world/europe/27kasparov.html?ref=garry_kasparov|title=Russian Mayor Walks Into Chess Master’s Trap|last=Barry|first=E.|date=26 апреля 2009|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mF5iCH?url=http://www.nytimes.com/2009/04/27/world/europe/27kasparov.html?ref=garry_kasparov|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Каспаров КПСС ағзалығынан сыға.

1990 йылда Каспаров Рәсәй Демократик партияһын төҙөүҙә (ДПР) ҡатнаша. Каспаров Николай Ильич Травкиндың урынбаҫарҙарының береһе итеп һайлана. Рәсәй  Демократик партияһын төҙөгәндән һуң, Каспаров Аркадий Николаевич Мурашов менән партия эсендәге оппозиция ролендәге Ирекле-демократик фракция булдыра&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot; /&gt;. 1991 йылдың апрелендә Каспаров һәм уның фрацияһы партиянан сығыуын иғлан итә&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot; /&gt;. Сөнки ДПР-ҙың II съезында  Каспаров һәм Мурашов әҙерләгән программа түгел, ә альтернатив варианты ғына ҡабул ителгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://duma.lenta.ru/parties/democrat/|title=Демократическая партия|author=|date=|work=[[Lenta.ru]] — Пятая дума|publisher=|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mFtbn7?url=http://duma.lenta.ru/parties/democrat/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1991 йылда Каспаров «''Wall Street Journal''» менән хеҙмәттәшлек итә башлай һәм был бөгөнгәсә дауам итә; Каспаров был гәзиттә даими рәүештә рәсәй сәйәсәте буйынса мәҡәләләр баҫтыра&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{статья|заглавие=Гарри Каспаров. Запах Гарри|ссылка=http://www.rollingstone.ru/articles/723|издание=[[Rolling Stone|Rolling Stone Россия]]|год=2006|выпуск=25}}&lt;/ref&gt;.

1991 йылда Каспаров АҠШ Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәгенең граждандарға демократик ҡиммәттәрҙе таратып һәм кеше хоҡуҡтарын хөрмәт итеп {{comment|күмәк халыҡ менән|публичная деятельность}} эшләгән өсөн «Ялҡын һаҡсыһы» наградаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://www.centerforsecuritypolicy.org/1400.xml 1991 Keeper of the Flame Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521155648/http://www.centerforsecuritypolicy.org/1400.xml |date=2009-05-21 }}, [[Центр политики безопасности (США)]]&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ, 2007 йыл башында, сәйәси дошмандар, йәнәһе, Каспаров Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәгенең консультацион советында тора һәм уның исеме ойошма сайтындағы исемлектә бар тип раҫлай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/2003/http://www.centerforsecuritypolicy.org/index.jsp?section=static&amp;page=nsac Архивная копия] страницы состава консультационного совета [[Центр политики безопасности (США)|Центра политики безопасности США]], [[2003]]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Каспаров яуабында был советҡа бер ваҡытта ла инмәгәнлеген һәм, моғайын, уның исеме Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәгенең башҡа почётлы ағзалары менән яңылыш индерелгәндер, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.kasparov.ru/material.php?id=462668EB23D6F Каспаров отвечает на неудобные вопросы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426041004/http://www.kasparov.ru/material.php?id=462668EB23D6F |date=2007-04-26 }} // Kasparov.ru 18.04.2007&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың июнендә Каспаров «Выбор России» һайлау алды блогын булдырыуҙа ҡатнаша.

1996 йылғы Рәсәйҙәге Президент һайлауҙарында Каспаров коммунистар власын кире ҡайтарыуға альтернатива тип һанаған ғәмәлдәге президент [[Борис Николаевич Ельцин]] яҡлы була&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;/&gt;. Агитация барышында Каспаров уның {{comment|ышаныслы кешеһе|доверенное лицо}} була&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;. Икенсе йылға Каспаров Александр Иванович Лебедтең финанс кәңәшсеһе була, ләкин һуңғыһы Краснояр крайы губернаторы {{comment|һайлауында ҡатнашырға|баллотироваться}} риза булғанлыҡтан, уның менән араһын өҙә&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;.

=== 2000-се йылдар ===
[[Файл:Марш_несогласных_20080501_33_Каспаров.jpg|мини|219x219пкс|Каспаров — «Килешмәүселәр  маршы» митингыһында ҡатнашыусы (2008 йыл)]]

Рәсәй президенты  итеп [[Владимир Владимирович Путин]] һайланғандан һуң, Каспаров тәүге осорҙа уны Рәсәйҙә демократия булдырыуҙа тәьмин итә аласаҡ «йәш  прагматик лидер» тип ҡараған, әммә тиҙҙән уға ышанысын юғалтҡан&lt;ref name=&quot;nemesis&quot;/&gt;. 2001 йылда [[НТВ]] каналын яҡлаусы хат аҫтына ҡул ҡуйған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://classic.newsru.com/ardocs/28Mar2001/pismo5.html|title=Письмо видных деятелей науки, культуры и политики в защиту НТВ|publisher=[[NEWSru.com]]|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;. 2003 йылда — рәсәй властарына Икенсе чечен һуғышын туҡтатырға һәм килешеү процесына күсеүгә саҡырып мөрәжәғәт иткән мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре араһында була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/20n/n20n-s03.shtml|title=Остановим чеченскую войну вместе|author=|date=2003-03-20|work=|publisher=[[Новая газета]]|accessdate=2016-05-03|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109012718/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/20n/n20n-s03.shtml |date=2016-11-09 }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каспаров «2008: Ирекле һайлау» Комитетына нигеҙ һала һәм уның рәйесе була&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;, шулай уҡ «Рәсәй демократия яҡлы, диктатураға ҡаршы» Бөтә рәсәй граждандар конгресының  (ВГК) ойоштороу комитетының хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәте ҡатнашыусыһы Людмила Михайловна Алексеева һәм Ельциндең элекке кәңәшсеһе Георгий Александрович Сатаров менән бергә рәйестәше була. 2005 йылдың 10 мартында карьераһы тамамланыуы тураһында иғлан итеп, Каспаров, Владимир Путинды тәнҡитләү буйынса билдәле һәм 2008 йылғы Рәсәй Президент һайлауҙарында ҡатнашыуға потенциаль претендент, үҙенең яңы тормош маҡсаты итеп рәсәй сәйәсәтендә ҡатнашасағын белдерә&lt;ref name=&quot;chessbase2258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moss&quot;/&gt;.

2005 йылда ул үҙе төҙөгән «Берләштерелгән граждан фронты»н етәкләй, шул уҡ осорҙа  деятельность Комитет-2008 эшмәкәрлеге юҡҡа сыға&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;.  2006 йылда Мәскәүҙә ВГК эгидаһы аҫтында үткән конференцияла {{comment|«Башҡа Рәсәй»|«Другая Россия»}} коалицияһын төҙөү хаҡында иғлан ителә. Коалиция Владимир Путин һәм Берҙәм Рәсәй сәйәсәтенә ҡаршы тороу кәрәклегенән һәм власть вәкәләттәрен президенттан парламентҡа һәм региондарға бүлеү яҡлы төрлө сәйәси ҡарашта торған оппозиция вәкилдәрен берләштергән&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;/&gt;. 2006 йылдан башлап Каспаров «Башҡа Рәсәй» үткәргән «Килешмәүселәр маршы»н ойоштороусыларҙың береһе була. Был осор дауамында Каспаров һәм «Башҡа Рәсәй»ҙең эшмәкәрлеге эре рәсәй киң мәғлүмәт саралары тарафынан {{comment|һанға һуғылмай|игнорировалась}} &lt;ref name=&quot;nemesis&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/08/10/magazine/garry-kasparov.html|title=Vladimir Putin’s Chess-Master Nemesis|last=Myers|first=S. L.|date=6 августа 2014|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2017-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СМИ&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/oneparty-poll-fuels-voter-apathy-in-russia-759029.html|title='One-party poll' fuels voter apathy in Russia|last=Walker|first=S.|date=22 ноября 2007|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2011-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mGddw3?url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/oneparty-poll-fuels-voter-apathy-in-russia-759029.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 30 сентябрендә «Башҡа Рәсәй» Каспаровты 2008 йылдың мартында үтәсәк Рәсәй Федерацияһы Президенты посына кандидат итеп күрһәтеү кампанияһы башлана: коалиция съезы Каспаровты берҙән-бер кандидат итеп һайлай&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;. Ноябрҙә ул санкцияланмаған парадта ҡатнашҡаны өсөн биш тәүлеккә административ ҡулға алыныуға хөкөм ителә. Ҡулға алыуҙы Каспаровты намыҫ тотҡоно тип таныусы һәм уны азат итеүҙе талап итеүсе хөкүмәткә ҡарамаған Халыҡ-ара амнистия ойошмаһы тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR46/056/2007/en/d03104db-a2f6-11dc-8d74-6f45f39984e5/eur460562007ru.pdf|title=Российская Федерация: систематические репрессии накануне выборов|date=28 ноября 2007|publisher=[[Международная амнистия]]|accessdate=2011-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mIVs11?url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR46/056/2007/en/d03104db-a2f6-11dc-8d74-6f45f39984e5/eur460562007ru.pdf|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421191114/http://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR46/056/2007/en/d03104db-a2f6-11dc-8d74-6f45f39984e5/eur460562007ru.pdf |date=2009-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rian.ru/society/20071129/90102538.html|title=Отсидевшего пять суток Каспарова отпустили на свободу|date=29 ноября 2007|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ, 2016 йылда, Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды Каспаровты ҡулға алыуҙы шәхестең иркенә һәм тейелмәҫлегенә хоҡуғын боҙоуҙы күрһәтмәй, ләкин уның ғәҙел хөкөмгә һәм йыйылыштар иркенә хоҡуғын боҙоуҙы билдәләй.&lt;ref&gt;[http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-169473 Постановление Палаты ЕСПЧ по жалобе № 51988/07]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; 2007 йылдың 13 декабрендә Каспаров һайлаусыларҙың бойондороҡһоҙ кандидатты күрһәтеүгә бағышланған йыйылышын үткәрмәгәнлектән, үҙ кандидатураһын алыуҙы иғлан итә. Ләкин Каспаровтың вәкилдәренә, бындай съезды үткәреү өсөн ҡортомға бина биреүселәр, ундай мөмкинлек бирмәйҙәр&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/12/13/world/europe/13russia.html?_r=1|title=Kasparov Says He Was Forced to End Bid for Presidency|last=Kramer|first=A.|date=13 декабря 2007|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2011-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mIznoF?url=http://www.nytimes.com/2007/12/13/world/europe/13russia.html?_r=1|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Ләкин Рәсәйҙә һорау алыу Каспаровтың шансы юҡ икәнен белдерә&lt;ref name=&quot;putinheir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;russiavotes&quot;/&gt;. ВГК ағзаларының бер өлөшө, Каспаровтың эшмәкәрлеге конгрестың сәйәсәттән ситтә тороу принцибын боҙа тип, унан тайпылһа ла, ВГК был юлды һайламай. 2007 йылдың көҙөндә, Алексеева һәм Сатаров был осорҙа Каспаровҡа оппозицияла булғанлыҡтан, ВГК-нан китеүен үтенәләр, ә 2008 йылдың 14 ғинуарында тағы ла китеүен талап итәләр. Каспаров ике үтенескә лә ҡолаҡ һалмағанлыҡтан, һөҙөмтәлә 17 ғинуарҙа Сатаров менән Людмила Алексеева үҙҙәре ВГК-нан сыға&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=843212 Гарри Каспаров переиграл демократов] // Журнал «[[Власть (публицистический журнал)|Власть]]», № 2 (756) от 21.01.2008.&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Рәсәй сәйәсәтендә Каспаров «Теләктәшлек» тип аталған оппозицион берләшкән демократик хәрәкәтте төҙөүселәрҙең береһе була. 2008 йылдың декабрендә хәрәкәттең ойоштороу съезында ул «Теләктәшлек» федераль сәйәси совет ағзаһы итеп һайлана һәм хәрәкәттең федераль сәйәси советы Бюроһы составына инә. Каспаров йәшәп килгән сәйәси режимға ҡаршы оппозиция лидерҙарының береһе тип һаналһа ла, Рәсәйҙә уның сәйәси эшмәкәрлеге үҙәк киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай һәм хуплау тапмай&lt;ref name=&quot;putinheir&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSL1364229620071213|title=Putin &quot;heir&quot; on course to win Russia election: poll|author=Conor Sweeney|coauthors=Chris Baldwin|date=13 декабря 2007|publisher=[[Reuters]]|accessdate=2010-11-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/60ri1aybf?url=http://www.reuters.com/article/2007/12/13/us-russia-president-poll-idUSL1364229620071213|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;russiavotes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=dea037da-5311-468b-9c67-d6835102e9fd&amp;k=43092|title=Russia votes for parliament, Putin triumph expected|date=1 декабря 2007|publisher=Calgary Herald|accessdate=2010-11-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/60riMOLiE?url=http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=dea037da-5311-468b-9c67-d6835102e9fd|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620205550/http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=dea037da-5311-468b-9c67-d6835102e9fd&amp;k=43092 |date=2008-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newizv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newizv.ru/news/2011-03-28/142681/|title=Неизвестная оппозиция|last=Красилова|first=Н.|date=28 марта 2011|publisher=[[Новые известия]]|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rihSAEs?url=http://www.newizv.ru/politics/2011-03-28/142681-neizvestnaja-oppozicija.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111217032202/http://www.newizv.ru/politics/2011-03-28/142681-neizvestnaja-oppozicija.html |date=2011-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-сы йылдар ===
[[Файл:2010-05-01_Гарри_Каспаров_IMG_1258.jpg|мини|Гарри Каспаров «Теләктәшлек» хәрәкәте митингыһы трибунаһында. [[2010 йыл]]дың 1 майы]]
2010 йылдың уртаһында «Хеҙмәттәшлек» эсендә {{comment|ғауға|конфликт}} тоҡана. Башта хәрәкәттән уның сәйәси советы ағзаһы Сергей Владимирович  Жаворонков, ә һуңынан, Каспаров менән фекер айырымлыҡтары арҡаһында, Владимир Станиславович Милов ойошманан сығыуын иғлан итә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Башлыкова, Н.|заглавие=&quot;Солидарность&quot; потеряла фигуру|ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc-y/1387781|издание=[[Коммерсантъ]]|выпуск=107 (4407)}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 10 мартында Каспаров рәсәй оппозицияһының «Путин китергә тейеш» тигән мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя. Мөрәжәғәтте әҙерләү процесында Каспаров авторҙар төркөмөнә инә һәм тексты башҡа ҡул ҡуйыусыларҙың фекере менән килештерә&lt;ref name=&quot;kasparov0604&quot;&gt;[http://www.ej.ru/?a=note&amp;id=10000 Гарри Каспаров. Возьмемся за руки, друзья…] // «Ежедневный журнал», 6.04.2010&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың яҙында һәм йәйендә мөрәжәғәткә әүҙем ҡул ҡуйыу ойошторола, ҡул ҡуйыусылар менән осрашыуҙар үткәрелә. Яҙын һәм көҙөн Мәскәүҙә Путинды отставкаға ебәреүгә бағышланған митингтар үтә, һәм Каспаров уларҙа сығыш яһай.

2011 йылдың көҙөндә Каспаров Дәүләт Думаһына һайлауҙарға бойкот яҡлы сығыш яһай. 2011 йылдың октябрендә «Һуңғы көҙ» граждандар форумында һайлауҙарға ҡарата өс мөнәсәбәттә торған позициялар буйынса: Гарри Каспаров менән (бойкот), Борис Немцов менән (бюллетендәрҙе боҙоу), Алексей Навальный менән (башҡа теләһә ниндәй партия өсөн тауыш биреү) дебаттар үткән. Дебаттар һөҙөмтәһе буйынса публика Навальныйға өҫтөнлөк бирә.&lt;ref&gt;[http://svpressa.ru/politic/article/48435/ «Последняя осень» несистемной оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216112709/http://svpressa.ru/politic/article/48435/ |date=2012-02-16 }}&lt;/ref&gt; Каспаров 2011 йылдың декабрендә һәм 2012 йылда Мәскәүҙә күмәк кеше йыйылған митингтарҙа Рәсәйҙә һайлауҙарҙы фальсификациялауға {{comment|ҡаршы|протест}} Акцияларында сығыш яһай.

2012 йылдың 17 авгусында Каспаров Pussy Riot төркөмө эше буйынса хөкөм ҡарары сығарған көндә Хамовнический судында ҡулға алына. Хоҡуҡ һаҡлау органдары хәбәрҙәренән, ҡулға алғанда, Каспаров полиция прапорщигын тешләгәне билдәле. Каспаровтың үҙе әйтеүе буйынса, был ялған раҫлауҙар, ә полицейскийҙар, киреһенсә, үҙҙәре уны туҡмаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2005013|title=Гарри Каспаров даст показания по факту укуса полицейского|last=Ромашкова|first=Н.|date=18 августа 2012|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ-Online]]|accessdate=2012-08-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A4Cj1cql?url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2005013|archivedate=2012-08-20}}&lt;/ref&gt;. 24 августа мировой суд оправдал Каспарова, обвинявшегося в неподчинении сотрудникам полиции&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2015218|title=Оправдательное решение по делу Гарри Каспарова вступило в силу|date=4 сентября 2012|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2013-04-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ftkm258X?url=http://www.kommersant.ru/doc/2015218|archivedate=2013-04-15}}&lt;/ref&gt;.

[[2012]] йылдың 22 октябрендә Рәсәй оппозицияһының Координацион Советына һайлауҙарҙа дөйөм граждан исемлегендә Алексей Анатольевич Навальный һәм Дмитрий Львович Быковтан бер аҙ ғына кәмерәк, 33 мең, тауыш алып, өсөнсө урынға эйә була&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/22/10/2012/675617.shtml На выборах в Совет оппозиции большинство голосов получил А. Навальный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023150151/http://top.rbc.ru/politics/22/10/2012/675617.shtml |date=2012-10-23 }} // Top.rbc.ru&lt;/ref&gt;.

[[2013]] йылдың 7 апрелендә «Теләктәшлек»тең дүртенсе съезында, хәрәкәттең ағзаһы булып ҡалһа ла, Каспаров уның сәйәси советына һайлауҙа ҡатнашасағы  баллотироваться тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/politics/20130407/931369948.html|title=Каспаров остается членом «Солидарности», но уходит из её руководства|date=7 апреля 2013|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2013-04-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsDwbWOs?url=http://ria.ru/politics/20130407/931369948.html|archivedate=2013-04-14}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙе объяснил «Теләктәшлек»те {{comment|Халыҡ азатлығы партияһы| Партия народной свободы (РПР-ПАРНАС)}}ның {{comment|ҡушымтаһы|придаток}}на» әйләндерелеүенә риза булмауы һәм һайлау кеүек «ғәмәлдәге власты легитимләштереүгә йүнәлтелгән эштәрҙә» ҡатнашыуы менән аңлата&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/kasparov_garry/1048220-echo/|title=Не волнуйтесь, я не уехал|last=Каспаров|first=Г.|date=7 апреля 2013|publisher=[[Эхо Москвы]]|accessdate=2013-04-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsDzGEiN?url=http://echo.msk.ru/blog/kasparov_garry/1048220-echo/|archivedate=2013-04-14}}&lt;/ref&gt;.

[[2013]] йылдың июнендә Каспаров сит илдән Рәсәйгә ҡайтҡыһы килмәүе һәм халыҡ-ара аренала «кремль енәйәтселәре» менән көрәшен дауам итәсәге тураһында белдерә&lt;ref name=&quot;kasparov_ru_7062013&quot; /&gt;. Каспаровтың һүҙҙәре буйынса, ул Литвала оппозицион әүҙемдәр өсөн семинар ойоштороу эшмәкәрлегенә һәм «Магнитский законы (Акты)»н алға һөрөүгә бәйле тәфтиш органдарына саҡырыу көткәнен һәм үҙенә ҡарата уголовный эш асылыуынан һәм ситкә сыға алмау һәм кәрәкле тәртип үтәү талабына буйһоноп ҡул ҡуйыуҙан ҡурҡҡанын белдерә. Илдән сығыуҙы тыйыу уны лекциялар уҡып аҡса эшләү һәм үҙенең фондтары эшмәкәрлеген алып барыу мөмкинлегенән мәхрүм итер ине. Шул ваҡыттан ул АҠШ-та, [[Нью-Йорк]]та, йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inosmi.ru/politic/20160531/236711215.html|title=Каспаров хочет поставить шах и мат Путину|publisher=ИноСМИ|date=2016-05-31}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Каспаров [[Иран]]да ғәҙел һайлауҙар яҡлау буйынса «''We Choose''» комитетын етәкләй. Шәхси аҡсалар менән финансланған Комитет һайлау кампанияһында ҡатнашыуҙан ситләштерелгән 20 кандидат ҡатнашҡан параллель һайлауҙарҙы мониторинг тикшерә. «Мин сәйәсмән Леонид Михайлович Волков менән һуңғы бер нисә айҙа бының менән шөғөлләнәм. Камиллаштырылған электрон «Демократия-2» системаһы эшкә ҡушылған — ул Рәсәй оппозицияһының Координацион советына һайлау үткәргән виртуаль платформа. Мин февралдә үк башланған процестың формаль булмаған ойоштороусыһы булып торам. Ә Волков туранан-тура иранлылар менән генә эшләй»&lt;ref&gt;[http://newtimes.ru/articles/detail/67583 Гамбит Каспарова — New Times, 10.06.2013]&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың мартында kasparov.ru интернет-сайты, РФ Генераль прокуратураһы талабы буйынса һәм суд ҡарарынан тыш, Роскомнадзор тарафынан блокировкалаған  дүрт ресурстың береһе булып тора. Прокуратура позицияһына ярашлы, улар «хоҡуҡ һәм ҡаралған тартипте боҙоуға йүнәлтелгән саҡырыуҙарҙан тора»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/03/140313_russia_oppo_sites_blocked.shtml|title=ЖЖ Навального, Каспаров.ру, Грани.ру и ЕЖ запрещены|date=13 марта 2014 года|work=[[BBC]]|accessdate=2014-08-16}}&lt;/ref&gt;. 6 августа 2014 года Хамовнический суд Москвы подтвердил законность блокировки сайта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newizv.ru/accidents/2014-08-07/205916-nechistyj-list.html|title=Нечистый лист|last=Алексеева|first=А.|date=7 августа 2014 года|work=[[Новые известия]]|accessdate=2014-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808103822/http://www.newizv.ru/accidents/2014-08-07/205916-nechistyj-list.html |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда Каспаров Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gordonua.com/news/crimea/Kasparov-nazval-anneksiyu-Kryma-voennym-prestupleniem-47465.html|title=Каспаров назвал аннексию Крыма военным преступлением|publisher=gordonua.com|date=21 октября 2014|accessdate=2014-12-06}}&lt;/ref&gt;, көнсығыш Украиналағы Ҡораллы конфликтҡа бәйле, ғәйепләй һәм көнбайыш лидерҙарын Путинға баҫым яһарға саҡыра &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/kasparov-likens-putin-to-hitler-urges-west-to-act/2014/11/20/c7042f9c-70c6-11e4-a2c2-478179fd0489_story.html|title=Kasparov likens Putin to Hitler, urges West to act|date=20 ноября 2014|work=[[Associated Press]]|publisher=[[The Washington Post]]|accessdate=2014-11-22}}&lt;/ref&gt;. Каспаров Ҡырымды Украина территорияһы тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://focus.ua/country/319344/|title=Гарри Каспаров: Россия идёт к катастрофе и распаду|last=Селезнёва|first=Т.|date=13 ноября 2014|work=[[Фокус (журнал, Украина)|Фокус]]|accessdate=2014-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=547DE81B2BB01|title=Агрессия — условие выживания путинского режима|publisher=kasparov.ru|date=4 декабря 2014|accessdate=2014-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nr2.com.ua/News/world_and_russia/Kasparov-Krym-ukrainskaya-territoriya-a-ego-anneksiya-eto-banditizm-86062.html|title=Каспаров: Крым — украинская территория, а его аннексия это бандитизм|publisher=nr2.com.ua|date=4 декабря 2014|accessdate=2014-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209090949/https://nr2.com.ua/News/world_and_russia/Kasparov-Krym-ukrainskaya-territoriya-a-ego-anneksiya-eto-banditizm-86062.html |date=2014-12-09 }}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың  6 декабрендә Украина Ҡораллы көстәре көнөндә Каспаров Киевта, украин армияһын хуплап, украин хәрбиҙәре һәм ирекмәндәренә бер ваҡытта уйнау сеансы бирә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dsmsu.gov.ua/index/ua/material/15856|title=Ігор Жданов зустрівся із Гаррі Каспаровим та взяв участь у сеансі одночасної гри на підтримку української армії|date=6 декабря 2014 года|work=[[Министерство молодёжи и спорта Украины]]|lang=ua|accessdate=2014-12-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103829/http://dsmsu.gov.ua/index/ua/material/15856 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sport.segodnya.ua/others/kasparov-vystavil-na-aukcion-shahmaty-v-podderzhku-ukrainskoy-armii-575943.html|title=Каспаров выставил на аукцион шахматы в поддержку украинской армии|date=9 декабря 2014 года|publisher=[[Сегодня (газета, Украина)|Сегодня]]|accessdate=2014-12-14}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй социаль селтәрҙәрен тыйыуҙы һәм Украинала эҙләү системаһын хуплай һәм европа илдәрен дә шулай эшләргә саҡыра&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/28522535.html Гарри Каспаров: «Путин — успешный диктатор»]&lt;/ref&gt;. 2017 йылыдың октябрендә Рәсәйҙә 2018 йылдың мартына билдәләнгән Президент һайлауҙарына {{comment|ҡаршы сығырға|бойкотировать}} саҡыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gordonua.com/news/worldnews/kasparov-prizval-boykotirovat-prezidentskie-vybory-v-rf-214930.html|title=Каспаров призвал бойкотировать президентские выборы в РФ|publisher=ГОРДОН|date=2017-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәби эшмәкәрлеге ==
Каспаров үҙенең карьераһы дауамында журналист булараҡ гәзит-журналдарҙа баҫыла һәм күп китап яҙа. 1985 йылда ул 86 иң яҡшы партия һәм 14 тамалау тураһында «Ваҡыт менән һынау» тип аталған китап баҫтырған. Каспаров 1987 йылда үткән Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн Карпов менән донъя беренселегенә еңеүле матч һәм матч-реванш (севилья матчы) тураһында «Ике матч» тигән китап сығара&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 479.&lt;/ref&gt;.

1987 йылда инглиз телендә баҫылып сыҡҡан «''Child of Change''» {{comment|«Үҙгәрештәр осоро балаһы»|«Дитя перемен»}} тигән автобиографияһы киң билдәлелек ала. Каспаров журналист Доналд Трелфордҡа тексты әйтеп яҙҙыра һәм уныһы артабан тексҡа әҙәби төҙәтмәләр индерә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 481—482.&lt;/ref&gt;. Эдвард Уинтер рецензияһында, китапты юғары профессиональ хеҙмәт һәм потенциаль бестселлер тип атаһа ла, күп кенә яңылышлыҡтар һәм өндәшмәй ҡалдырыуҙарға иғтибар итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/child.html|title=Kasparov’s Child of Change|last=Winter|first=E.|date=1987|publisher=chesshistory.com|accessdate=2011-01-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mJkEOX?url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/child.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1989 йылда автобиографияның эшкәртелгән фаразы рус телендә «Безлимитный поединок» исеме аҫтында баҫылып сыға.

2003 йылдан башлап Каспаров журналист һәм шахмат оҫтаһы Герман Борисович һәм Дмитрий Плисецкий менән элекке замандың данлыҡлы шахматсыларының ентекле   биографияларынан һәм партиялары анализынан торған {{comment|«Минең бөйөк элгәреләрем»|«Мои великие предшественники»}} тигән китаптар серияһын сығара. 2006 йылда Карпов һәм Корчной биографияларын һыйҙырған һуңғы, бишенсе, томды сығара. Ыңғай баһаламалар менән бер рәттән томдар коррект атрибуцияһыҙ анализдар үҙләштереүҙәре һәм таралған хаталаныуҙары өсөн тәнҡитләнгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chesshistory.com/winter/extra/kasparov.html|title=Kasparov and his Predecessors|last=Winter|first=E.|date=2003|publisher=chesshistory.com|accessdate=2011-01-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mKHdyZ?url=http://chesshistory.com/winter/extra/kasparov.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/columns/column.asp?pid=172|title=Garry Kasparov's Book of Matches|last=Greengard|first=M.|date=1 сентября 2003|publisher=ChessBase|accessdate=2011-01-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mKli5Y?url=http://www.chessbase.com/columns/column.asp?pid=172|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805053945/http://www.chessbase.com/columns/column.asp?pid=172 |date=2011-08-05 }}&lt;/ref&gt;, өсөнсө томдан бишенсегә саҡлы библиографиялары бар&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 485.&lt;/ref&gt;.

2007 йылда Каспаров ике китап баҫтырған — {{comment|«70-се йылдарҙың дебют революцияһы»|«Дебютная революция 70-х»}}  һәм {{comment|«Тормош моделе булараҡ шахматтар»|«Шахматы как модель жизни»}}. Плисецкий менән авторлыҡта яҙылған беренсе китап 1970-се йылдарҙың дебюттар теорияһындағы үҙгәрештәргә бағышлана. Каспаровтың фекере буйынса, был мәлдән башлап дебют стратегияһы конкрет варианттарҙы эшкәртеүҙән төрлө дебюттарҙа ҡулланылған универсаль схемалар эшкәртмәләренә күсеү менән ҡылыҡһырлана. Был осорҙа шуның менән бер рәттән электән килгән канондарҙы, мәҫәлән, «терпе» һәм сицилиан яҡлауының силәбе вариантын кире ҡағыусы дебют варианттары барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 488—489.&lt;/ref&gt;. Икенсе китабы автобиографик, унда Каспаров шахматтың уның эшҡыуарлыҡ һәм сәйәсәт менән шөғөлләнеүенә ярҙам иткәнен һүрәтләй.

1999 йылда Каспаров написал двадцатидвухстраничное предисловие к книге Анатолий Тимофеевич Фоменко һәм Глеб Владимирович Носовскийҙың {{comment|«Яңы Хронологияға инеш. (Хәҙер ниндәй быуат?)»|«Введение в Новую Хронологию. (Какой сейчас век?)»}} китабына 22 битлек {{comment|инеш һүҙ|предисловие}}  яҙа&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 487.&lt;/ref&gt;. Китапта фәнни берләшмә ялған тип иҫәпләгән Яңы хронология теорияһы һүрәтләнгән. Дөйөм алғанда Каспаров китапта әйтелгән идеяларҙы хуплай. Артабан ул матбуғат баҫмаларҙа һәм интервьюларҙа булған тарихи ваҡиғалар хронологияһының дөрөҫлөгөндә икеләнгәнен белдергән&lt;ref&gt;См. в частности статью «История с географией» в журнале «Огонёк», № 21 (4696) и 22 (4697), май 2001, и [http://echo.msk.ru/programs/beseda/13028/ интервью] на радиостанции «Эхо Москвы», 4 января 2001.&lt;/ref&gt;. А. Никитиндың һүҙҙәре буйынса, күпмелер ваҡыт дауамында Каспаров Фоменко төркөмөнә хатта аҡсалата ярҙам иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chess-news.ru/node/450|title=Александр Никитин: «Поставьте рядом с Каспаровым по интеллекту кого-то из нынешних…»|last=Суров|first=Е.|date=12 ноября 2010|work=chess-news.ru|accessdate=2014-10-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913034756/http://chess-news.ru/node/450 |date=2014-09-13 }}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ ул «Яңы хронология»ла яңылышҡанын аңлаған&lt;ref name=&quot;gordon&quot;/&gt;. «Шахматы как модель жизни» китабында Каспаров уны хатта иҫенә лә төшөрмәгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 488.&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Каспаровтың Владимир Путинды һәм, Каспаров фекере буйынса, уға етерлек дәрәжәлә ҡаршы тормаусы көнбайыш эшмәкәрҙәрен тәнҡитләүгә бағышланған {{comment|«Ҡыш яҡынлаша: ни өсөн Владимир Путинды һәм азат донъя дошмандарын туҡтатыу кәрәк»|«Зима наступает: почему надо остановить Владимира Путина и врагов свободного мира»}} китабы донъя күрә. Китапта Көнбайыштың Һалҡын һуғышта еңеп сығыуында төп роль уйнаған Рональд Рейганды идеал тип иғлан итә, һәм диктаторҙар менән мөнәсәбәттәрҙә иң тәүҙә әхлаҡи-этик нормаларға таянырға саҡыра. Журналистар был китапты йәнле һәм аяуһыҙ яҙылған, әммә анализ яғынан ҡарағанда бигерәк өҫтән-мөҫтән һәм хаҡһыҙ тип таный&lt;ref&gt;{{cite web|author=Schmemann, S.|title=‘Winter Is Coming,’ by Garry Kasparov|url=https://www.nytimes.com/2015/11/08/books/review/winter-is-coming-by-garry-kasparov.html?_r=0|date=8 ноября 2015|work=[[The New York Times]]|accessdate=2016-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dejevsky, M.|title=Winter Is Coming by Garry Kasparov, book review: A flawed yet vital look at Russian politics|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/winter-is-coming-by-garry-kasparov-book-review-a-flawed-yet-vital-look-at-russian-politics-a6740756.html|date=25 ноября 2015|work=[[The Independent]]|accessdate=2016-03-22}}&lt;/ref&gt;.

== Эшҡыуарлығы ==
1990 йылдың авгусында Каспаров {{comment|«Мәскәү ҡайтауазы»|«Эхо Москвы»}} радиостанцияһының {{comment|ойоштороусылары|соучредитель}}ның береһе була һәм һуңыраҡ был радиостанция акцияларының байтаҡ пакетына эйә була&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=553972|title=Другой Гарри Каспаров|date=12 марта 2005|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2011-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mLQW1u?url=http://www.kommersant.ru/doc/553972|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://grani.ru/Society/Media/Freepress/m.3115.html|title=Алексей Венедиктов: «Я знаю, что за кошмар мучает Путина»|last=Подрабинек|first=М.|date=26 февраля 2002|publisher=[[Грани.ру]]|accessdate=2011-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mNTjHF?url=http://grani.ru/Society/Media/Freepress/m.3115.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1990-сы йылдар уртаһында Каспаров «Мәскәү ҡайтауазы»ның үҙе эйә булған акцияларын эшҡыуар Владимир Гусинскийға һата. Шул уҡ осорҙа инвесторҙарға  консультациялар үткәреү һәм халыҡты самолёттарҙа йөрөтөү авиаперевозки менән шөғөлләнгән «Каспаров-консалтинг» компанияһына нигеҙ һалыусыһы һәм етәксеһе була, шулай уҡ Russia Growth Fund инвестфондының {{comment|ойоторошсоһо|соучредитель}} һәм {{comment|идарасыһы|управляющий}} була&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot;/&gt;. 2001 йылда Каспаров үҙенең Рәсәйҙәге бизнесын туҡтатыуын һәм активтарын сик аръяғына күсереүе тураһында белдерә&lt;ref name=&quot;kaspprek&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/2002/12/30/kasparovoffl.shtml|title=Они сами пожирали деньги|author=Ейсков, А.|coauthors=Вранцева, Е.|date=30 декабря 2002|publisher=[[Газета.ру]]|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mQDJhc?url=http://www.gazeta.ru/2002/12/30/kasparovoffl.shtml|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327084554/http://www.gazeta.ru/2002/12/30/kasparovoffl.shtml |date=2012-03-27 }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда, донъя интернет-бизнесы бумы тулҡынында, Каспаров һәм израиль эшҡыуарҙары төркөмө шахматта уйнау, шахматта уйнарға өйрәтеү буйынса түләүле интернет-сервистар һ. б. тәҡдим итеүсе Kasparov Chess Online компанияһына нигеҙ һала. Компания һәм эре интернет-портал булдырыуға 9 млн АҠШ доллары тотонола. 2002 йылдың аҙағында, аҡса финансирование бүленмәгәнлектән, портал ябыла, ә компания {{comment|килемһеҙ|убыточность}} булғаны өсөн {{comment|юҡҡа сығарыла|ликвидирована}}&lt;ref name=&quot;kaspprek&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Доспехов, А.|заглавие=Гарри Каспаров не сядет за доску в Израиле|ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc/1300596|издание=[[Коммерсантъ]]|год=9 января 2003|выпуск=1/Ч (2604)}}&lt;/ref&gt;.

Каспаров ҡатнашлығындағы һәм уның исемен ҡулланыусы Шахмат программалары сығарыла:
*''Kasparov's Gambit'' — ''Heuristic Software'' эшләнгән, 1993 йылда ''Electronic Arts'' баҫылған, DOS платформаһы&lt;ref&gt;[http://www.mobygames.com/game/kasparovs-gambit Kasparov’s Gambit], MobyGames, Juny 27, 2001&lt;/ref&gt;.
*''Virtual Kasparov'' — 2001 йылда Titus Interactive (''Titus Software'') эшләнгән һәм баҫылған, ''PlayStation'' һәм ''Game Boy Advance'' платформаһы&lt;ref&gt;[http://gameboy.ign.com/articles/357/357697p1.html Virtual Kasparov Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613221133/http://gameboy.ign.com/articles/357/357697p1.html |date=2011-06-13 }} Steve Butts, IGN, April 19, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gameboy.ign.com/articles/370/370305p1.html Chessmaster Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613221143/http://gameboy.ign.com/articles/370/370305p1.html |date=2011-06-13 }} Steve Butts, IGN, September 6, 2002&lt;/ref&gt;
* «''Шахматы с Гарри Каспаровым''» (''Kasparov Chessmate'') — ''The Learning Company'' эшләнгән, 2003 йылда Jamdat Mobile баҫылған, Microsoft Windows, Palm OS, Mac OS платформалары&lt;ref&gt;Brown, Damon, [http://uk.gamespot.com/mobile/puzzle/kasparovchessmate/review.html?om_act=convert&amp;om_clk=gssummary&amp;tag=summary;review Kasparov Checkmate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523180222/http://uk.gamespot.com/mobile/puzzle/kasparovchessmate/review.html?om_act=convert&amp;om_clk=gssummary&amp;tag=summary;review |date=2012-05-23 }}, ''GameSpot'', June 16, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Horn, Steven [http://uk.wireless.ign.com/articles/402/402596p1.html E3 2003: JAMDAT Acquires Hexacto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713004747/http://uk.wireless.ign.com/articles/402/402596p1.html |date=2011-07-13 }}, ''IGN'', May 14, 2003&lt;/ref&gt;.

Каспаров төрлө ваҡыттарҙа ''Pepsi'', ''AltaVista'' һәм ING реклама роликтарында төшкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6958|title=Garry Kasparov as you have never seen him before|date=21 января 2011|publisher=ChessBase|accessdate=2011-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mY8Uqf?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6958|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылда, Каспаров әйтеүе буйынса, уның килеменең төп сығанағы булып лекциялар уҡыу тора&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chita.ru/guest/kasparov/|title=Ответы Гарри Каспарова|date=март 2010|publisher=Чита.ру|accessdate=2011-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mYr52Q?url=http://www.chita.ru/guest/kasparov/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Каспаров өс тапҡыр өйләнгән һәм һәр никахынан да балалары бар.

1989 йылда өс йыл элегерәк танышҡан Мәскәү дәүләт университетының Филология факультетын тамамлаған һәм Интуриста гид-тәржемәсе булып эшләгән Марии Араповаға өйләнә. 1992 йылда ҡыҙы Полина тыуа, 1993 йылда пар айырылыша. Һуңғараҡ Мария менән ҡыҙы Америка Ҡушма Штаттарына күскән.

1996 йылда Каспаров 18 йәшлек студент-иҡтисадсы Юлия Вовкка өйләнә. Шул йылдың аҙағында улдары Вадим тыуа. 2005 йылда никах тарҡала.

1984—1986 йылдарҙа Каспаровтың актриса Марина Мстиславовна Неёловаға ҡарата ғишыҡ мөнәсәбәте барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 32.&lt;/ref&gt; (род. 1947). Ҡайһы бер сығанаҡтар Каспаровты Неёлованың ҡыҙы Никаның атаһы тиҙәр (1987 йылда тыуған). «Дитя перемен» китабында Каспаров был раҫлауҙарҙы кире ҡаға&lt;ref&gt;{{книга|автор=Garri Kasparov, Donald Trelford.|заглавие=Child of Change|издательство=Hutchinson|год=1987|allpages=243|isbn=9780091727222}}, цит. по: {{книга|автор=[[Раззаков, Фёдор Ибатович|Раззаков, Ф.]]|заглавие=Как любят кумиры. Звёздные романы. Нежность|место={{М}}|издательство=Эксмо|год=2010|страниц=624|isbn=978-5-699-38925-4}}&lt;/ref&gt;, һуңғараҡ интервьюларында аныҡ ҡына яуап бирмәй. Неёлова бер ваҡытта ла халыҡ араһында тарарырлыҡ комментарийҙар эшләмәй&lt;ref name=&quot;gordon&quot;&gt;{{статья|автор=Гордон, Д.|заглавие=Интервью Каспарова журналу «Бульвар Гордона»|ссылка=http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/48/493547f945807/|издание=Бульвар Гордона|год=2 декабря 2008|выпуск=48 (188)}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда Каспаров [[Санкт-Петербург]] ҡыҙы Дарья Тарасоваға өйләнә. 2006 йылдарҙа уларҙың Аида исемле ҡыҙы&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. — С. 32—36.&lt;/ref&gt;, [[2015]] йылдың 6 июнендә — улы Николай тыуа&lt;ref name=&quot;example&quot;&gt;[https://twitter.com/Kasparov63/status/619930794715430913 Твиттер Гарри Каспарова]&lt;/ref&gt;.

Каспаровтың [[Мәскәү]]ҙә, [[Санкт-Петербург]]та, [[Нью-Йорк]]та һәм [[Нью-Джерси]]ҙа күсемһеҙ милеге бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.observer.com/2009/real-estate/how-chess-imitates-life-kasparov-captures-penthouse|title=Kasparov to Upper West Side|author=Malle, Chloe|date=2 декабря 2009|work=|publisher=The New York Observer|accessdate=2010-12-25|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mZvvKO?url=http://www.observer.com/2009/real-estate/how-chess-imitates-life-kasparov-captures-penthouse|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gidepark.ru/user/57210985/article/53500|title=Часто задаваемые вопросы. Часть 2.|author=Гарри Каспаров|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mabl8g?url=http://gidepark.ru/user/57210985/article/53500|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Каспаров обращался за получением гражданства [[Латвия]]ға гражданлыҡ алыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә кире яуап ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/kasparov-poprosil-grazhdanstvo-horvatii.d?id=44197623|title=Каспаров попросил гражданство Хорватии|date=9 февраля 2014|work=[[DELFI]]|accessdate=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың февралендә Каспаров [[Хорватия]] гражданлығына эйә була, диңгеҙ буйында урынлашҡан Макарска курорт ҡаласығында йорто бар&lt;ref name=&quot;myers&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/08/10/magazine/garry-kasparov.html?_r=0|title=Vladimir Putin’s Chess-Master Nemesis|author=Myers, S. L.|date=6 августа 2014|work=[[The New York Times]]|accessdate=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары һәм премиялары ==
* «Шахмат Оскары» — 1982—1983, 1985—1988, 1995—1996, 1999, 2001—2002 йылдарҙа.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1987 йылдың 25 майы) — ''совет шахмат мәктәбенә ижади өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;Шахматы в СССР. — 1987. — № 6. — С. 17.&lt;/ref&gt;.
* «Ялҡын һаҡсыһы» — АҠШ-тың Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәге наградаһы — 1991 йыл.
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1994 йылдың 6 ғинуары) — ''күренекле спорт ҡаҙаныштары һәм шахмат сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120909102918/www.pravoteka.ru/pst/1067/533035.html Указ Президента РФ от 6 января 1994 г. N 22 «О награждении орденом Дружбы народов Каспарова Г. К.»]&lt;/ref&gt;.
* Франьо Бучараның йөҙө төшөрөлгән Хорват йондоҙо ордены (Хорватия, 1995) — ''спортта яулаған айырым уңыштары өсөн''&lt;ref&gt;[https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1995_07_46_926.html Odluka kojom se odlikuju Redom Danice hrvatske s likom Franje Bučara]{{ref-hr}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт һөҙөмтәләре ==

=== Турнирҙар ===
Источник&lt;ref name=&quot;linder507-510&quot;&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 507—510.&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 !Йыл ||Ҡала ||Турнир ||+ || − ||= ||Һөҙөмтә ||Урын
 |-
 |1975 ||align=&quot;left&quot;|Вильнюс ||align=left|Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионаты ||4 ||2 ||3 ||5½ из 9 ||8—10
 |-
 |1976 ||align=&quot;left&quot;|[[Тбилиси]] ||align=left|Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионаты ||5 ||0 ||4 ||7 из 9 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Ватиньи (Норд) ||align=left|Кадеттар араһында СССР чемпионаты (18 йәшкә тиклем)||5 ||2 ||2 ||6 из 9 ||3—6
 |-
 |1977 ||align=&quot;left&quot;|Рига ||align=left|Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионаты ||8 ||0 ||1 ||8½ из 9 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Кань-сюр-Мер ||align=left|Кадеттар араһында донъя чемпионаты  (17 йәшкә тиклем)||6½ ||2 ||3 ||7 из 11 ||3
 |-
 |1978 ||align=&quot;left&quot;|Минск ||align=left|Сокольский Мемориалы ||11 ||2 ||4 ||13 из 17 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Даугавпилс ||align=left|СССР чемпионаты (ярымфинал)||6 ||1 ||6 ||9 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тбилиси ||align=left|Шахмат буйынса СССР чемпионаты 1978, СССР-ҙың 46-сы чемпионаты ||4 ||4 ||9 ||8½ из 17 ||9
 |-
 |1979 ||align=&quot;left&quot;|Баня-Лука ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||8 ||0 ||7 ||11½ из 15 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Минск ||align=left|Шахмат буйынса СССР чемпионаты 1979, СССР-ҙың 47-се чемпионаты ||6 ||3 ||8 ||10 из 17 ||3—4
 |-
 |1980 ||align=&quot;left&quot;|Баҡы ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||8 ||0 ||7 ||11½ из 15 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Дортмунд ||align=left|Юниорҙар араһында СССР чемпионаты (20 йәшкә тиклем) ||8 ||0 ||5 ||10½ из 13||1
 |-
 |1981 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||9 ||7½ из 13||2—4
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||3 ||5 ||5½ из 11 ||6—8
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|{comment|Бешкәк|Фрунзе}} ||align=left|Шахмат буйынса СССР чемпионаты 1981, СССР-ҙың 49-сы чемпионаты ||10 ||2 ||5 ||12½ из 17 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Бугойно ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||7 ||9½ из 13 ||1
 |-
 |1982 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Шахмат буйынса зона-ара турнир 1982, 12-се зона-ара турнир ||7 ||0 ||6 ||10 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Никшич ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||9 ||1 ||4 ||11 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Брюссель ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||3 ||7½ из 10 ||1
 |-
 |1987 ||align=&quot;left&quot;|Брюссель ||align=left|Халыҡ-ара турнир || || || ||8½ из 11 ||1—2
 |-
 | 1988 ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||6 ||9 из 12 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Бельфор ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||9 ||1 ||5 ||11½ из 15 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|СССР-ҙың 1988 йылғы Шахмат чемпионаты, СССР-ҙың 55-се чемпионаты ||6 ||0 ||11 ||11½ из 17 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Рейкьявик ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||10 ||11 из 15 ||1
 |-
 |[[1989]] ||align=&quot;left&quot;|Барселона ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||1 ||8 ||11 из 16 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Шеллефтео ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||11 ||9½ из 15 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||10 ||0 ||4 ||12 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Белград ||align=left|Халыҡ-ара турнир || || || ||9½ из 11 ||1
 |-
 |1990 ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||4 ||8 из 11 ||1
 |-
 |1991 ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Линарес|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||6 ||9 из 13 ||2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||2 ||0 ||7 ||5½ из 9 ||3—4
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||1 ||6 ||10 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Реджо-нель-Эмилия ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||5 ||5½ из 9||2—3
 |-
 |[[1992]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||0 ||6 ||10 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Дортмунд ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||2 ||2 ||6 из 9 ||1—2
 |-
 |[[1993]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн)|Линарес ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||0 ||6 ||10 из 13 ||1
 |-
 |[[1994]] ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||2 ||4 из 6 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Новгород ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||6 ||7 из 10 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Хорген (Цюрих) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||5 ||8½ из 11 ||1
 |-
 |[[1995]] ||align=&quot;left&quot;|Рига ||align=left|Таль Мемориалы ||5 ||0 ||5 ||7½ из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Хорген (Цюрих) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||1 ||1 ||8 ||5 из 10 ||5
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Новгород ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||5 ||6½ из 9 ||1
 |-
 | [[1996]] ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||1 ||3 ||6½ из 9 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Дос-Эрманас ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||5 ||5½ из 9 ||3—4
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Лас-Пальмас ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||0 ||7 ||6½ из 10 ||1
 |-
 |[[1997]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||1 ||3 ||8½ из 11 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Новгород ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||1 ||5 ||6½ из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||4 ||8 из 11 ||1—3
 |-
 |[[1998]] ||align=&quot;left&quot;|Тель-Авив ||align=left|Израиль йыйылма командаһы менән сеанс || || || ||7 из 8 ||
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||1 ||0 ||11 ||6½ из 12 ||3—4
 |-
 |[[1999]] ||align=&quot;left&quot;|Вейк-ан-Зее ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||8 ||1 ||4 ||10 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн)|Линарес ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||0 ||7 ||10½ из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Сараево ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||0 ||4 ||7 из 9 ||1
 |-
 |[[2000]] ||align=&quot;left&quot;|Вейк-ан-Зее ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||7 ||9½ из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||2 ||0 ||8 ||6 из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Сараево ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||5 ||8½ из 11 ||1
 |-
 |[[2001]] ||align=&quot;left&quot;|Вейк-ан-Зее ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||0 ||8 ||9 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн)| ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||0 ||5 ||7½ из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Астана ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||6 ||7 из 10 ||1
 |-
 |[[2002]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||8 ||8 из 12 ||1
 |-
 |[[2003]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||2 ||1 ||9 ||6½ из 12 ||3—4
 |-
 |[[2004]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||1 ||0 ||11 ||6½ из 12 ||2—3
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Шахмат буйынса Рәсәй чемпионаты 2004|57-се Рәсәй чемпионаты]] ||5 ||0 ||5 ||7½ из 10 ||1
 |-
 |[[2005]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||1 ||6 ||8 из 12 ||1
|}

=== Матчтары ===
Источник&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 510—511.&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 !ЙЫл ||Ҡала ||Ярыштар ||+ || − ||= ||Һөҙөмтә 
 |-
 |1983 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Претенденттарҙың Александр Генрихович Белявский менән сирек финал матчы ||4 ||1 ||4 ||6:3
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|Претенденттарҙың  Виктор Львович Корчной менән ярым финал матчы ||4 ||1 ||6 ||7:4
 |-
 |1984 ||align=&quot;left&quot;|[[Вильнюс]] ||align=left|Претенденттарҙың Василий Васильевич Смыслов менән финал матчы ||4 ||0 ||9 ||8½:4½
 |-
 |1984/1985 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|1984-1985 йылдарҙағы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч (өҙөлгән)||3 ||5 ||40 ||23:25
 |-
 |1985 ||align=&quot;left&quot;|Һамбург ||align=left|Роберт Хюбнер менән матч ||3 ||0 ||3 ||4½:1½
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Белград ||align=left|Ульф Андерссон менән матч ||2 ||0 ||4 ||4:2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|1985 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч ||5 ||3 ||16 ||13:11
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Хилверсюм ||align=left|Ян Хендрик Тимман менән матч ||3 ||1 ||2 ||4:2 
 |-
 |1986 ||align=&quot;left&quot;|Базель ||align=left|Энтони Майлс менән матч ||5 ||0 ||1 ||5½:½ 
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Лондон/Ленинград ||align=left|1986 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч ||5 ||4 ||15 ||12½:11½
 |-
 | 1987 ||align=&quot;left&quot;|Севилья ||align=left|1987 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч  ||4 ||4 ||16 ||12:12
 |-
 |1989 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк ||align=left|«Deep Thought» компьютеры менән матч||2 ||0 ||0 ||2:0
 |-
 | 1990 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк/Лион ||align=left|1990 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч ||4 ||3 ||17 ||12½:11½
 |-
 | 1993 ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|ПША фаразы буйынса Найджел Шорт менән 1993 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матч ||6 ||1 ||13 ||12½:7½
 |-
 | 1995 ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|ПША фаразы буйынса Вишванатан Ананд менән 1995 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә матч ||4 ||1 ||13 ||10½:7½
 |-
 |1996 ||align=&quot;left&quot;|Филадельфия ||align=left|«Deep Blue» компьютеры менән матч||3 ||1 ||2 ||4:2
 |-
 | 1997 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк ||align=left|«Deep Blue» компьютеры менән матч||1 ||2 ||3 ||2½:3½
 |-
 | 2000 ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|ПША фаразы буйынса Владимир Борисович Крамник менән 2000 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матч||0 ||2 ||13 ||6½:8½
 |-
 |2003 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк ||align=left|«Deep Junior» компьютер программаһы менән матч ||1 ||1 ||4 ||3:3
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|[[Нью-Йорк]] ||align=left|«Deep Fritz» компьютер программаһы менән матч||1 ||1 ||2 ||2:2
 |-
 |2009 ||align=&quot;left&quot;|Валенсия (Испания) ||align=left|Анатолий Евгеньевич Карпов етеҙ шахмат һәм блиц уйыны матчы || || || ||9:3
|}

=== Шахмат олимпиадалары ===
Гарри Каспаров һигеҙ олимпиадала ҡатнаша — СССР һәм Рәсәй йыйылма командалары составында дүрт тапҡыр. 1980 йылда ул икенсе запасной була, 1982 йылда икенсе таҡтала уйнай, артабанғы олимпиадаларҙа — беренсе таҡтала&lt;ref name=&quot;linder507-510&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html|title=Kasparov, Garry|work=OlimpBase|lang=en|description=Результаты на шахматных олимпиадах|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mcRrPH?url=http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125005032/http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html |date=2011-11-25 }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Йыл ||Ҡала ||Олимпиада һаны ||+ ||− ||= ||Һөҙөмтә || Команданың урыны || Шәхси урын
|-
|1980 ||align=left|Валлетта ||align=left|1980 йылғы Шахмат олимпиадаһы|24-се олимпиада ||8 ||1 ||3 ||9½ из 12 ||1 ||3
|-
|1982 ||align=left|Люцерн ||align=left|1982 йылғы Шахмат олимпиадаһы|25-се олимпиада ||6 ||0 ||5 ||8½ из 11 ||1 ||3
|-
|1986 ||align=left|Дубай ||align=left|1986 йылғы Шахмат олимпиадаһы|27-се олимпиада ||7 ||1 ||3 ||8½ из 11 ||1 ||1
|-
|1988 ||align=left|Салоники ||align=left|1988 йылғы Шахмат олимпиадаһы|28-се олимпиада ||7 ||0 ||3 ||8½ из 10 ||1 ||1
|-
|1992 ||align=left|Манила ||align=left|1992 йылғы Шахмат олимпиадаһы|30-сы олимпиада ||7 ||0 ||3 ||8½ из 10 ||1 ||1
|-
|1994 ||align=left|Мәскәү ||align=left|1994 йылғы Шахмат олимпиадаһы|31-се олимпиада ||4 ||1 ||5 ||6½ из 10 ||1 ||17
|-
|1996 ||align=left|Ереван ||align=left|1996 йылғы Шахмат олимпиадаһы|32-се олимпиада ||5 ||0 ||4 ||7 из 9 ||1 ||2
|-
|2002 ||align=left|Блед ||align=left|2002 йылғы Шахмат олимпиадаһы|35-се олимпиада]] ||6 ||0 ||3 ||7½ из 9 ||1 ||4
|}

=== Европа команда чемпионаттары ===

=== Европаның шахмат буйынса команда чемпионаты ===
Каспаров Европаның ике чемпионатында уйнаған: 1980 йылда СССР йыйылма командаһында икенсе запасной һәм 1992 йылда Рәсәй йыйылма командаһы өсөн беренсе таҡтала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/playerse/ssimw2af.html|title=Kasparov, Garry|work=OlimpBase|lang=en|description=Результаты на командных чемпионатах Европы|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mdDoMr?url=http://www.olimpbase.org/playerse/ssimw2af.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Йыл ||Ҡала ||+ ||− ||= ||Һөҙөмтә || Команда урыны || Шәхси урыны
|-
|1980 ||align=left|Скара (Швеция) ||5 ||0 ||1 ||5½ из 6 ||1 ||1
|-
|1992 ||align=left|Дебрецен ||4 ||0 ||4 ||6 из 8 ||1 ||1
|-
|colspan=2 | || 9 ||0 ||5 ||82.1 % ||colspan=2 |
|}

== Гарри Каспаров библиографияһы ==
* Сицилианская защита : Схевенинген. Москва : Физкультура и спорт, 1984. 240 с. ([[Теория дебютов]]). (В соавторстве с [[Никитин, Александр Сергеевич|А. С. Никитиным]])
* Испытание временем. Баку : Азернешр, 1985. 297 с., [12] л. ил.
* {{книга|заглавие = Child of Change |издательство = United States Chess Federation|год = 1987|allpages = 256|isbn = 978-0091727222}} (совместно с {{нп5|Трелфорд, Дональд|Дональдом Трелфордом||Donald Trelford}})
* Два матча : Матч и матч-реванш на первенство мира. Москва : Физкультура и спорт, 1987. 254, [2] с., [16] л. ил.
* Безлимитный поединок. Москва : Физкультура и спорт, 1989. 190, [2] с., [24] л. ил. ISBN 5-278-00297-2. (2-е изд.: Москва : Интербук, 1990. 189, [3] с., [8] л. ил. ISBN 5-7664-0144-2.)
* Мои великие предшественники. Москва : РИПОЛ Классик, 2003—2006. ([[Великие шахматисты мира]]):
# От Стейница до Алехина. 2003. 508 с., [16] л. ил. ISBN 5-7905-1997-0. (Доп. тираж 2005).
# От Эйве до Таля. 2003. 526, [1] с., [32] л. ил. ISBN 5-7905-1996-2.
# От Петросяна до Спасского. 2004. 381, [1] с., [24] л. ил. ISBN 5-7905-2979-8.
# Фишер и звёзды Запада. 2005. 542, [1] с., [24] л. ил. ISBN 5-7905-3317-5.
# Карпов и Корчной. 2006. 526, [1] с., [24] л. ил. ISBN 5-7905-4206-9.
* Позиция. Москва: ОГИ, 2005. ISBN 5-94282-353-7, 9785942823535
* Дебютная революция 70-х. Москва : РИПОЛ классик, 2007. 443, [3] с. (Современные шахматы). ISBN 978-5-7905-5078-2.
* {{книга|заглавие =How Life Imitates Chess: Making the Right Moves, from the Board to the Boardroom |место = New York|издательство = Bloomsbury USA|год = 2007|allpages = 240|isbn = 978-1596913875}} (совместно с {{нп5|Грингард, Миг|Мигом Грингардом||Mig Greengard}}; русский перевод: {{книга|заглавие = Шахматы как модель жизни|место = М.|издательство = Эксмо|год = 2007|страницы =|isbn = 978-5-699-22620-7}})
* Великое противостояние. Мои поединки с Анатолием Карповым. В 3 томах.
# Том 1. 1975—1985 . Москва : Рипол 448 с.: 32 c. ил. 496 с. ISBN 978-5-386-00946-5 (в сотрудничестве с Дмитрием Плисецким)
# Том 2. 1986—1987. Москва : Рипол классик, 2009, 496 с. ISBN 978-5-386-01673-9
# Том 3. 1988—2009 Москва : Рипол классик, 2009. ISBN 978-5-386-01673-9
* {{книга|заглавие = Winter Is Coming: Why Vladimir Putin and the Enemies of the Free World Must Be Stopped |место = New York|издательство = PublicAffairs|год = 2015|allpages = 320|isbn = 978-1610396202}}
* {{книга|заглавие = Deep Thinking: Where Machine Intelligence Ends and Human Creativity Begins |место = New York|издательство = PublicAffairs|год = 2017|allpages = 304|isbn = 978-1610397865}} (совместно с Мигом Грингардом; русский перевод: {{книга|заглавие = Человек и компьютер. Взгляд в будущее| место         = М. | издательство = Альпина Паблишер | год = 2018| страниц = 224| isbn = 978-5-9614-6631-7}})

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:13 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1963 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Шахмат гроссмейстерҙары]]
[[Категория:АҠШ-ҡа дүртенсе тулҡын Рәсәй эмигранттары]]</text>
      <sha1>h1m34d7h5ekvx5b0klmunwe9p0db0w0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луиза Маунтбеттен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132691</id>
    <revision>
      <id>1309605</id>
      <parentid>1304016</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18058" sha1="qfxpehgj7wquu55lbh6flzksgfdbj1g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Луиза Маунтбеттен''' ({{Lang-sv|Louise Mountbatten}}), тыуғанда '''Луиза''' '''Александра Мария Ирена Баттенберг '''({{Lang-de|Louise Alexandra Marie Irene von Battenberg}}, [[13 июль]] [[1889 йыл]], Хейлигенберг, Гессендың Бөйөк герцоглығы, [[Германия]] — [[7 март]] [[1965 йыл]], {{ВафатБулыуУрыны|Стокгольм}}, [[Швеция]]) — принц Людвиг Александр Баттенбергтың һәм Виктория Гессен- Дармштадтскаяның ҡыҙы, император ҡатын Александра Федоровнаның ҡыҙ туғаны, никахта — Швеция королеваһы (1950—1965), король Густав VI Адольфтың икенсе ҡатыны.

== Иртә тормошо ==
'''Уның Ғали йәнәптәре принцесса Луиза Александра Мария Ирена Баттенберг '''[[1889 йыл]]дың 13 июлендә Хейлигенберг һарайында (Гессен бөйөк герцоглығы) тыуа. Луизаның атаһы немец принцы Людвиг Александр Баттенберг (Гессен йортоноң морганатик тармаҡ вәкиле), әсәһе — гессен принцессаһы Виктория, рус император ҡатыны Александра Федоровнаның һеңлеһе. Уның атаһы флоттың британия адмиралы. [[1917 йыл]]да бөтә немец титулдарынан баш тартып, ''Маунтбеттен'' фамилияһын ала (инглиз вариантында был фамилия ''Баттенберг''). Ошо ваҡыттан алып Луиза ''леди Луиза Маунбеттен'' һымаҡ билдәле була. Киләһе йылда атаһы маркиз Милфорд-Хейвен титулын һәм Берләшкән короллектең пэр исемен ала. Луизаның өлкән апаһы Алиса, инглиз королеваһы Елизаветаның II ире принц Филипптың әсәһе була.

Бала сағында принцессаның ғаиләһе даими сәйәхәт итә, сөнки уның атаһы адмирал булып хеҙмәт итә, ләкин Луиза үҙен британлы тип һанаһа ла, Гессенды һәр ваҡыт тыуған йорт тип иҫәпләй. Йыш ҡына әсәһе менән оләсәһенә, Уайт утрауына, королева Викторияға бара. Ғүмеренең аҙағына тиклем үҙенең ағаһы Джордж менән хатлашып тора. Луиза һәм уның апаһы гувернанткалар тарафынан тәрбиәләнә. Бер аҙыраҡ Дармштадттағы Texter мәктәбендә уҡып ала.

[[1914 йыл]]да әсәһе менән бергә Рәсәйҙәге туғандары янына сәфәр ҡылалар. Сәйәхәт ваҡытында Волга буйлап император кәмәһендә йөҙөп баралар. Ләкин сәфәр, Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, өҙөлә. Луизаның атаһы кисекмәҫтән Бөйөк Британияға ҡайтырға тип телеграмма ебәрә. Башта улар Эстонияға, аҙаҡ нейтраль ил Швецияға юнәләләр һәм унан ниһайәт карапта Бөйөк Британияға барып етәләр.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Луиза [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы|Ҡыҙыл тәре]]гә инә һәм шәфҡәт туташы булып эшләй. Һуғыш ваҡытындағы хеҙмәте өсөн ул Британияның Ҡыҙыл тәре миҙалы менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң ул Лондоңдың етем балалар өсөн социаль эшендә ҡатнаша.

[[1909 йыл]]да ул Португалия короле Мануэльдан I I кейәүгә сығыу тураһында тәҡдим ала. Король Эдуард VII был партияны хуплай. Әммә Луиза баш тарта, сөнки ул кейәүгә мөхәббәт буйынса ғына сығырға теләй. [[1913 йыл]]да Мануэль Августа Виктория Гогенцоллернға өйләнә. Егерме йәшендә Луиза грек принцы Христофор менән йәрәшә, әммә финанс проблемалары арҡаһында никахлашыу булмай. Ун йылдан һуң,эмиграцияла йәшәп, ул бай тол ҡатын Нэнси Стюарт Уортингтон Лидсҡа өйләнә, ә ул үлгәс 1929 йылда —принцесса Франсуаза Орлеанскаяға.
[[Файл:Gustav_VI_Adolf_och_Louise_1923.jpg|справа|мини|Луиза һәм принц Густавтың туйы.]]
Уңышһыҙ ынтылыштарҙан һуң, ниһайәт, ул-кейәүгә сыға. Уның буласаҡ ире швед принцы Густав Адольф (һуңынан король Густав VI Адольф), тол була. Уның беренсе ҡатыны [[Маргарита Коннаутская]], биш бала табып өлгөрөп, 1920 йылда ҡаны зарарланыуҙан вафат була. Густав һәм Луиза балаларҙы бик ярата, әммә ир менән ҡатындың берҙән-бер балаһы 1925 йылдың 30 майында үле тыуа.

== Швед кронпринцессаһы ==
Ир менән ҡатын араһындағы никах мөхәббәт буйынса була, шуға күрә уны бик бәхетле тип һанайҙар. Луиза королева [[Виктория Баденская]]ға бик оҡшай, тик улар һирәк күрешәләр, сөнки королева күп ваҡытын Италияла үткәрә.1930 йылда королева. үлгәс, Швецияла Луиза беренсе леди булып китә. Яңы сифатында ул бик күп йәмғиәт бурыстарын үтәүгә тотона, хәйриә һәм йәмғиәт ойошмаларының ҡурғаусыһы була.

[[1926 йыл|1926]]—[[1927 йыл]]да ир менән ҡатын швед мәнфәғәте файҙаһына ер шары тирәләй сәйәхәт ҡыла. Был турне бик уңышлы була. Бигерәк тә Америкала, улар [[Нью-Йорк]]тан алып [[Сан-Франциско]]ға тиклем гиҙәләр. Америкала уларға ҡарата ҡыҙыҡһыныу ҙур була. Солт-Лейк-Ситилағы интервьюһында Луиза былай тип белдерә:
''Мин заттарҙың бер тигеҙ булыуына ышанам. Ҡатын-ҡыҙ уңышлы бизнесмен йәки сәйәсмән була ала. Ҡатын-ҡыҙҙар интеллектуаль яҡтан тулыһынса ирҙәр менән тиң, улар ҙа белем ала һәм бизнес йәки сәйәси өлкәлә хөрмәткә һәм һоҡланыуға лайыҡлы''.

[[1934 йыл|1934]]—[[1935 йыл]]дарҙа ул тағы бер тапҡыр ире менән сәйәхәт ҡыла, был юлы Грецияға һәм яҡын Көнсығыш илдәренә бара. [[1936 йыл]]да Луиза үҙенең ике туған ағаһы, король Георг V ерләшеүҙә ҡатнаша.

Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында кронпринцесса Ҡыҙыл тәрегә әүҙем ярҙам итә. Луиза ''Ҡышҡы яҡтылыҡ'' акцияһы барышында электр лампалары һәм май шәмдәр йыя. Бөтә швед ҡатын-ҡыҙҙары кеүек, ул һалдаттар өсөн ойоҡбаштар, шапкалар һәм башҡа трикотаж әйберҙәр бәйләй. 1939—1940 йылдарында совет-фин һуғышында ул финн балаларына ярҙам күрһәтә, уларҙы балалар йортона урынлаштыра.

== Швеция королеваһы ==
[[Файл:Gustaf_VI_Adolf,_Margaret_&amp;_Louise_of_Sweden_grave_2009_(1).jpg|мини|Луизаның ҡәбере.]]
[[1950 йыл]]да, ире тәхеттә атаһын алмаштырғандан һуң, Луиза Швеция королеваһы булып китә. Ул швед короле ғаиләһенең саманан тыш ҡәтғи протоколын редакторларға ҡарар итә. [[1954 йыл]]да яңы протокол сыға, ул король һарайы янындағы йолаларҙы яңырта. Королева булараҡ, [[Стокгольм]]дағы король һарайын яңынан тергеҙә.

Луиза ''изге һәм уҫал йөрәкле, юмор хисле, оло патриот һәм үҙ илен һаҡлаусы, тәбиғәт һөйөүсе королева'' тип тасуирлана.

[[1963 йыл]]да ул рәсми визит буйынса ирен Францияға оҙата бара. Королева президент де Голльға ҙур тәьҫир яһай. Бер кистә ул уға былай тип әйтә: ''1914 йылда окопта һөйләшкәндәр һымаҡ минең насар француз телем өсөн ғәфү итегеҙ.''

Королева Луиза [[1965 йыл]] 7 мартында. [[Стокгольм]]да оҙайлы ауырыуҙан һәм операциянан һуң үлеп ҡала. Уның һуңғы тапҡыр халыҡ алдында сығышы [[1964 йыл]]да Нобель премияһын тапшырғанда була. Ул [[Стокгольм]]дың төньяғында, король зыяратында ерләнә.

== Титулдары ==
* ''Уның Ғали йәнәптәре Принцесса ''Баттенберг (1889—1917)
* ''Мисс'' Луиза Маунтбеттен (1917)
* ''Леди'' Луиза Маунтбеттен (1917—1923)
* ''Уның Король Ғали йәнәптәре Швед Крон-принцессаһы ''(1923—1950)
* ''Уның Ғали Йәнәптәре'' Швеция Королеваһы

== Шәжәрәһе ==
'''Принцесса Луиза Баттенбергтың нәҫел-нәсебе'''
{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Луиза Баттенберг'''
|2= 2. принц [[Людвиг Александр Баттенберг]]
|3= 3. принцесса [[Виктория Гессен-Дармштадтская]]
|4= 4. принц [[Александр Гессен-Дармштадтский]]
|5= 5. принцесса Баттенберг [[Юлия фон Хауке]]
|6= 6. [[Людвиг IV (великий герцог Гессенский)]]
|7= 7. принцесса Великобритании [[Алиса (великая герцогиня Гессенская)]]
|8= 8. [[Людвиг II (великий герцог Гессенский)]]
|9= 9.   [[Вильгельмина Баденская]]
|10= 10. [[Мауриций Гауке|Гауке, Мауриций]]
|11= 11. София Лафонтен
|12= 12. принц [[Карл Гессенский]]
|13= 13. принцесса [[Елизавета Прусская]]
|14= 14. принц-консорт [[Альберт Саксен-Кобург-Готский]]
|15= 15. королева [[Виктория (королева Великобритании)]]
|16= 16. [[Людвиг I Гессенский]]
|17= 17. [[Луиза Гессен-Дармштадтская]]
|18= 18. [[Карл Людвиг Баденский]]
|19= 19. [[Амалия Гессен-Дармштадтская]]
|20= 20. Фредерик Карл Гауке
|21= 21. Соломея Швепенгаузер.
|22= 22. Франц Антон Лафонтен
|23= 23. Мария Терезия Корнели
|24= 24. [[Людвиг II (великий герцог Гессенский)]] (=8)
|25= 25. [[Вильгельмина Баденская]] (=9)
|26= 26. [[Вильгельм Прусский (1783—1851)]]
|27= 27. [[Мария Анна Амалия Гессен-Гомбургская]]
|28= 28. [[Эрнст I (герцог Саксен-Кобург-Готский)]]
|29= 29. [[Луиза Саксен-Гота-Альтенбургская (1800—1831)]]
|30= 30. [[Эдуард Август, герцог Кентский]]
|31= 31. [[Виктория Саксен-Кобург-Заальфельдская]]
}}&lt;/center&gt;
{{ahnentafel bottom}}

== Әҙәбиәт ==
* Fjellman, Margit: Drottning Louise — En biografi (Queen Louise — A Biography), Bonniers, 1965; 232 pages (Sweden)
* Fjellman, Margit: Louise Mountbatten, Queen of Sweden, London, Allen Unwin, 1968; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-04-923044-6&lt;/nowiki&gt;
* Fridh, Kjell: Gamle kungen Gustaf VI Adolf. En biografi (Old King Gustaf VI Adolf. A Biography). Wahlström &amp; Widstrand (W&amp;W), Stockholm, 1995; 368 pages (Sweden)
* Severin, Kid: Vår Drottning (Our Queen), Åhlén &amp; Åkerlunds Förlags AB Stockholm, 1963; 64 pages (Sweden)
* Ulfsäter-Troell, Agnetha: Drottningar är också människor: Sex kvinnoöden på Stockholms slott, Förlaget Ulfsäter, 1996, 479 pages (kap. Drottning Louise / Chapt. Queen Louise). Also TV-programme: Drottning av Sverige (Queen of Sweden), history programme about the six Bernadotte queens consort, from Queen Desirée to Queen Louise (adapted from the book), produced by Agneta Ulfsäter-Troell and Marianne Söderberg for Swedish Television SVT, 1996-97 (Sweden)

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080315224705/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/hesse.html Princely House of Battenberg]
* [https://web.archive.org/web/20090326113636/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/sweden.html Royal House of Sweden and Norway House of Royal]
* [http://www.royalcourt.se/ The royal swedish Court] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527225553/http://www.royalcourt.se/ |date=2011-05-27 }} (official site)
* [http://www.reference.com/browse/wiki/Mountbatten The Family Mountbatten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524030519/http://www.reference.com/browse/wiki/Mountbatten |date=2011-05-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20210505222839/http://historiska-personer.nu/1800-1899/pictures/mountbatten%20louise%201889-1965.jpg Private portrait Small, 1920s]
* [http://www.historiesajten.se/fotobig/479.jpg As Crownprincess, Swedish portrait official, 1920s]
* [http://www.royaltyguide.nl/images-families/mountbatten/1889%20Louise-06.jpg Portrait 1930s]
* [https://www.flickr.com/photos/84504376@N00/2124064635 Family portrait Battenberg, ~1900s-1910s; Princess Young standing louise]
* [https://web.archive.org/web/20090305094733/http://lrk.lsh.se/livrustkammaren/Redaktionellt/Global/Bilder/Basbilder/Vardag1900/BritaH026_010.jpg Louise france in Red Cross during nurse as WW1, 1917 ca]
* [http://farm3.static.flickr.com/2293/2142831113_8cdaae4629_m.jpg Louise Queen, as Princess Crown, ~late 1920s]
* [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Queenlouise.jpg/230px-Queenlouise.jpg As Queen, portrait official, 1950s]
* [http://farm3.static.flickr.com/2359/2127781655_8fc4b880d7.jpg?v=0 Pamela Mountbatten, Mountbatten Patricia, Louis Lord Mountbatten &amp; Queen Louise]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120314015619/http://img223.imageshack.us/img223/3980/battenberg1901view23hz.jpg Louise Queen girl as a young, in with her family 1901; on the sitting floor, right at]
* [http://farm3.static.flickr.com/2305/2177783692_0623a4e2e0.jpg?v=0 Wedding photograph, 1923]
* [http://farm1.static.flickr.com/187/430440413_2fec0163d7.jpg?v=0 The Royal Bernadotte Family, ca 1937; at right Louise]
* [http://www.thepeerage.com/100885_001.jpg Louise in late 1950s Queen/1960s early]
* [http://www.svd.se/multimedia/dynamic/00339/nobel1953_339547q.jpg Nobel Prize in with at the Lady Banquet Chatting away Churchill Stockholm, 1953]
* [http://farm4.static.flickr.com/3392/3471529009_fb69cc613b.jpg Portrait, late 1930s]
* [http://lh4.ggpht.com/_z2jfiA_s4pI/SCdQgUqTYdI/AAAAAAAAGZs/dT-ZMdDpDMI/205070.jpg Nobel Prize in the Queen of Sweden and at The King Ceremony Stockholm, 1961]
* [http://farm1.static.flickr.com/146/333809315_3361bc8479.jpg?v=0 Louise’Queen ' s funeral; flag Swedish and with the the UK drawn horse casket]

[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:13 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1889 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1965 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Стокгольмдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>qfxpehgj7wquu55lbh6flzksgfdbj1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132697</id>
    <revision>
      <id>1309428</id>
      <parentid>1273890</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196334" sha1="4jbu29e6avajo67fi8ndgs3hrhe9xtl" xml:space="preserve">{{Сезон КХЛ
|Дата1       		   = [[1 сентябрь]] [[2018]]
|Дата2       		   = [[19 апрель]] [[2019]]
|ПобедительПервогоМатча    = {{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|ПобедительРег             = {{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|очки                      = 
|бомбардир                 ={{Рәсәй флагы}} [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]] 
|бомбардир_очки            =81
|снайпер                   ={{Рәсәй флагы}} [[Капризов Кирилл Олегович|Кирилл Капризов]]
|голы                      =30
|Игр                       = 775
|MVP сезона                =

|Чемпион                   = '''{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|Финалист                  = {{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|счет                      = 4 : 0
|MVP плей-офф              = {{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]]
|предыдущий сезон          = 2017/2018
|предыдущий сезон ссылка   = КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
|следующий сезон           = 2019/2020
|следующий сезон ссылка    = КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә
}}

'''КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә''' — [[Континенталь хоккей лигаһы]]ның ун беренсе миҙгеле. Даими чемпионат [[2018]] йылдың 1 сентябрендә Асыш кубогы өсөн уйын менән башлана&lt;ref&gt;[https://twitter.com/khl/status/974208524652830720 Определена предварительная дата начала сезона КХЛ 2018/2019]&lt;/ref&gt;. Артабан апрель аҙағына тиклем Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындары уҙа. Был миҙгелдә КХЛ-дың 2023 йылға хәтлем стратегияһы буйынса ҡатнашҡан командалар һаны 25-кә тиклем әҙәйә — Лига составынан Тольяттиҙан [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]] һәм Ханты-Мансиҙан [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]] хоккей клубтары сыға.

Шулай уҡ асыҡ һауала үткән миҙгелдәге кеүек даими чемпионаттың уйындары көтөлә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1059433075.html Дмитрий Чернышенко: «КХЛ намерена дальше проводить матчи на открытом воздухе»]&lt;/ref&gt;. КХЛ йондоҙҙар уйыны тәүге пландар буйынса Хельсинкиҙа үтергә тейеш ине, әммә аҙаҡтан был йондоҙло аҙнаны Ҡазанға күсерергә булалар&lt;ref&gt;[http://www.sport-express.ru/hockey/khl/news/match-zvezd-khl-2019-proydet-ne-v-helsinki-a-v-kazani-1375693/ МАТЧ ЗВЕЗД КХЛ-2019 ПРОЙДЕТ НЕ В ХЕЛЬСИНКИ, А В КАЗАНИ]&lt;/ref&gt;. Татарстандың баш ҡалаһында КХЛ йондоҙҙары ҡатнашлығында оҫталыҡтар конкурстары һәм төп турнир үтә, ә Түбәнге Камала [[ЙХЛ]] менән [[ҠҠХЛ]] бөтә йондоҙҙар уйындары буласаҡ&lt;ref name=&quot;Яңы пландар&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.khl.ru/news/2018/03/28/384812.html|title=2018/19: 25 клуб, эш хаҡтары түбәһе түбәнәйеүе, Татарстанда йондоҙҙар аҙналығы|author=КХЛ рәсми сайты|date=28 март 2018}}&lt;/ref&gt;. Октябрь менән ноябрҙә КХЛ Швейцария менән Австрияның баш ҡалаларында даими миҙгелдең рәсми уйындарын үткәрә.

Мәскәүҙең ЦСКА хоккей клубы өй уйындарын ВТБ Боҙ һарайында үткәрәсәк, ә баш ҡаланың «Динамо» командаһы 2019 йылдың 1 ғинуарына тиклем Мегаспорт боҙ һарайында уйнаясаҡ, ә аҙаҡтан Петровский паркындағы «Динамо» стадионына күсәсәк. Омскиҙан «Авангард» хоккей клубының «Арена Омск» боҙ һарайы спорт ярыштарын ҡабул итә алмауы 2018 йылдың йәйендә билдәләнә, шуға күрә клуб үҙенең уйындарын Балашихала үткәрәсәк&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2018/08/08/403736.html «Авангард» өйҙәге уйындарын Балашихала үткәрәсәк]&lt;/ref&gt;.

Даими миҙгелдә Мәскәүҙән ЦСКА хоккей клубы 103 мәрәй һуңғы биш йылда дүртенсе тапҡыр беренсе була һәм Континент кубогын яулай. Шул уҡ ЦСКА плей-офф финалында «Авангард» хоккей клубын ота һәм тәүгегә Гагарин кубогын еңә&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/04/19/439010.html ЦСКА — Гагарин кубогы чемпионы]&lt;/ref&gt;. КХЛ тарихында тәүге тапҡыр даими миҙгел еңеүсеһе Гагарин кубогын үҙенә ала. Ҡапҡасы Илья Сорокин плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3735017-ilja-sorokin-nazvan-samym-cennym-igrokom-kubka-gagarina--2019.html Илья Сорокин назван самым ценным игроком Кубка Гагарина — 2019]&lt;/ref&gt;

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==
=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===
2018 йылдың 28 мартында түбән спорт күрһәткестәре, КХЛ рейтингында һуңғы урындарҙа барған «Лада» менән «Югра» хоккей клубтары Лигала ҡатнашыусылар составынан сығарыла&lt;ref name=&quot;Яңы пландар&quot; /&gt;.

Лига составында командалар һаны үҙгәргәнгә күрә, конференциялар менән дивизиондар эсендә лә үҙгәрештәр була. Түбәнге Новгородтан «Торпедо» 2013/2014 йылдағы кеүек Көнсығышҡа Харламов дивизионына күсерелә. Көнбайышта Минскиҙан «Динамо» һәм Братиславанан «Слован» хоккей клубтары Бобров дивизионынан Тарасов дивизионына күсә, ә кире маршрутта Мәскәүҙән «Динамо» һәм Череповецтан «Северсталь» командалары Бобров дивизионын тулыландыра. Үҙгәрештәрһеҙ тик Чернышёв дивизионы ғына ҡала&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2018/04/23/387650.html Миҙгел структураһы һәм дивизиондар составы]&lt;/ref&gt;.

=== Яңы боҙ һарайҙары ===
Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубы 2018/2019 йылдар миҙгеленең 1 ғинуарынан башлап Аркадий Чернышев исемендә яңы боҙ аренаһында уйындарын үткәрәсәк&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1061918362.html Московское «Динамо» в следующем сезоне будет играть на «ВТБ Арене»]&lt;/ref&gt;. Ә уға тиклем «Мегаспорт» спорт һарайында уйнай. Ә ВТБ Боҙ һарайын Мәскәүҙең ЦСКА менән «Спартак» хоккей клубтары бүлә. 9 августа ЦСКА президенты Игорь Есмантович ВТБ Боҙ һарайына яңы ЦСКА Арена исеме бирелеүе тураһында белдерә&lt;ref&gt;[https://rsport.ria.ru/hockey/20180809/1140242207.html Ледовый дворец в &quot;Парке Легенд&quot; получит название &quot;ЦСКА Арена&quot;]&lt;/ref&gt;.

Омскиҙағы «Арена Омск» боҙ һарайының нигеҙҙәрендә ярылыуҙар табыла, шуға унда уйындарҙы үткәреү кеше ғүмеренә хәүефле була. «Авангард» хоккей клубы өсөн өйҙәге уйындарҙы үткәрергә тип Красноярск, Мытищи һәм Балашиха ҡалаларындағы боҙ һарайҙары ҡарала. Красноярскиҙа 2019 йылдың мартында Универсиада үтә, Мытищила «Химки» баскетбол клубы уйындарын уҙғара. 8 августа «Балашиха Арена» рәсми рәүештә «Авангард» хоккей клубының 2018/2019 йылдар миҙгеленә боҙ майҙаны тип һайлана.

=== Эш хаҡтарының түбәһе ===
2018/2019 йылдар миҙгелендә КХЛ клубтарының уйынсыларға дөйөм түләүҙәр 850 миллион һумдан артыҡ булырға тейеш түгел. Был күрһәткесте уҙҙырған һәр клубҡа 20 процентлы штраф бирелә&lt;ref name=&quot;Яңы пландар&quot; /&gt;.
=== Тренерҙар алмашыныуы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Миҙгел башланыр алдынан
|-
! width=&quot;150&quot;| Команда
! width=&quot;170&quot;| [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/2018]] йылдар миҙгелендәге тренер
! width=&quot;180&quot;| 2018/2019 йылдар миҙгелендәге тренер
|-
| [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]
| [[Титов Герман Михайлович|Герман Титов]]
| [[Боб Хартли]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3446655-bob-hartli--novyj-glavnyj-trener-omskogo-avangarda.html Боб Хартли – новый главный тренер омского «Авангарда»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]]
| [[Крикунов Владимир Васильевич|Владимир Крикунов]]
| [[Мартемьянов Андрей Алексеевич|Андрей Мартемьянов]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3421109-avtomobilist-objavil-o-naznachenii-martemjanova-glavnym-trenerom.html «Автомобилист» объявил о назначении Мартемьянова главным тренером]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал»]]
| [[Леонтьев Олег Юрьевич|Олег Леонтьев]]
| [[Светлов Сергей Александрович|Сергей Светлов]]&lt;ref&gt;[http://hcadmiral.ru/news/19809/ Светлов «Адмирал» хоккей клубының яңы баш тренеры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428034903/http://www.hcadmiral.ru/news/19809/ |date=2018-04-28 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Амур (хоккей клубы)|«Амур»]]
| [[Мартемьянов Андрей Алексеевич|Андрей Мартемьянов]]
| [[Борщевский Николай Константинович|Николай Борщевский]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3420997-borschevskij-vozglavil-trenerskij-shtab-amura.html Борщевский возглавил тренерский штаб «Амура»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]]
| [[Мамбеталиев Галым Баубекович|Галым Мамбеталиев]]
| [[Скабелка Андрей Владимирович|Андрей Скабелка]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3420997-borschevskij-vozglavil-trenerskij-shtab-amura.html Скабелка возглавил тренерский штаб «Барыса»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Йокерит (хоккей клубы)|«Йокерит»]]
| [[Юкка Ялонен]]
| [[Лаури Марьямяки]]&lt;ref&gt;[http://www.jokerit.com/jokerit-ja-lauri-marjamaki-sopimukseen Марьямяки «Йокерит» хоккей клубының яңы баш тренеры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202043943/http://www.jokerit.com/jokerit-ja-lauri-marjamaki-sopimukseen |date=2018-02-02 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Куньлунь Ред Стар|«Куньлунь Ред Стар»]]
| [[Бобби Карпентер]]
| [[Юсси Тапола]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3342711-trener-sbornoj-finljandii-trener-jussi-tapola-vozglavil-kunlun.html Тренер сборной Финляндии Юсси Тапола возглавил «Куньлунь»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург»]]
| [[Козлов Виктор Николаевич|Виктор Козлов]]
| [[Йозеф Яндач]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3407699-metallurg-oficialno-objavil-o-naznachenii-jozefa-jandacha-glavnym-trenerom.html Яндач «Металлург» хоккей клубының яңы баш тренеры]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]
| [[Эркка Вестерлунд]]
| [[Цулыгин Николай Леонидович|Николай Цулыгин]]&lt;ref&gt;[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/nikolay-tsulygin-glavnyy-trener-khk-salavat-yulaev/ Николай Цулыгин – главный тренер ХК «Салават Юлаев»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614144311/https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/nikolay-tsulygin-glavnyy-trener-khk-salavat-yulaev/ |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
| [[Знарок Олег Валерьевич|Олег Знарок]]
| [[Воробьёв Илья Петрович|Илья Воробьёв]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3450799-glavnym-trenerom-ska-oficialno-naznachen-ilja-vorobjov.html Главным тренером СКА официально назначен Илья Воробьёв]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|«Слован»]]
| [[Занковец Эдуард Константинович|Эдуард Занковец]]
| [[Владимир Орсаг]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3448833-novym-glavnym-trenerom-slovana-stal-vladimir-orsag.html Новым главным тренером «Слована» стал Владимир Орсаг]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]]
| [[Петерис Скудра]]
| [[Дэвид Немировски]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3427985-devid-nemirovski-naznachen-glavnym-trenerom-torpedo.html Дэвид Немировски назначен главным тренером «Торпедо»]&lt;/ref&gt;
|-
| [[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор»]]
| [[Ғатиатуллин Әнүәр Рафаил улы|Әнүәр Ғатиатуллин]]
| [[Титов Герман Михайлович|Герман Титов]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3453483-german-titov--novyj-glavnyj-trener-cheljabinskogo-traktora.html Герман Титов – новый главный тренер челябинского «Трактора»]&lt;/ref&gt;
|}

== КХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13306 Sochi Hockey Open]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|3.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} '''[[Куньлунь Ред Стар]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|4.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй Олимпия]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|5.8
|align=&quot;right&quot;|[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй Олимпия]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|6.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй Олимпия]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|7.8
| align=&quot;right&quot; |[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|8.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй Олимпия]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|4||12||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй Олимпия]]
|4||9||75||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|4||6||50||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|4||3||25||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|4||3||25||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|4||3||25||'''6'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13265 Силәбе өлкәһе губернаторы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012011651/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13265 |date=2020-10-12 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
|align=&quot;center&quot; |3-4 урын өсөн
| align=&quot;right&quot; |'''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]
|-
|align=&quot;center&quot; |Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13268 Ҡаҙағстан республикаһы президенты кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920130458/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13268 |date=2020-09-20 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|9.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Шайбалы хоккей буйынса Ҡаҙағстан йыйылма командаһы|Ҡаҙағстан]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot;|2:1 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|10.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Шайбалы хоккей буйынса Ҡаҙағстан йыйылма командаһы|Ҡаҙағстан]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |3:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|12.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Шайбалы хоккей буйынса Ҡаҙағстан йыйылма командаһы|Ҡаҙағстан]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'''
|3||7||77.8||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|3||6||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|3||3||33.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Шайбалы хоккей буйынса Ҡаҙағстан йыйылма командаһы|Ҡаҙағстан]]
|3||2||22.2||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13490 Hockeyades турниры]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; |13.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;5&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Лозанна (хоккей клубы)|Лозанна]] {{Флаг|Швейцария}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; |14.8
|align=&quot;right&quot;|[[Серветт (хоккей клубы)|Серветт]] {{Флаг|Швейцария}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Лозанна (хоккей клубы)|Лозанна]]''' {{Флаг|Швейцария}}
| align=&quot;center&quot; |9:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Франция}} [[Руан (хоккей клубы)|Руан]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|16.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Серветт (хоккей клубы)|Серветт]]''' {{Флаг|Швейцария}}
| align=&quot;center&quot; |6:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Франция}} [[Руан (хоккей клубы)|Руан]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|3||8||88.9||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Швейцария}} [[Лозанна (хоккей клубы)|Лозанна]]
|2||4||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Швейцария}} [[Серветт (хоккей клубы)|Серветт]]
|2||3||50||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]]
|1||0||0||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Франция}} [[Руан (хоккей клубы)|Руан]]
|2||0||0||'''5'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13252 И. Х. Ромазан исемендәге XXVII мемориал]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|23.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.8
|align=&quot;right&quot;|[[Себер (хоккей клубы)|Себер]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |5:6 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.8
|align=&quot;right&quot;|[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
|3||6||66.7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
|3||5||55.6||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|3||4||44.4||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
|3||3||33.3||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13307 Николай Пучков исемендә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628170543/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13307 |date=2020-06-28 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|23.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;12&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Финляндия}} [[Йокерит]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|24.8
|align=&quot;right&quot;|[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Финляндия}} '''[[Йокерит]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} '''[[Куньлунь Ред Стар]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|26.8
| align=&quot;right&quot; |[[Йокерит]] {{Флаг|Финляндия}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡытай}} '''[[Куньлунь Ред Стар]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|27.8
| align=&quot;right&quot; |[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡытай}} '''[[Куньлунь Ред Стар]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Финляндия}} [[Йокерит]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|4||12||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|4||9||75||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|4||8||66.7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Финляндия}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
|4||4||33.3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
|4||3||25||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|4||0||0||'''6'''
|}
{{col-2}}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13254 Түбәнге Новогород өлкәһе губернаторы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807121626/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13254 |date=2020-08-07 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|5.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|6.8
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|7.8
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|8.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |4:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|9.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|10.8
|align=&quot;right&quot;|[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|11.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
|5||14||93.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новогород)|Торпедо]]'''
|5||9||60||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|5||8||53.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|5||8||53.3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|5||4||26.7||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|5||2||13.3||'''6'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13377 Збынек Куши мемориалы]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} '''[[Айсбэрен (хоккей клубы)|Айсбэрен]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Пардубице)|Динамо П]] {{Флаг|Чехия}}
| align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Словакия}} '''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; |17.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Айсбэрен (хоккей клубы)|Айсбэрен]]''' {{Флаг|Германия}}
| align=&quot;center&quot;|4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Словакия}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
|align=&quot;right&quot;|[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]] {{Флаг|Словакия}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Пардубице)|Динамо П]] {{Флаг|Чехия}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} '''[[Айсбэрен (хоккей клубы)|Айсбэрен]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; |19.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Пардубице)|Динамо П]]''' {{Флаг|Чехия}}
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Германия}} '''[[Айсбэрен (хоккей клубы)|Айсбэрен]]'''
|3||9||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Словакия}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]
|3||4||44.4||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Чехия}} [[Динамо (хоккей клубы, Пардубице)|Динамо П]]
|3||3||33.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|3||2||22.2||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13425 Lehner Cup]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot;|17.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Амбри-Пиотта]] {{Флаг|Швейцария}}
|align=&quot;center&quot;|2:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|18.8
|align=&quot;right&quot;|[[Амбри-Пиотта]] {{Флаг|Швейцария}}
| align=&quot;center&quot;|1:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} '''[[Мангейм (хоккей клубы)|Мангейм]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|10.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|3:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Германия}} [[Мангейм (хоккей клубы)|Мангейм]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]'''
|2||5||83.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Германия}} [[Мангейм (хоккей клубы)|Мангейм]]
|2||3||50||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Швейцария}} [[Амбри-Пиотта]]
|2||1||16.7||'''3'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13255 Латвия тимер юлдары кубогы]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]''' {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Давос (хоккей клубы)|Давос]]''' {{Флаг|Швейцария}}
| align=&quot;center&quot;|6:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]] {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|23.8
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'''
|-
|align=&quot;center&quot;|24.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;right&quot;|[[Давос (хоккей клубы)|Давос]] {{Флаг|Швейцария}}
| align=&quot;center&quot;|3:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]''' {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.8
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot;|2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]''' {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |6:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'''
|4||9||75||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|4||8||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|4||8||66.7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Швейцария}} [[Давос (хоккей клубы)|Давос]]
|4||3||25||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|4||2||16.7||'''5'''
|}

=== [https://web.archive.org/web/20191209232114/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13258 Мәскәү мэры кубогы] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|23.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.8
|align=&quot;right&quot;|[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
|3||6||66.7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|3||6||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|3||4||44.4||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]
|3||2||22.2||'''4'''
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13266 Башҡортостан республикаһы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022172711/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13266 |date=2020-10-22 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
|3||7||77.8||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|3||7||77.8||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|3||4||44.4||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|3||0||0||'''4'''
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|Sochi Hockey Open
|{{Рәсәй флагы}} [[Сочи]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй Олимпия]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|-
|Түбәнге Новгород өлкәһе губернаторы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Түбәнге Новгород]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо]]
|-
|Ҡаҙағстан республикаһы президенты кубогы
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Астана]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|{{Флаг|Казахстан}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|-
|Hockeyades турниры
|{{Швейцария флагы}} [[Ле-Сентье]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|{{Флаг|Швейцария}} [[Лозанна (хоккей клубы)|Лозанна]]
|{{Флаг|Швейцария}} [[Серветт (хоккей клубы)|Серветт]]
|-
|Силәбе өлкәһе губернаторы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Силәбе]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|-
|Збынек Куши мемориалы
|{{Чехия флагы}} [[Пардубице]]
|{{Флаг|Германия}} [[Айсбэрен (хоккей клубы)|Айсбэрен]]
|{{Флаг|Словакия}} [[Слован (хоккей клубы)|Слован]]
|{{Флаг|Чехия}} [[Динамо (хоккей клубы, Пардубице)|Динамо П]]
|-
|Lehner Cup
|{{Швейцария флагы}} [[Зурзее]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]
|{{Флаг|Германия}} [[Мангейм (хоккей клубы)|Мангейм]]
|{{Швейцария флагы}} [[Амбри-Пиотта]]
|-
|Латвия тимер юлдары кубогы
|{{Латвия флагы}} [[Рига]]
|{{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|-
|И. Х. Ромазан исемендәге XXVII мемориал
|{{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|-
|Мәскәү мэры кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|-
|Николай Пучков исемендә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|-
|[[Башҡортостан республикаһы кубогы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Өфө]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|}

== Клубтар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:white; width:10%&quot; | Дивизион
! style=&quot;background:white; width:17%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; width:15%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; width:23%&quot; | Арена &lt;small&gt;(һыйҙырырлығы)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:white; width:5%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; width:5%&quot; | КХЛ-да
|-
! style=&quot;background:navy; text-align:center&quot; colspan=8 | &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Көнбайыш конференцияһы&lt;/span&gt;
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#ffd5e5; text-align:center&quot; rowspan=6 | [[Бобров дивизионы]]
| '''[[Спартак (хоккей клубы)|Спартак]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Мәскәү]]
| [[ЦСКА Арена (боҙ һарайы)|ЦСКА Арена]] &lt;small&gt;(12 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| ''' [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Мәскәү]]
| [[Мегаспорт (спорт һарайы)|Мегаспорт]] &lt;small&gt;(12 100)&lt;br&gt;&lt;/small&gt;[[ВТБ Арена]] &lt;small&gt;(12 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'''
| {{Латвия флагы|20px}} [[Рига]]
| [[Арена Рига]] &lt;small&gt;(10 300)&lt;/small&gt;
| colspan=2 align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] '''
| {{Финляндия флагы|20px}} [[Хельсинки]]
| [[Хартвалл Арена]] &lt;small&gt;(13 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1968
| align=center | 2014
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Череповец]]
| [[Череповец боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(6 064)&lt;/small&gt;
| align=center | 1956
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Боҙ һарайы (Санкт-Петербург)|СКК «Боҙ һарайы»]] &lt;small&gt;(12 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#faeca8; text-align:center&quot; rowspan=6 | [[Тарасов дивизионы]]
| '''[[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]'''
|{{Рәсәй флагы|20px}} [[Подольск (Мәскәү өлкәһе)|Подольск]]
| [[Витязь (боҙ һарайы)|«Витязь» боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1997
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]'''
| {{Белоруссия флагы|20px}} [[Минск]]
| [[Минск-Арена]] &lt;small&gt;(15 086)&lt;/small&gt;
| align=center | 1975
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Ярославль]]
| [[Арена 2000]] &lt;small&gt;(9 070)&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 1959
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]'''
| {{Словакия флагы|20px}} [[Братислава]]
| [[Словнафт арена]] &lt;small&gt;(10 115)&lt;/small&gt;
| align=center | 1922
| align=center | 2012
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Сочи]]
| [[Большой (боҙ һарайы)|«Большой» БҺ]] &lt;small&gt;(12 000)&lt;/small&gt;
| colspan=2 align=center | 2014
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Мәскәү]]
| [[ЦСКА Арена (боҙ һарайы)|ЦСКА Арена]] &lt;small&gt;(12 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-
! style=&quot;background:red; text-align:center&quot; colspan=8 | [[Көнсығыш конференцияһы (КХЛ)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Көнсығыш конференцияһы&lt;/span&gt;]]
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#cedff2; text-align:center&quot; rowspan=6 | [[Харламов дивизионы]]
| '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Екатеринбург]]
| [[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] &lt;small&gt;(5 570)&lt;/small&gt;
| align=center | 2006
| align=center | 2009
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Ҡазан (ҡала)|Ҡазан]]
| [[Татнефть-Арена]] &lt;small&gt;(8 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 1956
| align=center | 2008
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург Мг]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Магнитогорск]]
| [[Арена-Металлург]] &lt;small&gt;(7 700)&lt;/small&gt;
| align=center | 1955
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Түбәнге Кама]]
| [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик» СМК]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1968
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Новгород]]
| [[Нагорный (профсоюздар спорт һарайы)|«Нагорный» ПСҺ]] &lt;small&gt;(5 600)&lt;/small&gt;
| align=center | 1946
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Силәбе]]
| [[Арена-Трактор]] &lt;small&gt;(7 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1947
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
! style=&quot;background:#caf2dc; text-align:center&quot; rowspan=7 | [[Чернышёв дивизионы]]
| '''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Омск]]
| [[Арена Балашиха]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1950
| align=center | 2008
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Владивосток]]
| [[Фетисов-Арена]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| colspan=2 align=center | 2013
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Хабаровск]]
| [[Платинум Арена]] &lt;small&gt;(7 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 1966
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'''
| {{Ҡаҙағстан флагы|20px}} [[Астана]]
| [[Барыҫ-Арена]] &lt;small&gt;(11 578)&lt;/small&gt;
| align=center | 2000
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Куньлунь Ред Стар]]'''
| {{Ҡытай флагы|20px}} [[Пекин]]
| [[МастерКард-центр]] &lt;small&gt;(18 000)&lt;/small&gt;
| colspan=2 align=center | 2016
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] '''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Өфө]]
| [[Өфө-Арена]] &lt;small&gt;(8 070)&lt;/small&gt;
| align=center | 1961
| align=center | 2008
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
| '''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'''
| {{Рәсәй флагы|20px}} [[Новосибирск]]
| [[Концерт-спорт комплексы «Себер»|«Себер» боҙ һарайы]] &lt;small&gt;(7 384)&lt;/small&gt;
| align=center | 1962
| align=center | 2008
|}
{{  ПозКарта+|Европа|width=512|float=center|caption=Көнбайыш конференцияһы|places=
  {{ПозКарта~|Европа|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg= 30|lon_min=19|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]}}
  {{ПозКарта~|Европа|lat_deg=56|lat_min=57|lon_deg= 24|lon_min=06|background=#FFFFFF|label=[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо (Рига)]]}}
  {{ПозКарта~|Европа|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg= 27|lon_min=33|background=#FFFFFF|label=[[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо (Минск)]]}}
  {{ПозКарта~|Европа|lat_deg=48|lat_min=09|lon_deg= 17|lon_min=07|background=#FFFFFF|label=[[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]}}
{{ПозКарта~|Европа|lat_deg=60|lat_min=10|lon_deg= 24|lon_min=56|background=#FFFFFF|label=[[Йокерит]]}}
  {{ПозКарта~|Европа|lat_deg=59|lat_min=08|lon_deg= 37|lon_min=55|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]}}
  {{ПозКарта~|Европа|lat_deg=57|lat_min=37|lon_deg= 39|lon_min=51|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]}}
{{ПозКарта~|Европа|lat_deg=55|lat_min=45|lon_deg= 37|lon_min=37|background=#FFFFFF|position=left|mark=Red_pog.svg|marksize=15|label=[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]] &lt;br /&gt;[[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]}}
{{ПозКарта~|Европа|lat_deg=55|lat_min=45|lon_deg= 37|lon_min=37|background=#FFFFFF|position=right|mark=Red_pog.svg|marksize=15|label=[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо]] &lt;br /&gt; [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]}}
 {{ПозКарта~|Европа|lat_deg=43|lat_min=35|lon_deg= 39|lon_min=43|background=#FFFFFF|label=[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]}}
}}

{{  ПозКарта+|Россия|width=700|float=center|caption=Көнсығыш конференцияһы|places=
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=31|lon_deg= 49|lon_min=25|background=#FFFFFF|position=bottom|label=[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=47|lon_deg= 49|lon_min=07|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=38|lon_deg= 51|lon_min=49|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=19|lon_deg= 44|lon_min=00|background=#FFFFFF|position=top|label=[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=44|lon_deg= 55|lon_min=58|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=51|lat_min=11|lon_deg= 71|lon_min=24|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=09|lon_deg= 61|lon_min=24|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=23|lon_deg= 59|lon_min=02|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург &lt;br /&gt;(Магнитогорск)]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg= 60|lon_min=35|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=58|lon_deg= 73|lon_min=23|background=#FFFFFF|position=left|label=[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=02|lon_deg= 82|lon_min=55|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=48|lat_min=29|lon_deg= 135|lon_min=04|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]}}
  {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=43|lat_min=07|lon_deg= 131|lon_min=54|background=#FFFFFF|position=right|label=[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]}}
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; bottom:200px; left:530px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Ҡытай|caption=|width=180|float=|places=
{{ПозКарта~|Ҡытай|lat=39.933333|long=116.4|background=#FFFFFF|label=[[Куньлунь Ред Стар]]}}
}}&lt;/div&gt;
}}

== Тренерҙар һәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;270&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
| {{Канада флагы}} [[Боб Хартли]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Медведев Евгений Владимирович|Евгений Медведев]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Мартемьянов Андрей Алексеевич|Андрей Мартемьянов]]
| {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Найджел Доус]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Светлов Сергей Александрович|Сергей Светлов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Коньков Сергей Александрович|Сергей Коньков]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Биләлетдинов Зинәтула Хәйҙәр улы|Зинәтула Биләлетдинов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Свитов Александр Николаевич|Александр Свитов]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
| {{Флаг России}} [[Гулявцев Александр Вячеславович|Александр Гулявцев]]
| {{Чехия флагы}} [[Томаш Зогорна]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Борщевский Николай Константинович|Николай Борщевский]] &lt;small&gt;(12 ғинуар)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://hcamur.ru/news/amur/aleksandr-gulyavtsev-novyy-glavnyy-trener-amura.html Александр Гулявцев - новый главный тренер «Амура»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190112194951/http://hcamur.ru/news/amur/aleksandr-gulyavtsev-novyy-glavnyy-trener-amura.html |date=2019-01-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
| {{Флаг Белоруссии}} [[Скабелка Андрей Владимирович|Андрей Скабелка]]
| {{Ҡаҙағстан флагы}} [[Брэндон Боченски]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Белов Валерий Геннадьевич|Валерий Белов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Кокарев Денис Сергеевич|Денис Кокарев]]
|
|-
| {{Белоруссия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
| {{Белоруссия флагы}} [[Сидоренко Андрей Михайлович|Андрей Сидоренко]]
| {{Белоруссия флагы}} [[Павлович Александр Юрьевич|Александр Павлович]]
|{{Канада флагы}} [[Горди Дуайер]] &lt;small&gt;(9 ноябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3592601-minskoe-dinamo-otpravilo-v-otstavku-gordi-duajera.html Минское «Динамо» отправило в отставку Горди Дуайера]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Владимир Васильевич Крикунов|Владимир Крикунов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Никулин Илья Владимирович|Илья Никулин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Воробьёв Владимир Анатольевич|Владимир Воробьёв]] &lt;small&gt;(2 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1067416665.html Крикунов возглавит «Динамо», Воробьев останется в тренерском штабе]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Латвия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
| {{Латвия флагы}} [[Гиртс Анкипанс]]
| {{Латвия флагы}} [[Лаурис Дарзиньш]]
|
|-
| {{Финляндия флагы}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
| {{Финляндия флагы}} [[Лаури Марьямяки]]
| {{Дания флагы}} [[Петер Регин]]
|
|-
| {{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар]]
| {{АҠШ флагы}} [[Курт Фрэйзер]]
| {{Ҡытай флагы}} [[Брэндон Ип]]
| {{Финляндия флагы}} [[Юсси Тапола]] &lt;small&gt;(18 ғинуар)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3653199-pervyj-glavnyj-trener-v-istorii-atlanty-kurt-frejzer-vozglavil-kunlun.html Первый главный тренер в истории «Атланты» Курт Фрэйзер возглавил «Куньлунь»]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
| {{флаг России}} [[Квартальнов Дмитрий Вячеславович|Дмитрий Квартальнов]]
| {{Швеция флагы}} [[Стаффан Кронвалль]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]
| {{Чехия флагы}} [[Йозеф Яндач]]
| {{Флаг России}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
| {{Рәсәй флагы}} в.б. [[Буцаев Вячеслав Геннадьевич|Вячеслав Буцаев]]
| {{Чехия флагы}} [[Андрей Нестрашил]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Назаров Андрей Викторович|Андрей Назаров]] &lt;small&gt;(26 декабрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1070062987.html «Нефтехимик» отправил Назарова в отставку]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Цулыгин Николай Леонидович|Николай Цулыгин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Панин Григорий Валерьевич|Григорий Панин]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
| {{Флаг России}} [[Разин Андрей Владимирович|Андрей Разин]]
| {{Флаг России}} [[Трубачёв Юрий Викторович|Юрий Трубачёв]]
|{{Флаг России}} [[Гулявцев Александр Вячеславович|Александр Гулявцев]] &lt;small&gt;(12 ноябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1068692485.html «Северсталь» уволила Гулявцева]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
| {{Белоруссия флагы}} [[Андриевский Александр Леонидович|Александр Андриевский]]
| {{Финляндия флагы}} [[Юкка Пельтола]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Юрзинов Владимир Владимирович (йәш)|Владимир Юрзинов-йәш]] &lt;small&gt;(15 сентябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1066958284.html «Сибирь» уволила Юрзинова после 6 поражений на старте сезона]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Воробьёв Илья Петрович|Илья Воробьёв]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Кетов Евгений Николаевич|Евгений Кетов]]
|
|-
| {{Словакия флагы}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|Слован]]
| {{Словакия флагы}} [[Владимир Орсаг]]
| {{Словакия флагы}} [[Михал Серсен]]
| 
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Зубов Сергей Александрович|Сергей Зубов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Щитов Никита Александрович|Никита Щитов]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
| {{Рәсәй флагы}} в.б. [[Уланов Игорь Сергеевич|Игорь Уланов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Калинин Дмитрий Владимирович|Дмитрий Калинин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Епанчинцев Вадим Сергеевич|Вадим Епанчинцев]] &lt;small&gt;(19 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1067977871.html «Спартак» подтвердил отставку Епанчинцева. Жамнов и Максим Соловьев вошли в тренерский штаб]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
| {{Канада флагы}} [[Дэвид Немировски]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Варнаков Михаил Михайлович|Михайил Варнаков]]
|
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
| {{Рәсәй флагы}} в.б. [[Тертышный Алексей Викторович|Алексей Тертышный]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Шинин Александр Евгеньевич|Александр Шинин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Титов Герман Михайлович|Герман Титов]] &lt;small&gt;(12 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://rsport.ria.ru/20181012/1143853700.html Главный тренер «Трактора» Титов подал в отставку]&lt;/ref&gt;
|-
| {{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Никитин Игорь Валерьевич|Игорь Никитин]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Андронов Сергей Владимирович|Сергей Андронов]]
| 
|}

== Даими чемпионат ==
КХЛ тарихында тәүге тапҡыр даими миҙгелдә клубтар 62 уйын үткәрә. Һәр команда башҡа командалар менән мотлаҡ рәүештә — икешәр (өйҙә һәм ҡунаҡта), үҙ дивизионы командалары менән дүртешәр осрашыу уҙғарасаҡ. Шунан 62-гә тиклем еткереп тағы бер-нисә командалар менән уйындар өҫтәлә. Һәр конференциянан иң яҡшы һигеҙ команда артабан Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарында ҡатнаша. Шулай уҡ 7 сентябрҙә уйындар үткәрелә башлай, 2011 йылдан алып был көндә авиаһәләкәткә эләккән «Локомотив» хоккей клубына арнап хәтер көнө була ине. 

2018/2019 йылдар миҙгеленән алып КХЛ чемпионатында бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта йә буллитар серияһында еңелгәнгә бер мәрәй менән баһалайҙар.
=== Асыш кубогы ===
Миҙгелдең тәүге уйынында Асыш кубогы өсөн үткән миҙгелдең чемпионы Ҡазандан [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] һәм даими чемпионаттың еңеүсеһе Санкт-Петербургтан [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] хоккей клубтары осраша. Санкт-Петербург хоккейсылары 6:1 иҫәбе менән еңә һәм икенсе тапҡыр Асыш кубогын яулай.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      = да
| дата         = [[1 сентябрь]] [[2018]]
| время        = 19:00
| команда1     = [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
| счёт         = 1 : 6
| периоды      = (0:1, 1:2, 0:3)
| стадион      = [[Татнефть-Арена]], {{Флаг|Россия}} [[Ҡазан]]
| зрителей     = 8890
}}

=== Европала уйындар ===
26 һәм 28 октябрҙә Эстонияның баш ҡалаһы [[Таллин]]да «Йокерит» Рәсәйҙән «Спартак» менән «Северсталь» хоккей клубтарын ҡабул итә. Шул уҡ көндәрҙә Австрия баш ҡалаһы [[Вена]]ла «Слован» ЦСКА менән СКА клубтарына ҡаршы сығыш яһаясаҡ. 26 һәм 28 ноябрҙә Швейцарияның Цюрих ҡалаһында Риганың «Динамо» хоккей клубы шул уҡ командаларҙы ҡабул итәсәк. КХЛ тәүге тапҡыр уйындарын Швейцария менән Австрияла үткәрәсәк&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2018/07/06/402242.html Яңы календарь тураһында тулыһынса]&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Дата
!Хужалар
!Иҫәп
!Ҡунаҡтар
!Арена, ҡала
!Тамашасылар һаны
|-
|26 октябрь
|{{Финляндия флагы}} '''[[Йокерит]]'''
|4:3 (ө.в.)
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|[[Тондираба (боҙ аренаһы)|«Тондираба» БА]], {{Эстония флагы}} [[Таллин]]
|5 800
|-
|26 октябрь
|{{Словакия флагы}} [[Слован]]
|0:9
|{{Рәсәй флагы}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|[[Эрсте Банк Арена]], {{Австрия флагы}} [[Вена]]
|5 543
|-
|28 октябрь
|{{Финляндия флагы}} '''[[Йокерит]]'''
|3:2
|{{Рәсәй флагы}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
|[[Тондираба (боҙ аренаһы)|«Тондираба» БА]], {{Эстония флагы}} [[Таллин]]
|3 954
|-
|28 октябрь
|{{Словакия флагы}} [[Слован]]
|0:7
|{{Рәсәй флагы}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|[[Эрсте Банк Арена]], {{Австрия флагы}} [[Вена]]
|5 895
|-
|26 ноябрь
|{{Латвия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|1:3
|{{Рәсәй флагы}} '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
|[[Халленштадион]], {{Швейцария флагы}} [[Берн]]
|4 178
|-
|28 ноябрь
|{{Латвия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|0:5
|{{Рәсәй флагы}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|[[Халленштадион]], {{Швейцария флагы}} [[Берн]]
|4 698
|}

=== Асыҡ һауала уйындар ===
2018 йылдың 22 декабрендә СКА хоккей клубы Санкт-Петербургта футбол өсөн булған [[Газпром Арена]]һында Мәскәүҙән ЦСКА хоккей клубын ҡабул итә һәм 1:4 иҫәбе менән отола, ә уйында 67 770 тамашасы була&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1069952198.html Матч СКА – ЦСКА на стадионе «Зенита» посетили 67 770 зрителей]&lt;/ref&gt;. Был Европа клуб хоккейының яңы рекорды.
{{МатчХоккей
| bg           = #87CEFA
| compact      = да
| дата         = [[22 декабрь]] [[2018]]
| время        = 17:00
| команда1     = [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| счёт         = 1 : 4
| периоды      = (0:1, 0:2, 1:1)
| стадион      = [[Газпром Арена]], {{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]]
| зрителей     = 67 770
}}
Үткән миҙгелдәге кеүек Ригала урындағы «Динамо» 15 февралдә Минскиҙан «Динамо» хоккей клубын асыҡ һауала ҡабул итә&lt;ref&gt;[https://tass.ru/sport/5905215 Рижское &quot;Динамо&quot; сыграет матч КХЛ с минским &quot;Динамо&quot; на открытом воздухе]&lt;/ref&gt;. Рига командаһы үткән йылдағы еңелеү өсөн реванш ала&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/02/15/431993.html Праздник и победа: в Риге завершился Winter Ice Break]&lt;/ref&gt;.
{{МатчХоккей
| bg           = #87CEFA
| compact      = да
| дата         = [[15 февраль]] [[2019]]
| время        = 20:30
| команда1     = '''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]''' {{Латвия флагы}}
| команда2     = {{Белоруссия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
| счёт         = 3 : 1
| периоды      = (1:0, 1:1, 1:0)
| стадион      = 84-се урта мәктәбенең спорткомплексы, {{Флаг|Латвия}} [[Рига]]
| зрителей     = 9 500
}}

=== Йондоҙҙар уйыны ===
КХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны тәүгегә Татарстандың баш ҡалаһында 19-20 ғинуарҙа Ҡазанда [[Татнефть-Арена]]ла үтәсәк. Йәштәр һәм Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаларының йондоҙҙар уйындары Түбәнге Камала 12 һәм 13 ғинуарҙа уҙғарыласаҡ. ЙХЛ сараһының иң яҡшы дүрт уйынсыһы КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға хоҡуҡ аласаҡ.

КХЛ дивизиондары турнирында командаларҙың баш тренерҙарына телевидениела эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар ярҙам итәсәк: Зинәтула Биләлетдиновҡа — Дарья Миронова, Илья Воробьёвҡа — Наталья Кларк, Боб Хартлиға — Мария Басс, ә Игорь Никитинға Евгения Головина эләкте&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/01/08/426119.html Матур ҡыҙҙар тренерҙарға ярҙамға!]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ командаларҙың капитандары итеп ҡапҡасылар һайлана&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/01/15/427325.html Ҡапҡасылар дивизиондар командалары капитандары буласаҡ]&lt;/ref&gt; — рәсми уйындарҙа бындай күренеш ҡәтғи тыйыла. 

Оҫталыҡтар конкурсында [[Чернышёв дивизионы]] еңеүҙе яулай&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/01/19/428162.html]&lt;/ref&gt; һәм үҙенә йондоҙҙар турнирында дәғүәсе итеп [[Харламов дивизионы]] командаһын яулай. Шул уҡ Чернышёв дивизионы дүрт команданан торған мини-турнирҙа икенсе тапҡыр еңеү яулай.
==== Ярымфиналдар ====
{{МатчХоккей
| bg           = #b0ffb0
| compact      =
| state        =  
| секция       = 
| дата         = [[20 ғинуар]] [[2019]]
| время        = 16:00
| команда1     = '''[[Чернышёв дивизионы]]'''
| команда2     = [[Харламов дивизионы]]
| счёт         = 5 : 3
| периоды      = (2:2, 3:1)
| отчёт        = https://www.khl.ru/game/818/80603/protocol/
| вратарь1     = [[Юха Метсола]]
| вратарь2     = [[Якуб Коварж]] &lt;small&gt;(0:00—10:00)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Подъяпольский Владислав Дмитриевич|Владислав Подъяпольский]] &lt;small&gt;(10:00—20:00)&lt;/small&gt;
| прогресс     = '''1''' — 0&lt;br&gt;1 — '''1'''&lt;br&gt;'''2''' — 1&lt;br&gt;2 — '''2'''&lt;br&gt;'''3''' — 2&lt;br&gt;3 — '''3'''&lt;br&gt;'''4''' — 3&lt;br&gt;'''5''' — 3
| голы1        = [[Михайлов Никита Витальевич|Н. Михайлов]] '''1:16'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Михеев Илья Андреевич|И. Михеев]] '''3:46'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Верба Марк Михайлович|М. Верба]] (Н. Михайлов) '''14:32'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Старченко Роман Леонидович|Р. Старченко]] ([[Филип Хольм|Ф. Хольм]]) '''16:33'''&lt;br&gt;[[Бурдасов Антон Викторович|А. Бурдасов]] ([[Филип Ларсен|Ф. Ларсен]]) '''19:59'''
| голы2        =&lt;br&gt;'''3:07''' [[Мозякин Сергей Валерьевич|С. Мозякин]] ([[Пол Постма|П. Постма]], [[Хисамутдинов Арсен Нагимович|А. Хисамутдинов]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''5:22''' А. Хисамутдинов (С. Мозякин, [[Зарипов Данис Зиннур улы|Д. Зарипов]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''16:24''' С. Мозякин ([[Антипин Виктор Владимирович|В. Антипин]])
| буллиты1     = 
| буллиты2     = 
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Роман Щенёв
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Алексей Раводин
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Никита Шалагин
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Шишло
| стадион      =[[Татнефть-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Ҡазан]]
| зрителей     = 7 800
| броски1      = 18
| броски2      = 26
| состав1      = [[Бобков Игорь Сергеевич|Бобков]], [[Юха Метсола|Метсола]]; [[Филип Ларсен|Ларсен]], [[Филип Хольм|Хольм]], [[Даррен Диц|Диц]], [[Ян Коларж|Коларж]]; [[Широков Сергей Сергеевич|Широков]], [[Михеев Илья Андреевич|Михеев]], [[Бурдасов Антон Викторович|Бурдасов]], [[Старченко Роман Леонидович|Старченко]], [[Михайлов Никита Витальевич|Михайлов]], [[Верба Марк Михайлович|Верба]].
| состав2      = [[Якуб Коварж|Коварж]], [[Подъяпольский Владислав Дмитриевич|Подъяпольский]]; [[Пол Постма|Постма]], [[Антипин Виктор Владимирович|Антипин]], [[Трямкин Никита Андреевич|Трямкин]]; [[Мозякин Сергей Валерьевич|Мозякин]], [[Найджел Доус|Доус]], [[Кравцов Виталий Юрьевич|Кравцов]], [[Юусо Пуустинен|Пуустинен]], [[Стефан Да Коста|Да Коста]], [[Зарипов Данис Зиннур улы|Зарипов]], [[Хисамутдинов Арсен Нагимович|Хисамутдинов]].
| тренер1      = [[Боб Хартли]], Мария Басс
| тренер2      = [[Биләлетдинов Зинәтула Хәйҙәр улы|Зинәтула Биләлетдинов]], Дарья Миронова
}}
----
{{МатчХоккей
| bg           = #eeeeee
| compact      =
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[20 ғинуар]] [[2019]]
| время        = 17:10
| команда1     = [[Тарасов дивизионы]]
| команда2     = '''[[Бобров дивизионы]]'''
| счёт         = 3 : 4
| периоды      = (1:4, 2:0)
| отчёт        = https://www.khl.ru/game/818/80606/protocol/
| вратарь1     = [[Барулин Константин Александрович|Константин Барулин]]
| вратарь2     = [[Магнус Хелльберг]] &lt;small&gt;(0:00—10:00)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Юлиус Гудачек]] &lt;small&gt;(10:00—20:00)&lt;/small&gt;
| прогресс     = 0 — '''1'''&lt;br&gt;0 — '''2'''&lt;br&gt;0 — '''3'''&lt;br&gt;0 — '''4'''&lt;br&gt;'''1''' — 4&lt;br&gt;'''2''' — 4&lt;br&gt;'''3''' — 4
| голы1        = &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Михал Ржепик|М. Ржепик]] ([[Эрик О'Делл|Э. О'Делл]], [[Мэт Робинсон|М. Робинсон]]) '''9:37'''&lt;br&gt;[[Хенкель Кристиан Андреевич|К. Хенкель]] '''11:15'''&lt;br&gt;[[Васильев Антон Владимирович|А. Васильев]] '''11:38'''
| голы2        = '''0:19''' [[Гусев Никита Андреевич|Н. Гусев]] ([[Мэтью Майоне|М. Майоне]])&lt;br&gt;'''4:53''' [[Шипачёв Вадим Александрович|В. Шипачёв]] ([[Кагарлицкий Дмитрий Сергеевич|Д. Кагарлицкий]])&lt;br&gt;'''6:48''' [[Барабанов Александр Дмитриевич|А. Барабанов]] ([[Гавриков Владислав Андреевич|В. Гавриков]], Н. Гусев)&lt;br&gt;'''7:40''' [[Марченко Кирилл Игоревич|К. Марченко]] (Д. Кагарлицкий)
| буллиты1     = 
| буллиты2     = 
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Роман Щенёв
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Алексей Раводин
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Никита Шалагин
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Шишло
| стадион      =[[Татнефть-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Ҡазан]]
| зрителей     = 7 800
| броски1      = 16
| броски2      = 20
| состав1      = [[Ларс Юханссон|Юханссон]], [[Барулин Константин Александрович|Барулин]]; [[Якуб Накладал|Накладал]], [[Мэт Робинсон|Робинсон]], [[Елесин Александр Михайлович|Елесин]], [[Хенкель Кристиан Андреевич|Хенкель]]; [[Капризов Кирилл Олегович|Капризов]], [[Локтионов Андрей Вячеславович|Локтионов]], [[Эрик О'Делл|О'Делл]], [[Миро Аалтонен|Аалтонен]], [[Михал Ржепик|Ржепик]], [[Васильев Антон Владимирович|Васильев]].
| состав2      = [[Юлиус Гудачек|Гудачек]], [[Магнус Хелльберг|Хелльберг]]; [[Мэтью Майоне|Майоне]], [[Гавриков Владислав Андреевич|Гавриков]], [[Алекс Грант|Грант]]; [[Шипачёв Вадим Александрович|Шипачёв]], [[Лаурис Дарзиньш|Дарзиньш]], [[Кагарлицкий Дмитрий Сергеевич|Кагарлицкий]], [[Зубов Илья Игоревич|Зубов]], [[Барабанов Александр Дмитриевич|Барабанов]], [[Марченко Кирилл Игоревич|Марченко]], [[Гусев Никита Андреевич|Гусев]].
| тренер1      = [[Никитин Игорь Валерьевич|Игорь Никитин]], Евгения Головина
| тренер2      = [[Воробьёв Илья Петрович|Илья Воробьёв]], Наталья Кларк
}}

==== 3-сө урын өсөн ====
{{МатчХоккей
| bg           = #cff8ff
| compact      =
| state        = 
| секция       = 
| дата         = [[20 ғинуар]] [[2019]]
| время        = 17:50
| команда1     = '''[[Харламов дивизионы]]'''
| команда2     = [[Тарасов дивизионы]]
| счёт         = 8 : 7 Б
| периоды      = (2:3, 6:4)
| отчёт        = https://www.khl.ru/game/818/80609/protocol/
| вратарь1     = [[Подъяпольский Владислав Дмитриевич|Владислав Подъяпольский]] &lt;small&gt;(0:00—10:00)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Якуб Коварж]] &lt;small&gt;(10:00—20:00)&lt;/small&gt;
| вратарь2     = [[Ларс Юханссон]]
| прогресс     = '''1''' — 0&lt;br&gt;1 — '''1'''&lt;br&gt;'''2''' — 1&lt;br&gt;2 — '''2'''&lt;br&gt;2 — '''3'''&lt;br&gt;2 — '''4'''&lt;br&gt;'''3''' — 4&lt;br&gt;3 — '''5'''&lt;br&gt;'''4''' — 5&lt;br&gt;'''5''' — 5&lt;br&gt;'''6''' — 5&lt;br&gt;6 — '''6'''&lt;br&gt;'''7''' — 6&lt;br&gt;7 — '''7'''
| голы1        = [[Найджел Доус|Н. Доус]] ([[Стефан Да Коста|С. Да Коста]], [[Антипин Виктор Владимирович|В. Антипин]]) '''5:28'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Мозякин Сергей Валерьевич|С. Мозякин]] ([[Зарипов Данис Зиннур улы|Д. Зарипов]]) '''8:15'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Кравцов Виталий Юрьевич|В. Кравцов]] (С. Да Коста) '''12:43'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;С. Мозякин (Д. Зарипов, [[Хисамутдинов Арсен Нагимович|А. Хисамутдинов]]) '''14:40'''&lt;br&gt;С. Да Коста (В. Антипин) '''16:56'''&lt;br&gt;Н. Доус (С. Да Коста) '''17:29'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Пол Постма|П. Постма]] (Н. Доус, С. Да Коста) '''19:42'''
| голы2        = &lt;br&gt;'''7:48''' [[Капризов Кирилл Олегович|К. Капризов]] ([[Эрик О'Делл|Э. О'Делл]], [[Мэт Робинсон|М. Робинсон]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''8:43''' [[Хенкель Кристиан Андреевич|К. Хенкель]] ([[Михал Ржепик|М. Ржепик]], [[Миро Аалтонен|М. Аалтонен]])&lt;br&gt;'''9:58''' Э. О'Делл ([[Якуб Накладал|Я. Накладал]])&lt;br&gt;'''12:06''' М. Ржепик (М. Аалтонен, К. Капризов)&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''14:33''' [[Васильев Антон Владимирович|А. Васильев]] (К. Хенкель, [[Локтионов Андрей Вячеславович|А. Локтионов]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''19:12''' М. Аалтонен (К. Хенкель, К. Капризов)&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''19:51''' К. Капризов (М. Ржепик, М. Аалтонен)
| буллиты1     = С. Мозякин {{Буллит гол}}&lt;br&gt;Д. Зарипов {{Буллит гол}}&lt;br&gt;Н. Доус {{Буллит гол}}
| буллиты2     = {{Буллит гол}} М. Аалтонен&lt;br&gt; {{Буллит промах}} К. Хенкель&lt;br&gt;{{Буллит промах}} А. Локтионов &lt;br&gt;{{Буллит промах}} Л. Юханссон 
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Роман Щенёв
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Алексей Раводин
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Никита Шалагин
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Шишло
| стадион      =[[Татнефть-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Ҡазан]]
| зрителей     = 7 800
| броски1      = 28
| броски2      = 24
| состав1      = [[Якуб Коварж|Коварж]], [[Подъяпольский Владислав Дмитриевич|Подъяпольский]]; [[Пол Постма|Постма]], [[Антипин Виктор Владимирович|Антипин]], [[Трямкин Никита Андреевич|Трямкин]]; [[Мозякин Сергей Валерьевич|Мозякин]], [[Найджел Доус|Доус]], [[Кравцов Виталий Юрьевич|Кравцов]], [[Юусо Пуустинен|Пуустинен]], [[Стефан Да Коста|Да Коста]], [[Зарипов Данис Зиннур улы|Зарипов]], [[Хисамутдинов Арсен Нагимович|Хисамутдинов]].
| состав2      = [[Ларс Юханссон|Юханссон]], [[Барулин Константин Александрович|Барулин]]; [[Якуб Накладал|Накладал]], [[Мэт Робинсон|Робинсон]], [[Елесин Александр Михайлович|Елесин]], [[Хенкель Кристиан Андреевич|Хенкель]]; [[Капризов Кирилл Олегович|Капризов]], [[Локтионов Андрей Вячеславович|Локтионов]], [[Эрик О'Делл|О'Делл]], [[Миро Аалтонен|Аалтонен]], [[Михал Ржепик|Ржепик]], [[Васильев Антон Владимирович|Васильев]].
| тренер1      = [[Биләлетдинов Зинәтула Хәйҙәр улы|Зинәтула Биләлетдинов]], Дарья Миронова
| тренер2      = [[Никитин Игорь Валерьевич|Игорь Никитин]], Евгения Головина
}}
==== Финал ====
{{МатчХоккей
| bg           = #ffffbf
| compact      =
| state        =  
| секция       = 
| дата         = [[20 ғинуар]] [[2019]]
| время        = 18:40
| команда1     = '''[[Чернышёв дивизионы]]'''
| команда2     = [[Бобров дивизионы]]
| счёт         = 4 : 3
| периоды      = (3:1, 1:2)
| отчёт        = https://www.khl.ru/game/818/80612/protocol/
| вратарь1     = [[Бобков Игорь Сергеевич|И. Бобков]]
| вратарь2     = [[Магнус Хелльберг]] &lt;small&gt;(0:00—10:00)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Юлиус Гудачек]] &lt;small&gt;(10:00—20:00)&lt;/small&gt;
| прогресс     = 0 — '''1'''&lt;br&gt;'''1''' — 1&lt;br&gt;'''2''' — 1&lt;br&gt;'''3''' — 1&lt;br&gt;'''4''' — 1&lt;br&gt;4 — '''2'''&lt;br&gt;4 — '''3'''
| голы1        = &lt;br&gt;[[Бурдасов Антон Викторович|А. Бурдасов]] ([[Верба Марк Михайлович|М. Верба]], [[Филип Хольм|Ф. Хольм]]) '''3:41'''&lt;br&gt;[[Даррен Диц|Д. Диц]] (М. Верба) '''3:58'''&lt;br&gt;Д. Диц ([[Широков Сергей Сергеевич|С. Широков]]) '''6:28'''&lt;br&gt;[[Ян Коларж|Я. Коларж]] '''12:49'''
| голы2        = '''2:07''' [[Кагарлицкий Дмитрий Сергеевич|Д. Кагарлицкий]] ([[Марченко Кирилл Игоревич|К. Марченко]])&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''13:45''' [[Шипачёв Вадим Александрович|В. Шипачёв]] ([[Мэтью Майоне|М. Майоне]], К. Марченко)&lt;br&gt;'''16:53''' Д. Кагарлицкий (К. Марченко)
| буллиты1     = 
| буллиты2     = 
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Роман Щенёв
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Алексей Раводин
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Никита Шалагин
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Шишло
| стадион      =[[Татнефть-Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Ҡазан]]
| зрителей     = 7 800
| броски1      = 12
| броски2      = 25
| состав1      = [[Бобков Игорь Сергеевич|Бобков]], [[Юха Метсола|Метсола]]; [[Филип Ларсен|Ларсен]], [[Филип Хольм|Хольм]], [[Даррен Диц|Диц]], [[Ян Коларж|Коларж]]; [[Широков Сергей Сергеевич|Широков]], [[Михеев Илья Андреевич|Михеев]], [[Бурдасов Антон Викторович|Бурдасов]], [[Старченко Роман Леонидович|Старченко]], [[Михайлов Никита Витальевич|Михайлов]], [[Верба Марк Михайлович|Верба]].
| состав2      = [[Юлиус Гудачек|Гудачек]], [[Магнус Хелльберг|Хелльберг]]; [[Мэтью Майоне|Майоне]], [[Гавриков Владислав Андреевич|Гавриков]], [[Алекс Грант|Грант]]; [[Шипачёв Вадим Александрович|Шипачёв]], [[Лаурис Дарзиньш|Дарзиньш]], [[Кагарлицкий Дмитрий Сергеевич|Кагарлицкий]], [[Зубов Илья Игоревич|Зубов]], [[Барабанов Александр Дмитриевич|Барабанов]], [[Марченко Кирилл Игоревич|Марченко]], [[Гусев Никита Андреевич|Гусев]].
| тренер1      = [[Боб Хартли]], Мария Басс
| тренер2      = [[Воробьёв Илья Петрович|Илья Воробьёв]], Наталья Кларк
}}

=== Турнир таблицаhы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ff6666&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнсығыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||Дивизион||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М
|- align=center
|1||align=left|'''{{Флаг|Россия}} '''к''' — [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]]'''||Харламов||62||39||6||2||0||1||14||191—125||+66||'''95'''
|- align=center
|2||align=left|'''{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''д''' — [[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]]'''||Чернышёв||62||28||5||5||4||6||14||190—149||+41||'''86'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург»]]'''||Харламов||62||35||4||2||1||1||19||182—132||+50||'''84'''
|- align=center
|4||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]'''||Чернышёв||62||29||4||6||0||5||18||177—133||+44||'''83'''
|- align=center
|5||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]]'''||Харламов||62||34||2||2||5||1||18||165—139||+26||'''82'''
|- align=center
|6||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]'''||Чернышёв||62||24||6||1||5||5||21||158—140||+18||'''72'''
|- align=center
|7||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]]'''||Харламов||62||20||5||2||3||7||25||176—193||-17||'''64'''
|- align=center
|8||align=left|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор»]]'''||Харламов||62||18||8||1||1||3||31||102—151||-49||'''58'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|9||align=left|{{Флаг|Россия}} ''[[Себер (хоккей клубы)|«Себер»]]''||Чернышёв||62||19||2||3||1||5||32||148—192||-44||'''54'''
|- align=center
|10||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|«Нефтехимик»]]''||Харламов||62||15||7||1||3||3||33||130—164||-34||'''52'''
|- align=center
|11||align=left|''{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар|«Куньлунь Ред Стар»]]''||Чернышёв||62||19||0||1||5||6||31||142—190||-48||'''51'''
|- align=center
|12||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал»]]''||Чернышёв||62||18||0||5||3||2||34||139—176||-37||'''51'''
|- align=center
|13||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Амур (хоккей клубы)|«Амур»]]''||Чернышёв||62||17||2||1||5||4||33||126—175||-49||'''49'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#0066ff&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнбайыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||Дивизион||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||Ш||±Ш||М
|- align=center
|1||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''р''' — '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''||Тарасов||62||43||5||5||0||0||9||191—75||+116||'''106'''
|- align=center
|2||align=left|{{Флаг|Рәсәй}} '''д''' — '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''||Бобров||62||45||3||1||2||3||8||209—80||+129||'''103'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]]'''||Тарасов||62||34||3||3||1||5||16||159—118||+41||'''86'''
|- align=center
|4||align=left|'''{{Флаг|Финляндия}} [[Йокерит|«Йокерит»]]'''||Бобров||62||32||4||1||1||5||19||197—164||+33||'''80'''
|- align=center
|5||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]'''||Бобров||62||27||5||1||0||6||23||153—139||+14||'''72'''
|- align=center
|6||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Сочи (хоккей клубы)|«Сочи»]]'''||Тарасов||62||19||6||3||6||4||24||145—155||-10||'''66'''
|- align=center
|7||align=left|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак»]]'''||Бобров||62||21||3||4||2||6||26||156—158||-2||'''64'''
|- align=center
|8||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Витязь (хоккей клубы)|«Витязь»]]'''||Тарасов||62||23||4||1||4||3||27||134—169||-35||'''63'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|9||align=left|''{{Флаг|Латвия}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|«Динамо» Р]]''||Бобров||62||18||6||2||4||6||26||129—155||-26||'''62'''
|- align=center
|10||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Северсталь (хоккей клубы)|«Северсталь»]]''||Бобров||62||14||5||4||1||4||34||124—178||-54||'''51'''
|- align=center
|11||align=left|''{{Флаг|Белоруссия}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|«Динамо» Мн]]''||Тарасов||62||15||0||2||2||6||37||119—180||-61||'''42'''
|- align=center
|12||align=left|''{{Флаг|Словакия}} [[Слован (хоккей клубы, Братислава)|«Слован»]]''||Тарасов||62||10||4||1||1||2||44||101—213||-112||'''33'''
|}

'''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
''Курсив'' менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
'''р''' — Континент кубогы яулаусыһы (даими беренселектең еңеүсеһе), '''к''' — конференция еңеүсеһе, '''д''' — дивизион еңеүсеһе.
: '' У — урын, Е — еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — буллиттар серияһында еңеүҙәр, БСО — буллиттар серияһында отолоу, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, О — отолоуҙар, Ш — кереткән-үткәргән шайбалар, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр

=== Аҙналар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Аҙна !! Дата !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы!! Һөжүмсе !! Йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''1''' ||align=left|1.9—9.9||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бобков Игорь Сергеевич|Игорь Бобков]] (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Даррен Диц]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бурдасов Антон Викторович|Антон Бурдасов]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коваленко Николай Андреевич|Николай Коваленко]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''2''' ||align=left|10.9—16.9||align=left|{{Чехия флагы}} [[Якуб Коварж]] (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Елесин Александр Михайлович|Александр Елесин]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Юусо Пуустинен]] (''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Михайлов Никита Витальевич|Никита Михайлов]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''3''' ||align=left|17.9—23.9||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шестёркин Игорь Олегович|Игорь Шестёркин]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Патрик Херсли]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Чехия флагы}} [[Михал Ржепик]] (''[[Слован (хоккей клубы)|Слован]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коваленко Николай Андреевич|Николай Коваленко]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''4''' ||align=left|24.9—30.9||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Барулин Константин Александрович|Константин Барулин]] (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Турбин Павел Андреевич|Павел Турбин]] (''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Роб Клинкхаммер]] (''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шашков Никита Геннадьевич|Никита Шашков]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''5''' ||align=left|1.10—7.10||align=left|{{Швеция флагы}} [[Ларс Юханссон]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Патрик Херсли]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Михайлов Никита Витальевич|Никита Михайлов]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''6''' ||align=left|8.10—14.10||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Эрик Желинас]] (''[[Слован (хоккей клубы)|Слован]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Роберт Росен]] (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Романов Александр Станиславович|Александр Романов]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''7''' ||align=left|15.10—21.10||align=left|{{Канада флагы}} [[Дэнни Тэйлор]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')||align=left|{{Италия флагы}} [[Мэтью Майоне]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Мозякин Сергей Валерьевич|Сергей Мозякин]] (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''8''' ||align=left|22.10—28.10||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Юха Метсола]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Пол Постма]] (''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'')||align=left|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Старченко Роман Леонидович|Роман Старченко]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Михайлов Никита Витальевич|Никита Михайлов]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''9''' ||align=left|29.10—6.11||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кошечкин Василий Владимирович|Василий Кошечкин]] (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Даррен Диц]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Паршин Денис Сергеевич|Денис Паршин]] (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Афанасьев Максим Андреевич|Максим Афанасьев]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''10''' ||align=left|12.11—18.11||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Антипин Виктор Владимирович|Виктор Антипин]] (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Карпов Максим Андреевич|Максим Карпов]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Михайлов Никита Витальевич|Никита Михайлов]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''11''' ||align=left|19.11—25.11||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Беспалов Никита Викторович|Никита Беспалов]] (''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Филип Хольм]] (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Зернов Денис Игоревич|Денис Зернов]] (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''12''' ||align=left|26.11—2.12||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Ерёменко Александр Владимирович|Александр Ерёменко]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бирюков Евгений Николаевич|Евгений Бирюков]] (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шипачёв Вадим Александрович|Вадим Шипачёв]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Афанасьев Максим Андреевич|Максим Афанасьев]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''13''' ||align=left|3.12—12.12||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Йони Ортио]] (''[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бодров Денис Александрович|Денис Бодров]] (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'') ||align=left|{{Латвия флагы}} [[Лаурис Дарзиньш]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'')||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Кристиан Весалайнен]] (''[[Йокерит]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''14''' ||align=left|17.12—23.12||align=left|{{Словакия флагы}} [[Юлиус Гудачек]] (''[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Емелин Алексей Вячеславович|Алексей Емелин]] (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'') ||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сёмин Александр Валерьевич|Александр Сёмин]] (''[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''15''' ||align=left|24.12—30.12||align=left|{{Канада флагы}} [[Дэнни Тэйлор]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Давид Рундблад]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кагарлицкий Дмитрий Сергеевич|Дмитрий Кагарлицкий]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||align=left|{{Латвия флагы}} [[Мартиньш Дзиеркалс]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''16''' ||align=left|3.1—6.1||align=left|{{Швеция флагы}} [[Магнус Хелльберг]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Даррен Диц]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Чехия флагы}} [[Иржи Секач]] (''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''17''' ||align=left|7.1—13.1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шестёркин Игорь Олегович|Игорь Шестёркин]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кудако Вадим Вячеславович|Вадим Кудако]] (''[[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бурдасов Антон Викторович|Антон Бурдасов]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''18''' ||align=left|14.1—20.1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Демченко Василий Викторович|Василий Демченко]] (''[[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Арзамасцев Захар Вадимович|Захар Арзамасцев]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Макеев Алексей Александрович|Алексей Макеев]] (''[[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Михайлов Никита Витальевич|Никита Михайлов]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''19''' ||align=left|21.1—27.1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Виктор Сведберг]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бутузов Владимир Станиславович|Владимир Бутузов]] (''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'')||align=left|{{Латвия флагы}} [[Мартиньш Дзиеркалс]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''20''' ||align=left|28.1—6.2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Красоткин Антон Дмитриевич|Антон Красоткин]] (''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'')||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Сами Лепистё]] (''[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Андре Петерссон]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Зайцев Глеб Игоревич|Глеб Зайцев]] (''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''21''' ||align=left|11.2—17.2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кошечкин Василий Владимирович|Василий Кошечкин]] (''[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]'')||align=left|{{Чехия флагы}} [[Ян Коларж]] (''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Капризов Кирилл Олегович|Кирилл Капризов]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бикмуллин Рафаэль Идеал улы|Рафаэл Бикмуллин]] (''[[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=&quot;center&quot;|'''22''' ||align=left|11.2—17.2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Барулин Константин Александрович|Константин Барулин]] (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'')||align=left|{{Чехия флагы}} [[Михал Йордан]] (''[[Амур (хоккей клубы)|Амур]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Барабанов Александр Дмитриевич|Александр Барабанов]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Кристиан Весалайнен]] (''[[Йокерит]]'')
|}

=== Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы !! Һөжүмсе !! Йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь'''||align=left|{{Чехия флагы}} [[Якуб Коварж]] (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Даррен Диц]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Голышев Анатолий Геннадьевич|Анатолий Голышев]] (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Михайлов Никита Витальевич|Никита Михайлов]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''|| align=left|{{Финляндия флагы}} [[Юха Метсола]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Пол Постма]] (''[[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]'')||align=left|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Найджел Доус]] (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Даррен Диц]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Найджел Доус]] (''[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Михайлов Никита Витальевич|Никита Михайлов]] (''[[Себер (хоккей клубы)|Себер]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||align=left|{{Швеция флагы}} [[Хенрик Карлссон]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Чехия флагы}} [[Войтех Мозик]] (''[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шипачёв Вадим Александрович|Вадим Шипачёв]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Кристиан Весалайнен]] (''[[Йокерит]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Виктор Сведберг]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Латвия флагы}} [[Мартиньш Дзиеркалс]] (''[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Красоткин Антон Дмитриевич|Антон Красоткин]] (''[[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Стаффан Кронвалль]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')||align=left|{{Швеция флагы}} [[Андре Петерссон]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Март'''||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Мэт Робинсон]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Мисюль Даниил Дмитриевич|Даниил Мисюль]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Апрель'''||align=left|{{Финляндия флагы}} [[Юха Метсола]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||align=left|{{Канада флагы}} [[Мэт Робинсон]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Григоренко Михаил Олегович|Михаил Григоренко]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]]||align=left|[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]||'''81'''
|- align=center
|2||align=left|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Найджел Доус]]||align=left|[[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]||'''69'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шипачёв Вадим Александрович|Вадим Шипачёв]]||align=left|[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]||'''68'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кагарлицкий Дмитрий Сергеевич|Дмитрий Кагарлицкий]]||align=left|Динамо М||'''61'''
|- align=center
|5||align=left|{{АҠШ флагы}} [[Брайан О'Нилл]]||align=left|[[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]||'''58'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Капризов Кирилл Олегович|Кирилл Капризов]]||align=left|[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||'''30'''
|- align=center
|2||align=left|{{Ҡаҙағстан флагы}} Найджел Доус||align=left|Автомобилист||'''28'''
|- align=center
|3||align=left|{{АҠШ флагы}} [[Дэн Секстон]]||align=left|Автомобилист||'''25'''
|- align=center
|4||align=left|{{Швеция флагы}} [[Линус Виделль]]||align=left|[[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]||'''24'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Дмитрий Кагарлицкий||align=left|Динамо М||'''24'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Гусев||align=left|СКА||'''64'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Вадим Шипачёв||align=left|Динамо М||'''48'''
|- align=center
|3||align=left|{{АҠШ флагы}} Брайан О'Нилл||align=left|Йокерит||'''45'''
|- align=center
|4||align=left|{{Ҡаҙағстан флагы}} Найджел Доус||align=left|Автомобилист||'''41'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Линус Умарк]]||align=left|[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||'''39'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Гавриков Владислав Андреевич|Владислав Гавриков]]||align=left|СКА||'''48'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Никита Гусев||align=left|СКА||'''39'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Науменков Михаил Сергеевич|Михаил Науменков]]||align=left|ЦСКА||'''35'''
|- align=center
|4||align=left|{{Канада флагы}} [[Линден Вей]]||align=left|ЦСКА||'''35'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} Кирилл Капризов||align=left|ЦСКА||'''34'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|{{Чехия флагы}} [[Якуб Коварж]]||align=left|Автомобилист||'''38'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]]||align=left|ЦСКА||'''28'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Кошечкин Василий Владимирович|Василий Кошечкин]]||align=left|[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]||'''27'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]]||align=left|[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]||'''25'''
|- align=center
|5||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Бобков Игорь Сергеевич|Игорь Бобков]]||align=left|[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]||'''25'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} [[Шестёркин Игорь Олегович|Игорь Шестёркин]]||align=left|СКА||'''95.3'''
|- align=center
|2||align=left|{{Швеция флагы}} [[Ларс Юханссон]]||align=left|ЦСКА||'''94.5'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Илья Сорокин||align=left|ЦСКА||'''94'''
|- align=center
|4||align=left|{{Швеция флагы}} [[Магнус Хелльберг]]||align=left|СКА||'''94'''
|- align=center
|5||align=left|{{Чехия флагы}} Якуб Коварж||align=left|Автомобилист||'''93.9'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Игорь Шестёркин||align=left|СКА||'''1.11'''
|- align=center
|2||align=left|{{Швеция флагы}} Ларс Юханссон||align=left|ЦСКА||'''1.15'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Илья Сорокин||align=left|ЦСКА||'''1.16'''
|- align=center
|4||align=left|{{Рәсәй флагы}} Магнус Хелльберг||align=left|СКА||'''1.32'''
|- align=center
|5||align=left|{{Чехия флагы}} Якуб Коварж||align=left|Автомобилист||'''1.78'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|{{Рәсәй флагы}} Илья Сорокин||align=left|ЦСКА||'''11'''
|- align=center
|2||align=left|{{Рәсәй флагы}} Игорь Шестёркин||align=left|СКА||'''10'''
|- align=center
|3||align=left|{{Рәсәй флагы}} Илья Коновалов||align=left|Локомотив||'''10'''
|- align=center
|4||align=left|{{Швеция флагы}} Ларс Юханссон||align=left|ЦСКА||'''9'''
|- align=center
|5||align=left|{{Швеция флагы}} Магнус Хелльберг||align=left|СКА||'''8'''
|}
|}

=== Һуңғы миҙгел ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:10em&quot;| Уйынсы !! style=&quot;width:10em&quot;| {{Tooltip|Команда|Карьераһын бөтөргән саҡта һуңғы командаһы}} !! style=&quot;width:10em&quot;| {{Tooltip|Дата|Карьераһын тамамлау тураһында иғлан итеү йә һуңғы уйын ваҡыты}} !! style=&quot;width:25em&quot;| Ҡаҙаныштары
|-
| [[Платонов Денис Александрович|Денис Платонов]]&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/turbo?text=https%3A%2F%2Fsport24.ru%2Fnews%2Fhockey%2F2019-03-14-dvukratnyy-obladatel-kubka-gagarina-platonov-zavershayet-karyeru&amp;d=1 Двукратный обладатель Кубка Гагарина Денис Платонов завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Металлург || 14 март 2019 || Ике тапҡыр Гагарин кубогы еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы
|-
| [[Ладислав Надь]] || Слован || 1 июнь 2019 || Донъя чемпионы
|-
| [[Бранко Радивоевич]] || Слован || 1 июнь 2019 || Донъя чемпионатының көмөш һәм бронза миҙалсыһы, ике тапҡыр КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнаша
|-
| [[Максим Тальбо]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3785769-vystupavshij-v-minuvshem-sezone-za-avangard-maksim-talbo-zavershil-kareru.html Выступавший в минувшем сезоне за «Авангард» Максим Тальбо завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Авангард || 21 июнь 2019 || Стэнли кубогы еңеүсеһе
|-
| [[Якуценя Максим Евгеньевич|Максим Якуценя]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3787871-byvshij-napadajuschij-traktora-maksim-jakucenja-zavershil-igrovuju-kareru.html Максим Якуценя завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Донбасс || 23 июнь 2019 || Гагарин кубогының көмөш һәм бронза миҙалсыһы
|-
| [[Денисов Денис Валерьевич|Денис Денисов]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3794301-denis-denisov-zavershil-kareru-i-pereshjol-na-rabotu-v-cska.html Двукратный чемпион мира Денис Денисов завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Металлург || 2 июль 2019 || Ике тапҡыр донъя чемпионы Рәсәй чемпионы
|-
| [[Соин Сергей Викторович|Сергей Соин]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3803749-dvukratnyj-obladatel-kubka-gagarina-soin-zavershil-kareru-i-stal-trenerom.html Двукратный обладатель Кубка Гагарина Соин завершил карьеру и стал тренером]&lt;/ref&gt; || Лада || 15 июль 2019 || Ике тапҡыр Гагарин кубогы еңеүсеһе, Рәсәй чемпионы
|-
| [[Брэндон Боченски]]&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3804163-brendon-bochenski-snova-zavershil-kareru.html Брэндон Боченски снова завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Барыҫ|| 16 июль 2019 || Ике тапҡыр КХЛ йондоҙҙар уйынына саҡырыла
|-
| [[Томи Мяки]]&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/B0VSmzOlVN0/?igshid=y1ttbiwcs43r Томи Мяки завершил карьеру]&lt;/ref&gt; || Йокерит|| 25 июль 2019 || Юниорҙар араһында һәм ике тапҡыр йәштәр араһында донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы
|}

== Гагарин кубогы өсөн плей-офф ==
=== Сетка ===

{{КХЛ плей-офф сеткаһы
| RD1=Конференциялар сирекфиналы
| RD2=Конференциялар ярымфиналы
| RD3=Конференциялар финалы
| RD4=Гагарин кубогы финалы
| group1='''Көнбайыш конференцияһы'''
| group2='''Көнсығыш конференция'''
| RD1-seed01=1
| RD1-team01= '''{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| RD1-score01='''4'''
| RD1-seed02= 8
| RD1-team02={{Рәсәй флагы}} [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]
| RD1-score02=0
| RD1-seed03= 2
| RD1-team03='''{{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
| RD1-score03='''4'''
| RD1-seed04= 7
| RD1-team04={{Рәсәй флагы}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
| RD1-score04=2
| RD1-seed05=3
| RD1-team05='''{{Рәсәй флагы}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'''
| RD1-score05='''4'''
| RD1-seed06=6
| RD1-team06={{Рәсәй флагы}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
| RD1-score06=2
| RD1-seed07=4
| RD1-team07={{Финляндия флагы}} [[Йокерит]]
| RD1-score07=2
| RD1-seed08=5
| RD1-team08='''{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
| RD1-score08='''4'''
| RD1-seed09=1
| RD1-team09='''{{Рәсәй флагы}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]'''
| RD1-score09='''4'''
| RD1-seed10=8
| RD1-team10={{Рәсәй флагы}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
| RD1-score10=1
| RD1-seed11=2
| RD1-team11='''{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]'''
| RD1-score11='''4'''
| RD1-seed12=7
| RD1-team12={{Рәсәй флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
| RD1-score12=3
| RD1-seed13=3
| RD1-team13={{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]
| RD1-score13=2
| RD1-seed14=6
| RD1-team14='''{{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
| RD1-score14='''4'''
| RD1-seed15=4
| RD1-team15='''{{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
| RD1-score15='''4'''
| RD1-seed16=5
| RD1-team16={{Рәсәй флагы}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
| RD1-score16=0
| RD2-seed01=1
| RD2-team01='''{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| RD2-score01='''4'''
| RD2-seed02=5
| RD2-team02={{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
| RD2-score02=1
| RD2-seed03= 2
| RD2-team03='''{{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'''
| RD2-score03='''4'''
| RD2-seed04=3
| RD2-team04={{Рәсәй флагы}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
| RD2-score04=1
| RD2-seed05=1
| RD2-team05={{Рәсәй флагы}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
| RD2-score05=1
| RD2-seed06=6
| RD2-team06='''{{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'''
| RD2-score06='''4'''
| RD2-seed07=2
| RD2-team07={{Ҡаҙағстан флагы}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
| RD2-score07=1
| RD2-seed08=4
| RD2-team08='''{{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
| RD2-score08='''4'''
| RD3-seed01=1
| RD3-team01='''{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| RD3-score01='''4'''
| RD3-seed02=2
| RD3-team02={{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
| RD3-score02=3
| RD3-seed03=4
| RD3-team03='''{{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'''
| RD3-score03='''4'''
| RD3-seed04=6
| RD3-team04={{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| RD3-score04=2
| RD4-seed01=1
| RD4-team01='''{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| RD4-score01='''4'''
| RD4-seed02=4
| RD4-team02={{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
| RD4-score02= 0
}}
=== Конференциялар сирекфиналдары ===
==== Көнсығыш ====
1. '''[[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]]''' — 8. [[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор»]] 4-0 (3:0, 4:2, 1:2 ө.в., 4:3)

2. '''[[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]]''' — 7. [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]] 4-3 (4:1, 5:4 ө.в., 1:3, 4:5 ө.в., 3:1, 1:3, 3:2)

3. [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург»]] — 6. '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]''' 2-4 (2:1 ө.в., 1:4, 1:5, 2:1 ө.в., 1:2 ө.в., 2:3 ө.в.)

4. '''[[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]''' — 5. [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс»]] 4-0 (6:0, 6:3, 4:1, 3:2)
==== Көнбайыш ====
1. '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' — 8. [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|«Витязь»]] 4-0 (4:0, 6:2, 3:1, 3:1)

2. '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' — 7. [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак»]] 4-2 (0:2, 2:3, 5:2, 3:2 ө.в., 2:1, 2:1)

3. '''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]]''' — 6. [[Сочи (хоккей клубы)|«Сочи»]] 4-2 (4:3 ө.в., 3:0, 2:3 ө.в., 1:3, 3:0, 5:2)

4. [[Йокерит (хоккей клубы)|«Йокерит»]] — 5. '''[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]''' 2-4 (2:4, 2:3, 3:2 ө.в., 0:3, 2:1, 2:6)
=== Конференциялар ярымфиналдары ===
==== Көнсығыш ====
1. [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]] — 6. '''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]]''' 1-4 (0:1, 2:0, 1:2 ө.в., 2:4, 1:4)

2. [[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]] — 4. '''[[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]''' 1-4 (1:3, 4:2, 0:5, 1:3, 3:5)
==== Көнбайыш ====
1. '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' — 5. [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]] 4-1 (4:1, 0:1 ө.в., 4:0, 2:1, 3:2)

2. '''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]''' — 3. [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]] 4-1 (1:0, 6:1, 1:3, 3:1, 5:4 ө.в.)
=== Конференциялар финалдары ===
1. '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' — 2. [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] 4-3 (2:1, 3:1, 1:2 ө.в., 1:3, 3:0, 2:3, 3:1)

4. '''[[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]]''' — 6. [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] 4-2 (4:3 ө.в., 4:1, 1:5, 4:2, 2:3 ө.в., 1:0 ө.в.)
=== Гагарин кубогы финалы ===
1. '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]''' — 4. [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]] 4-0 (5:2, 3:0, 2:0)

'''Беренсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[13 апрель]] [[2019]]
| время        =17:00
| команда1     ='''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] {{Рәсәй флагы}}'''
| команда2     = {{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
| счёт         =5 : 2
| периоды      =(2:0, 1:1, 2:1)
| стадион      =[[ЦСКА Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     =11 040
}}
'''Икенсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[15 апрель]] [[2019]]
| время        =19:30
| команда1     ='''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] {{Рәсәй флагы}}'''
| команда2     ={{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
| счёт         =3 : 0
| периоды      =(0:0, 0:0, 3:0)
| стадион      =[[ЦСКА Арена]], {{Рәсәй флагы}} [[Мәскәү]]
| зрителей     =11 088
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[17 апрель]] [[2019]]
| время        =19:30
| команда1     = [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = '''{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| счёт         =0 : 2
| периоды      =(0:0, 0:0, 0:2)
| стадион      =[[Арена Балашиха]], {{Рәсәй флагы}} [[Балашиха]]
| зрителей     =5 387
}}
'''Дүртенсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[19 апрель]] [[2019]]
| время        =19:30
| команда1     =[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]] {{Рәсәй флагы}}
| команда2     = '''{{Рәсәй флагы}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
| счёт         =2 : 3 ө.в.
| периоды      =(2:0, 0:1, 0:1)
| стадион      =[[Арена Балашиха]], {{Рәсәй флагы}} [[Балашиха]]
| зрителей     =5 543
}}
=== Плей-офф раундтары буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Иң яҡшы ҡапҡасы !! Иң яҡшы һаҡсы !! Иң яҡшы һөжүмсе !! Иң яҡшы йәш уйынсы
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''1'''||{{Рәсәй флагы}} [[Бобков Игорь Сергеевич|Игорь Бобков]] (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')||{{Рәсәй флагы}} [[Баранцев Денис Александрович|Денис Баранцев]] (''[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]'')||{{Финляндия флагы}} [[Теему Хартикайнен]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||{{Рәсәй флагы}} [[Алтыбармакян Андрей Русланович|Андрей Алтыбармакян]] (''[[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''2'''||{{Финляндия флагы}} [[Юха Метсола]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||{{Рәсәй флагы}} [[Чудинов Максим Валерьевич|Максим Чудинов]] (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'')||{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')||{{Рәсәй флагы}} [[Мисюль Даниил Дмитриевич|Даниил Мисюль]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''3'''||{{Финляндия флагы}} [[Юха Метсола]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')||{{Рәсәй флагы}} [[Нестеров Никита Данилович|Никита Нестеров]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||{{Финляндия флагы}} [[Теему Хартикайнен]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''4'''||{{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||{{Канада флагы}} [[Мэт Робинсон]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')||{{Рәсәй флагы}} [[Григоренко Михаил Олегович|Михаил Григоренко]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')
|}
=== Уйынсылар статистикаһы ===
==== Һөжүмселәр ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Григоренко Михаил Олегович|Михаил Григоренко]] || [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||20||'''13'''||8||'''21'''||+9||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Финляндия флагы}} [[Теему Хартикайнен]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||17||8||13||'''21'''||'''+14'''|| 6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Канада флагы}} [[Тэйлор Бек]]||[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]||16||4||'''16'''||20||-3||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]]||[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]||18||9||10||19||-1||0
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Швеция флагы}} [[Линус Умарк]]||Салауат Юлаев||17||4||14||17||+11||16
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Шумаков Сергей Владиславович|Сергей Шумаков]]||Авангард||19||12||5||17||0||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Финляндия флагы}} [[Йоонас Кемппайнен]]||Салауат Юлаев||17||10||4||14||+11||12
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Окулов Константин Константинович|Константин Окулов]]||ЦСКА||19||7||7||14||+8||2
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Капризов Кирилл Олегович|Кирилл Капризов]]||ЦСКА||19||4||10||14||+5||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Плотников Сергей Сергеевич|Сергей Плотников]]||СКА||18||3||11||14||+1||23
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Һаҡсылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Канада флагы}} [[Коди Франсон]] ||[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]||19||4||'''14'''||'''18'''||-4||4
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Нестеров Никита Данилович|Никита Нестеров]]||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||20||2||9||11||+11||4
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Канада флагы}} [[Мэт Робинсон]]||ЦСКА||20||'''5'''||5||10||+8||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Хафизуллин Динар Рәмил улы|Динар Хафизуллин]]||[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]||15||2||6||12||-3||12
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Марченко Алексей Игоревич|Алексей Марченко]]||ЦСКА||20||2||5||7||'''+14'''||0
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Чудинов Максим Валерьевич|Максим Чудинов]]||Авангард||19||3||4||7||+4||4
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Дания флагы}} [[Филип Ларсен]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||15||1||5||6||+6||2
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Ҡапҡасылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=165| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Е
!width=30| ЫК
!width=35| КҠҺ%
!width=40| «0»
!width=50| Мин
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]]||[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]||20||'''16'''||'''1.19'''||94.7||'''5'''||'''1213'''
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Финляндия флагы}} [[Юха Метсола]]||[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]||17||10||1.54||'''95.6'''||1||1169
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Ерёменко Александр Владимирович|Александр Ерёменко]]||[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]||7||3||2.2||93.8||1||408
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Бобков Игорь Сергеевич|Игорь Бобков]]||[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]||19||12||1.83||92.6||3||1181
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Швеция флагы}} [[Магнус Хелльберг]]||[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]||10||7||1.68||91.9||1||570
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''&lt;/small&gt;

== Ҡаҙаныштар ==
=== Сентябрь ===
* 18 сентябрҙә Мәскәүҙең «Динамо» уйынсыһы Илья Никулин СССР һәм Рәсәй чемпионаттарында мәрәйҙәр һаны буйынса һаҡсылар араһында беренсе урынға сыға (456 мәрәй)&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2018/09/20/408509.html Никулин - ил чемпионаттарының иң һөҙөмтәле һаҡсыһы]&lt;/ref&gt;.
* 21 сентябрҙә «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин КХЛ-да беренсе булып 800 мәрәй йыя. 
=== Октябрь ===
* 4 октябрҙә «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Данис Зарипов Ватан чемпионаттарында 400-сө шайбаһын керетә.
* 10 октябрҙә «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин Рәсәй чемпионаттарында 1000-се уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2018/10/11/411737.html Клуб тысячников: Добро пожаловать, Сергей Мозякин!]&lt;/ref&gt;.
* 12 октябрҙә «Адмирал» һөжүмсеһе Александр Черников КХЛ-да 600-сө уйынын уҙғара.
* 13 октябрҙә «Аҡ Барс» баш тренеры Зинәтула Биләлетдинов Рәсәй чемпионаттарында баш тренер булараҡ 1100-сө осрашыуын уҙғара.
* 15 октябрҙә «Сочи» ҡапҡасыһы Константин Барулин КХЛ даими чемпионаттарында 200-сө еңеүен яулай.
* 28 октябрҙә «Северсталь» һаҡсыһы [[Корнеев Константин Николаевич|Константин Корнеев]] КХЛ-да 600-сө уйынын уҙғара.
* 31 октябрҙә «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин Рәсәй чемпионаттарында 1100-сө мәрәйен йыя.
=== Ноябрь ===
* 3 ноябрҙә «Торпедо» ҡапҡасыһы Станислав Ғалимов КХЛ-да 300 осрашыуын уҙғара.
* 4 ноябрҙә ЦСКА һөжүмсеһе Александр Попов Рәсәй чемпионаттарында 1000-се уйынын уҙғара.
* 12 ноябрҙә «Металлург» һөжүмсеһе Мэтт Эллисон КХЛ даими чемпионаттарында 400-сө мәрәйен йыя.
* 23 ноябрҙә «Барыҫ» һаҡсыһы Кевин Даллмэн КХЛ-да 600 уйынын уҙғара.
* 24 ноябрҙә Мәскәүҙең «Динамо» һаҡсыһы Илья Никулин КХЛ даими чемпионаттарында 300-сө мәрәйен йыя.
* 28 ноябрҙә «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Данис Зарипов ил чемпионаттарында 1164-се уйынын уҙғара һәм был күрһәткес буйынса беренсе урынға сыға&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2018/11/30/419375.html Кто может побить новый рекорд Зарипова?]&lt;/ref&gt;.
=== Декабрь ===
* 3 декабрҙә:
** «Металлург» һөжүмсеһе Сергей Мозякин КХЛ-да 700-сө уйынын уҙғара.
** «Адмирал» һөжүмсеһе Сергей Коньков КХЛ-да 600-сө осрашыуын уҙғара.
* 6 декабрҙә ЦСКА һөжүмсеһе Александр Попов КХЛ-да 600-сө осрашыуын уҙғара.
* 22 декабрҙә Санкт-Петербургта Газпром Аренала СКА менән ЦСКА араһында уйынға 67 770 тамашасы килә — КХЛ-дың яңы рекорды.
* 24 декабрҙә «Локомотив» һаҡсыһы Стаффан Кронвалль КХЛ-да 200-сө мәрәйен йыя.
* 26 декабрҙә «Автомобилист» ҡапҡасыһы Якуб Коварж КХЛ-да 300-сө осрашыуын уҙғара.
* 28 декабрҙә Риганан «Динамо» һаҡсыһы Микелис Редлихс КХЛ-да 600-сө уйынын уҙғара.
=== Ғинуар ===
* 6 ғинуарҙа Мәскәүҙең «Динамо» баш тренеры Владимир Крикунов ил чемпионаттарында баш тренер булараҡ 1303-сө уйынын уҙғара һәм был күрһәткес буйынса беренсе урынға сыға&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/01/08/426077.html Владимир Крикуновтың бөйөк рекорды]&lt;/ref&gt;.
* 7 ғинуарҙа «Авангард» һаҡсыһы Евгений Медведев КХЛ чемпионаттарында 700-сө осрашыуын уҙғара.
* 11 ғинуарҙа Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Вадим Шипачев КХЛ даими чемпионаттарында 40000-се шайбаның авторы була&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/01/15/427352.html Вадим Шипачев — КХЛ даими чемпионаттарында 40000-се шайбаның авторы]&lt;/ref&gt;.
* 15 ғинуарҙа:
** «Автомобилист» һөжүмсеһе Найджел Доус КХЛ даими чемпионаттарында 400-сө мәрәйен йыя&lt;ref&gt;[https://vk.com/hcavtomobilist?w=wall-268395_634466 Найджел Доус юбилейлы мәрәйен йыя]&lt;/ref&gt;.
** «Слован» ҡапҡасыһы Якуб Штепанек КХЛ-да 300-сө осрашыуын уҙғара.
* 24 ғинуарҙа «Локомотив» һөжүмсеһе Егор Аверин КХЛ-да 600-сө уйынын уҙғара.
* 29 ғинуарҙа «Аҡ Барс» һөжүмсеһе Андрей Попов КХЛ-да 700-сө уйынын уҙғара&lt;ref&gt;[https://twitter.com/hcakbars/status/1090288131126018049 Андрей Поповтың юбилейлы уйыны]&lt;/ref&gt;.
=== Февраль ===
* 2 февралдә ЦСКА КХЛ даими миҙгелендә бер гол да үткәрмәйенсә 18-се еңеүен яулай — был лиганың яңы рекорды&lt;ref&gt;[https://twitter.com/khlmediateam/status/1091729960610553858 ЦСКА выиграл дивизион Тарасова и установил рекорд по «сухим» матчам за регулярный чемпионат]&lt;/ref&gt;.
* 11 февралдә Мәскәүҙең «Динамо» һөжүмсеһе Вадим Шипачёв КХЛ даими чемпионаттарында 500-сө мәрәйен йыя.
* 15 февралдә:
** СКА һөжүмсеһе Никита Гусев 61-се тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә һәм бер даими миҙгелдә был күрһәткес буйынса [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радуловтың]] рекордын уҙа&lt;ref&gt;{{cite web|author=Владимир Жидков|publisher=KHL.RU|url=https://www.khl.ru/news/2019/02/26/433166.html|title=Гусев и Капризов: герои регулярки в цифрах|date=26 февраль 2019}}&lt;/ref&gt;.
** ЦСКА даими миҙгелдә 50-се еңеүен яулай һәм КХЛ бер даими миҙгелендә еңеүҙәр һаны буйынса яңы рекорд ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web|author=КХЛ рәсми сайты|publisher=KHL.RU|url=https://www.khl.ru/news/2019/02/15/431951.html|title=ЦСКА-ның даими миҙгелдә 50-се еңеүе|date=15 февраль 2019}}&lt;/ref&gt;.
* 22 февралдә: 
** ЦСКА КХЛ бер даими миҙгелендә үткәргән голдар һаны буйынса (75) лиганың яңы рекордын ҡуя — быға тиклем ул хәтлем әҙ гол бер кем дә үткәрмәй.
** СКА һаҡсыһы Владислав Гавриков даими миҙгелдә файҙалыҡ күрһәткесе буйынса Лиганың яңы рекордын ҡуя — «+46»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Р-Спорт|publisher=РИА Новости|url=https://rsport.ria.ru/20190222/1551270824.html|title=Гавриков обновил рекорд КХЛ по лучшему показателю полезности в &quot;регулярке&quot;|date=23 февраль 2019}}&lt;/ref&gt;.
* 26 февралдә «Торпедо» һөжүмсеһе Денис Паршин КХЛ чемпионаттарында 600-сө осрашыуын уҙғара.

=== Апрель ===
* 8 апрелдә «Салауат Юлаев» менән «Авангард» хоккей клубтары Көнсығыштың финалдарында иң оҙон уйынды уҙғаралар — серияның алтынсы осрашыуы 109 минут дауам итә&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/04/09/437870.html КХЛ плей-оффының яңы рекорды]&lt;/ref&gt;.
* 9 апрелдә:
** СКА һөжүмсеһе Евгений Кетов КХЛ чемпионаттарында 600-сө осрашыуын уҙғара.
** СКА һөжүмсеһе Никита Гусев КХЛ-да 400-сө мәрәйен йыя.
* 17 апрелдә ЦСКА ҡапҡасыһы Илья Сорокин Гагарин кубогы финалында ике уйын рәттән бер гол да үткәрмәгән тәүге ҡапҡасы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3733199-ilja-sorokin--pervyj-vratar-sygravshij-dva-matcha-podrjad-na-nol-v-finale-kg.html Илья Сорокин — первый вратарь, сыгравший два матча подряд на ноль в финале КГ]&lt;/ref&gt;.

== Йомғаҡлау таблицаһы ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||{{Рәсәй флагы}} '''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||{{Рәсәй флагы}} [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Рәсәй флагы}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||{{Рәсәй флагы}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||{{Рәсәй флагы}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Рәсәй флагы}} [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 10 ||{{Рәсәй флагы}} [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Аҡ Барс]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 11 ||{{Финляндия флагы}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 12 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 13 ||{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 14 ||{{Рәсәй флагы}} [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 15 || {{Рәсәй флагы}} [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 16 || {{Рәсәй флагы}} [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 17 || {{Латвия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо Р]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 18 || {{Рәсәй флагы}} [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 19 || {{Рәсәй флагы}} [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 20 || {{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 21 || {{Рәсәй флагы}} [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 22 || {{Рәсәй флагы}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 23 || {{Рәсәй флагы}} [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 24 || {{Белоруссия флагы}} [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|Динамо Мн]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 25 || {{Словакия флагы}} [[Слован (хоккей клубы)|Слован]]
|}
{{col-end}}

== КХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы ==
КХЛ миҙгеле тамамланғас, 28 майҙа Барвихала чемпионаттың ябыу тантанаһында миҙгелдең бар геройҙарын бүләкләйҙәр&lt;ref&gt;[https://www.khl.ru/news/2019/05/28/452732.html Список лауретов сезона]&lt;/ref&gt;. 
=== Команда буләктәре ===
{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Бүләк!! Еңеүсе
|-
| [[Гагарин кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(плей-офф еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; ||  [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]
|-
| [[Континент кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(даими чемпионат еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; ||  [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]
|-
| [[Көнбайыш конференцияһы кубогы|«Көнбайыш» конференцияһы еңеүсеһенә кубок]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(Көнбайыш конференция чемпионына)''&lt;/small&gt; || [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]]
|-
| [[Көнсығыш конференцияһы кубогы|«Көнсығыш» конференцияһы еңеүсеһенә кубок]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(Көнсығыш конференция чемпионына)''&lt;/small&gt; || [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард» Омск]]
|-
| [[Асыш кубогы]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(миҙгелдең тәүге уйыны еңеүсеһенә)''&lt;/small&gt; || [[СКА (хоккей клубы)|СКА Санкт-Петербург]]
|-
| [[Всеволод Бобров бүләге]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;''(миҙгелдә иң күп шайба кереткән командаға)''&lt;/small&gt; || СКА Санкт-Петербург
|}

=== Шәхси бүләктәр ===

{| cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; border=&quot;1&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Бүләк !! Еңеүсе
|-
| [[Иң һөҙөмтәле уйынсыға (хоккей бүләге)|«Иң яҡшы бомбардир»]] || [[Гусев Никита Андреевич|Никита Гусев]] (''[[СКА (хоккей клубы)|СКА]]'')
|-
| [[Иң һөҙөмтәле һаҡсы (хоккей бүләге)|«Иң һөҙөмтәле һаҡсы»]] || [[Даррен Диц]] (''[[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ»]]'')
|-
| [[Иң яҡшы тренерға (хоккей бүләге)|«Иң яҡшы тренер»]] ([[Тихонов Виктор Васильевич|Виктор Тихонов]] исемендә бүләк) || [[Никитин Игорь Валерьевич|Игорь Никитин]] (''[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]'')
|-
| [[Иң мәргән уйынсы (хоккей бүләге)|«Мәргән уйынсы»]] || [[Капризов Кирилл Олегович|Кирилл Капризов]] (''ЦСКА'')
|-
| [[Иң яҡшы уйнаған ветеран-етәксегә (хоккей бүләге)|«Хоккейға тоғролоҡ өсөн»]] ([[Ғимаев Сергей Наил улы|Сергей Ғимаев]]&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2017/09/15/358972.html Сергей Ғимаев исемендә бүләк һәм КХЛ директорҙар кәңәшмәһенең башҡа һөҙөмтәләре]&lt;/ref&gt; исемендә бүләк)|| [[Попов Александр Александрович|Александр Попов]] (''ЦСКА'')
|-
| [[Алтын һыбыҙғы|«Алтын һыбыҙғы»]] ([[Старовойтов Андрей Васильевич|Андрей Старовойтов]] исемендә бүләк) || Алексей Раводин
|-
| [[Михаил Галиновский исемендәге буләк]] (Линиялағы иң яҡшы судья) || Глеб Лазарев
|-
| [[Миҙгелдең иң яҡшы йәш уйынсыһы (хоккей бүләге)|«Иң яҡшы йәш уйынсы»]] ([[Черепанов Алексей Андреевич|Алексей Черепанов]] исемендә бүләк) || [[Коновалов Илья Геннадьевич|Илья Коновалов]] (''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]'')
|-
| [[КХЛ иң яҡшы ҡапҡасыһы|«Иң яҡшы ҡапҡасы»]] || [[Юха Метсола]] (''[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]'')
|-
| [[Алтын шлем|«Алтын шлем»]] || Юха Метсола (''Салауат Юлаев''), Даррен Диц (''Барыҫ'') — [[Нестеров Никита Данилович|Никита Нестеров]] (''ЦСКА''), [[Теему Хартикайнен]] (''Салауат Юлаев'') — [[Михеев Илья Андреевич|Илья Михеев]] (''[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]'') — [[Григоренко Михаил Олегович|Михаил Григоренко]] (''ЦСКА'')
|-
| [[Валентин Сыч исемендә бүләк|«Иң яҡшы етәксе»]] ([[Сыч Валентин Лукич|Валентин Сыч]] исемендә бүләк) || [[Есмантович Игорь Вячеславович|Игорь Есмантович]] (''ЦСКА'')
|-
| [[«Плей-офф уйындарының иң яҡшы уйынсыһы» бүләге|«Плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы»]] || [[Сорокин Илья Игоревич|Илья Сорокин]] (''ЦСКА'')
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] 
* [[ЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[МЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.khl.ru Рәсми сайт] 
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; width=&quot;66%&quot;
|-
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Үткән: &lt;br /&gt; [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Миҙгелдәр &lt;br /&gt; 2018/19'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Киләһе:  &lt;br /&gt;[[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]
|}
{{КХЛ}}

[[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2019 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2018 йыл]]
[[Категория:КХЛ миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>4jbu29e6avajo67fi8ndgs3hrhe9xtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Линус Умарк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132724</id>
    <revision>
      <id>1309588</id>
      <parentid>1282021</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46333" sha1="mgszqe9futnamhl0x5xk3j7x598ke69" xml:space="preserve">{{Хоккейсы2
 | Имя                  = Линус Умарк 
 | Оригинал имени       = 
 | Изображение          = Линус Умарк Өфөлә.jpg
 | Ширина               = 200px
 | Описание изображения = 
 | Позиция              = Һөжүмсе
 | Рост                 = 179
 | Вес                  = 82
 | Хват                 = Һул
 | Прозвище             = Тылсымсы
 | Игровая карьера      = {{хоккейная карьера
 |2003—2009|{{Швеция|20px}} [[Лулео (хоккей клубы)|Лулео]]
 |2009—2010|{{Рәсәй|20px}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
 |2010—2012|{{Канада флагы}} [[Эдмонтон Ойлерз]]
 |2010—2012|{{АҠШ флагы}} [[Оклахома-Сити Баронс]]
 |2012—2013|{{Comment|→|МХЛ-да локаут}}{{Флаг Швейцарии|20px}} [[Цуг (хоккей клубы)|Цуг]]
 |2013|{{Флаг Канады|20px}} Эдмонтон Ойлерз
 |2013|{{Флаг США|20px}} Оклахома-Сити Баронс
 |2013—2014|{{Флаг США|20px}} [[Баффало Сейбрз]]
 |2014|{{Швеция|20px}} Лулео
 |2014—2015|{{Финляндия|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]
 |2015—2020|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]}}
 | Гражданство          = {{Швеция флагы|20px}} [[Швеция]]
 | Дата рождения        = 5.02.1987
 | Место рождения       = {{МестоРождения|Эвертурнео|Эвертурнеола}}, [[Швеция]]
 | Дата смерти          = 
 | Место смерти         = 
 | Драфт НХЛ            = ''[[МХЛ драфты 2007|2007 йылда]] 4-се раундта дөйөм 97-се һан аҫтында [[Эдмонтон Ойлерз|«Эдмонтон Ойлерз»]] клубы менән һайлана''
 | Карьера              = 2003—ә.в.
 | Награды и премии     = 
 | Медали               = {{турнир|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2009|Швейцария 2009]]}}
{{медаль|Бронза|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2010|Германия 2010]]}}
{{медаль|Алтын|[[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2017|Германия/Франция 2017]]}}
}}
'''Линус Умарк''' ({{lang-sv|Linus Karl Heimer Omark}}; [[5 февраль]] [[1987 йыл]], Эвертурнео, [[Швеция]]) — Швеция [[шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], [[һөжүмсе (шайбалы хоккей)|һул һөжүмсе]]. 2015—2020 йылдарҙа [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Өфө]]нөң [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев]]» хоккей клубы уйынсыһы. Швеция йыйылма командаһы составында донъя чемпионы һәм ике тапҡыр донъя чемпионаттарының бронза миҙалсыһы.

== Карьера ==
=== «Лулео» хоккей клубында ===
[[Файл:Linus Omark.jpg|thumb|left|200px|]]
Линус Умарк хоккей менән 2003 йылда Швецияла «Лулео» хоккей клубының юниорҙар командаһында уйнай башлай һәм Швеция юниорҙар чемпионатында көмөш миҙалдарҙы еңә. 2004/05 йылдар миҙгелендә ул йәштәр командаһы өсөн сығыш яһай һәм илдең йәштәр чемпионатында тағы ла көмөш миҙалдарға етә. Ә киләһе миҙгелдә Линус 18 йәшендә «Лулео» хоккей клубының төп составы өсөн Швеция чемпионатында 22 уйын үткәрә һәм бер һөҙөмтәле пас бирә. 2006/2007 йылдар миҙгеле Умарк өсөн уңышлыраҡ була: 54 осрашыуҙа 18 (9+9) мәрәй йыя һәм миҙгелдең иң яҡшы йәш уйынсыһы өсөн трофейға номинантар араһында була. Шулай уҡ ул 2007 йылдың йәйендә Милли хоккей лигаһының драфтында 4-се раундтың 97-се һаны аҫтында «Эдмонтон Ойлерз» хоккей клубы менән һайлана.

Алдағы ике йылда Линус команданың иң яҡшы бомбардирына тиклем етә, 2008/2009 йылдар миҙгелендә ул бер уйында уртаса бер мәрәйҙән күберәк йыя башлай һәм Швеция лигаһында миҙгелдең иң яҡшы уйынсылары исемлегенә керә.

=== КХЛ, Төньяҡ Америка һәм Европала карьераһы ===
2009 йылдың 8 апрелендә Линус Умарк Юхан Харью менән бергә «Лулео» командаһынан [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубы менән контракт төҙөйҙәр&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/7548898.html Умарк и Харью продолжат карьеру в «Динамо»]&lt;/ref&gt;. 2009/10 йылдар миҙгелендә ул тәүге шайбаһын «Салауат Юлаев» ҡапҡаһына керетә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/32558306.html Умарк забросил первую шайбу в КХЛ]&lt;/ref&gt;. Линус даими миҙгел барышында дүртенсе аҙнала һәм октябрь айында лиганың иң яҡшы йәш уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/37174574.html Умарк признан лучшим новичком недели в КХЛ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/44479307.html КХЛ Умаркты октябрҙә иң яҡшы йәш уйынсы тип таный]&lt;/ref&gt;. «Динамо» конференцияһында өсөнсө урында даими миҙгелде тамамлай, әммә плей-оффта конференциялар сирекфиналында уҡ «Спартак» хоккей клубына серияла 1-3 иҫәбе менән отола. Линус Умарк бөтәһе 60 уйында 36 (20+16) мәрәй йыя. 2010 йылдың 20 мартында «Динамо» президенты Михаил Головков Умарк һәм Харью менән контрактар ике яҡтың килешеүе буйынса өҙөлөүөн раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/69872483.html Михаил Головков: «Контракт с Умарком и Харью расторгнут по обоюдному согласию»]&lt;/ref&gt;. 

Ә 5 апрелдә [[Милли хоккей лигаһы]] командаһы «Эдмонтон Ойлерз» менән ике йылға контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/69995532.html Умарк подписал контракт с «Эдмонтоном»]&lt;/ref&gt;. Әммә миҙгелде ул фарм-клубта [[Америка хоккей лигаһы]]нда «Оклахома» составында башлай. 7 ноябрҙә ул «Торонто Марлис» командаһына ҡаршы уйында 5 гол керетә һәм буллиттар серияһында ла уңышҡа өлгәшә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/74122713.html АХЛ. Линус Умарк забросил пять шайб в одном матче]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә ул Лигала аҙнаның иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/74150150.html АХЛ признала Умарка лучшим игроком недели]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ ул АХЛ бөтә йондоҙҙар уйынына саҡырыу ала&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/75356371.html НХЛ. Войнов и Широков примут участие в Матче звезд АХЛ]&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың 10 декабрендә Линус МХЛ-да тәүге уйынын үткәрә һәм һөҙөмтәле пас бирә. «Эдмонтон» өсөн ул барыһы 51 уйында 27 (5+22) мәрәй йыя, тик плей-оффҡа эләкмәй. АХЛ-да «Оклахома» плей-оффтың тәүге раундында еңелә, ә Линус алты осрашыуҙа 3 мәрәй йыя.

2011/2012 йылдар миҙгелендә Линус «Эдмонтон» өсөн даими миҙгелдә 14 уйында 3 гол керетә. Ә АХЛ-да 18 осрашыуҙа 16 мәрәй йыя. Тик бер командаһы ла плей-оффҡа эләкмәй. 2012/2013 йылдар миҙгелендә МХЛ-да локаут була, шуға күрә 2012 йылдың 29 авгусында Линус Швейцариянан «Цуг» хоккей клубы менән бер йылға килешеү төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/hockey/news/521199/ Линус Умарк карьераһын Швейцарияла дауам итә]&lt;/ref&gt;. Даими миҙгелдең 48 осрашыуында ул 69 мәрәй йыя, мәрәйҙәр һәм һөҙөмтәле пастар һаны буйынса уға етеүсе булмай. Плей-оффта «Цуг» ярымфиналға тиклем барып етә, ә Умарк миҙгелдең иң яҡшы уйынсылары араһында була.

2013 йылдың авгусында Линус «Эдмонтон» менән бер йылға контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/152411130.html Лиунс Умарк подписал контракт с «Эдмонтоном»]&lt;/ref&gt;. Был клуб өсөн миҙгелдә ул бер уйын ғына үткәрә, ә АХЛ-да 29 уйында 29 мәрәй йыя. 2013 йылдың 20 декабрендә «Эдмонтон» Линус Умаркты «Баффало» командаһына алмаштыра&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/155262339.html НХЛ. «Эдмонтон» обменял Умарка в «Баффало» на выбор в 6-м раунде драфта]&lt;/ref&gt;. Әммә яңы клубы өсөн ул 13 уйын ғына үткәрә, һәм 2014 йылдың февралендә «Баффало» Умарк менән контракты өҙә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/157977059.html «Баффало» расторг контракт с Умарком]&lt;/ref&gt;. Шунан һуң ул миҙгел аҙағына тиклем «Лулео» составында уйнай&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/hockey/europe/news/663820/ Умарк Швеция чемпионатына ҡайта]&lt;/ref&gt;. 

Континенталь хоккей лигаһына яңы ғына ҡабул ителгән Финляндиянан «Йокерит» хоккей клубы 2014 йылдың 1 апрелендә Линус Умарк менән икен йылға контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/159112983.html «Йокерит» заключил двухлетние контракты с Умарком и Харью]&lt;/ref&gt;. КХЛ даими миҙгелендә Умарк бар 60 уйында ла ҡатнаша һәм 46 (16+30) мәрәй йыя. 2014 йылдың аҙағында Швейцарияла үткән [[Шпенглер кубогы]]нда Линус 3 уйында 5 (2+3) мәрәй йыя һәм турнирҙың иң яҡшы һөжүмселәр исемлегенә инә&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/hockey/news/761370/ ХЕЙККИНЕН И СЛЕПЫШЕВ - В ПЯТЕРКЕ ЛУЧШИХ ИГРОКОВ КУБКА ШПЕНГЛЕРА]&lt;/ref&gt;. Гагарин кубогының плей-оффында «Йокерит» тәүҙә Минскиҙан «Динамо» хоккей клубын үтә, әммә конференциялар ярымфиналында ЦСКА-ға отола. Миҙгел тамамланғас, 29 апрелдә «Йокерит» Линус менән килешеүҙе өҙә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1029290018.html «Йокерит» расторг контракт с Умарком]&lt;/ref&gt;.

=== «Салауат Юлаев» (2015 йылдан алып) ===
2015 йылдың 2 май көнөндә Линус Өфөнән [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] менән ике йылға килешеү төҙөй&lt;ref&gt;[https://hcsalavat.ru/news/linus_umark_podpisal_kontrakt_s_salavatom_yulaevym_/ Линус Умарк подписал контракт с «Салаватом Юлаевым»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220012927/https://hcsalavat.ru/news/linus_umark_podpisal_kontrakt_s_salavatom_yulaevym_/ |date=2025-02-20 }}&lt;/ref&gt;. Яңы клуб өсөн ул тәүге уйындан уҡ мәрәйҙәр йыя башлай. 2016 йылда Мәскәүҙә үткән КХЛ йондоҙҙар уйынына Линус старт звеноһына көйәрмәндәр менән һайланып ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.khl.ru/news/2015/12/21/239973.html|author=KHL.RU|title=Определились стартовые звенья и первые вратари Матча звезд КХЛ|date=21 декабрь 2015}}&lt;/ref&gt;. Шунда Умарк «Иң яҡшы һөжүм» конкурсында Найджел Доус һәм Владимир Соботка менән еңеү яулайҙар&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports.ru/hockey/1036475183.html|author=КХЛ ТВ|title=Матч звезд КХЛ. Восток выиграл конкурс «Атаки с ходу»|publisher=Sports.ru|date=23 ғинуар 2016}}&lt;/ref&gt;. Артабан Линус «Эффектлы буллит» конкурсында янып торған сәкән менән һуғып ҡарай, һәм унан да оҫтараҡ эшләүсе табылмай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports.ru/hockey/1036475479.html|author=КХЛ ТВ|title=Матч звезд КХЛ. Умарк выиграл конкурс буллитеров, исполнив бросок горящей клюшкой|publisher=Sports.ru|date=23 ғинуар 2016}}&lt;/ref&gt;. Даими чемпионатта Линус 60 осрашыуҙа 58 (18+39) мәрәй йыя — командала иң яҡшы бомбардир һәм Лигала иң яҡшыларҙың береһе була. «Салауат Юлаев» Гагарин кубогының конференциялар сирекфиналында Ҡазандан «Аҡ Барс» хоккей клубын ете осрашыуҙа үтә. Конференциялар ярымфиналында Омскиҙан «Авангард» хоккей клубын серияла 4-3 иҫәбе менән ота. Тик конференция финалында ғына буласаҡ чемпионға отола. Умарк 19 осрашыуҙа 16 (5+11) тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша.

2016 йылдың июнендә Линус Швецияла иң яҡшы һөжүмсе тип таныла — тәүгегә был бүләкте «легионер» хоккейсы ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports.ru/hockey/1041202025.html|author=Eurohockey|title=Умарк стал первым легионером, кто получил приз нападающему года в Швеции|publisher=Sports.ru|date=18 июнь 2016}}&lt;/ref&gt;. 1 августа Линус «Салауат Юлаев» менән 2018 йылға тиклем яңы контракт төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/umark-i-loginov-ostayutsya-v-salavate-yulaeve/|author=«Салауат Юлаев» рәсми сайты|title=Умарк и Логинов остаются в «Салавате Юлаеве»|publisher=Sports.ru|date=1 август 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116185531/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/umark-i-loginov-ostayutsya-v-salavate-yulaeve/ |date=2017-11-16 }}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың ғинуарында КХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны Өфөлә үтергә тейеш ине. Умарк көйәрмәндәр менән иң тәүҙән үк һайланып ҡуйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sport-express.ru/hockey/khl/news/dacyuk-kovalchuk-nichushkin-telegin-mozyakin-sobotka-v-chisle-pervyh-igrokov-na-match-zvezd-khl-1073732/|author=КХЛ рәсми сайты|title=ДАЦЮК, КОВАЛЬЧУК, НИЧУШКИН, ТЕЛЕГИН, МОЗЯКИН, СОБОТКА – В ЧИСЛЕ ПЕРВЫХ ИГРОКОВ НА МАТЧ ЗВЕЗД КХЛ|publisher=Спорт-Экспресс|date=5 декабрь 2016}}&lt;/ref&gt;. Әммә аҙаҡтан ул ауырыуы арҡаһында был сарала ҡатнашмаҫҡа мәжбүр була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sports.ru/hockey/1047639610.html|author=КХЛ рәсми сайты|title=Умарк пропустит Матч звезд КХЛ|publisher=Sports.ru|date=20 ғинуар 2017}}&lt;/ref&gt;. КХЛ даими чемпионатында Линус Умарк йәш Кирилл Капризов менән иң яҡшы уйынды күрһәтәләр: Умарк 55 уйында 56 мәрәй йыя һәм икенсегә командала иң яҡшы бомбардир була, ә Кирилл 49 осрашыуҙа 42 һөҙөмтәле балл йыя. «Салауат Юлаев» плей-оффта тәүге раундта «Аҡ Барс» хоккей клубына отола.

2017/2018 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» клубын [[Эркка Вестерлунд]] етәкләй. Линус уның менән «Йокерит» хоккей клубында бергә эшләй. Ә Умарктың Йоонас Кемппайнен һәм [[Теему Хартикайнен]] менән звеноһы КХЛ даими чемпионатында иң күп мәрәй йыя. 23 декабрҙә «Себер» командаһына ҡаршы уйында Линус тәүгегә КХЛ-да 5 (1+4) мәрәй йыя, ә «Салауат Юлаев» еңелеп барғандан еңеүҙе яулай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1058677567.html «Сибирь» – «Салават Юлаев». Умарк набрал 5 очков в матче]&lt;/ref&gt;. Линус Умаркты өсөнсө йыл рәттән көйәрмәндәр бөтә йондоҙҙар уйынына һайлап ала&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1057978633.html Умарк, Ковальчук, Капризов и Мозякин – в стартовых составах на Матч звезд КХЛ]&lt;/ref&gt;. «Салауат Юлаев» 2010 йылдан тәүгегә Чернышёв дивизионын еңә. Линус 55 уйында 55 мәрәй йыя (командала иң яҡшы күрһәткес) һәм марттың тәүге көнөндә команда менән 2020 йылға тиклем яңы контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/linus-umark-podpisal-novyy-kontrakt-s-salavatom-yulaevym/ Линус Умарк подписал новый контракт с &quot;Салаватом Юлаевым&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928083418/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/linus-umark-podpisal-novyy-kontrakt-s-salavatom-yulaevym/ |date=2022-09-28 }}&lt;/ref&gt;. «Спорт-Экспресс» баҫмаһы Линустың контракты буйынса алған эш хаҡын күрһәтә — йылына 150 млн һум һәм был күрһәткес буйынса Умарк Лигала 4-6 урында була&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1071950837.html Мозякин – самый высокооплачиваемый игрок КХЛ с зарплатой 180 млн рублей в год]&lt;/ref&gt;. Гагарин кубогында «Салауат Юлаев» тәүҙә «Авангард» хоккей клубын ете уйында үтә, ә конференция ярымфиналында Силәбенән «Трактор» командаһына 3-4 иҫәбе менән отола. Линус икенсе раундта иң яҡшы һөжүмсе тип таныла&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1061689182.html Коскинен, Бэйлен, Умарк и Кравцов – лучшие игроки второго раунда Кубка Гагарина]&lt;/ref&gt;.

2018/2019 йылдар миҙгелендә Линус бомбардир кеүек артабан да үҙен күрһәтә. 22 сентябрҙә «Барыҫ» командаһына ҡаршы уйында ул икенсе тапҡыр КХЛ-да 5 мәрәй йыя&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1067157341.html Линус Умарк тағы ла биш мәрәй йыя]&lt;/ref&gt;. Әммә ошо уйындан һуң ул 27 осрашыу буйы бер гол да керетмәй. 18 декабрҙә «Сочи» клубына гол керетә һәм был насар серияны тамамлай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1069828170.html Форвард «Салавата» Умарк прервал 27-матчевую безголевую серию]&lt;/ref&gt;. Даими миҙгелдең 56 уйынында Линус 49 мәрәй йыя һәм өсөнсө йыл рәттән команданың иң яҡшы бомбардиры була, ә Лигала ассистент пастар буйынса бишенсе урынды яулай. «Салауат Юлаев» конференцияла алтынсы урындан Гагарин кубогы өсөн плей-оффҡа сыға, ә тәүге раунда Магнитогорскиҙан «Металлург» хоккей клубын серияла 4-2 иҫәбе менән ота. 18 мартта «Автомобилист» командаһына ҡаршы конференциялар ярымфиналы серияһының өсөнсө осрашыуында һөҙөмтәле пас бирә һәм Гагарин кубогы тарихында «Салауат Юлаевтың» иң яҡшы бомбардиры исемен ала — барыһы 46 мәрәй менән Өфө легендаһы [[Радулов Александр Валерьевич|Александр Радуловты]] уҙа&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1072807726.html Умарк обошел Радулова и стал лучшим бомбардиром «Салавата Юлаева» в Кубке Гагарина]&lt;/ref&gt;. Екатеринбургтан команданы серияла 4-1 иҫәбе менән Өфө клубы үтә һәм Көнсығыш конференцияһы финалына «Авангард» хоккей клубына ҡаршы сыға. 2 апрелдә серияның өсөнсө уйынында ул ике һөҙөмтәле пас бирә — «Салауат Юлаев» формаһында Линус өсөн улар 250-се һәм 251-се була һәм был күрһәткес буйынса шул уҡ Радуловты икенсе урында ҡалдыра&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1073292645.html Умарк сделал 250-ю голевую передачу в КХЛ, установив рекорд «Салавата»]&lt;/ref&gt;. Тик Умарк командаға Гагарин кубогының финалына үтергә ярҙам итә алмай — «Авангард» серияны 4-2 иҫәбе менән еңә. Миҙгел тамамланғас, Линус Умарк, киләһе йыл уның өсөн Рәсәйҙә һуңғы булыр, тип уйлай, әммә яңы контрактҡа ҡәтғи ҡаршылығын белдермәй&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/article-3727987-linus-umark-planiruet-pokinut-salavat-i-khl-posle-sezona-201920.html &quot;Планирую, что следующий сезон станет последним&quot;]&lt;/ref&gt;.

=== Швеция йыйылма командаһында ===
[[Файл:20170406 AUTSWE 2418.jpg|thumb|right|200px|Швеция йыйылма командаһы формаһында]]
2007 йылда йәштәр араһында донъя чемпионатында Линус Швеция составында була. 7 осрашыуҙа ул 5 (2+3) мәрәй йыя, тик командаһы бронза миҙалдары өсөн уйында АҠШ йыйылма командаһына отола. 2008/2009 йылдар миҙгелендә Умарк Швеция өсөн Еврохоккейтурҙың өс этабынының 9 осрашыуында 10 (2+8) мәрәйгә өлгәшә. 2009 йылдың апрель менән май айҙарында Швейцарияла үткән донъя чемпионатына Линус Умарк саҡырыу ала. Швеция турнирҙа бронза миҙалдарын яулай, ә Линус бар 9 уйында ла ҡатнаша һәм 10 мәрәй йыя. 

2009/10 йылдар миҙгелендә Умарк Еврохоккейтурҙың бар дүрт этабында ла ҡатнаша һәм 12 уйында өс гол керетә һәм өс һөҙөмтәле пас бирә. Германияла үткән донъя чемпионатында Швеция бронза миҙалдары өсөн уйында хужа командаһын еңә һәм үткән донъя чемпионатындағы һөҙөмтәне ҡабатлай. Линус Умарк 9 уйында 4 мәрәй йыя. 2011 йылғы донъя чемпионатында Линус йәрәхәте өсөн ҡатнаша алмай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/93815922.html Умарк не сыграет за сборную Швеции на ЧМ-2011]&lt;/ref&gt;. 2012 йылғы донъя чемпионатында Линус ҡатнаша алыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/140450282.html 10 игроков НХЛ подтвердили участие в ЧМ-2012 в составе сборной Швеции]&lt;/ref&gt;, әммә составҡа алынмай.

2012/2013 йылдар миҙгелендә Линус Европала уйнаған сағында Еврохоккейтурҙың дүрт уйынында ҡатнаша һәм бер гол керетә. 2014/2015 йылдар миҙгелендә Умарк Швеция составында Беренсе канал кубогында 3 осрашыуҙа биш һөҙөмтәле пас бирә. 2015/2016 йылдар миҙгелендә Еврохоккейтурҙың этаптарында Линус 6 уйында 6 мәрәй йыя. 2016 йылда Рәсәйҙә үткән донъя чемпионатында Швеция йыйылма командаһы составында ул була. Тик Швеция сирекфиналда уҡ Канада йыйылма командаһына отола, ә Умарк 8 уйында 6 һөҙөмтәле пас бирә. 2017 йылғы Франция менән Германияла үткән донъя чемпионатында Линус 5 осрашыуҙа 2 гол керетә һәм Швеция йыйылма командаһы менән бергә донъя чепмпиондары исемен яулай. Шулай уҡ ул миҙгелдең иң яҡшы Швеция уйынсыларының символик йыйылма командаһына инә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1051639390.html Умарк вошел в символическую сборную лучших шведских хоккеистов сезона]&lt;/ref&gt;. 

2017/2018 йылдар миҙгелендә Еврохоккейтурҙың ике этабының 6 осрашыуында 3 һөҙөмтәле пас бирә. 2018 йылғы Көньяҡ Кореяла Ҡышҡы Олимпиадала Швеция командаһы сирекфиналда көрәштән төшөп ҡала, ә Умарк был турнирҙа 4 осрашыуҙа 7 (0+7) мәрәй йыя.

2018 йылдың ноябрендә Линус Швеция йыйылма командаһы өсөн башҡа сығыш яһамауын белдерә. Сәбәбе – «Салауат Юлаев» өсөн уйнарға хәл күберәк ҡалһын&lt;ref&gt;[https://m.sports.ru/hockey/1069103949.html?sl=1 Линус Умарк: «Больше не буду играть за сборную Швеции. Мне нужна энергия для «Салавата»]&lt;/ref&gt;.

== Статистика ==
{{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}}

=== Клубта карьераһы ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center; width:65em&quot;
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| rowspan=&quot;100&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;6&quot; | Даими миҙгел
| rowspan=&quot;100&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;6&quot; | Плей-офф
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| Миҙгел
| Команда
| Лига
| У
| Г
| П
| М
| Штр
| +/−
| И
| Г
| П
| О
| Штр
| +/−
|-
| [[Аллсвенскан U18 2003/2004 йылдар миҙгелендә|2003/04]]
| [[Лулео (хоккей клубы)|Лулео]] U18
| [[Аллсвенскан U18]]
| 14
| 14
| 8
| 22
| 18
| 21

| 7
| 3
| 4
| 7
| 0
| 5
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[СуперЭлит U20 2003/2004 йылдар миҙгелендә|2003/04]]
| Лулео U20
| [[СуперЭлит U20]]
| 1
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| [[Аллсвенскан U18 2004/2005 йылдар миҙгелендә|2004/05]]
| Лулео U18
| Аллсвенскан U18
| 1
| 2
| 0
| 2
| 0
| -1

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[СуперЭлит U20 2004/2005 йылдар миҙгелендә|2004/05]]
| Лулео U20
| СуперЭлит U20
| 32
| 8
| 9
| 17
| 44
| 7

| 7
| 4
| 2
| 6
| 2
| -4
|-
| [[СуперЭлит U20 2005/2006 йылдар миҙгелендә|2005/06]]
| Лулео U20
| СуперЭлит U20
| 32
| 22
| 21
| 43
| 56
| 19

| 5
| 1
| 2
| 3
| 28
| -1
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ШХЛ 2005/2006 йылдар миҙгелендә|2005/06]]
| Лулео
| [[Швеция хоккей лигаһы|ШХЛ]]
| 19
| 0
| 1
| 1
| 10
| -2

| 3
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
|-
| [[ШХЛ 2006/2007 йылдар миҙгелендә|2006/07]]
| Лулео
| ШХЛ
| 50
| 8
| 9
| 17
| 32
| -1

| 4
| 1
| 0
| 1
| 2
| -1
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ШХЛ 2007/2008 йылдар миҙгелендә|2007/08]]
| Лулео
| ШХЛ
| 55
| 11
| 21
| 32
| 46
| -2

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| [[ШХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]]
| Лулео
| ШХЛ
| 53
| 23
| 32
| 55
| 66
| 18

| 5
| 0
| 5
| 5
| 4
| -2
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]]
| [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
| [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]
| 56
| 20
| 16
| 36
| 34
| -14

| 4
| 0
| 0
| 0
| 4
| -4
|-
| [[АХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]
| [[Оклахома-Сити Баронс]]
| [[Америка хоккей лигаһы|АХЛ]]
| 28
| 14
| 17
| 31
| 32
| 7

| 6
| 1
| 2
| 3
| 4
| 0
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[МХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]
| [[Эдмонтон Ойлерз]]
| [[Милли хоккей лигаһы|МХЛ]]
| 51
| 5
| 22
| 27
| 26
| -16

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| [[МХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]
| Эдмонтон Ойлерз
| МХЛ
| 14
| 3
| 0
| 3
| 8
| -5

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]
| Оклахома-Сити Баронс
| АХЛ
| 18
| 6
| 10
| 16
| 8
| 4

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| [[NLA 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]
| [[Цуг (хоккей клубы)|Цуг]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса Швейцария чемпионаты|NLA]]
| 48
| 17
| 52
| 69
| 40
| 18

| 12
| 2
| 4
| 6
| 12
| -1
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]
| Оклахома-Сити Баронс
| АХЛ
| 29
| 14
| 15
| 29
| 18
| -7

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| [[МХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]
| Эдмонтон Ойлерз
| МХЛ
| 1
| 0
| 0
| 0
| 0
| -1

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 2013/14
| [[Баффало Сейбрз]]
| МХЛ
| 13
| 0
| 2
| 2
| 6
| -5

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
| [[ШХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]
| Лулео
| ШХЛ
| 5
| 1
| 3
| 4
| 0
| 0

| 6
| 2
| 3
| 5
| 0
| -1
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| [[Йокерит]]
| КХЛ
| 60
| 16
| 30
| 46
| 26
| 19

| 10
| 3
| 6
| 9
| 12
| 4
|-
| [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]
|[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|КХЛ
| 60
| 18
| 39
| 57
| 40
| 12
| 19
| 5
| 11
| 16
| 20
| 6
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]
|Салауат Юлаев
|КХЛ
| 55
| 14
| 42
| 56
| 38
| -6
| 5
| 1 
| 3
| 4
| 2 
| 0
|-
|[[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
|Салауат Юлаев
|КХЛ
|55
|16
|39
|55
|60
|6
|14
|4
|13
|17
|33
|7
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|[[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]
|Салауат Юлаев
|КХЛ
|56
|10
|39
|49
|28
|3
|17
|4
|14
|18
|16
|11
|-
|[[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]
|Салауат Юлаев
|КХЛ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе ШХЛ-да
| 182
| 43
| 66
| 109
| 154
| 13

| 18
| 3
| 8
| 11
| 6
| -4
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе АХЛ-да
| 75
| 34
| 42
| 76
| 58
| 4

| 6
| 1
| 2
| 3
| 4
| 0
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе МХЛ-да
| 79
| 8
| 24
| 32
| 40
| -27

| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да
| 342
| 94
| 205
| 299
| 226
| 20

| 69
| 17
| 47
| 64
| 87
| 24
|}

=== Халыҡ-ара карьераһы ===
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center; width:50em&quot;
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| Йыл
| Команда
| Турнир
| Урын
| rowspan=&quot;100&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| У
| Г
| П
| М
| Штр
| +/−
|-
| [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты 2007|2007]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса Швеция йәштәр йыйылма командаһы|Швеция (йәш.)]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты|ЙДЧ]]
| 4
| 7
| 2
| 3
| 5
| 4
| 4
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2009|2009]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]]
| {{3}}
| 9
| 2
| 8
| 10
| 14
| 5
|-
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]
| Швеция
| ДЧ
| {{3}}
| 9
| 1
| 3
| 4
| 8
| 0
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2016|2016]]
| Швеция
| ДЧ
| 6
| 8
| 0
| 6
| 6
| 2
| 0
|-
| [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2017|2017]]
| Швеция
| ДЧ
| {{1}}
| 5
| 2
| 0
| 2
| 2
| 0
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шайбалы хоккей (ирҙәр)|2018]]
| Швеция
| [[Олимпия уйындарында шайбалы хоккей|ОУ]]
| 5
| 4
| 0
| 7
| 7
| 0
| 6
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=4 | Бөтәһе (төп)
| 35
| 5
| 24
| 25
| 26
| 11
|}

== Боҙҙан тыш хәлдәр ==
Линус Умарк — бик эмоциналь һәм ауыр характерлы спортсы. 2014 йылда Умарк «Баффало» етәкселеге менән конфликтлы хәлдә була һәм шуға күрә уның контракты аҙаҡтан өҙөлгән була&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/hockey/nhl/news/659369/ УМАРК ПОШЕЛ НА КОНФЛИКТ С РУКОВОДСТВОМ &quot;БАФФАЛО&quot;]&lt;/ref&gt;. 

2015 йылдың йәйендә Линус ҡыйыуһыҙлығы һәм [[ипохондрия]] өсөн психолог ярҙамы менән ҡулланыуы тураһында хәбәр итә. Уға ҡайһы берҙә яман шеш йә йөрәге менән ҡыйынлыҡтар бар кеүек һиҙелә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1031824062.html Линус Умарк: «Из-за неуверенности в себе и ипохондрии приходилось посещать психолога»]&lt;/ref&gt;. Миҙгел алдынан «Салауат Юлаев» үткәргән көйәрмәндәр көнөндә [[Өфө-Арена]]ла микрофонға русса һүҙҙәрҙе әйткәндә һүгенеп ебәрә&lt;ref&gt;[https://twitter.com/maksufa/status/635031753099493377 Умарк: &quot;По-русски знаю несколько слов. Пюре, курица, мама, з**бись&quot;]&lt;/ref&gt;.

2016 йылда Мәскәүҙә үткән КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында Линус «иң эффектлы буллит» конкурсында еңгән бүләкте аэропортта бәләкәй малайға бирә&lt;ref&gt;[https://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/linus-umark-vsye-neplokho-poluchaetsya/ Линус Умарк: «Всё неплохо получается»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202025352/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/linus-umark-vsye-neplokho-poluchaetsya/ |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың декабрендә Мәскәүҙә Рәсәй хоккейына 70 йыллыҡ юбилейына арналған Беренсе канал кубогында Швеция турнирҙа беренсе урынды яулай, шуға күрә Линус Рәсәйҙең байрамын боҙоуо тураһында шаян формала әйтә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1046726927.html Линус Умарк: «Турнир приурочен к юбилею российского хоккея. Мы счастливы, что уничтожили праздник»]&lt;/ref&gt;. Был һүҙҙәр ҙур резонанс тыуҙыра, аҙаҡтан Линус ғәфү итенә. Уға иң баштан уҡ көйәрмәндәр ярҙам һүҙҙәре белдерә.
{{External media
 |align     = right
 |video1    = [https://www.youtube.com/watch?v=XaP5_qw6Dh0 Линус Умарк башҡортса һөйләшә]
}}
2017 йылда Линус башҡортса иң популяр һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр әйтә һәм ҡурайҙа һыҙғырып маташҡан була.

== Ҡаҙаныштары ==
* Швеция юниорҙар чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2003/04.
* Швеция йәштәр чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2004/05.
* Донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2009, 2010.
* АХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашыу — 2011.
* Швейцария чемпионатында иң яҡшы бомбардир һәм иң яҡшы ассистент — 2012/13.
* Шпенглер кубогында символик йыйылма командаһына инеү — 2014.
* КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашыу — 2016, 2018.
* Швецияла йылдың иң яҡшы һөжүмсеһе — 2016.
* Донъя чемпионы — 2017.
* КХЛ бронза миҙалсыһы — 2015/16, 2018/19.

== Шәхси тормошо ==
Линустың бер туған ағалары Урбан менән Йерген һәм ике туғаны Даниэль Хенрикссон шулай уҡ хоккей менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнәләр. Линус ҡатыны Линнеа менән ике бала үҫтерәләр&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1071573495.html У форварда «Салавата» Умарка родилась дочь]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=94565|title=Уйынсы профиле|publisher=Hockey Database.com|lang=en}}
* {{cite web|url=http://www.eliteprospects.com/player.php?player=4008|title=Уйынсы профиле|publisher=Eliteprospects.com|lang=en}}
* {{cite web|url=http://www.eurohockey.com/player/72478-linus-omark.html|title=Уйынсы профиле|publisher=Eurohockey.com|lang=en}}
* {{KHL|16114|Линус Умарк}}
* [https://www.sports.ru/linus-omark/ Sports.ru сайтында профиле]
* [https://web.archive.org/web/20180726205706/http://hockey.sport-express.ru/player/3408/ Спорт-Экспресс сайтында профиле]
{{ХК Салауат Юлаев составы}}
{{Навигационный блок2
|заголовок = {{Флаг Швеции}} &lt;font color=#002395&gt;Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы|&lt;font color=#002395&gt;шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы]]&lt;font color=#002395&gt;
|стиль_заголовка = background:#FFDE00; border: 2px solid #0131B4;
|state     = collapsed
|2007 йылғы йәштәр донъя чемпионатында шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы
|2009 йылғы донъя чемпионатында шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы
|2010 йылғы донъя чемпионатында шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы
|2016 йылғы донъя чемпионатында шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы
|2017 йылғы донъя чемпионатында шайбалы хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһы
|2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Швеция ирҙәр йыйылма командаһы
}}
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары|У]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпиондары|У]]
[[Категория:«Йокерит» командаһының уйынсылары|У]]
[[Категория:КХЛ хоккейсылары|У]]
[[Категория:«Оклахома-Сити Баронс» хоккейсылары|У]]
[[Категория:«Лулео» хоккейсылары|У]]
[[Категория:«Эдмонтон Ойлерз» хоккейсылары|У]]
[[Категория:«Динамо» Мәскәү хоккей клубының уйынсылары|У]]
[[Категория:«Цуг» хоккейсылары|У]]
[[Категория:«Баффало Сейбрз» хоккейсылары|У]]
[[Категория:МХЛ хоккейсылары|У]]
[[Категория:КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар|У]]
[[Категория:АХЛ хоккейсылары|У]]
[[Категория:АХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар|У]]
[[Категория:ШХЛ хоккейсылары|У]]
[[Категория:НЛА хоккейсылары|У]]
[[Категория:Хоккей һөжүмселәре|У]]
[[Категория:Олимпиадала Швеция хоккейсылары|У]]
[[Категория:Швеция хоккейсылары|У]]
[[Категория:Швеция хоккей һөжүмселәре|У]]
[[Категория:Хоккей буйынса Швеция йыйылма командаһының уйынсылары|У]]
[[Категория:2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|У]]</text>
      <sha1>mgszqe9futnamhl0x5xk3j7x598ke69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132836</id>
    <revision>
      <id>1309355</id>
      <parentid>1291383</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5080" sha1="e33fkxalhne2y0bwr7ehdkeda1cft64" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ишмөхәмәтова}}
'''Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы''' ([[30 март]] [[1957 йыл]]) — матбуғат ветераны, журналист, йәмәғәтсе. 2002 йылдан [[Уфа (журнал)|«Уфа»]] журналының, 2009 йылдан — «Уфа-Ведомости» гәзитенең, 2018 йылдан — «Уфимские ведомости» гәзитенең һәм «Уфа» журналының баш мөхәррире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты&lt;ref&gt;[http://gsrb.ru/ru/organization/deputats/ishmukhametova-galina/ Ишмухаметова Галина Газимовна]&lt;/ref&gt;. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013), [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2006).

== Биографияһы ==
Галина Ғәзим ҡыҙы Ишмөхәмәтова [[1957 йыл]]дың [[30 март]]ында {{ТУ|Өфө}} ҡалаһында тыуа.

Өфө авиация институтын, Иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара итеү ҙәм хоҡуҡ Көнсығыш интситутын, «Идара итеүҙең юғары мәктәбе» Милли институттарын тамамлай.
[[1979 йыл]] — хеҙмәт юлын Өфө приборҙар эшләү заводы ҡарамағындағы тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында инженер-һынаусы булып башлай.

[[1985]]—[[1991]] йылдар — [[Өфө авиация институты]] ҡарамағындағы «Вихрь» махсус конструкторлыҡ бюроһында өлкән инженер булып эшләй.

[[1991]]—[[2002]] йылдар — «Вечерняя Уфа» гәзите хәбәрсеһе, күҙәтеүсеһе, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары.

[[2002]]—[[2009]] йылдар — «Уфа» журналы редакцияһы&quot; МУП-ының баш мөхәррире.

[[2009 йыл]]дан — «Өфө-Ведомости» муниципаль бюджет учреждениеһының баш мөхәррире (директоры)&lt;ref&gt;[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958032 Кто есть кто в Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226005751/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958032 |date=2018-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2013);
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] [[2006]]&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/doc/uw/jb.htm Указ Президента РБ от 04.04.2006 N УП-123]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең маҡтау ҡағыҙы;
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала Советының Маҡтау ҡағыҙы;
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы.
* «Золотой гонг — 2013» журналистарҙың һөнәри конкурсында «Йыл мөхәррире» номинацияһы еңеүсеһе&lt;ref&gt;[http://ufacity.info/press/news/154756.html?year=2016&amp;month=9&amp;day=1&amp;ID=154756 Галина Ишмухаметова — «Редактор года»]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250120033147/http://letopis.ugatu.su/person/126895 Проект УГАТУ «Годы и люди». Ишмухаметова Галина Газимовна]{{ref-ru}}{{V|28|03|2022}}  

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>e33fkxalhne2y0bwr7ehdkeda1cft64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркова Римма Мееровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132841</id>
    <revision>
      <id>1309638</id>
      <parentid>1291886</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11263" sha1="blgupf2f9y5nu1xd7bhh219i945rkvk" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Римма Мееровна (Мейеровна) Маркова''' ([[5 декабрь]] [[1951 йыл]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — [[рус теле|рус]] шағиры һәм прозаигы.

== Биографияһы ==
А. И. Герцен исемендәге [[Ленинград]] дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлай.

Институтты тамамлағандан һуң [[Мурманск өлкәһе]]нең Апатиты ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбендә эшләй.

80-се йылдар уртаһында [[Ленинград]]ҡа ҡайта.

1994 йылдан алып [[Швеция]]ла, [[Стокгольм]] ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Графика, рәсем, рус теленән уҡыта.

=== Ижады ===
Үҫмер сағында [[Ленинград]] пионерҙар һарайына «Дерзание» әҙәби клубына йөрөй&lt;ref&gt;[http://www.pchela.ru/podshiv/26_27/club.htm Елена Пудовкина, Клуб «Дерзание», Журнал «Пчела» № 26-27 (май—август 2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128180719/http://pchela.ru/podshiv/26_27/club.htm |date=2010-11-28 }}&lt;/ref&gt;, уның күп ағзалары әҙәби донъяла билдәлелек яулай.

Беренсе шиғырҙар йыйынтығы [[1979 йыл]]да донъя күрә, һуңынан [[1981 йыл|1981]] һәм [[1984 йыл]]дарҙа [[Мурманск]] китап нәшриәтендә «Хибинская тетрадь» һәм «Полярное солнце» йыйынтыҡтары баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;MV&quot;&gt;{{Cite web|title=Печальная муза Риммы Марковой|url=http://www.mvestnik.ru/shwpgn.asp?pid=201108103141|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AS2c5v7o|archivedate=2012-09-05|author=Зоя Кабыш.|work=[[Мурманский вестник]]|date=10 августа 2011|accessdate=2012-04-24}}&lt;/ref&gt;. Аҙаҡ, инде Швецияла, «Ҡара викинг» повесын һәм «Штольц» ҡыҫҡа романын яҙа («Нева» журналында баҫылған&lt;ref&gt;''Римма Маркова.'' [http://magazines.russ.ru/neva/2006/9/ma2.html Штольц (повесть)] // ''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D0%B0_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Нева].'' — 2006. — № 9.&lt;/ref&gt;).

Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған бик күп әҫәрҙәр авторы.

=== Мәҙәни эшмәкәрлеге ===
[http://www.vstrecha.se/ «Осрашыу» мәҙәни йәмғиәт ойоштороусыһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101153555/http://www.vstrecha.se/ |date=2013-11-01 }}.

«Рус клубы» Халыҡ-ара мәҙәни-ағартыу союзы һәм [http://rulit.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328191806/http://rulit.org/ |date=2019-03-28 }} рус телле яҙыусыларҙың Халыҡ-ара Федерацияһы ойошторған рус-грузин шиғриәте фестивалдәрендә ҡатнашыусы.

=== Премиялары ===
* [http://www.poezia.ru/salon.php?sid=72136]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Эмигрантская лира—2011» конкурсының төп призы — «Золотой Маникен-Пис».
* [http://www.sv.se/upload/IKC/Motivering%20till%20folkbildarpris%202011.pdf]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Йыл мәғрифәтсеһе — 2011», Стокгольм — «i folkbildare Stockholm års 2011».
* [http://russmir.eu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=364&amp;Itemid=182] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213021704/http://russmir.eu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=364&amp;Itemid=182 |date=2011-12-13 }} «Балтика күге аҫтында—2011» дүртенсе халыҡ-ара рус шиғриәте конкурсында — өсөнсө премия һәм «Лирик һәм мөхәббәт шиғриәте» номинацияһында беренсе урын.

== Әҫәрҙәре ==
# ''Хибинская тетрадь'' : Стихи / Римма Маркова. — Мурманск : Кн. изд-во, 1981.&lt;ref&gt;5000 экз. — [http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/56630/83 Ссылка на каталог]&lt;/ref&gt;
# ''Полярное солнце'' : Стихи / Римма Маркова. — Мурманск : Кн. изд-во, 1987.&lt;ref&gt;5000 экз. — [http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/56630/82 Ссылка на каталог].&lt;/ref&gt;
# ''Попытка невыезда: Поэтический дневник'' : Стихи / Римма Маркова. — СПб. : Нева, 1994 —&lt;ref&gt;1000 экз. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5875160322 ISBN 5-87516-032-2].&lt;/ref&gt;
# ''Письма к любимому = Brev till min alskade'' : Стихи / Римма Маркова. — Nacka, 1999. Авторский перевод на швед. яз.: Rimma Markova. — Текст парал. на рус. и швед. яз.&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/916307933X ISBN 91-630-7933-X] — [http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/56630/81 Ссылка на каталог].&lt;/ref&gt;
# ''Fönstret (Окно)'' : Стихи / Rimma Markova — Bromma : Megilla-förl, 2001. Перевод на шведский Анники Бекстрём (Annika Bäckström).&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9189340140 ISBN 91-89340-14-0]&lt;/ref&gt;
# ''Черный викинг'' : Повесть / Римма Маркова — Финляндия : [http://www.literarus.com/literarus_about.php журнал «Literarus»], 2004.
# ''Еврейская цапля'' : детский рассказ / Римма Маркова — США, [http://www.detskiyzhurnal.org/ журнал «Маленькая компания»], 2006.
# ''Стихи о Грузии'' : Стихи / Римма Маркова. — журнал «Крещатик» выпуск 42, 2008.
# ''На холмах Грузии'' : Стихи / Римма Маркова. — журнал «Дружба народов» № 5, 2008.
# ''Штольц'' : Повесть / Римма Маркова. — журнал «Нева» № 9, 2006.
# ''Мой выставочный зал'' : Стихи / Римма Маркова. — Вильнюс : Standartu Spaustuve, 2012.&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789955488576 ISBN 978-9955-488-57-6].&lt;/ref&gt;
# ''Лес'' ''голосов :'' Санкт Петербург, «Контраст», 2015
# ''Та Грузия, которую пою:'' Калининград, 2016

== Тәржемәләре һәм ҡабаттан баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре ==
# ''7 ryska poeter i Stockholm = Семь русских поэтов в Стокгольме'' : Стихи разных авторов / Borås : Invandrarförl., 1996. На шведском языке.&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9179060048 ISBN 91-7906-004-8]&lt;/ref&gt;
# En novell, kanske?/ [https://web.archive.org/web/20190328153502/http://tidskrift.nu/tidskrift/Metamorfos Metamorfos] (швед телендәге журнал) № 4, 1999.
# ''Den svarte vikingen'' : Перевод на шведский язык / Rimma Markova, 2008. Переводчик Амбьёрн Мадегорд (Ambjörn Madegård) при участии автора. — Текст парал. на рус. и швед. яз.&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9789163331268 ISBN 978-916333126-8]&lt;/ref&gt;
# ''Штольц'' / Римма Маркова — По тексту поставлен спектакль на «Радио России» в программе «Литературные чтения».

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mvestnik.ru/shwpgn.asp?pid=201108103141 статья о Марковой, Мурманский вестник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205041949/http://www.mvestnik.ru/shwpgn.asp?pid=201108103141 |date=2012-12-05 }}
* [http://bfrz.ru/?mod=news&amp;id=320 Дом русского зарубежья им.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026223108/http://bfrz.ru/?mod=news&amp;id=320 |date=2017-10-26 }} [http://bfrz.ru/?mod=news&amp;id=320 Солженицына, статья о Марковой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026223108/http://bfrz.ru/?mod=news&amp;id=320 |date=2017-10-26 }}
* [http://аудиотеатр.рф/catalog/item742.html Аудиотеатр по произведениям Р.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://аудиотеатр.рф/catalog/item742.html Марковой]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://magazines.russ.ru/authors/m/rmarkova/ Публикации в Журнальном зале]
* [http://www.bok.nu/Rimma_Meerovna_Markova На сайте Bok.nu]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.immi.se/kultur/authors/ryssar/markova.htm На сайте IMMI (Immigrand-institutet): Rimma Markova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309222940/http://www.immi.se/kultur/authors/ryssar/markova.htm |date=2016-03-09 }}
* {{Cite web|title=Римма Маркова о шведском ”Обломове” - Штольце|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2103&amp;artikel=1211090|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ghPL5GU|archivedate=2012-05-16|author=Ирина Макридова.|publisher=Радио Швеция - Ryska: Шведские новости по-русски|date=19 февраля 2007|accessdate=2012-04-24}}
* [http://www.sweden4rus.nu/lib/o_shvecii/rimma_markova.asp Римма Маркова в библиотеке «Шведской пальмы»]

[[Категория:Рәсәй педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Шағирәләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:5 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Рус яҙыусылары]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]</text>
      <sha1>blgupf2f9y5nu1xd7bhh219i945rkvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мари Юнгстедт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132842</id>
    <revision>
      <id>1309635</id>
      <parentid>1306507</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14064" sha1="7sz4g7d0ij7qu28r4x6o6ymh28th257" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Че́рстин Мари́ Ю́нгстедт''' ({{Lang-sv|Kerstin Mari Jungstedt}}; [[31 октябрь]] [[1962 йыл]], [[Стокгольм]]) — швед яҙыусыһы һәм журналисы. Тәү сиратта киң йәмәғәтселеккә төп геройы Андерс Кнутас стокгольм полиция комиссары булған детективтар авторы булараҡ билдәле. Швецияла иң бай һәм иң уңышлы әҙәбиәтселәрҙең береһе&lt;ref name=&quot;aft&quot;&gt;[http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/article15580344.ab «Mari Jungstedt skiljer sig — och räddar miljonerna»] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Aftonbladet Aftonbladet]&lt;/ref&gt;.

== Тормошо һәм ижады ==
Мари Юнгстедт 1962 йылдың 31 октябрендә Стокгольмда тыуған&lt;ref name=&quot;folk&quot;&gt;[http://www.ratsit.se/BC/SearchSimple.aspx?Who=kerstin+jungstedt Folkbokföringsdata.] Ratsit.se. Проверено 28.10.2015&lt;/ref&gt;. Эва исемле өлкән апаһы һәм Бу исемле ағаһы бар. Мари Уппландс-Бру стокгольм коммунаһында үҫкән. Атаһы алкоголик була, 1972 йылда әсәһе уның менән айырылыша һәм өс балаһы менән Кунгсенген, Викшё и Шелбюҙа йәшәй. Ғаилә ярлы йәшәй.

Мәктәпте тамамлағас, Мари тәүҙә Уппса университетитында иҡтисадты өйрәнә, һуңынан педагогия институтына уҡырға инә. Институтты тамамаламай, Стокгольмда һәм Уппсала гид һөнәренә эйә була. [[Инглиз теле|инглиз]], [[Испан теле|испан тел]]әрен үҙләштерә. Швецияла, Норвегияла, Данияла, Финляндияла һәм Советтар Союзында латиноамерикан туристары өсөн уҡытыусы һәм экскурсовод булып эшләй. Ике йылдан ашыу АҠШ-ла йәшәй. Күпмелер ваҡыт модель булып эшләгәндән һуң, джаз-клубына официант булып эшкә урынлаша. [[Гавай (штат)|Гавай]]ҙа Мауиҙа — ярты йыл, һуңынан [[Флорида]] һәм [[Калифорния]] штаттарында, ә иң оҙағы — [[Нью-Йорк]]та йәшәй. Бер аҙ ваҡыт [[Франция]]ла һәм [[Мадейра]]ла йәшәй. Унда плантацияларҙа виноград йыйыусыһы һәм күсемһеҙ милек буйынса сауҙа агенты булып эшләй&lt;ref name=&quot;Om&quot;&gt;[http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/Mot-Mari/ Сайт Мари Юнгстедт. «Möt Mari»/ Проверено 28.10.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914183732/http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/Mot-Mari/ |date=2015-09-14 }}{{Ref-sv}}(швед.)&lt;/ref&gt;.

1990—1993 йылдарҙа Мари Юнгстедт Сундсваллдә Юғары журналистика мәктәбендә уҡый. Унда журналист Сеннет Никлассон менән таныша һәм 1998 йылда уға кейәүгә сыға. Уларҙың ике баланы — Ребекка Мари Юнгстедт (1992 йыл) һәм Себастьян Сеннет Юнгстедт (1993 йыл) бар. 2012 йылдың октябрендә Мари Юнгстедт һәм Сеннет Никлассон айырылыша.

1993 йылда Мари Швед радиоһына журналист булып, шулай уҡ Швед телевидениеһында «Көн ауазы» рубрикаһын ({{Lang-sv|Dagens Eko}}) һәм «АБС-нютт» төбәк яңылыҡтар программаһын алып бара&lt;sup&gt;[[:sv:ABC (TV-program)|шв.]]&lt;/sup&gt;&lt;ref name=&quot;om&quot;&gt;[http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/ «Om Mari».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507131517/http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/%7Cdate%3D2013-05-07. |date=2013-05-07 }} [https://web.archive.org/web/20130507131517/http://www.marijungstedt.se/sv/Om-Mari/%7Cdate%3D2013-05-07. Marijungstedt.se.] Проверено 28.10.2015&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ TV4 швед каналында Förkväll программаһында эшләй&lt;ref&gt;[http://sverigesradio.se/sida/avsnitt/85658?programid=2071 «Mari Jungstedt».] [https://web.archive.org/web/20140705172319/http://sverigesradio.se/sida/avsnitt/85658?programid=2071|date=2014-07-05}} Sverigeradio.se, 2008-12-29. Läst 3 juli 2013.]&lt;/ref&gt;.

2003 йылда яҙыусы булараҡ «Күренмәҫ» романы (2011 йылда рус теленә тәржемә ителә) менән дебют яһай. Романда Готланд утрауында серия ултереүҙәр тураһынла һүҙ бара&lt;ref&gt;[http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html Убить по-шведски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222152330/http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html |date=2015-12-22 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Журнал Итоги] № 28 / 787 (11.07.11)&lt;/ref&gt;. Артабанғы китаптарында шул уҡ персонаждар — урындағы полиция комиссары Андерс Кнута һәм журналист Юхан Берг урын алған. Башлыса ваҡиға Стокгольмда һәм Готландта бара. Ошо уҡ йылда Мари Юнгстедт ирекле яҙыусы булараҡ эшләй башлай.

Мари Юнгстедттың детектив романдары һәм повестары Швецияла һәм уның сиктәренән тыш ҙур уңышҡа өлгәшә. Улар ун ете телгә тәржемә ителеп, егерме ике илдә сыға. 2013 йылда Мари Юнгстедт китаптарының дөйөм баҫма тиражы 2,7 миллион данаға барып етә&lt;ref&gt;[http://www.albertbonniersforlag.se/forfattare/j/mari-jungstedt/ «Mari Jungstedt».] Albertbonniersforlag.se. Проверено 28.10.2015.&lt;/ref&gt;.

2005 йылда Сеннет Никлассон һәм Мари Юнгстедт Nextpage AB фирмаһын ойоштора. Фирма нәшриәт эштәре менән бәйле эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра, яҙыусылар һәм журналистарҙың йәмәғәтселек менән осрашыуҙарын ойоштора&lt;ref&gt;[http://www.allabolag.se/5566942362/Next_Page_AB Сайт allabolag.se. Проверено 28.10.2015]&lt;/ref&gt;. Был фирма уларҙың айырылышыуынан һуң Мари Юнгстедтдың милегенә күсә. Мари хеҙмәткәрҙәре составына Ребекка Мари Юнгстедт һәм Себастьян Сеннет Юнгстедт инә&lt;ref&gt;[http://www.allabolag.se/5566942362/befattningar Сайт allabolag.se. Проверено 28.10.2015]&lt;/ref&gt;.

2006—2007 йылдарҙа Германияла Мари Юнгстедттың криминаль романдары нигеҙендә дүрт фильмдан торған «Инспектор һәм диңгеҙ» исемле серия төшөрөлә ({{Lang-de|Der Kommissar und das Meer}}, {{Lang-sv|Kommissarien och havet}})&lt;ref&gt;[http://www.кинопоиск.рф/film/585099/ Der Kommissar und das Meer (сериал 2007 — …)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA Кинопоиск]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kiderud, Jenny (2009-08-24): [http://www.gotland.net/sv/att-gora/svensk-tv-premiar-tyska-jungstedt-filmatiseringar «Svensk tv-premiär för tyska Jungstedt-filmatiseringar».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132337/http://www.gotland.net/sv/att-gora/svensk-tv-premiar-tyska-jungstedt-filmatiseringar |date=2016-03-04 }} Gotland.net. Проверено 28.10.2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dn.se/dnbok/mari-jungstedt-deckare-blir-tysk-film/ «Mari Jungstedt-deckare blir tysk film»]. DN.se, 2006-06-29. Проверено 28.10.2015&lt;/ref&gt;. Телевидение өсөн яраҡлаштырылған версияһы 13 эпизодтан тора&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/title/tt0826960/combined «Kommissarien och havet»] IMDb.com. Проверено 28.10.2015&lt;/ref&gt;.

2012 йыл аҙағында Гран-Канарияла Мари Юнгстедт норвегия яҙыусыһы Рубен Элиассен менән таныша. 2014 йылдың йәйендә уға кейәүгә сыға. Ошо уҡ йылда уларҙы бергә яҙған «Ҡараңғы күк йөҙө» исемле китабы сыға. Ғаилә Стокгольм ҡалаһында һәм [[Канар|Канар утрауҙарында]] йәшәй.

== Библиография ==

=== Комиссар Андерс Кнутас ===
* Jungstedt, Mari (2003). ''Ден du inte ser. ''Stockholm: Bonnier. Libris 8928042. ISBN 91-0-058157-7
* Jungstedt, Mari (2004). ''I natt denna stilla. ''Stockholm: Bonnier. Libris 9411260. ISBN 91-0-010439-6
* Jungstedt, Mari (2005). ''Ден kretsen inre. ''Stockholm: Bonnier. Libris 9863928. ISBN 91-0-010698-4
* Jungstedt, Mari (2006). ''Ден dandyn döende. ''Stockholm: Bonnier. Libris 10136275. ISBN 91-0-011111-2
* Jungstedt, Mari (2007). ''I sommartid denna ljuva. ''Stockholm: Bonnier. Libris 10415143. ISBN 978-91-0-011333-9
* Jungstedt, Mari (2008). ''Ден ängeln mörka. ''Stockholm: Bonnier. Libris 10660580. ISBN 978-91-0-011821-1
* Jungstedt, Mari (2009). ''Ден tystnaden dubbla. ''Stockholm: Bonnier. Libris 11287181. ISBN 978-91-0-012260-7
* Jungstedt, Mari (2010). ''Ден leken farliga. ''Stockholm: Bonnier. Libris 11737707. ISBN 978-91-0-012439-7
* Jungstedt, Mari (2011). ''Offret fjärde Det: [kriminalroman]. Stockholm: Albert Bonnier. Libris 12077070. ISBN 978-91-0-012582-0''
* Jungstedt, Mari (2012). ''Ден akten sista: [kriminalroman]. ''Stockholm: Bonnier. Libris 12504666. ISBN 9789100127671
* Jungstedt, Mari (2013). ''Du ensam går inte: [kriminalroman]. ''Stockholm: Bonnier. Libris 13818359. ISBN 9789100134334
* Jungstedt, Mari (2014). ''Ден älskar man. ''Stockholm: Bonnier. Libris 14978798. ISBN 9789100138998

=== «Гран-Канарий» детектив серияһы ===
* Jungstedt, Mari; Eliassen Ruben (2014). ''Mörkare En himmel''. Serie ISBN 9789100142247

== Тәржемәләр ==

=== Донъяла ===
* {{Ref-da}}(дан.): Дания (6 китап, 2007-)
* {{Ref-en}}(инг.): Бөйөк британия (6, 2007-) / АҠШ/Канада (4)
* {{Ref-et}}(эст.): Эстония (2013-)
* {{Ref-fi}}(фин.): Финляндия (7, 2006-)
* {{Fr icon}}(фр.): Франция (3, 2007-)
* {{Ref-el}}(грек): Греция
* (итал.): Италия (2, 2011-)
* (каталан.): Испания (5, 2009-)
* {{Ref-nl}}(нид.): Нидерланд (7)
* (норва.): Норвегия (5)
* {{Ref-pl}}(пол.): Польша (7)
* {{Ref-pt}}(порт.): Бразилия (1) / Португалия (1, 2010)
* {{Ref-es}}(исп.): Испания(6)
* {{Ref-cs}}(чех.): Чехия (1, 2012)
* {{Ref-de}}(нем.): Чехия (6)
* {{Ref-uk}}(укр.): Украина (1, 2015)

=== Рус телендә ===
* Күренмәҫ / Мари Юнгстедт; [Ю. Колесованың швед тел. тәр.]. — Санкт-Петербург : Азбука, 2011. — 282 с. — (Скандинав детективы). — ISBN 978-5-389-02332-1
* Әйтелмәгән / Мари Юнгстедт; [Наталияның швед тел. тәр. Пресс]. — Санкт-Петербург : Азбука, 2011. — 284 с. — (Скандинав детективы). — ISBN 978-5-389-02335-2
* Билдәһеҙ / Мари Юнгстедт; [Юлия Смирновоаның швед тел. тәр.]. — Санкт-Петербург : Азбука, 2012. — 283 с. — (Скандинав детективы). — ISBN 978-5-389-02466-3

== Экранлаштырыу ==
* 2007 — ''Den du inte ser''
* 2007 — ''I stilla denna natt''
* 2007 — ''Den kretsen inre''
* 2007 — ''I ljuva denna sommartid''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20071102155845/http://www.marijungstedt.se/ Marie Jungstedt]
* [https://web.archive.org/web/20130317230730/http://www.jungstedtsgotland.se/ Mari Jungstedts Gotland]
* [http://www.albertbonniersforlag.se/forfattare/j/mari-jungstedt Författarpresentation på Albert Bonniers förlag]{{Ref-sv}}(швед.)
* [http://www.кинопоиск.рф/name/2213046/ Мари Юнгстедт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Кинопоиск
* [http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html Убить по-шведски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222152330/http://www.itogi.ru/arts-kniga/2011/28/167305.html |date=2015-12-22 }} // Журнал Итоги № 28 / 787 (11.07.11)

[[Категория:Детектив яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1962 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Стокгольмдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>7sz4g7d0ij7qu28r4x6o6ymh28th257</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карамова Ирина Марсил ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132906</id>
    <revision>
      <id>1309450</id>
      <parentid>1278215</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3682" sha1="f27lwyd7mdng1ptqjyhjiptwpbwzu1o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Карамова Ирина Марсил ҡыҙы''' ([[16 июль]] [[1961 йыл]]), кардиолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2015), медицина фәндәре докторы (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2006).

== Биографияһы ==
Карамова Ирина Марсил ҡыҙы [[1961 йыл]]дың [[16 июль|16 июлендә]] [[Башҡортостан]]дың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған.

[[1984 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлай һәм Республика кардиология диспансерында эшләй башлай: табип-кардиолог, бүлек мөдире була. [[1988]]—[[1990]] йылдарҙа Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Ленин орденлы Мәскәү дәүләт медицина институтында клиник ординатура үтә.

[[2000 йыл]]дан алып баш табип урынбаҫары, [[2004 йыл]]дан — баш табип, [[2012 йыл]]дан — Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта [[1992 йыл]]дан башлап [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]нда уҡыта.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы сирҙәре менән ауырығандарҙың үлемен кәметеүгә йүнәлтелгән маҡсатлы программалар эшләүгә, хроник йөрәк етешмәүсәнлеге булған пациенттарға махсус кардиологик ярҙам күрһәтеүҙе камиллаштырыуға һәм башҡаларға арналған. Карамова Ирина Марсил ҡыҙы ҡатнашлығында коронар артерияларҙың миокардиаль күперсектәрен модификацияланған фармакологик стресс‑эхокардиография алымы менән яраламайынса дифференциаль диагностикалау ысулдары эшләнә. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу, унлаған табиптар өсөн уҡыу әсбабы авторы.

== Хеҙмәттәре ==
* Профилактика осложнений в хирургии сонных артерий. [[Өфө]], [[2009]] (авторҙаш).

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы ([[2006]]).

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86877}}{{V|13|07|2021}}  
* https://web.archive.org/web/20161101115651/http://nailtimler.com/people_page/people_10k/karamova_irina_marsilovna.html
* http://ural-rb.ru/1607-slmtlek-marafony.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* http://suchkovaelpa.myjino.ru/2-uncategorised/324-karamova-irina-marsilovna.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>f27lwyd7mdng1ptqjyhjiptwpbwzu1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косовола ислам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133973</id>
    <revision>
      <id>1309521</id>
      <parentid>1278224</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3097" sha1="54zuc8fh99d37rxen3nl407c0uj17r1" xml:space="preserve">[[Файл:Prizren_kossovo.jpg|мини|250x250пкс|Призрендә мәсет]]
'''Косовола ислам дине''' — Косовола иң таралған дин; Сербияла быуаттар төпкөлөнән килгән ерле халыҡтың дине. Косоварҙар сөнни мрслмандар иҫәбендә. Албандарҙың күпселек өлөшө ислам динендә, шулай уҡ улар араһында христиан динен тотоусылар ҙа бар. Шуға күрә Косовола мосолмандарҙың теүәл иҫәбе билдәле түгел. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса Косовола мосолмандар 90% самаһы. Улар араһында шулай уҡ [[төрөктәр]], сиғандар һәм славяндар ҙа (гора һәм боснийҙар) бар.

== Тарихы ==
[[Файл:Kosovo-2011-Islam.GIF|слева|мини|Косовола мосолман йәшәгән урындар. Косово. 2011 йылда, халыҡ иҫәбен алыу]]
Тәүҙәрәк, Урта быуаттарҙа Косово правослание дине өҫтөнлөк алған Сербияның өлөшө булған. XIV—XV быуаттарҙа был ерҙәрҙе [[Ғосман империяһы]] баҫып алғас, христиан динендәге [[сербтар]] ҡыҫырыҡлап сығарыла, албандар ислам диненә күсерелә, диндәр сағыштармаһы үҙгәрә.

Икенсе донъя һуғышынан һуң, Косовола донъяуи Югославия  федератив социалистик республикаһы  (СФРЮ) идара итә. Шул дәүер эсендә, косоварҙар  араһында секулярлаштырыу ''(мәҙәниәтте, фәнде, аңды дин йоғонтоһонан азат итеү)''&lt;ref&gt;Секуляризация — дин йоғонтоһонан азат итеү. Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г.К. Кунафина, Т.Д.Ишкина, 2001)&lt;/ref&gt; процессы бара.

XX быуатта был төбәккә ислам дине өҫтөнлөк ала.  XX быуат аҙағында — XXI быуат башындағы ваҡиғалар тағы ла ислам диненә өҫтөнлөк алырға мөмкинлек бирҙе.

== Сығанағы ==
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.islaminkosovo.com Ислам в Косове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815194454/http://islaminkosovo.com/ |date=2020-08-15 }} {{en icon}}
* [https://web.archive.org/web/20090819130537/http://www.qsi-ks.com/ Qendra për Studime Islame]

{{Европа по темам 2|ислам|Ислам}}

[[Категория:Сербияла ислам]]
[[Категория:Косовола дин]]</text>
      <sha1>54zuc8fh99d37rxen3nl407c0uj17r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маслобоев Юрий Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133975</id>
    <revision>
      <id>1309641</id>
      <parentid>1240226</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7326" sha1="j2igiijbf7fzi9hnqpeuqh2pxueptc3" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Маслобоев Юрий Александрович''' ([[5 февраль]] [[1939 йыл]] — [[29 декабрь]] [[2017 йыл]]) — дәүләт, партия, профсоюз һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1972—1978 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары. 1982—1988 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире. 1988—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Советы рәйесе, 1994—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт социаль страховкалау фонды рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Юрий Александрович Маслобоев 1939 йылдың 5 февралендә [[Кемерово өлкәһе]]нең Тисульск районы&lt;ref name=&quot;Юбилеи&quot;&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=14354&amp;tab=5 Юбилеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007210953/https://agidel.ru/?param1=14354&amp;tab=5 |date=2025-10-07 }}&lt;/ref&gt; Петровка ҡасабаһында тыуған. 1961 йылда, В. В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институтын тау инженеры һөнәре буйынса&lt;ref name=&quot;Юбилеи&quot;&gt;&lt;/ref&gt;тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Башҡорт карьеры идараһында производство-техник бүлеге инженеры вазифаһында башлай, артабан шунда уҡ баш маркшейдер булып эшләй. 1963—1978 йылдарҙа эше комсомол менән бәйле була: ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Калинин район комитетының (1963−1966), Өфө ҡала комитетының (1966−1968) һәм Башҡортостан өлкә комитетының (сентябрь 1972 — март 1978) беренсе секретары булып эшләй. 1978—1982 йылдарҙа — профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы секретары. 1982—1988 йылдарҙа партия эшендә: [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире. 1988—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Советы рәйесе, 1994 йылдан алып 2000 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһының дәүләт социаль страховкалау фонды рәйесе&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1100220-v-ufe-ushel-iz-zhizni-vidnyy-gosudarstvennyy-profsoyuznyy-i-obshchestvennyy-deyatel-yuriy-masloboev/В Уфе ушел из жизни видный государственный, профсоюзный и общественный деятель Юрий Маслобоев]&lt;/ref&gt;.

«Республика Башкортостан» гәзитенә 70 йәшлек юбилейы айҡанлы 2009 йылдың 5 февралендә биргән интервьюһында Юрий Маслобоев үҙенең донъяға, эшенә, кешеләргә ҡарата уйҙары менән бүлешә. Комсомолда эшләгән йылдары тураһында ла ҙур йылылыҡ менән иҫкә ала һәм хәбәрсенең &quot;Ниндәй эштә үҙегеҙҙе айырыуса комфортлы тойҙоғоҙ?&quot; тигән һорауына ошондай яуап бирә:
{{начало цитаты}}
Пока работал, времени оглянуться назад не было. Теперь ярче всего вспоминается детство — такие искринки памяти выплескиваются порой на поверхность, что диву даешься. А самые памятные — это пятнадцать лет, отданные комсомолу... много в ту пору было формализма, заорганизованности, но с людьми работать нравилось. Особенно с молодежью. Школа была хорошая. &lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=14354&amp;tab=5 Юбилеи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007210953/https://agidel.ru/?param1=14354&amp;tab=5 |date=2025-10-07 }}&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Күп йыллыҡ һөҙөмтәле эшмәкәрлеге өсөн Ю. А. Маслобоев юғары дәүләт наградалары менән билдәләнгән — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], «Почёт Билдәһе» ордендары, күп һанлы миҙалдар менән бүләкләнгән, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре» юғары исеменә лайыҡ булған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208212038/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_sekrbashobkomavlksm.pdf |date=2017-12-08 }} {{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/1100220-v-ufe-ushel-iz-zhizni-vidnyy-gosudarstvennyy-profsoyuznyy-i-obshchestvennyy-deyatel-yuriy-masloboev/В Уфе ушел из жизни видный государственный, профсоюзный и общественный деятель Юрий Маслобоев] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20251007210953/https://agidel.ru/?param1=14354&amp;tab=5 Юбилеи]

[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:5 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1939 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2017 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>j2igiijbf7fzi9hnqpeuqh2pxueptc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишембайҙағы һәйкәлдәр исемлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134030</id>
    <revision>
      <id>1309349</id>
      <parentid>1150910</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39696" sha1="93dzg2ihu2y4yjvl1d3grtpsxdlhghf" xml:space="preserve">'''Ишембайҙағы һәйкәлдәр исемлеге —'''[[Ишембай]] ҡалаһы биләмәһендә урынлаштырылған бөтә үҙаллы скульптура әҫәрҙәре исемлеге&lt;ref name=&quot;nik&quot;&gt;{{cite web|url=http://nedov.livejournal.com/12238.html|title=Памятники города Ишимбая|author=Никулочкин Д. В.|date=2014-02-01|accessdate=2015-03-24}}&lt;/ref&gt;.

Ишембай ҡалаһында 40-тан ашыу һәйкәл һәм скульптура композициялары бар. Улар төбәк мәҙәниәтен һаҡлай һәм ҡаланың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Нефтселәргә, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларға, сәйәси эшмәкәрҙәргә һәм башҡа төрлө һәйкәлдәр ҡуйылған. Уларҙың күбеһе Ишембайҙың үҙәк өлөшөндә, шулай уҡ һәр биҫтәһендә урын алған.

== Стелалар ==
[[Файл:Парк Победы, Ишимбай. Стела - 4.08.2011 - panoramio.jpg|слева|200px|Еңеү паркында стела]]
* Ишембай ҡалаһына нигеҙ һалыу хөрмәтенә Стела (2002). Ул — быраулау инструментының меңәр тапҡыр ҙурайтылған күренеше. Үҙәгендә — ҡурай сәскәһе. Был стелала — башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Ишембай» һәм ике дата «1932» һәм «1940». Бульвар һәм Жуков урамдары сатында урынлашҡан. Урынлаштырылған ваҡытта уҡ күренеше боҙола, 2015 йылда — тергеҙелә.
[[Файл:Entrance to Ishimbay (night).jpg|thumb|200px|Ҡаланы нигеҙләүселәргә стела]]
* Стела ҡалаға ингән урында — Индустриаль шоссе урамында урынлашҡан.
* Башҡортостандың Рәсәй составына үҙ ирке менән инеүенә 450 йыл тулыу хөрмәтенә стела —  Төньяҡ урамына ҡуйылған.
* &quot;Бресты оброналау&quot;, &quot;Мәскәү өсөн һуғыш&quot;, &quot;Ленинград блокадаһы&quot;, &quot;Сталинград һуғышы&quot;, &quot;Курск һуғышы&quot;  һәм башҡа [[Бөйөк Ватан һуғышы]] темаһына арналған стелалар Еңеү паркына ҡуйылған.
* Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына Ишембай еренән киткән яугир-фронтовиктарҙың исем-фамилиялары яҙылған стела Еңеү паркына ҡуйылған.
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Ишембай ерендә асылып, фронт өсөн фиҙакәр эш һөҙөмтәләре күрһәткән артелдәр исемлеге яҙылған стела Еңеү паркына ҡуйылған.

== Сәнәғәт эшмәкәрҙәренә һәйкәлдәр ==
[[Файл:The_memorial_complex_&quot;Vyshka_Babushka&quot;2.jpg|справа|мини|200x200пкс|«[[Өләсәй вышка|Вышка-өләсәй]]&lt;nowiki/&gt;»]]
* [[Беренсе башҡорт нефтен асыусыларға һәйкәл|Башҡорт нефтең беренсе асыусыларға монумент]] (1969, скульптор [[Нечаева Тамара Павловна|Т. П. Нечаева]], [[Фузеев Борис Дмитриевич|Б. Д. Фузеев]], архитектор Л. В. Хихлуха). Монументаль сәнғәттең атаҡлы һәйкәле&lt;ref&gt;{{книга|автор=Миннигулова Ф. М.|часть=|заглавие=Монументальная скульптура Башкортостана в 1950-1970-е гг.: к проблеме регионального  своеобразия|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=Вестник Башкирского университета|место=[[Уфа]]|издательство=|год=2009|том=14|страницы=208|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|номер=1}}&lt;/ref&gt;. Ишtмбай ҡалаһының һәм бөтә Башҡортостан нефть сығарыу сәнәғәтенең төп символы. Постамент: диаметры — 4,5×6,3 м, бейеклеге — 0,6 м; скульптура: бейеклеге — 12 м. Постамент менән скульптура һоро граниттан эшләнгән&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Узиков, Юрий Андреевич|Узиков Ю. А.]]|заглавие=Памятник первопроходцам|ссылка=http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3605|язык=ru|издание=БАШвестЪ|тип=газета|место=[[Уфа]]|год=2003. — 5 сентября|номер=}}&lt;/ref&gt;. Башҡорт нефтен беренсе асыусылар майҙанына ҡуйылған&lt;ref&gt;{{статья|автор=Сорокина В.|заглавие=Творец, гражданин и солдат|ссылка=http://www.hrono.info/text/2005/sor06_05.html|язык=ru|издание=[[Бельские просторы]]|тип=журнал|место=[[Уфа]]|год=2005|номер=6}}&lt;/ref&gt;.
{{Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы|0300617000|nocat=1}}

* [[Өләсәй вышка|««Вышка-өләсәй» Мемориаль комплексы — башҡорт нефтен беренсе асыусы»]] (1967). Комплекстың төп элементы — ябылған быраулау вышкаһы — 1932 йылдың 16 майында 11 сәғәт 30 минутта нефть фонтанын күккә атҡан һәм «Икенсе Баку»ҙы башлап ебәргән 702-се скважина&lt;ref name=&quot;СкверНефтяников&quot;&gt;{{cite web|url=http://подметки.рф/news/?id=1071|title=Зазвучит ли по-новому имя?|subtitle=|author=Никулочкин Д. В.|authorlink=|coauthors=|quote=|date=2015-10-21|format=|work=|pages=|location=Ишимбай|publisher=Подметки+|accessdate=2015-11-09|lang=|description=|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ул 680,15 метр тәрәнлектән беренсе 36 метр бейеклегендәге нефть фонтанын күккә ата. Ер өҫтөнән күтәртелеп, бетон нигеҙгә ҡуйылған, башы киҫелгән пирамида ҡиәфәтендә өс олонло металл конструкцияларынан ғибәрәт. Вышка өҫтөндә эшсе майҙансыҡ, уға вышканың тышҡы контурынан юғарыға табан ҡуйылға металл дүрт маршлы баҫҡыс беркетелгән. Бетон майҙансыҡ үҙәгендә — насос-качалка. Вышка эргәһендәге стелаға тимергә сүкеп вышкалар һәм ҡулы менән &quot;Вышка-өләсәй&quot; яғына күрһәтеп торған ҡыҙ һүрәте төшөрөлгән. Вышка эргәһенә нефтселәрҙең исемдәре яҙылған гранит стела мҡуйылған. Ян-яғында урынлашҡан сәскәләр аллеяһы буйлап — асылған ятҡылыҡтар атамалары яҙылған табличкалар. Мемориаль комплекс Нефтселәр скверында Башҡорт нефтен беренсе асыусылар урамында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot;&gt;{{статья|автор=[[Узиков, Юрий Андреевич|Узиков Ю. А.]]|заглавие=«Бабушка» башкирской нефти|ссылка=http://www.hrono.ru/text/2007/uzi04_07.html|язык=ru|издание=[[Бельские просторы]]|тип=журнал|год=2007|том=|номер=4|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ishimbaimr.ru&quot;&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=detail&amp;catid=6&amp;id=161%3Askvazhina-702-pervootkryvatelnica-bashkirskoy-nefti&amp;tmpl=component&amp;Itemid=243&amp;lang=ru Фотография мемориального комплекса «Вышка-бабушка» в 1986 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251009082110/https://www.ishimbaimr.ru/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=detail&amp;catid=6&amp;id=161%3Askvazhina-702-pervootkryvatelnica-bashkirskoy-nefti&amp;tmpl=component&amp;Itemid=243&amp;lang=ru |date=2025-10-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ishimbaimr.ru&quot;/&gt;.{{Памятник истории|тип=памятник местного значения}}&lt;span class=&quot;dabhide&quot;&gt;тарихи ҡомартҡыһы&lt;/span&gt; (төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡылар)
* Нефтселәргә һәйкәл-стела — Губкин, Некрасов һәм Тыныслыҡ урамдары сатына ҡуйылған.
* [[Блохин Алексей Александрович|А. А. Блохинға]] һәйкәл (2001, скульптор М. П. Шабалтин). «[[Ишембайнефть]]&lt;nowiki/&gt;» НГДУ-һы начальнигы В. И. Генералов инициативаһы менән ҡуйыла. Скульптура аҡ мәрмәрҙән эшләнгән&lt;ref name=&quot;ППУИ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&amp;bold=31|title=Прогулки по улицам Ишимбая|author=Вахитова Г.|authorlink=|coauthors=|quote=|date=2011|format=|work=|publisher=Ишимбайская централизованная библиотечная система|accessdate=2012-02-28|lang=|description=|deadlink=unknown-host|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801205108/http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=Ourpublications&amp;bold=31|archivedate=2013-08-01}}&lt;/ref&gt;. Һәйкәл «[[Ишембайнефть]]&lt;nowiki/&gt;» НГДУ-һының административ бинаһы ҡаршыһында, Геология урамында  урынлашҡан.
* «Витязь» ике звенолы транспортёрҙарын эшләүселәргә һәйкәл (2005) Индустриальном шоссела «[[Витязь (компания)|&quot;Витязь&quot; машиналар эшләү компанияһы]]&lt;nowiki/&gt;» эргәһендә урынлашҡан.
* [[Ишембай нефть эшкәртеү заводы]]ның 50 йыллығына арналған стела (1986) Ишембай нефть эшкәртеү заводы үткәргесендә (проходной) Һул яҡ Яр урамында ҡуйылған.
* [[Ишембай машиналар эшләү заводы|Ишембай машиналар эшләү завод]]ының 100 йыллығына арналған стела ИМЗ биләмәһендә урынлашҡан.

== Хәрби хәрәкәттәр һәм локаль конфликтттарҙа ҡатнашыусыларға һәйкәлдәр ==
* Хәрби дан обелискыһы (1967). 1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында  һәләк булған, фронтта алған яралар һәм ауырыуҙарҙан вафат булған Ишембай ҡалаһы граждандары исемлеге обелиск эсенә урынлаштырыла, обелискыла шундай һүҙҙәр яҙылған таҡтаташ эленгән: «Тыуған илебеҙ намыҫын, азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап алып ҡалған батырҙарға дан!». Ул кирбестән эшләнгән. Бейеклеге 3,5 м., 2010 йылда реконструкциялана һәм мәрмәр менән көпләнә. әйләнә тирәһендәге юлдарға тротуар плитәләре түшәлә&lt;ref name=&quot;Паспорт обелиска воинской Славы&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20ОБЕЛИСК%20ВОИНСКОЙ%20СЛАВЫ.doc|title=Паспорт обелиска воинской Славы|format=doc|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая и Ишимбайского района|accessdate=2013-02-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCBA9nl?url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%9E%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%D0%AB.doc|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718145146/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%9E%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%A1%D0%9B%D0%90%D0%92%D0%AB.doc |date=2014-07-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Паспорт обелиска воинской Славы&quot;/&gt;. Был обелиск Еңеү паркында урынлашҡан.
[[Файл:Alley of Heroes in Ishimbay.jpg|мини|слева|Геройҙар аллеяһы]]
* «Геройҙар аллеяһы» мемориаль комплексы (2005, скульпторҙар Владимир Дворник, А. Пименов). Комплексының төп элементы — орден ҡиәфәтендәге постамент, уға ҡайғыға батҡан Әсә һыны һәм илебеҙ азатлығы өсөн башын һалған һалдат силуэты. Тирә-яғындағы территорияға йомшаҡ күнгә оҡшатып эшләнгән тротуар плиткалары түшәлгән. Аллеяның уң яғында Ишембай ҡалаһынан сыҡҡан ике Советтар Союзы Геройы һәм Дан орденының тулы кавалеры бюстары — А. Ф. Рябов, [[Сайранов Садиҡ Уйылдан улы|С. У. Сайранов]] һәм Г. Т. Кузнецов бюстары, шулай уҡ Ишембай районынан дүрт Советтар Союзы Геройы — [[Бирҙин Ғәли Иркәбай улы|Г. И. Бердин]], [[Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы|Д. С. Нағоманов]], [[Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы|Т. Г. Халиков]] һәм Н. А. Черных бюстары. Һул яғында — ҡала һәм райондан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, һәләк булған һәм хәбәрһеҙ юғалған яҡташтарыбыҙҙың һаны яҙылған иҫтәлекле стела. Мемориаль комплекс Ленин исемендәге майҙанда, 1-се  янында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20АЛЛЕЯ%20ГЕРОЕВ.doc|title=Паспорт мемориального комплекса «Аллея героев»|format=doc|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая и Ишимбайского района|accessdate=2013-02-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCCQ5g2?url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%90%D0%9B%D0%9B%D0%95%D0%AF%20%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%95%D0%92.doc|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718143019/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%90%D0%9B%D0%9B%D0%95%D0%AF%20%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%9E%D0%95%D0%92.doc |date=2014-07-18 }}&lt;/ref&gt;.
{{Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы|0300618000|nocat=1}}
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби госпиталдәрҙә яраларынан вафат булған совет яугирҙарының Туғандар ҡәберлеге (1949). Үҙәгендә бетондан обелиск ҡуйылған, уны периметры 8м булған метал ҡоймаһы бар. Туғандар ҡәберлеге элекке зыярат урынында (Вәхитов, Чкалов, Йәшел һәм Губкин урамдары кварталы))&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20БРАТСКАЯ%20МОГИЛА.doc|title=Паспорт братской могилы|format=doc|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая и Ишимбайского района|accessdate=2013-02-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCDolMq?url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%9B%D0%90.doc|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718142518/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%9B%D0%90.doc |date=2014-07-18 }}&lt;/ref&gt;.{{Памятник истории|тип=памятник местного значения}}&lt;span class=&quot;dabhide&quot;&gt;исторический памятник&lt;/span&gt;&amp;nbsp;(памятник местного значения)
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай ҡалаһындағы 2606-сы һәм 5920-се госпиталдәрҙә вафат булған әсир венгрҙар һәм немецтар төркөмләп ерләнгән урындағы Мемориал таҡтаташ — элекке зыярат урынында ҡуйылған (Вәхитов, Чкалов, Йәшел һәм Губкин урамдары кварталы)&lt;ref&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТА%20ГРУППОВОЕ%20ЗАХОРОНЕНИЕ.doc Паспорт группового захоронения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205110352/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%90%20%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%9F%D0%9F%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%95%20%D0%97%D0%90%D0%A5%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95.doc |date=2014-12-05 }}&lt;/ref&gt;.
* Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға Мемориал — Жуковский урамында (Перегонный биҫтәһе) 5-се мәктәп территорияһында урынлашҡан.
* Тыуған илебеҙ өсөн барған һуғыштарҙа һәләк булған нефтселәргә Һәйкәл (1997). Һәләк булған 320 нефтсенең исемдәре яҙылған постаментҡа штык урынлаштырылған. Бейеклеге — 12 м&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20ПОГИБШИМ%20НЕФТЯНИКАМ.doc|title=Паспорт памятника погибшим нефтяникам|format=doc|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая и Ишимбайского района|accessdate=2013-02-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCFKqyh?url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%9F%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%91%D0%A8%D0%98%D0%9C%20%D0%9D%D0%95%D0%A4%D0%A2%D0%AF%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%9C.doc|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718135959/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%9F%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%91%D0%A8%D0%98%D0%9C%20%D0%9D%D0%95%D0%A4%D0%A2%D0%AF%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%9C.doc |date=2014-07-18 }}&lt;/ref&gt;. Блохин урамында, Ағиҙелдең бейек ярына урынлашҡан.
* 1941—1945 йылдарҙа һәләк булған яугир-нефтселәргә Һәйкәл — Блохин урамында  «„Нефтестроймонтаж“ Приютово идаралығы» ЯСЙ-һы (элекке  «Ишембайнефть» НГДУ-һы төҙөлөш-монтаж идаралығы) территорияһында урынлашҡан.
* Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға Мемориал — Есенин урамында (Иҫке Ишембай биҫтәһе) 4-се мәктәп биләмәһендә урынлашҡан.
* Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға Мемориал — установлен возле кладбища в микрорайоне [[Смаҡай]] биҫтәһендә зыярат янында урынлашҡан.
* Көҫәпҡол һәм Бурводстрой биҫтәләренең Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған кешеләренә Мемориал — Горький урамында (Көҫәпҡол биҫтәһе) 15-се мәктәп биләмәһендә урынлашҡан.
* Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға Мемориал — Ишембай урамында «Нефтсе» мөҙөниәт йорто янында урынлашҡан (Нефтсе биҫтәһе).
* Ишембай машиналар эшләү заводы хеҙмәткәрҙәренә, фронт һәм тыл геройҙарына Һәйкәл-стела —«[[Ишембай машиналар эшләү заводы]]&lt;nowiki/&gt;» ААЙ-һы биләмәһендә урынлашҡан..
* 1-се мәктәптең Тыуған илебеҙ өсөн барған һуғыштарҙа һәләк булған уҡытыусылары һәм уҡыусыларына Мемориал — Ленин проспектында 1-се гимназия биләмәһендә урынлашҡан.
* Техникумдың 1941—1945 йылдарҙа һәләк булған уҡытыусыларына һәм уҡыусыларына Мемориал — [[Ишембай нефть колледжы|Ишембай нефть техникумы]] вестибюлендә урынлашҡан (Губкин урамы).
* Яугир-азат итеүсе Һәйкәле — Республика кадет мәктәп-интернаты биләмәһендә урынлашҡан.
* [[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы|А. М. Матросовҡа һәйкәл]] (1974, скульптор Г. Левицкая). Һәйкәлдең икенсе варианты, беренсеһенең скульпторы — Л. М. Кошкин. Алюминийҙан эшләнгән, суйын төҫө бирелгән. Гранитпостаментҡа ҡуйылған. бейеклеге — 4 м&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20А.МАТРОСОВ.doc|title=Паспорт памятника А. М. Матросову|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая и Ишимбайского района|accessdate=2013-02-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCGUEke?url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%90.%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%9E%D0%92.doc|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718144823/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%90.%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%9E%D0%92.doc |date=2014-07-18 }}&lt;/ref&gt;. [[А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)| А.]] [[А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)|М.]] [[А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)|Матросов исемендәге Мәҙәниәт һәм ял паркында]] урынлашҡан, Совет урамы яғынан&lt;ref&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=detail&amp;catid=6&amp;id=156%3Apamyatnik-a.matrosovu&amp;tmpl=component&amp;Itemid=243&amp;lang=ru Фотография памятника А. М. Матросову в 1986 году]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* З. А. Космодемьянскаяға һәйкәл — 3-сө мәктәп ҡаршыһында Зоя Космодемьянская скверында урынлашҡан (Чкалов урамы).
* З. А. Космодемьянскаяға һәйкәл (1974)&lt;ref&gt;{{статья|автор={{nobr|Никулочкин Д. В.}}|заглавие=Герои не в моде?|оригинал=|ссылка=http://подметки.рф/app/files/archive/pdf/1486719004_nomer_6_2017.pdf|автор издания=|издание=[[Подметки+]]|тип=газета|место=Ишимбай|издательство=РИК «Аспект»|год=2017|месяц=2|число=8|том=|выпуск=|номер=6|страницы=3|isbn=|issn=2220-8348|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;. 1974—2016 йылдарҙа 3-сө мәктәптең Хәрби Дан залында урынлашҡан (Чкалов урамы, 21).
* З. А. Космодемьянскаяға һәйкәл — 1-се Махсуслаштырылған профессиональ училище биләмәһендә урынлашҡан, Төньяҡ урамында.
* Г. Т. Кузнецовҡа обелиск — «13-сө километр» православныйҙар зыяратында Геройҙың ҡәберендә урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20КУЗНЕЦОВ%20Г.Т..doc Паспорт памятника Г. Т. Кузнецову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312042910/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%9A%D0%A3%D0%97%D0%9D%D0%95%D0%A6%D0%9E%D0%92%20%D0%93.%D0%A2..doc |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.
* А. Ф. Рябовҡа обелиск — «13-сө километр» православныйҙар зыяратында Геройҙың ҡәберендә урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20РЯБОВ%20А.Ф..doc Паспорт памятника А. Ф. Рябову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310020001/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%A0%D0%AF%D0%91%D0%9E%D0%92%20%D0%90.%D0%A4..doc |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.
* С. У. Сайрановҡа обелиск — установлен на Көҫәпҡол мосолман зыяратында Геройҙың ҡәберендә урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20САЙРАНОВ%20С.У..doc Паспорт памятника С. У. Сайранову]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Яугир-интернационалистарға Мемориал (1994). Үҙәктә постаментҡа БРДМ-1 (Хәрби разведка-дозор машинаһы) ҡуйылған, ян- яғында — яугир-интернационалистарҙың исемдәре яҙылған мемориаль плиталар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_ПАСПОРТ%20В.-ИНТЕРНАЦИОНАЛИСТАМ.doc|title=Паспорт мемориала воинам-интернационалистам|format=doc|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая и Ишимбайского района|accessdate=2013-02-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCMH8bW?url=http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%92.-%D0%98%D0%9D%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9C.doc|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718143358/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%92.-%D0%98%D0%9D%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9C.doc |date=2014-07-18 }}&lt;/ref&gt;. Яугир-Интернационалистар скверында урынлашҡан.
* Сик буйы һалдатына (эте менән) Һәйкәл — установлен у входа в детский сад № 10  на улице Геология урамында 10-сы «Ҡарлуғас» балалар баҡсаһына ингән урында (ҡалалағы иң беренсе һәйкәл).
* Айырым хәүеф подразделениеларының атом ҡоралын һынағанда һәм Ядро объекттарындағы аварияларҙа зыян күргән ағзаларына Һәйкәл — Урал урамында ҡуйылған.

== Сәйәси эшмәкәрҙәргә һәйкәлдәр ==
* [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленинғ]]&lt;nowiki/&gt;а һәйкәл (1966). Һәйкәл эскизы  БАССР. художество фондында эшләнгән. Ул тимер-бетондан тора, тышҡы яҡтан баҡырҙы һырлап көпләнгән, постаменты гранит плиталар менән көпләнгән. Һәйкәлдәң бейеклеге — 6 м&lt;ref name=&quot;ППУИ&quot; /&gt;. Ҡалалағы өс һәйкәлдең береһе. Ленин исемендәге майҙанға урынлаштырылған&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=detail&amp;catid=6&amp;id=158%3Apamyatnik-v.i.leninu&amp;tmpl=component&amp;Itemid=243&amp;lang=ru Фотография памятника В. И. Ленину в 1986 году]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
* В. И. Ленинға һәйкәл — Бульвар урамындағы скверға ҡуйылған.
* В. И. Ленинға һәйкәл — Ишембай машиналар эшләү заводы биләмәһендә урынлашҡан.
* В. И. Ленинға бюст — «[[Ишембай нефть эшкәртеү заводы|&quot;Ағиҙел&quot; Ишембай нефть базаһы]]&lt;nowiki/&gt;» ЯСЙ-һы (Ишембай нефть эшкәртеү заводы) администрацияһы янында урынлашҡан.
* С. М. Кировҡа һәйкәл (1945). Тәүҙә Геология урамына, «[[Ишембайнефть]]&lt;nowiki/&gt;» НПУ-һы эргәһенә ҡуйылған була, аҙаҡ — в сквере Нефтселәр&lt;ref name=&quot;СкверНефтяников&quot; /&gt;.скверына урынлаштырыла. Ленин проекпектында, Пенсия Фонды бинаһы янында урынлашҡан.

== Фән һәм космос эшмәкәрҙәренә һәйкәлдәр ==
* [[Гагарин Юрий Алексеевич|Ю. А. Гагаринғ]]&lt;nowiki/&gt;а һәйкәл (1960). Ю. А. Гагарин исемендәге скверға ҡуйылған.
* В. М. Комаровҡа бюст. 6-сы мәктәп директоры В. В. Бабушкин тырышлығы менән ҡуйыла. Элекке 6-сы мәктәп фойеһына ҡуйылған (хәҙер — 2-се мәктәптең икенсе корпусы), Мичурин урамында.
* «Фән һәм тормош» скульптур төркөмө (1965)&lt;ref name=&quot;Наука и жизнь&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Никулочкин Д. В.}}|заглавие=«Наука и жизнь» обрела вторую жизнь|ссылка=http://подметки.рф/app/files/archive/pdf/1474538998_nomer_35_2016.pdf|издание=[[Подметки+]]|тип=газета|место=[[Ишимбай]]|издательство=РИК «Аспект»|год=2016|номер=35|страницы=2|issn=2220-8348}}&lt;/ref&gt;. Ленин проспекты һәм Совет урамы киҫелешендә&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=detail&amp;catid=6&amp;id=159%3Aprospekt-im.v.i.lenina&amp;tmpl=component&amp;Itemid=243&amp;lang=ru Фотография скульптурной группы «Наука и жизнь» в 1986 году]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.ҡуйылған. 2016 йылда реконструкциялана, ҡоролма элекке төҫөнә ҡайта.

== Әҙәбиәт эшмәкәрҙәренә һәйкәлдәр ==
[[Файл:Памятник Мажиту Гафури 16.07.2009 - panoramio.jpg|мини|слева|Мәжит Ғафури һәйкәле]]
* Мәжит Ғафури һәйкәле —  Ленин проспектында Балалар (үҫмерҙәр) ижады һарайы эргәһендә урынлашҡан. Тәүҙә ул Нефтселәр скверына ҡуйылған була.
* Әхмәтзәки Вәлидигә бюст — 2-се Башҡорт гимназия-интернаты биләмәһенә ҡуйылған, Совер урамында. 

== Скульптура композициялары ==
* «Егет һәм ҡыҙ» скульптур төркөмө — Ленин проспектындағы скверҙа урынлашҡан.
* «Икар» скульптураһы —   «Икар» кинокомплексы алдына ҡуйылған.
* «Бәхетле бала саҡ» скульптураһы — Бульвар урамы скверына ҡуйылған.
* «Бөркөт» скульптураһы—[[А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)| им А.]] [[А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)|М.]] [[А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)|Матросов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы]]нда ҡуйылған.
* «Арыҫлан һәм бөркөт» скульптураһы — балалар хәстәханаһы биләмәһендә ҡуйылған.
* «Һыуһылыу» скульптураһы — Чкалов урамындағы 32-се балалар баҡсаһы биләмәһендә ҡуйылған. 1992 йыл. Авторв — ошо балалар баҡсаһының беренсе мөдире Лидия Александровна&lt;ref name=&quot;Наука и жизнь&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;, үҙ ҡулдарпы менән эшләп ҡуя.

== Алынған һәйкәлдәр ==
* [[Блохин Алексей Александрович|А. А. Блохинға]] ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған обелиск — 1942 йылда ҡуйылған,  2007 йылда алынған, А. А. Блохин исемендәге скверҙа урынлашҡан була&lt;ref name=&quot;ДГДО&quot;&gt;{{статья|автор={{nobr|Никулочкин Д. В.}}|заглавие=Два города, два обелиска|оригинал=|ссылка=http://подметки.рф/administrator/images/nomer/1418380691_nomer_46_2014.pdf|автор издания=|издание=[[Подметки+]]|тип=газета|место=[[Ишимбай]]|издательство=РИК «Аспект»|год=2014|месяц=11|число=12|том=|выпуск=|номер=46|страницы=2|isbn=|issn=2220-8348|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ТУ-104_в_Ишимбае,_27.03.2005.jpg|справа|мини|200x200пкс|Һәйкәл-самолёт «Ту-104»]]
* Һәйкәл-самолёт Ту-104 — установлен в [[1979 йыл]]да Пионерҙар һарайы янына урынлаштырыла,  [[2005 йыл]]да һүтелә&lt;ref&gt;[http://www.ishimbaimr.ru/index.php?option=com_phocagallery&amp;view=detail&amp;catid=6&amp;id=164%3Atu-104.-muzey-aeronavtiki&amp;tmpl=component&amp;Itemid=243&amp;lang=ru Фотография памятника-самолёта «Ту-104» в 1986 году]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
[[Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы|Зайнетдинов]], Э. Они раздвинули скалы: памятники, украсившие площади и улицы Ишимбая, - достойный венец тем, кто преодолел путь к богатству недр / Э. Зайнетдинов, Р. Файзрахманов // [[Республика Башкортостан (гәзит)|Республика Башкортостан]].- 2012.- 17 мая.- С.2.

Резяпов, Н. В граните и мраморе, в металле и гипсе: 18 апреля – Всемирный день охраны памятников и исторических мест / Н. Резяпов // Восход.- 2011.- 15 апр.- С.2.

Аюпова, Г. Памятник – от слова память: открылся мемориальный памятник нашим землякам- участникам Великой Отечественной войны в школе №4 / Г. Аюпова // Восход.- 2011.- 22 фев.- С.3.

Умитбаев, А. Цветок курая распустится у Торатау : мемориальный комплекс «Ырыузар таши» / А. Умитбаев // Восход.-2010.-16 июля.- С.1.

Резяпов, Н. В новом старом парке – деревянные лошадки: Парк Победы / Н. Резяпов // Восход.- 2010.- 13 мая.- С.2.

Кагиров, Р. Город, который мы потеряли: глава четырнадцатая «Любовь к отечественным гробам» / Р. Кагиров // Подметки +.- 2010.- 28 апр.- С.2.

Благоустройство обелиска «Вечный огонь» в сквере на Гагарина: фото Н. Зиннатова // Восход.- 2010.- 22 апр.- С.1.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Ишембай]]
[[Категория:Ишембай һәйкәлдәре]]
[[Категория:Рәсәй ҡалаларындағы һәйкәлдәр исемлеге]]</text>
      <sha1>93dzg2ihu2y4yjvl1d3grtpsxdlhghf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135833</id>
    <revision>
      <id>1309340</id>
      <parentid>1300938</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10110" sha1="5gemzbkpo8d6axdx2d2jlsytd0zahr1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы''' ([[9 февраль]] [[1938 йыл]]) — ғалим-инженер-механик, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1978 йылдарҙа «Баштрансгаз» производство берекмәһе директоры, 1986—1988 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, [[БАССР]]-ҙың XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре. [[Бокс]] буйынса [[СССР]] спорт мастеры.

== Биографияһы ==
Фәнис Ғәйнетдин улы Исхаҡов 1938 йылдың 9 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ҡырмыҫҡалы районы Ҡарламан ауылында тыуған. 6 йәшенән үкһеҙ етем ҡалған. 1946-1947 йылдарҙағы аслыҡтың иң ҡоторған сағында ул хатта хәйер һорашып йөрөргә мәжбүр була. Ахырҙа ошо уҡ райондағы Малай ауылындағы Рабиға апаһы Фәнисте үҙҙәренә күсереп ала. Тик унда ла аслыҡ. Ашай торған үләндәр йыйып Өфөгә алып барып һатып, апаһы өйөнә икмәк алып ҡайта. Тик вагондарға билетһыҙ ултырып йөрөү бик хәүефле була.

Фәнис бер көндө Өфөнөң Үҙәк баҙарында милицияға мөрәжәғәт итеп, балалар йортона ебәреүҙе һорай. Милиционер малайҙы Өфөнөң детприемнигына илтеп ҡуя, унан Стәрлетамаҡ детприемнигына күсерәләр.

=== Уҡыу йылдары ===
1948 йылдың июнендә уны бер нисә малай менән Күгәрсен районының Мәҡсүт балалар йортона 170 саҡрым араға йәйәү этап менән оҙаталар. Тик бында йәшәү шарттары саманан тыш ауыр булып сыға. Аслыҡҡа, ҡыйырһытыуҙарға түҙмәй, Фәнис өс үҫмер менән бергә ҡасып китергә мәжбүр була. Тотолғас, ул Сермән балалар йортонан ҡастым тип алдай, сөнки унда шарттар яҡшыраҡ икәнен ишеткән була.

Фәнис 1951 йылда Сермән балалар йортонда IV класты тамамлай. Шунан уны Өфөләге 5-се балалар йортона күсерәләр, 1-се интернат-мәктәпте тамамлап, аттестат ала.

Горький (хәҙер [[Түбәнге Новгород]]) инженер-төҙөлөш институтының төҙөлөш факультетына уҡырға инә.

Бокс менән ныҡлап шөғөлләнә башлаған егет чемпионаттарҙа ҡатнаша башлай, СССР-ҙың спорт мастеры нормативын үтәргә ынтыла. Хыялын тормошҡа ашырғас, Фәнис уҡыуын дауам итергә 1959 йылда [[Өфө нефть институты]]на күсә.

=== Хеҙмәт эшмәкәрлеге ===
1963 йылда институтты тамамлағас, өйләнеп, Бохара — Урал газ үткәргесенең ремонт-тергеҙеү хеҙмәте начальнигы булып эшләй башлай.

1966 йылдан Бохара — Урал газ үткәргесенең Талдыҡ район идаралығы начальнигы.

1968 йылдан газ үткәргестең Стәрлетамаҡ район идаралығы начальнигы.

1974 йылда СССР-ҙың Газ сәнәғәте министрлығы етәкселеге уны «Ырымбуртрансгаз» берекмәһенең етештереү-техник бүлегенә начальник итеп тәғәйенләй.

1975 йылдың мартынан «Баштрансгаз» берекмәһе директоры.

1978 йылдың октябрь айынан КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитетының беренсе секретары.

1986 йылдың 1 авгусынан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.

1988 йылда Мингазпромдың белгестәр төркөмө етәксеһе итеп Афғанстанға ебәрелә.

1989—1992 йылдарҙа Румынияла «Газпром» дәүләт газ концернының техник-коммерция бюроһы менән етәкселек итә.

1992 йылда Тыуған илгә әйләнеп ҡайта. «Баштрансгаз» ойошмаһында генераль директорҙың капитал төҙөлөш буйынса урынбаҫары булып эш башлай.

2002 йылда — 65 йәшендә хаҡлы ялға сыға.

Хеҙмәт ветераны Фәнис Исхаҡовтың ошо магистралдә эшләгән осорон яҙыусы [[Тимерғәли Килмөхәмәтов]] «Газ генералы» тигән мәҡәләһендә һүрәтләй&lt;ref&gt;[http://pdf.bashgazet.ru/obshestvo/6995-gaz-generaly.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://pdf.bashgazet.ru/obshestvo/6995-gaz-generaly.html Т. Килмөхәмәтов. Газ «генералы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Ғаилә тормошо ===
Ҡатыны [[Исхаҡова Альбина Хажим ҡыҙы]] менән ике бала үҫтерәләр, юғары белем бирәләр. Ейәндәре Сыңғыҙ менән Искәндәр Ханнановтар бәләкәйҙән республика экрандарында, сәхнәләрендә күренә башлайҙар. Олатай менән өләсәй уларҙың һәләтен үҫтереүгә бар көстәрен һалып профессиональ сәнғәт юлынан китергә ярҙам итәләр.

Улар шулай уҡ Альбина Хажим ҡыҙының бер туған апаһы Таңһылыу Күсимованың үкһеҙ етем ҡалған ейәндәре Камила менән Арыҫланды ла ҡарап үҫтерәләр, матур тәрбиә бирәләр, уҡыталар.

80 йәштәре тулһа ла Исхаҡовтар спортты ташламайҙар, ГТО-ның алтын миҙалын алыуға өлгәшәләр&lt;ref&gt;80-ЛЕТНИЕ СУПРУГИ ИЗ УФЫ ПОЛУЧИЛИ ЗОЛОТОЙ ЗНАЧОК ГТО [http://tv-rb.ru/novosti/sports/80_year_old_wife_from_ufa_got_the_gold_badge_trp/?sphrase_id=261078]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре.
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе[https://ipravo.info/bashkortostan1/zakon76/300.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Бокс]] буйынса [[СССР]] спорт мастеры

== Ғилми хеҙмәте ==
* Исхаков Фанис Гайнетдинович. Управление экономией топливно-энергетических ресурсов в регионе : диссертация … кандидата экономических наук : 08.00.05 / Акад. обществ. наук при ЦК КПСС. Каф. упр. соц.-экон. процессами. — Москва, 1986. — 186 с. : ил.[https://search.rsl.ru/ru/record/01008618539] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128234553/https://search.rsl.ru/ru/record/01008618539 |date=2021-11-28 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Т. Килмөхәмәтов. Газ «генералы» [http://pdf.bashgazet.ru/obshestvo/6995-gaz-generaly.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Исхаков, Фанис Гайнетдинович — Управление экономией топливно-энергетических ресурсов в регионе [https://web.archive.org/web/20211128234553/https://search.rsl.ru/ru/record/01008618539]
* Знатные земляки [http://karm-cbs.ru/method/group/4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918153044/http://karm-cbs.ru/method/group/4 |date=2018-09-18 }}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:9 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан төҙөүселәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүселәре]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Спорт мастерҙары]]
[[Категория:Газ сәнәғәте]]</text>
      <sha1>5gemzbkpo8d6axdx2d2jlsytd0zahr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кама мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136376</id>
    <revision>
      <id>1309441</id>
      <parentid>1180080</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6450" sha1="br6xxrmtq1alrkq3rzyx8sjaeml9i8i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кама мәҙәниәте''' ('''Волга-Кама, утар''' — ҡаҙылмалар Утар тораҡ пункты янында табылған) — беҙҙең эраға тиклемге V—IV мең йылдарҙа Көнсығыш Европа субнеолит археологик мәҙәниәте. Таралған урыны — Кама буйы, [[Кама]]-Вятка һәм [[Ыҡ|Ыҡ-Ағиҙел]] йылғалары үҙәндәре ([[Пермь крайы]], [[Киров өлкәһе]], [[Удмурт Республикаһы|Удмуртия]], [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], [[Башҡортостан]]).

== Классификацияһы ==
Кама мәҙәниәтен айырып күрһәтеү буйынса әле бәхәстәр дауам итә. Тәүҙә О. Н. Бадер уны Урта Кама буйында тип билдәләй, һәм был мәҙәниәт ике этапҡа бүленә: Боровоозер (Боровой күле I) һәм Утар (Утар туҡталыу урыны) этаптары. А. Х. Халиҡов Түбәнге һәм Урта Кама буйында табылған керамикалағы орнамент һүрәттәре буйынса ҡомартҡыларҙы бергә Волга-Кама мәҙәниәтенә берләштерә. И. В. Калинина керамикаларҙы өйрәнеү нигеҙендә ике үҙаллы мәҙәниәт булыуына инана: Волга-Кама (һауыт-һабаға биҙәктәр тишкеләп төшөрөлгән) һәм Кама (биҙәктәр әтәс кикрегенә оҡшаған) мәҙәниәттәре. А. А. Выборнов Кама мәҙәниәтендә өс үҫеш этабын билдәләй, ә В. П. Денисов менән Л. А. Наговицын Кама неолиты ҡомартҡыларын (биҙәктәре әтәс кикрегенә оҡшағандарҙы) — Боровой күле I, Утар, Кряж туҡталыу урындарын һәм башҡаларҙы бер Утар мәҙәниәтенә берләштерә, улар Урал аръяғы ҡомартҡыларындағы һүрәттәргә оҡшаш. Кама неолиты мәҙәниәте өсөн Утар туҡталыу урыны үҙенсәлекле эталон булып тора&lt;ref&gt;[http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-13-1359.html Уральская Историческая Энциклопедия. НЕОЛИТ УРАЛА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402163917/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-13-1359.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;. Әтәс кикрегенә оҡшаған биҙәктәр һалынған керамика тибы буйынса Кама мәҙәниәте Үрге Волга мәҙәниәтенә оҡшаш.

== Туҡталыу урындары ==
Ярым землянка тибындағы һәм квадрат, дүртмөйөш формаһындағы (6х8 м һәм 16х5 м) торлаҡтар даими һәм ваҡытлыса туҡталыу урындары булған, улар күлдәр, йылға буйҙарында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;urenc&quot;&gt;[http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CA,882.html Уральская историческая энциклопедия. КАМСКАЯ (ХУТОРСКАЯ) КУЛЬТУРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102194207/http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CA,882.html |date=2014-01-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Эш ҡоралдары һәм керамика ==
Керамиканың стеналары ҡалын, йомортҡаға оҡшаш формала, төптәре йомро һәм ослораҡ, уларға әтәс кикрегенә оҡшаш биҙәктәр горизанталь килеш тә, вертикаль килеш тә һалынған, рәт-рәт, өсмөйөш, селтәр кеүек итеп һалынған урындары ла бар. Эш ҡоралдары: ҡырғыстар, бысаҡтар, япраҡҡа һәм ромбыға оҡшаш уҡ башаҡтары, ҡасау, уймыр һәм батырғыстар.

== Йәшәү рәүеше ==
Етештереү иҡтисады билдәләре юҡ. Хужалыҡ итеү һунарға һәм балыҡ тотоуға ҡоролған. Ерләнгән урындары билдәле түгел.

== Килеп сығыштары һәм осорҙарға бүлеү ==
Үҙенең үҫешендә Кама мәҙәниәте өс этапты үтә: иртә (Букорок тамағы, Зиарат, Шешмә тамағы), үҫешкән (Утар, Кряж, Лебедин туҡталыу урындары), һуңғы (Левшин, Чернашка туҡталыу урындары). Иртә неолитта мәҙәниәт урындағы [[Мезолит|мезолитик]] субстратта көньяҡ урман-дала халҡының йоғонтоһо аҫтында формалаша. Көньяҡ төбәктәрҙә урман-далаға күрше Урта Волга мәҙәниәтенең йоғонтоһо күҙәтелә. Үҫешкән неолитта Үрге һәм Урта Кама буйына Урал аръяғы халҡының үтеп инеүе күҙәтелә. Тап ошо дәүерҙә билдәле бер урынға бәйле Үрге Кама, Ыҡ-Ағиҙел һәм Түбәнге Кама варианттары барлыҡҡа килә. Неолит тамамланғанда Түбәнге Кама буйы иртә неолиттағы Һамар мәҙәниәтенең йоғонтоһо аҫтына эләгә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20140102194207/http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%CA,882.html Уральская историческая энциклопедия]
* [http://www.tataroved.ru/obrazovanie/textbooks/2/3/ Тюрко-татарский мир.] [http://www.tataroved.ru/obrazovanie/textbooks/2/3/ Эпоха камня.]
[[Категория:Европаның археологик мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>br6xxrmtq1alrkq3rzyx8sjaeml9i8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәшәнә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136709</id>
    <revision>
      <id>1309562</id>
      <parentid>1228867</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4316" sha1="ryyb9esq4f1bko7enjtp2ll6yq8hzrl" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ислам}}

'''Кәшәнә''' — урта быуат мосолман [[дәүләт]]тәрендә, төбәктәрендә аҡһөйәктәрҙең, атаҡлы, затлы вәкилдәрҙең, [[Ислам|мосолман миссионерҙарының]] ҡәберҙәре өҫтөнә кирбестән йә таштан төҙөлгән архитектура ҡоролмаһы&lt;ref&gt;http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418163927/http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm |date=2023-04-18 }} Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия]&lt;/ref&gt; .

== Этимологияһы ==
Кәшәнә һүҙе [[фарсы теле]]нән ингән, «үлеләр йорто» тип тәржемә ителә&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге.1-се том — Мәскәү, 1993. −599 бит&lt;/ref&gt;. Мемориаль һәм дини тәғәйенләнешле ерләү ҡомартҡыһы.

== Үҙенсәлектәре ==
[[Файл:Mausoleum of Huseynbek.jpg|thumb|слева|Хөсәйенбәк кәшәнәһе]]
[[Файл:Mausoleum of Turahan.jpg|thumb|слева|Турахан кәшәнәһе]]
Мотлаҡ элемент — түшәм-ҡыйыҡтың [[көмбәҙ]] рәүешле булыуы. Бының өсөн тура [[мөйөш]]лө ҡабырғалар өҫтөнә билдәле бер бейеклектә күпмөйөш һалып, өҫтөнә көмбәҙ эшләгәндәр. Бөтә яҡтары ла тигеҙ, 2 яруслы, көмбәҙле, башлыса портал рәүешендә эшләнгән ишекле ҡоролма.

== Башҡортостан кәшәнәләре ==
[[Урта Азия]] менән [[Ҡаҙағстан]]дан ҡала [[Көньяҡ Урал]] кәшәнәләрҙең күпләп төҙөлгән урыны булып тора. Тарихи [[Башҡортостан]] биләмәләрендә тиҫтәләп кәшәнә бар, улар араһында [[Бәндәбикә кәшәнәһе]], Кесе кәшәнә, [[Турахан кәшәнәһе]], [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]] (Башҡортостанда), [[Варна кәшәнәһе]] (Силәбе өлкәһендә), Изобильный кәшәнәһе һәм Ҡыҙыл мәсет (Ырымбур өлкәһендә).

Тикшерелгән кәшәнәләрҙә 1—7 ҡәбер табылған. Мәйеттәр ғәҙәттә тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында салҡан һалып, башы менән ҡиблаға ҡаратып ерләнгән. Ҡайһы бер кәшәнәләрҙә табут киҫәктәре табылған. Ерләүҙә мосолман йолаһы ҡулланылғаны асыҡланған&lt;ref&gt;Кэшэнэ [http://ufa-gid.com/encyclopedia/keshene.html.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Бәндәбикә кәшәнәһе]]
* [[Варна кәшәнәһе]]
* [[Турахан кәшәнәһе]]
* [[Хөсәйенбәк  кәшәнәһе]]
* [[Башҡортостанда мистик урындар]]

== Әҙәбиәт ==

* Кастанье И. Развалины Болгасын и Челкарская степь //Труды Оренбургской ученой архивной комисии. Вып. XIX. Оренбург, 1907;
* Калимуллин Б. Г. Архитектурные памятники Башкирии. Уфа, 1956;
* Смирнов А. П. Железный век Башкирии //Материалы и исследования по археологии СССР. № 58. М., 1957;
* Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпитафику. М., 1960; Попов С. А. Тайны пятимаров. Челябинск, 1971.

== Һылтанмалар ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Башҡорттар}}
{{Ислам архитектураһы}}
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Шишмә районы]]
[[Категория:Кәшәнәләр]]
[[Категория:Башҡортостандың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>ryyb9esq4f1bko7enjtp2ll6yq8hzrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамай (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136761</id>
    <revision>
      <id>1309630</id>
      <parentid>1054999</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5387" sha1="cozq23mq6c3parktfh76bk0bmos8jxi" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Мамай
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =  |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = |lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)
 | район в таблице          = Сосновка районы (Силәбе өлкәһе){{!}}Сосновка
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                =Кременкүл ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      =Кременкүл ауыл биләмәһе{{!}}Кременкүл
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            =
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Мамаева (деревня) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Мамаева (деревня) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          =
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 35144
 | цифровой идентификатор   =
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Мамай}}
'''Мамай''' ({{lang-ru|Мамаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]]ндағы ауыл. Кременкүл ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
[[Мейәс йылғаһы]] үҙәнендә Субар-Айғыр йылғаһы буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Мамай — табын [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref&gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=175-176|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы составында була.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1795 !! 1859!! 1866 !! 1816 
|-
| 70 || 140 || 142|| 343
|}

{{ Население | 	Мамаева (деревня) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (95 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары}}

[[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе) тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>cozq23mq6c3parktfh76bk0bmos8jxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Субыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136774</id>
    <revision>
      <id>1309365</id>
      <parentid>1272916</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6927" sha1="e5crvcyb704aairjfq70mpubjpdglfl" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Иҫке Субыл
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =  |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = |lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Нөркә ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Нөркә ауыл биләмәһе{{!}}Нөркә
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = Субыл
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Старая Соболева | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Старая Соболева | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
| национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 456880
 | телефонный код           = 35132
 | цифровой идентификатор   = 75206880004
}}

'''Иҫке Субыл''' ({{lang-ru|Старая Соболева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урыны ==
[[Үҙъйылға (Мейәс ҡушылдығы)|Үҙъйылға]] ([[Тинес]] ҡушылдғы) буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Субыл (Иҫке Субыл) — [[табын]] [[башҡорттар]]ының ауылы. Медицина докторы Д. Никольский мәғлүмәттәре буйынса, ауыл XVIII быуатта нигеҙләнгән. XIX быуат уртаһында ауыл халҡының ҙур өлөшө Ағасбалыҡ күле буйына күсеп [[Яңы Субыл]] ауылына нигеҙ һала&lt;ref&gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Табын. Том 28. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=832|страницы=159|isbn=978-5-85051-605-5| ref =}}&lt;/ref&gt;

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1811!! 1816  !! 1859 !! 1866!! 1904
|-
|  91&lt;ref&gt;Ир-егеттәрҙең һаны.&lt;/ref&gt; || 204 || 373 || 85 || 130
|}
{{ Население | Старая Соболева }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (98 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы]] (1965—17.04.2022), [[йыр]]сы. 1995 йылдан [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008), «Яҙғы моңдар—95» башҡорт йыры конкурсы (1995) һәм вокалсыларҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге асыҡ республика конкурсы (1997) лауреаты&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-04-17/v-ufe-bezvremenno-ushla-iz-zhizni-pevitsa-guzel-ulmaskulova-2772732 В Уфе безвременно ушла из жизни певица Гузель Ульмаскулова. ИА «Башинформ», 17 апреля 2022 года]{{ref-ru}}{{V|17|04|2022}}&lt;/ref&gt;.


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>e5crvcyb704aairjfq70mpubjpdglfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Криптовалюта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137282</id>
    <revision>
      <id>1309529</id>
      <parentid>1284212</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18492" sha1="dl5ajtsewkdl8sfo5jo13djky7m1rx9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Криптовалюта''' — цифрлы валютаның бер төрө, уны эшләү һәм контролләү криптография ысулдарына таяна&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Мащенко П. Л., Пилипенко М. О.|заглавие=Технология Блокчейн и ее практическое применение|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=28407952|язык=|издание=Наука, техника, образование|тип=|издательство=Олимп|год=2017|месяц=|число=|том=|номер=32|страницы=61—64|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|автор=Хажиахметова Е. Ш.|заглавие=Криптовалюта - деньги XXI века|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=27329268|язык=|издание=Новая наука: от идеи к результату|тип=|издательство=Агентство международных исследований|год=2016|месяц=|число=|том=|номер=11—2|страницы=177—179|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Пещеров А. И.|заглавие=Понятие и место криптовалюты в системе денежных средств|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=27488506|язык=|издание=Юридическая мысль|тип=|год=2016|месяц=|число=|том=95|номер=3|страницы=130—138|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Щербик Е. Е.|заглавие=Феномен криптовалют: опыт системного описания|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/fenomen-kriptovalyut-opyt-sistemnogo-opisaniya|язык=|издание=Концепт|тип=|год=2017|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ҡағиҙә булараҡ, криптовалюталарҙы хисапҡа алыу үҙәкләштерелмәй&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Рисс В. И.|заглавие=К вопросу о коллективных валютах или частных деньгах|ссылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=29235351|язык=|издание=Экономика, управление, и право: инновационное решение проблем|тип=|год=2017|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=21—23|issn=}}&lt;/ref&gt;. Бындай системаларҙың эш итеүе блокчейн, йүнәлешле циклһыҙ граф, консенсуслы реестр (ledger) һәм башҡа технологияларға нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;NKJ201802&quot;&gt;{{статья|автор=Алексей Лагутенков|заглавие=[http://www.nkj.ru/archive/articles/33121/ Криптовалюты. Правила применения]|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2018|номер=2|страницы=22—26}}&lt;/ref&gt;. [[Банк транзакцияһы|Транзакциялар]] тураһындағы мәғлүмәт ғәҙәттә шифрланмай һәм асыҡ булып тора. 

Термин 2011 йылда «Forbes» журналында [[Биткойн]] системаһы тураһында «Crypto currency» (Криптографик валюта) мәҡәләһе баҫылып сыҡҡандан һуң нығына&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html Crypto Currency] // Forbes&lt;/ref&gt;. [[Сатоси Накамото|Биткойн авторы]] үҙе, башҡалар кеүек үк, «электрон ҡулаҡса» ({{lang-en|electronic cash}}electronic cash) тигән терминды ҡуллана.

Ҡайһы берҙә яңы криптовалюта башҡа криптовалютанан параметрҙарын үҙгәрткән тармаҡ (форк) рәүешендә үҫеп сыға. 

Төрлө криптовалюталарҙың эмиссияһы майнинг, форжинг йәки ICO аша тормошҡа ашырыла.

Криптовалюталарҙың иҡтисади асылы һәм юридик статусы тураһында бәхәстәр туҡтамай. Төрлө илдәрҙә криптовалюталар түләү сараһы, үҙенсәлекле тауар тип ҡарала, әйләнештә сикләүҙәр ҙә булыуы мөмкин (мәҫәлән, банк учреждениеларына улар менән операциялар үткәреү тыйыла).


== Күҙәтеү ==
Криптовалюталарҙың төп үҙенсәлеге — тышҡы йәки эске хакимдың бөтөнләй булмауы. Шунлыҡтан банктар, [[һалым]], суд һәм башҡа дәүләт йәки хосуси органдар түләү системаһында ҡатнашыусыларҙың транзакцияларына бер ниндәй ҙә йоғонто яһай алмай. Ебәрелгән криптовалюталарҙы кире ҡайтарып булмай — транзакцияны бер кем дә кире ҡаға, бикләй, мәжбүри үткәрә йә уның буйынса дәғүә белдерә алмай{{Sfn|Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|2008|страницы=1|с=1}}&lt;ref name=&quot;forbes2011&quot;&gt;[https://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html Crypto currency], Forbes, 26-05-2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.cnet.com/8301-31322_3-57581952-256/heres-why-bitcoin-is-the-future-of-money/ Here’s why Bitcoin is the future of money] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140127200100/http://news.cnet.com/8301-31322_3-57581952-256/heres-why-bitcoin-is-the-future-of-money/ |date=2014-01-27 }}, cnet, 26-05-2013&lt;/ref&gt;. Әммә килешмәлә ҡатнашыусылар үҙ ихтыяры буйынса криптовалюталарын залог рәүешендә ваҡытлыса бикләй&lt;ref&gt;[http://blog.oleganza.com/post/58240549599/contracts-without-trust-or-third-parties Oleg Andreev — Contracts without trust or third parties]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140205040740/https://habrahabr.ru/post/205884/ Биткойн — это гораздо больше, чем просто денежные переводы / Хабрахабр], 13 декабря 2013 — перевод [http://blog.oleganza.com/post/58240549599/contracts-without-trust-or-third-parties Oleg Andreev. Contracts without trust or third parties], August 14 2013{{подст:не АИ}}&lt;/ref&gt; йә килешмәне тамамлау/баш тартыу өсөн бөтә (йә ирекле өҫтәмә) яҡтарҙың ризалығы кәрәклеген билдәләй ала&lt;ref&gt;[http://www.xakep.ru/post/61745/ Обратимые транзакции в Bitcoin]&lt;/ref&gt;.

Криптовалюталар технологияһы селтәрҙәге эш-ғәмәлдәренең дөрөҫлөгө гарантияланған һәм сит операцияларҙың хаҡ булыуын раҫлай алған ышаныҡлы узелдың булмауына нигеҙләнә. Тәү башлап был мәсьәлә «[[Биткойн]]» системаһында операциялар тарихы реестрына үҙгәрештәр индереүҙе ҡатмарлаштырыу иҫәбенә хәл ителә. Мәғлүмәттәрҙе һаҡлау өсөн транзакциялар блоктарға берләшә, уларҙан өҙлөкһөҙ сынйыр ([[блокчейн]]) хасил була. Өҙлөкһөҙлөк нумерация менән генә түгел, ағымдағы блокҡа элгәрге блоктың хеш-суммаһын индереү менән дә тәьмин ителә, шул сәбәпле бөтә элгәрге блоктарҙағы хештарҙы үҙгәртмәй тороп, блоктағы мәғлүмәтте үҙгәртеп булмай. Бөтә хештар билдәле талаптарға яуап бирә, был талаптарҙы үтәү күп ваҡыт талап итә йә бик ҡиммәткә төшә. Иң оҙон сынйыр ғына дөрөҫ тип һанала. Төрлө криптовалюталарҙа сираттағы блокты төҙөү хоҡуғына билдәле бер эште башҡарған (Proof-of-work), иҫәбендә күпмелер аҡсаһы булған (Proof-of-stake), ниндәйҙер ресурстарҙы биргән (Proof-of-space) кеше генә эйә була, йәки тикшереүе еңел, башҡарыуы йә ялған күсермәһен эшләүе ауыр булған башҡа берәй процедура нигеҙ итеп алына.

Ҡағиҙә булараҡ, эшкәртмәселәр криптовалюталарҙа дөйөм эмиссия күләменең юғарғы сиген билдәләй&lt;ref name=&quot;btcsec_forks&quot;&gt;[http://btcsec.com/bitcoin-forks/ Краткий обзор криптовалют]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.americanbanker.com/bankthink/how-cryptocurrencies-could-upend-banks-monetary-role-1057597-1.html?zkPrintable=1&amp;nopagination=1 How Cryptocurrencies Could Upend Banks' Monetary Role], American Banker, 26-05-2013&lt;/ref&gt;. Әммә ҡайһы бер криптовалюталарҙа, мәҫәлән, {{Тәржемәһеҙ 5|PPCoin}}&lt;ref name=&quot;ppcoin_pdf&quot;&gt;[http://www.ppcoin.org/static/ppcoin-paper.pdf ﻿Secure &amp;#x26; Sustainable Cryptocoin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805201039/http://ppcoin.org/static/ppcoin-paper.pdf|date=2013-08-05}}&lt;/ref&gt;, Novacoin, Sifcoin һәм башҡаларҙа, дөйөм эмиссия күләменең нығытылған юғарғы сиге юҡ, һәм эмиссия ла, демиссия ла (һәр транзакцияла билдәле бер сумманы мотлаҡ юҡ итеү юлы менән) мөмкин.

Криптовалюталарҙың күбеһе псевдоним ҡулланыуҙы тәьмин итә — бөтә адрестар араһында бөтә транзакциялар асыҡ, әммә адрестар хужалары тураһында мәғлүмәт юҡ. Әммә өҫтәмә мәғлүмәт билдәле булһа, хужаның да шәхесе асыҡлана ала. ZeroCash’та псевдоним алыу мөмкинлеген анонимлыҡҡа алмаштырып була&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/04/12/zerocoin-add-on-for-bitcoin-could-make-it-truly-anonymous-and-untraceable/ 'Zerocoin' Add-on For Bitcoin Could Make It Truly Anonymous And Untraceable], Forbes, 26-05-2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spar.isi.jhu.edu/~mgreen/ZerocoinOakland.pdf Zerocoin: Anonymous Distributed E-Cash from Bitcoin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602190921/http://spar.isi.jhu.edu/~mgreen/ZerocoinOakland.pdf |date=2013-06-02 }}, The [//ru.wikipedia.org/wiki/Johns_Hopkins_University Johns Hopkins University] Department of [//ru.wikipedia.org/wiki/Computer_Science Computer Science], 26-05-2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zerocoin.org/ zerocoin.org], 26-05-2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newbitcoinworld.com/2013/04/this-is-huge-gold-20-can-code-and.html This is Huge: Gold 2.0 — Can code and competition build a better Bitcoin?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503041243/http://www.newbitcoinworld.com/2013/04/this-is-huge-gold-20-can-code-and.html |date=2013-05-03 }}, New Bitcoin World, 26-05-2013&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Конфиденциаль түләүҙәр өсөн криптография [[1990 йыл]]да Дэвид Чомдың {{Тәржемәһеҙ 5|DigiCash}} системаһында ҡулланыла башлай, уның компанияһы 1998 йылда банкротлана&lt;ref&gt;[http://old.computerra.ru/1999/311/3160/ Дэвид Чом: «Цифровая наличность заменит бумажную!» — Журнал «Компьютерра»]&lt;/ref&gt;. Был түләү системаһы үҙәкләштерелгән була. 

«Криптовалюта» термины тәүләп «[[Биткойн]]» түләү системаһы барлыҡҡа килгәс ҡулланыла башлай. Был системаны [[2009 йыл]]да [[Сатоси Накамото]] тигән кешеме, кешеләр төркөмөмө&lt;ref&gt;[http://www.pcworld.com/article/2039184/bitcoin-developer-talks-regulation-open-source-and-the-elusive-satoshi-nakamoto.html Bitcoin developer chats about regulation, open source, and the elusive Satoshi Nakamoto], PCWorld, 26-05-2013&lt;/ref&gt; эшләй. Артабан уның форктары (тармаҡтары) барлыҡҡа килә: Namecoin (.bit домен зонаһы эсендә теркәлеү өсөн үҙәкләштерелмәгән DNS), Litecoin (scrypt хешлауын ҡуллана), PPCoin (proof-of-work/proof-of-stake ҡатнаш механизмын ҡуллана, эмиссия күләменең юғарғы сиге ҡуйылмаған), Novacoin (PPCoin'ға оҡшаш, әммә scrypt ҡуллана) һәм башҡалар. 

2013 йылдың июленә тиклем бөтә криптовалюталарҙың [[Программа менән тәьмин итеү|программа тәьминәте]] (Ripple’нан тыш) «Биткойн» системаһының асыҡ сығанаҡ кодына нигеҙләнә. 2013 йылдың июленән криптовалютанан тыш башҡа төрлө инфраструктуралар (биржа сауҙаһы, магазиндар, мессенджерҙар һ.б.) менән дә эш иткән платформалар барлыҡҡа килә. Бындай криптоплатформалар: BitShares, Mastercoin, Nxt һ. б.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=All you need to know about the top 5 cryptocurrencies|first=Arjun|last=Kharpal|url=https://www.cnbc.com/2017/12/14/bitcoin-ether-litecoin-ripple-differences-between-cryptocurrencies.html|work=CNBC|date=2017-12-14|accessdate=2017-12-14}}&lt;/ref&gt;.

=== {{Якорь|Альткойн}}Альткойндар ===
'''Альткойн''' ({{lang-en|Altcoin, alternative coin}}) тип Биткойндан һуң барлыҡҡа килгән бөтә криптовалюталар атап йөрөтөлә&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/money/11/12/2017/5a212a1e9a79473b35558cb4 Первые после биткоина: какие еще криптовалюты интересуют инвесторов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ccn.com/altcoin/ What is Altcoin?]&lt;/ref&gt;.

Беренсе альткоиндар [[2011 йыл]]да барлыҡҡа килә: Litecoin һәм Namecoin. Уларҙы эшләүселәр Биткойнға хас күп кенә проблемаларҙы хәл итергә (мәҫәлән, Litecoin ҙур тиҙлекле транзакцияларға эйә&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/tehnologii/345973-novye-kriptovalyuty-kak-v-nih-investirovat-i-pochemu-im-nuzhen-pravovoy-status Новые криптовалюты: как в них инвестировать и почему им нужен правовой статус?]&lt;/ref&gt;) йә блокчейн технологияһын башҡа өлкәләрҙә ҡулланырға тырыша (Namecoin альтернатив тамыр DNS-серверҙары төҙөү өсөн эшләнә).

Күп альткойндар Биткойнға оҡшаш, Биткойндыҡы кеүек үк ҡорамалдар менән эшләтелә&lt;ref&gt;[https://www.investopedia.com/terms/a/altcoin.asp Altcoin]&lt;/ref&gt;. 

2015 йылға ҡарата 400-ләп альткойн «үле» була, уларҙың хаҡы нуль кимәлендә ҡала&lt;ref&gt;[https://bitnovosti.com/2016/08/10/lisk-8-glavnyh-aspektov/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202190446/https://bitnovosti.com/2016/08/10/lisk-8-glavnyh-aspektov/ |date=2018-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Фридрих фон Хайек, Denationalisation of Money: An Analysis of the Theory and Practice of Concurrent Currencies. — London: Institute of Economic Affairs, 1976.
* {{Книга|автор=[[Satoshi Nakamoto]]|заглавие=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|ссылка=http://www.bitcoin.org/bitcoin.pdf|год=2008|страниц=9|ref=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System}}
* ''Кирилл Сарханянц, Ольга Шестопал, Роман Рожков'' [http://www.kommersant.ru/doc/2213241 Много денег из ничего] // Газета «Коммерсантъ», № 102/П (5133), 17.06.2013
* [http://www.inliberty.ru/library/571-kriptovalyuty Криптовалюты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306020254/http://www.inliberty.ru/library/571-kriptovalyuty |date=2018-03-06 }} // Mercatus Center, George Mason University (перевод на русский), 1 июля 2014 ([http://mercatus.org/publication/cryptocurrency англ])

== Һылтанмалар ==

* [http://lenta.ru/articles/2013/12/18/crypto/ Мир братьев-коинов Чем отличаются друг от друга разные криптовалюты: обзор «Ленты.ру»], 18 декабря 2013
* [http://dialogs.org.ua/ru/cross/page28649.html Что такое криптовалюта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140210192434/http://dialogs.org.ua/ru/cross/page28649.html |date=2014-02-10 }}. Ф.Томлинсон 6 февраля 2013 года (перевод [http://theageofstupidity.blogspot.ru/2012/11/crypto-currency.html Crypto Currency / The Age of Stupidity, 29 November 2012])
* [https://arstechnica.com/business/2013/05/wary-of-bitcoin-a-guide-to-some-other-cryptocurrencies/ Wary of Bitcoin? A guide to some other cryptocurrencies] // Ars Technica, Wired, MAY 11, 2013{{Ref-en}}
[[Категория:Криптовалюталар]]
[[Категория:Криптография]]</text>
      <sha1>dl5ajtsewkdl8sfo5jo13djky7m1rx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Яуымбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137433</id>
    <revision>
      <id>1309474</id>
      <parentid>1054037</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5532" sha1="32sx74qiobmm5ri2491k6e4zf7a32s1" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Кесе Яуымбай
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =  |lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg                  = |lon_min = |lon_sec = 
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Кузнецкое ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      =  Кузнецкое ауыл биләмәһе{{!}}Кузнецкое
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            =
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население |Малая Яумбаева | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Малая Яумбаева | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
| национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          =
 | телефонный код           =
 | цифровой идентификатор   = 
}}
{{БМ|Яуымбай}}
'''Кесе Яуымбай''' ({{lang-ru|Малая Яумбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.

== Тарихы ==
[[Оло Яуымбай]] ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Һырҙы]] улусы составында була&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / С. И. Хамидуллин, [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=225|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1916 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 209 || 163
|}

{{ Население | Малая Яумбаева }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]


{{Chelyab-obl-stub}}</text>
      <sha1>32sx74qiobmm5ri2491k6e4zf7a32s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137455</id>
    <revision>
      <id>1309357</id>
      <parentid>1053497</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6455" sha1="fwfgas52acdzlvymjse5axyfo7hhiz4" xml:space="preserve">{{БМ|Ишәле}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ишәле
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Дәрбиш ауыл биләмәһе
 | поселение в таблице      = Дәрбиш ауыл биләмәһе{{!}}Дәрбиш
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 1776
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Ишалино (деревня, Челябинская область) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Ишалино (деревня, Челябинская область) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Ишәле''' ({{lang-ru|Ишалино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Үләнде күле буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Ишәле (Үләнде) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=195-196, 217|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; &gt;{{БЭ|14838|Урал аръяғы башҡорттарының Ырымбур губернаһы составына ингән торама пункттары (1866 йылда кәмендә 100 кеше йәшәгән торамалар күрһәтелгән)}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 !! 1916 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;
|-
| 171 || 222 || 308 || 490 || 541 || 453
|}

{{ Население | Ишалино (деревня, Челябинская область) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (97 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>fwfgas52acdzlvymjse5axyfo7hhiz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ултыраҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137461</id>
    <revision>
      <id>1309473</id>
      <parentid>1054035</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="tmppcdyze2m8yzdtvuybxpqxv5p06sv" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Кесе Ултыраҡ
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        =
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Малая Ультракова | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Малая Ультракова | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Ултыраҡ}}
'''Кесе Ултыраҡ''' ({{lang-ru|Малая Ультракова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Айыусы йылғаһы буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Кесе Ултыраҡ — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=199, 219|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. 

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1916 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
|  163 || 138
|}

{{ Население |Малая Ультракова}}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (99 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>tmppcdyze2m8yzdtvuybxpqxv5p06sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләүәш (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137462</id>
    <revision>
      <id>1309614</id>
      <parentid>1054912</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="69ohtngvd3ubbuett971zfq85l5tytq" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Ләүәш
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Левашева (деревня) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Левашева (деревня) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
{{БМ|Ләүәш}}
'''Ләүәш''' ({{lang-ru|Левашева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
Миҙиәк йылғаһы буйында урынлашҡан.

== Тарихы ==
Ләүәш (Ҡушаҡ) — [[әйле]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Айле, Тырнаклы, Тубаляс. Том 25. Ч. 2 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|страниц=696|страницы=190-191, 218|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Әйле улусы составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Арғаяш районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Арғаяш районы составында.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  1795 !! 1834 !! 1866 !!  1916 !! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 189 || 326 || 386 || 548 || 512
|}

{{ Население | Левашева (деревня) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (100 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы]] (1888– 1938 йылдан һуң) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>69ohtngvd3ubbuett971zfq85l5tytq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Ҡыҙыл (ауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137509</id>
    <revision>
      <id>1309476</id>
      <parentid>1054041</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5936" sha1="fzx4s8skx5wn49lhiimx1my08wqpljj" xml:space="preserve">{{НП-Россия
|статус                   = ауыл
|русское название         = Кесе Ҡыҙыл
|оригинальное название    = 
|герб                     = 
 |lat_deg = 56 |lat_min = 00 |lat_sec = 22
 |lon_deg = 61 |lon_min = 39 |lon_sec = 02
 |CoordAddon = 
 |CoordScale = 
 |размер карты страны      = 310
 |размер карты региона     = 310
 |размер карты района      = 310
 |регион                   = Силәбе өлкәһе
 |регион в таблице         = 
 |вид района               = муниципаль район
 |район                    = Кәҫле районы
 |район в таблице          = Кәҫле районы{{!}}Кәҫле
 |вид поселения            = 
 |поселение                = 
 |поселение в таблице      = 
|внутреннее деление       = 
|глава                    = 
|дата основания           = 
|первое упоминание        = 
|прежние имена            = 
|статус с                 = 
|площадь                  = 
|высота центра НП         = 
 |население               = {{ Население | Малая Кызылова | тс }}
 |год переписи            = {{ Население | Кызылова | г }}
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
|почтовый индекс          = 456833
|почтовые индексы         = 
|телефонный код           = 35149
|цифровой идентификатор   = 
|категория в Commons      = 
|сайт                     = 
}}
{{БМ|Ҡыҙыл (мәғәнәләр)}}
'''Кесе Ҡыҙыл''' ({{lang-ru|Малая Кызылова}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы ауыл. Огневское ауыл биләмәһе составына инә.

== Географик урынлашыуы ==
[[Ҡараболаҡ]] йылғаһының һул яҡ яр буйында район үҙәге [[Кәҫле]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geonames.org/1500956/kyzylova.html|title=Kyzylova|publisher=GeoNames|lang=en|accessdate=2014-04-09}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Кесе Ҡыҙыл — [[һалйот]] [[башҡорттар]]ының ауылы&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; &gt;{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=159, 165|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}&lt;/ref&gt;. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була.

Революциянан һуң [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан һуң [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Арғаяш кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы [[Ҡоншаҡ районы]], 1934 йылда Урал өлкәһе [[Арғаяш милли округы]] составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — [[Силәбе өлкәһе]] Ҡоншаҡ районы составында. 1965 йылдан [[Кәҫле районы]]на ҡарай.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1920&lt;ref name=&quot;ИБР&quot; /&gt;
|-
| 210
|}

{{ Население | Малая Кызылова }}

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Кәҫле районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Кәҫле районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>fzx4s8skx5wn49lhiimx1my08wqpljj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калиновка (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137528</id>
    <revision>
      <id>1309436</id>
      <parentid>1053806</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3991" sha1="r6d001jwxf5s2mh7wuu0bn7fq1antn9" xml:space="preserve">
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Калиновка
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Калиновка (Аргаяшский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Калиновка (Аргаяшский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Калиновка''' ({{lang-ru|Калиновка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население |	Калиновка (Аргаяшский район) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (57 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>r6d001jwxf5s2mh7wuu0bn7fq1antn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калиновский (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137529</id>
    <revision>
      <id>1309437</id>
      <parentid>1053808</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4032" sha1="lg8ksrawqx6pwi73rik806qjij33tl0" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ҡасаба
 | русское название         = Калиновский
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Калиновский (Аргаяшский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Калиновский (Аргаяшский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Калиновский''' ({{lang-ru|Калиновский}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население |	Калиновский (Аргаяшский район) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (44 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>lg8ksrawqx6pwi73rik806qjij33tl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кировский (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137530</id>
    <revision>
      <id>1309490</id>
      <parentid>1054112</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3998" sha1="pxv9e90ommhdgmombqpbefklxfcaxcv" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ҡасаба
 | русское название         = Кировский
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Кировский (Аргаяшский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Кировский (Аргаяшский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Кировский''' ({{lang-ru|Кировский}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население |	Кировский (Аргаяшский район) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (81 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>pxv9e90ommhdgmombqpbefklxfcaxcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Комсомольский (Арғаяш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137531</id>
    <revision>
      <id>1309513</id>
      <parentid>1054240</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4056" sha1="64w8kg5y7ginds4g9c3zaw2z2ts9nu7" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ҡасаба
 | русское название         = Комсомольский
 | оригинальное название    = 
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  =
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon               =
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Силәбе өлкәһе
 | регион в таблице         = Силәбе өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Арғаяш районы
 | район в таблице          = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = справа
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | климат                   = 
 | население                = {{ Население | Комсомольский (Аргаяшский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Комсомольский (Аргаяшский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = [[мосолмандар]]
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
'''Комсомольский''' ({{lang-ru|Комсомольский}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население |	Комсомольский (Аргаяшский район) }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (67 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Chelyab-obl-stub}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>64w8kg5y7ginds4g9c3zaw2z2ts9nu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маяҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137532</id>
    <revision>
      <id>1309647</id>
      <parentid>1055133</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1918" sha1="7ked2rjzuxkd12a0y48rdhs4gpjduh6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Маяҡ''' ({{lang-ru|Маякский}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ҡасаба. [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] составына инә.

== Халҡы ==
{{ Население |	Маякский }}
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса [[башҡорттар]] (90 %) йәшәй&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D# База данных переписи 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722083830/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml?pageForm:_idcl=pageForm:clearButton&amp;pageForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=ZBIkzR7Os8P743nzlcy0KvMLOgJNi80PrkILBr1UkLp9Y4nKpqYhmAQlPbFoi3DzQwX%2F68MPSgCcjqigzCDd2zCUZnJwNzX1y48I1LVREBfhbwVxYhpLmTJkyFjCEBwUTuE3sbzM2nkZlNLLnREIaOfRX%2Fs%3D |date=2019-07-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=[[Мырҙабулатов Мөхәмәт Вәлиәхмәт улы|Мурзабулатов М. В.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Арғаяш районы тораҡ пункттары}}

[[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]]</text>
      <sha1>7ked2rjzuxkd12a0y48rdhs4gpjduh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кашапов Марс Фәрәх улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138426</id>
    <revision>
      <id>1309468</id>
      <parentid>1291849</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="4qlww6psfngdomt751p6v9ed0cvuhzf" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Кашапов}}
'''Кашапов Марс Фәрәх улы''' ([[28 ғинуар]] [[1966 йыл]]) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 2012—2017 йылдарҙа [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһы]]ның директор урынбаҫары, 2017 йылдың мартынан [[Салауат районы]] хакимиәте башлығы. Өсөнсө (2012) һәм дүртенсе (2016) саҡырылыш район Советы депутаты.

== Биографияһы ==
Марс Фәрәх улы Кашапов 1966 йылдың 28 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Салауат районы [[Мәсетле]] ауылында тыуған. 

Хеҙмәт юлын [[1983]]—[[1984]] йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында башлай. [[1984]]—[[1986]] йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, бер йыл [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]нда электромонтер булып эшләй, һуңынан шунда уҡ уҡырға инә.
[[1992 йыл]]да Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, белеме буйынса — агроном. [[1992]]—[[1997]] йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында Мәсетле бүлексәһе управляющийы була, һуңынан өс йыл Салауат районы ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы вазифаһында эшләй. [[2000]]—[[2003]] йылдарҙа — «Урал» СПК-һы рәйесе. Һуңынан бер йыл «Бөркөт» ял йорто директоры булып эшләгәс, [[2004]]—[[2006]] йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары була. [[2006]]—[[2009]] йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ер ресурстары һәм ер ҡоролошо буйынса дәүләт комитетының Салауат районы буйынса рәйесе. Һуңынан [[2012]] йылға тиклем тоҡомсолоҡ буйынса «Башкирское» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ярҙамсыһы — баш инженеры була. [[2012]]—[[2017]] йылдарҙа — [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприиятиеһы]] директорының хужалыҡ мәсьәләләре буйынса урынбаҫары. 

[[2017]] йылдың мартынан — контракт буйынса Салауат районы хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/main/25532-mars-kashapova-yshanys-krtelde.html Марс Кашаповҡа ышаныс күрһәтелде. «Башҡортостан» гәзите, 2017, 7 март] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401221718/http://bashgazet.ru/main/25532-mars-kashapova-yshanys-krtelde.html |date=2017-04-01 }}{{V|27|07|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* [[2012]] һәм [[2016]] йылдарҙа өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш Салауат районы советы депутаты итеп һайлана&lt;ref&gt;[https://candidates.golosinfo.org/p/521242-kashapov-mars-farahovich Кашапов Марс Фарахович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821055501/https://candidates.golosinfo.org/p/521242-kashapov-mars-farahovich |date=2019-08-21 }}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
*[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958471 Кто есть кто в Республике Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630125036/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=958471 |date=2018-06-30 }}

[[Категория:Салауат районы]]
[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:Салауат районы етәкселәре]]
[[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]]</text>
      <sha1>4qlww6psfngdomt751p6v9ed0cvuhzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кекура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139180</id>
    <revision>
      <id>1309470</id>
      <parentid>1066735</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8516" sha1="o6er7vh4jz73voizhdmw66js7vow958" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ке́кура''' ятҡылығы— [[Чукот автономиялы округы|Чукотка автономиялы округы Билибин районы]] сиктәрендәге төп алтын-көмөшлө ятҡылыҡ.

Ҡыш миҙгелендә булған юл буйлап барғанда район үҙәгенән 150 километр көньяҡҡараҡ урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта кешеләр йәшәмәгән Стадухино&lt;ref&gt;[http://gold.1prime.ru/deposits/catalog/deposit.asp?depositid=282 Вестник золотопромышленника — ''Каталог месторождений''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221004105214/http://www.gold.1prime.ru/deposits/catalog/deposit.asp?depositid=282 |date=2022-10-04 }}(недоступная ссылка)
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]&lt;/ref&gt; ҡасабаһынан алыҫ түгел.

== Геологик характеристикаһы ==
Ятҡылыҡ Стадухино һибелмә мәғдән районы составына ингән Каральвеем мәғдән узелына бәйле. Уның ''Пологой ''тип аталған Мәғдән зонаһы оҙонлоҡҡа 1 километрға һуҙыла, ә киңлеге 200 метр, тәрәнлеге 350 м. Мәғдән зонаһының ҡеүәте 120 м, әлегә 200 метр тәрәлегендә генә өйрәнелгән. Был зона составындағы күберәк мәғдән биргән ике зона — Төньяҡ һәм Көньяҡ айырып күрһәтелә. Бөтәһе 50-нән ашыу алтын биргән юлаҡлы зоналар табылған.

=== Мәғдән составы ===
Мәғдәндең төп өлөшөн кварц (75-95 %) тәшкил итә, шулай уҡ уның составында карбонат, серицит, ялан шпаттары ла бар. Сульфидтар 2-5 проценттан артыҡ түгел, ә бына [[пирит]] һәм арсенопирит йыш осрай. Галенит, халькопирит, аҡһыл мәғдән бик аҙ ғына миҡдарҙа.

Алтын составында көмөш күп. Алтын-көмөш ҡатнашмаһы 4:1 — 8:1 миҡдарында була. Мәғдәндә саф алтын да килеп сыға&lt;ref&gt;[http://tfi.chukotnet.ru/map/depos/kekura.html Чукотский филиал Федерального государственного учреждения «Территориальный фонд геологической информации по Дальневосточному федеральному округу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102191034/http://tfi.chukotnet.ru/map/depos/kekura.html |date=2016-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

=== Запастары ===
Рәсәй стандарттары буйынса алтындың раҫланған запастары 46,7 тонна, JORC стандарттары буйынса 47,9 тонна тәшкил итә.
Мәғдәндә алтын миҡдары 1580 г/т. тиклем барып етә&lt;ref&gt;[http://www.arctic-info.ru/News/Page/highland-gold-hocet-kypit_-mestorojdenie-zolota-kekyra-na-cykotke arctic-info, 28 ноября 2012 г.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка)
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]&lt;/ref&gt;, уртаса бер тонанан яҡынса 9 грамм алтын сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Государственный доклад «О состоянии и использовании минерально-сырьевых ресурсов Российской Федерации в 2014 году»|url=http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1935}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227232644/http://www.mnr.gov.ru/regulatory/list.php?part=1935 |date=2017-02-27 }}(недоступная ссылка)
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Кекура алтын ятҡылығын 1990 йылдың йәйендә Анюй тау-тикшеренеү экспедицияһының Хребтовый отряды геологтары таба. «Себер» мәғдән сығарыу компанияһы 2004 йылдан 2010 йылға тиклем эҙләү-тикшереү эштәрен башҡара.

Участкала бөтә уңыйлыҡтары булған вахта ҡасабаһы төҙөлә, 0,5 МВт ҡеүәтле ҡаҙан цехы, һыуҙы биологик таҙартыу станцияһы эшләй. 

Хәҙерге ваҡытта «Чукотканың яңы технологиялары» предприятиеһы ятҡылыҡты сәнәғәт үҙләштереүенә әҙерләй. Йыллыҡ хеҙмәт етештереүсәнлеге 80 мең тонна мәғдән булған тәжрибә-сәнәғәт ҡоролмаһын урынлаштырыу эше башҡарыла, тәүге алтынды 2013 йылда алыу планлаштырыла.

Әле участкала 200 кеше эшләй, алтын йыуҙырыу фабрикаһы тулы ҡеүәтенә эшләй башлағас, эшләүселәрҙең һаны 350 кешегә етәсәк&lt;ref&gt;[http://severdv.ru/news/show/?id=66512 ''Впервые разрабатываемое золоторудное месторождение Чукотки «Кекура» продолжит работу в зимний период''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811064141/http://severdv.ru/news/show/?id=66512 |date=2016-08-11 }} РИА «Север-ДВ, 22 ноября 2012 г.»&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге мәлдә Кекура ятҡылығында Highland Gold Mining холдингына ҡараған «Руссдрагмет» компанияһы эшләй.
2013 йылдың апрелендә Highland Gold компанияһы Кекура алтын ятҡылығында һәм лицензия алынған майҙандарға сиктәш ерҙәрҙә мәғдән сығарыу һәм геологик тикшеренеү эштәрен алып барыу хоҡуғына эйә булған База металдары ябыҡ акционер йәмғиәтенең («Чукотканың яңы технологиялары» компанияһының идара итеүсе ойошмаһы) эшендә йөҙ процент ҡатнашыу хоҡуғын һатып ала.

== Киләсәге ==
Алтын йыуҙыртыу фабрикаһының йыллыҡ етештереүсәнлеген 200 мең тонна мәғдәнгә еткереү планлаштырыла, алтын, көмөш сығарыу кимәле ярашлы рәүештә 2 тонна һәм 4-6 тонна тәшкил итәсәк. Фабрика 2017 йылға тулы ҡеүәтенә сығырға тейеш&lt;ref&gt;[http://www.chukotka.org/region/branches/get_gold/gold_deposit/ Официальный сайт администрации Чукотского автономного округа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407085959/http://www.chukotka.org/region/branches/get_gold/gold_deposit/ |date=2014-04-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Хужалары ==
Ятҡылыҡты эшкәртеүгә хоҡуҡ лицензияһы хужаһы — База металдары ябыҡ акционер йәмғиәте, ә ул&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/companies/news/10680421/highland_gold_pokupaet_mestorozhdenie_kekura_na_chukotke_za «Highland Gold покупает месторождение Кекура на Чукотке за $212 млн»]&lt;/ref&gt;Highland Gold Mining холдингына ҡарай&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/companies/news/10680421/highland_gold_pokupaet_mestorozhdenie_kekura_na_chukotke_za «Highland Gold покупает месторождение Кекура на Чукотке за $212 млн»]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Алфавит буйынса ятҡылыҡтар]]</text>
      <sha1>o6er7vh4jz73voizhdmw66js7vow958</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139194</id>
    <revision>
      <id>1309556</id>
      <parentid>1234297</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2313" sha1="5jj13g6rli1h7ekzh1eql7505e1bd2s" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Кәримов}}
'''Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы''' ([[26 апрель]] [[1971 йыл]]) — Силәбе ҡала Думаһы депутаты.

== Биографияһы ==
Альберт Хәмиҙулла улы Кәримов 1971 йылдың 23 апрелендә [[БАССР]]-ҙың [[Салауат районы]] [[Урмансы]] ауылында тыуған.
[[2000 йыл]]да «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса Екатеринбург ҡалаһында Урал Дәүләт хеҙмәте Академияһын тамамлаған.

Ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләйҙәр.
 
== Хеҙмәт юлы ==
[[2000 йыл]]дан алып Силәбе ҡалаһының Сауҙа үҙәгендә йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса директор урынбаҫары булып эш башлай. Хәҙерге көндә Сауҙа үҙәгенең директоры. Силәбе ҡалаһының 19-сы Тракторозавод һайлау округынан Силәбе Думаһына депутат итеп һайланған.

«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* politik74.ru/news/spisok-kandidatov-v-deputatyi-ot-partii-«edinaya-rossiya»-v-traktorozavodskom-rajone
* chelyabinsk.er.ru/news/2016/5/24/deputat-albert-karimov-pozdravlyaet-zhitelya-s-yubileem/

== Һылтанмалар ==
* [http://deputat74.ru/deputat/karimov-albert-khamidullovich КАРИМОВ АЛЬБЕРТ ХАМИДУЛЛОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517001635/http://deputat74.ru/deputat/karimov-albert-khamidullovich |date=2019-05-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20190825054138/https://deputatkarimov.wordpress.com/ АЛЬБЕРТ КАРИМОВ]


[[Категория:1971 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]</text>
      <sha1>5jj13g6rli1h7ekzh1eql7505e1bd2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күк йөҙө атласы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139311</id>
    <revision>
      <id>1309551</id>
      <parentid>1275784</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9320" sha1="kxaq2r88ks2x0nqo6f4d2xhnzhlrreo" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Planisphæri_cœleste.jpg|мини|228x228пкс|&lt;small&gt;XVII быуаттағы күк йөҙө атласы&lt;/small&gt;]]
'''Күк йөҙө атласы''' — күк йөҙөнөң хәрәкәтһеҙ йәки бик әкрен үҙгәреүсән объекттарын тасуирлаған карталар йыйынтығы, был объекттарҙың ҡайһы берҙәре — [[йондоҙҙар]], томанлыҡтар, [[Галактика|галактикалар]] туранан-тура күҙәтелә; икенселәре — [[Йондоҙлоҡ|йондоҙлоҡтарҙың]] сиктәре һәм линиялары килешеү буйынса индерелә; өсөнсөләре — метеорҙар ағымының радианттары махсус рәүештә атласҡа индерелә.

== Тарихи атластар ==
Күк йөҙө атластарынан алда йондоҙлоҡтарҙың, нигеҙҙә, мифологик характерҙағы күргәҙмә һүрәттәре була. Ваҡыты менән теүәл төшөрөлгән булыуҙарына ҡарамаҫтан, был баҫмаларҙы астрономик эштәр, тип иҫәпләп булмай, сөнки йондоҙлоҡтарҙың теүәл һүрәттәре антик астрономдарҙың эштәрендә йондоҙлоҡтарҙы һүҙ ярҙамында тасуирлауынан айырылып тора.

Күк йөҙө атластарына бик оҙаҡ ваҡыт йондоҙҙарҙың һүрәттәренән тыш йондоҙлоҡтарҙың график сағылышы ла индерелә. Традиция йәки авторҙарҙың эстетик тойомлауы ғына түгел, ә ул замандағы астрономик практикаһы ла быны талап итә: йондоҙҙарҙың күк йөҙөндәге координаттары уның йондоҙлоҡ персонаждары фигураларындағы торошон телдән тасуирлау ярҙамында теркәлә, өҫтәүенә дуғаның 8 минутына тиклемге аныҡлыҡҡа өлгәшелә. 

Ҡайһы бер тарихи атластар:

* «Книга неподвижных звёзд» ас-Суфи (960).
* «Гурганский зидж» [[Олуғбәк|Улугбека]] (1437).
* «Атлас созвездий» Алессандро Пикколомини в книге «О мировой сфере и неподвижных звёздах» (''De la sfera del mondo e delle stelle fisse'') (1540).
* «Театр Мира» (''Theatrum Mundi'') Джованни Паоло Галуччи (1548).
* «Построение по Арату» Гуго Гроция и Якоба де Гейна Старшего (1600).
* «Уранометрия» Иоганна Байера (1603).
* «Уранография» Яна Гевелия (1690).
* «''[[Коелестис атласы|Atlas Coelestis]]''» Джона Флемстида ([[1729 йыл|1729]]).
* «Уранография» Иоганна Боде ([[1801 йыл|1801]]).

== Хәҙерге заман атластары ==

: ''см. статью SKY-MAP — интерактивная карта звёздного неба.''

'''Урыҫ телендә баҫылып сыҡҡан күк йөҙө атластары'''

# {{Китап|автор=[[Михайлов, Александр Александрович (астроном)|Михайлов А. А.]]|заглавие=Атлас звездного неба: Четыре карты звездного неба до 50° южного склонения, содержащие все звезды до 5½ величины|ответственный=[[АН СССР]]; [[Главная астрономическая обсерватория]]; [[Всесоюзное астрономо-геодезическое общество]]|издание=4-е изд|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1978|страниц=12|тираж=17000}}
# Сторм Данлоп. «Атлас звездного неба». Издательство: АСТ; 2007 г.. 224 стр.; ISBN 978-5-17-042311-8
# Ян Ридпат. «Звезды и планеты. Атлас звездного неба». Издательство: «Астрель». 2004 г. 400 стр., ISBN 5-17-026805-X, 5-271-10012-X, 0-00-710079-5

'''Инглиз телендә баҫылған айырыуса билдәле күк йөҙө атластары'''

# Uranometria 2000.0 . В трех томах (1 һәм 2 том — атлас үҙе, 3-сө том — йондоҙ булмаған объекттар каталогы&lt;ref&gt;[http://www.willbell.com/u2k/index.htm Описание 2-го издания (на английском языке)]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.willbell.com/u2k/index.htm Описание 2-го издания (на английском языке)]&lt;/ref&gt;

; Бушлай PDF-Күк йөҙө атластары

# '''Beginners Star atlas''' (Атлас Звездного Неба для начинающих любителей астрономии). &lt;br /&gt;Атлас яңы ғына астрономия, күкте бинокль һәм ҙур булмаған телескоп аша күҙәтеү, шулай уҡ киң мөйөшлө астрофотография менән ҡыҙыҡһына башлаған һәүәҫкәрҙәр өсөн тәғәйенләнә. Атласҡа томанлы объекттар каталогы ҡушып бирелә. 
# '''Taki’s Star Atlas''' &lt;br /&gt;Япон астрономия һәүәҫкәренән бушлай PDF-Күк Йөҙө Атласы. 6.50 йондоҙ дәүмәленә тиклем йондоҙҙар төшөрөлгән.
# '''The Mag-7 Star Atlas Project''' &lt;br /&gt;Атласҡа 7,25 йондоҙ дәүмәленә тиклемге йондоҙҙар (игеҙәк йондоҙҙарҙы ла индереп, картала улар горизонталь һыҙат менән билдәләнгән) төшөрөлгән 20 картаны, шулай уҡ 550 томанлыҡты, галактикаларҙы һәм йондоҙҙар тупланмаһын үҙ эсенә ала. Карталарҙың аҡлы-ҡаралы һәм төҫлө версиялары бар. Авторы — Andrew L. Johnson
# '''Поисковый Атлас звездного неба Ивана Мхитарова.''' &lt;br /&gt;Томанлы объекттарҙы күҙәтеү менән ҡыҙыҡһынған астрономияны яратыусыларға тәғәйенләнә. Атлас А4 формантындағы 315 картанан тора. Атлас көсһөҙ дипскай-объекттарҙы эҙләү өсөн тәғәйенләнгәнгә күрә, унда йондоҙлоҡтарҙың атамалары, фигуралары һәм сиктәре, шулай уҡ сағыу йондоҙҙарҙың исемдәре билдәләнмәгән. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==

* [http://vazhorov.wordpress.com/2012/05/11/beginners-star-atlas/ Атлас звездного неба начинающего наблюдателя]
* [http://www.aai.ee/muuseum/Uranomeetria/HTML/index.html 10 сканированных атласа звездного неба]
* [http://www.astronet.ru/db/map/ Динамическая карта звездного неба]
* [http://www.astronet.ru/db/msg/1178508 Уранография вчера и сегодня]
* [https://web.archive.org/web/20060214125741/http://www.vinci.ru/5/tezaurus/166/statia_5501.html Кузьмин Л. В. Рождение художественного образа небесной карты нового времени (середина XV — начало XVII в.)]
* [https://web.archive.org/web/20070228002714/http://www.oculum.de/titel_en.asp?ID=0607200622034344&amp;Nr=6 Deep Sky Reiseatlas — Telrad карта — Oculum, Erlangen, Германия (11/2005), ISBN 3-938469-05-6]
* Обзор-список англоязычной литературы по астрономии (есть описания и печатных, и бесплатных PDF-атласов, а также книг непосредственно для наблюдателей) [https://web.archive.org/web/20150523173919/http://www.realsky.ru/community/topic/1186-obzor-spisok-angloyazychnoj-literatury-po-astro/ часть 1]; [https://web.archive.org/web/20150523173915/http://www.realsky.ru/community/topic/1190-obzor-spisok-angloyazychnoj-literatury-po-astro/ часть 2]; [https://web.archive.org/web/20150523173832/http://www.realsky.ru/community/topic/2180-obzor-spisok-angloyazychnoj-literatury-po-astro/ часть 3]; [https://web.archive.org/web/20150523173849/http://www.realsky.ru/community/topic/2184-obzor-spisok-angloyazychnoj-literatury-po-astro/ часть 4]

[[Категория:Күк йөҙө атласы]]
[[Категория:Астрономия тарихы]]</text>
      <sha1>kxaq2r88ks2x0nqo6f4d2xhnzhlrreo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латипов Урал Рамдраҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139484</id>
    <revision>
      <id>1309578</id>
      <parentid>1299197</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13726" sha1="mmqsf2axzpjov2m01de0koy1s62ygdz" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Латипов}}
'''Латипов Урал Рамдраҡ улы''' ({{Lang-be|Урал Рамдракавіч Латыпаў}}&lt;ref&gt;[http://kamunikat.org/download.php?item=10697-17.pdf&amp;pubref=10697 АНІ ЖАЛІФ. Беларуская прыгода, с.19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327080309/http://kamunikat.org/download.php?item=10697-17.pdf&amp;pubref=10697 |date=2020-03-27 }}{{ref-be}}(белор.)&lt;/ref&gt;; [[28 февраль]] [[1951 йыл]]) — юрист, хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Полковник (1991). [[Беларусь|Белоруссияның]] дәүләт һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2021).

== Биографияһы ==
* Урал Рамдраҡ улы Латипов [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баҡалы районы]] Ҡатай (хәҙер [[Яңы Ҡатай]]) ауылында тыуған.&lt;ref&gt;http://www.belgazeta.by/ru/2001_08_06/politika/2890/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240116205212/http://www.belgazeta.by/ru/2001_08_06/politika/2890/ |date=2024-01-16 }} УРАЛЬСКИЙ ХРЕБЕТ ломаться не спешит // БелГазета № 30 (296) 06 августа 2001 г.&lt;/ref&gt;
* [[1973 йыл]] — Ҡаҙан дәүләт университетының юридик факультетын отличие менән тамамлай.
* [[1974 йыл]] — [[Минск]]иҙа СССР Дәүләт именлеге комитетының Юғары курсын тамамлай.
* 1974—[[1989 йыл]]дарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарында хеҙмәт итә.
* [[1988 йыл]]дан — юридик фәндәр кандидаты. Диссертацияһының темаһы: «Дәүләт терроризмы менән халыҡ-ара хоҡуҡи көрәш».
* 1989—[[1994 йыл]]дарҙа Беларусь Республикаһы Милли именлек институтының махсус дисциплиналар кафедраһы начальнигы, институт начальнигының ғилми эш буйынса урынбаҫары вазифаларын биләй.
* [[1992 йыл]]дан — юридик фәндәр докторы.
* 1994 йылдан — профессор.
* 1994 йылда — [[Беларусь Республикаһы Президенты]] ярҙамсыһы.
* [[1995 йыл]]дың 15 июленән — Беларусь Республикаһы Президенты секретариаты етәксеһе — Беларусь Республикаһы Президентының беренсе ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm Указ Президента Республики Беларусь от 15 июля 1995 г. № 273 «О назначении У. Р. Латыпова руководителем секретариата Президента Республики Беларусь — первым помощником Президента Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527155707/http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm |date=2012-05-27 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* 1998 йылдың 4 декабренән [[2000 йыл]]дың 27 ноябренә тиклем — Беларусь Республикаһы сит ил эштәре министры&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm Указ Президента Республики Беларусь от 15 июля 1995 г. № 273 «О назначении У. Р. Латыпова руководителем секретариата Президента Республики Беларусь — первым помощником Президента Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527155707/http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm |date=2012-05-27 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time63/lav63855.htm Указ Президента Республики Беларусь от 4 декабря 1998 г. № 590 «О назначении У. Р. Латыпова Министром иностранных дел Республики Беларусь — Заместителем Премьер-министра Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628064841/http://old.bankzakonov.com/d2008/time63/lav63855.htm |date=2012-06-28 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time52/lav52954.htm Указ Президента Республики Беларусь от 27 ноября 2000 г. № 622 «Об освобождении У. Р. Латыпова от должности Заместителя Премьер-министра Республики Беларусь — Министра иностранных дел Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530174443/http://old.bankzakonov.com/d2008/time52/lav52954.htm |date=2012-05-30 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt; — Беларусь Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары.
* 2000 йылдың 27 ноябренән — Беларусь Республикаһы Именлек Советының дәүләт секретары — Беларусь Республикаһы Президентының милли хәүефһеҙлек буйынса ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time4/lavz3843.htm Указ Президента Республики Беларусь от 27 ноября 2000 г. № 623 «О назначении У. Р. Латыпова Государственным секретарем Совета Безопасности Республики Беларусь — помощником Президента Республики Беларусь по национальной безопасности»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* [[2001 йыл]]дың 12 сентябренән [[2004 йыл]]дың 29 ноябренә тиклем — Беларусь Республикаһы Президенты Хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time48/lav48589.htm Указ Президента Республики Беларусь от 12 сентября 2001 г. № 491 «О назначении У. Р. Латыпова Главой Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time2/lavz1380.htm Указ Президента Республики Беларусь от 29 ноября 2004 г. № 585 «Об освобождении У. Р. Латыпова от должности Главы Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time48/lav48589.htm Указ Президента Республики Беларусь от 12 сентября 2001 г. № 491 «О назначении У. Р. Латыпова Главой Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time2/lavz1380.htm Указ Президента Республики Беларусь от 29 ноября 2004 г. № 585 «Об освобождении У. Р. Латыпова от должности Главы Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* [[2006 йыл]]дың ғинуарынан — «Лукойл-Беларусь» ИП-һының консультация советы рәйесе.
* [[2009 йыл]]да «Директ Менеджмент» компанияһына етәкселек итә башлай.
* 2021 йылдың 7 декабрендә Беларусь Республикаһына рәсми визит барышында [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Радий Хәбиров]] Урал Латиповҡа Халыҡтар дуҫлығы ордены тапшырҙы&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-12-07/glava-bashkirii-nagradil-eks-pomoschnika-prezidenta-belarusi-urala-latypova-ordenom-druzhby-narodov-2610413 Глава Башкирии наградил экс-помощника президента Беларуси Урала Латыпова орденом Дружбы народов. ИА «Башинформ», 7 декабря 2021 года]{{ref-ru}}{{V|7|12|2021}}&lt;/ref&gt;. 

Оттавкалағы полковник.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2021). 
* Беларусь Республикаһының Халыҡтар Дуҫлығы ордены (2004 йылдың 22 ноябре) — ''дәүләт идараһы органдарында намыҫлы эшләгәне, әүҙем ижтимағи эшмәкәрлеге, дәүләттәр араһында дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға тос өлөш индергәне өсөн. ''
* Беларусь Республикаһы Министрҙар Советының Почёт грамотаһы (1997 йылдың 22 сентябре)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time70/lav70577.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 22 сентября 1997 г. № 1249 «О награждении А. З. Латыпова Почетной грамотой Совета Министров Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527032928/http://old.bankzakonov.com/d2008/time70/lav70577.htm |date=2012-05-27 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* Беларусь Республикаһының Милли Йыйылышының Почёт грамотаһы (2000 йылдың 23 октябре)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time53/lav53360.htm Постановление Президиума Совета Республики Национального собрания Республики Беларусь от 23 октября 2000 г. № 344-ПСР «О награждении А. З. Латыпова Почетной грамотой Национального собрания Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607190339/http://old.bankzakonov.com/d2008/time53/lav53360.htm |date=2012-06-07 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;
* Беларусь Республикаһының Милли Йыйылышының Почёт грамотаһы (2001 йылдың 26 феврале)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel199/time1/lavz0798.htm Постановление Президиума Совета Республики Национального собрания Республики Беларусь от 26 февраля 2001 г. № 26-ПСР2 «О награждении У. Р. Латыпова Почетной грамотой Национального собрания Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822172004/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel199/time1/lavz0798.htm |date=2019-08-22 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

== Өҫтәмә мәғлүмәт ==
[[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә яҡшы һөйләшә.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|88192}}{{V|24|02|2021}}
* [http://bdg.by/who/obj.php?kod=132 Урал Латиповтың ҡыҫҡаса биографияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]]
[[Категория:Полковниктар (СССР)]]
[[Категория:28 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баҡалы районында тыуғандар]]
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]]</text>
      <sha1>mmqsf2axzpjov2m01de0koy1s62ygdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йон Эрпенбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139536</id>
    <revision>
      <id>1309385</id>
      <parentid>1284798</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8411" sha1="cmcypxz5b3tiaecuh07hr73lphpq95a" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Йон (Джон) Эрпенбек''' ({{lang-de|John Erpenbeck}}, [[29 апрель]] [[1942 йыл]]) — алман яҙыусыһы, ғилми хеҙмәткәр, фәйләсуф һәм уҡытыусы.

== Биографияһы ==
Йон Эрпенбек [[СССР]]-ҙа, [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә 1942 йылдың 29 апрелендә тыуған. Атаһы — Фриц Эрпенбек, әсәһе — Һедда Циннер. Ата-әсәһе икеһе лә ГДР әҙәбиәтендә абруйлы урын биләгән. 
 
1965 йылда «Биофизика» һөнәре буйынса институт тамамлап, диплом ала.

1968 йылда доктор дәрәжәһенә эйә була. Берлинда Германия Демократик Республикаһының Фәндәр Академияһы Биофизика институтында эксперименталь физик булып эшләй.

1971 йылдан 1973 йылға тиклем ГДР-ҙың космос буйынса ядро тикшеренеүҙәре өлкәһендә фәнни хеҙмәткәр булып эшләй (Фән һәм технологиялар министрлығы).

1990 йылға тиклем AdW Үҙәк философия институтында психология буйынса күп ҡырлы тикшеренеүҙәр алып бара.

1978 йылда ул AdW -ла &quot;Когнитив процестарҙа эпистемология һәм психофизика &quot; тигән тема өҫтөндә эшләй. 1984 йылда AdW-ның профессоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда Айова штаты ([[АҠШ]]) университетына мөхбир ағза итеп алына, ә 1982 йылда — ГДР-ҙың Генрих Гейне исемендәге премияһы менән бүләкләнә.

1993-94 йылда Питсбургтың Философия фәндәре үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә. 1991—1995 йылдарҙа Max Planck Society проекттары буйынса фәнни-тикшеренү эштәре алып бара.

1993—1994 йылдарҙа ул Питсбургтың Философия фәндәре үҙәгенең тикшеренеүсе-профессоры булып эшләй.

1995—1998 йылдарҙа — Потсдам Университеты профессоры.

2007 йылдан Халыҡ-ара бизнес һәм эшҡыуарлыҡ мәктәбе (SIBE) профессоры.

Й. Эрпенбек [[Германия Федератив Республикаһы]]ның Яҙыусылар Ассоциацияһы ағзаһы.

Өйләнгән, ҡатыны - ғәрәп теле тәржемәсеһе Дорис Килиас, ҡыҙы — [[Дженни Эрпенбек]] Көнсығыш [[Берлин]]да 1967 йылда тыуған, яҙыусы, режиссёр&lt;ref&gt;[https://www.belrynok.by/2016/05/14/bezhentsy-v-germanii-gehen-ging-gegangen/ Беженцы в Германии: «Gehen, ging, gegangen»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923070221/https://www.belrynok.by/2016/05/14/bezhentsy-v-germanii-gehen-ging-gegangen/ |date=2019-09-23 }}&lt;/ref&gt;..

== Әҙәби әҫәрҙәре ==
* ''Traum ist Schaum'', Libretto (1959)
* ''Formel Phantasie'', Gedichte (1972)
* ''Alleingang'', Roman (1973)
* ''Analyse einer Schuld'', Roman (1977)
* ''Arten der Liebe'', Gedichte (1978)
* ''Der blaue Turm'', Roman (1980)
* ''Heillose Flucht'', Erzählung (1984)
* ''Gruppentherapie'', Roman (1989)
* ''Aufschwung'', Roman (1996), Taschenbuch (2000)
* ''Hermann Glöckner. Ein Patriarch der Moderne'', (1983)
* ''Windvogelviereck. Schriftsteller über Wissenschaftler und Wissenschaften'' (1987)

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* ''Das Trennverfahren nach Fritz Lange'' (1974)
* ''Philosophie contra Naturwissenschaft?'' (zus. mit [[Herbert Hörz]], 1977)
* ''Was kann Kunst. Gedanken zu einem Sündenfall'', Essay (1979)
* ''Psychologie und Erkenntnistheorie'' (1980)
* ''Motivation — ihre Psychologie und Philosophie'' (1984)
* ''Das Ganze denken. Zur Dialektik menschlicher Bewußtseinsstrukturen und -prozesse'' (1986)
* ''Entgrenztes Denken. Überlegungen zum Verhältnis von Wissenschaft und Literatur'' (1990)
* ''Wollen und Werden. Ein psychologisch-philosophischer Essay über Willensfreiheit, Freiheitswillen und Selbstorganisation'' (1993)
* ''Menschenbild und Menschenbildung'' (zus. mit J.Weinberg, 1993)
* ''Management und Wertewandel im Übergang. Voraussetzungen, Chancen und Grenzen betrieblicher Weiterbildung im Transformationsprozeß'' (zus. mit Volker Heyse 1994)
* ''Berufliche Weiterbildung und berufliche Kompetenzentwicklung'' (zus. mit Volker Heyse 1996)
* ''Der Sprung über die Kompetenzbarriere'' (zus. mit Volker Heyse 1997)
* ''Die Kompetenzbiographie. Strategien der Kompetenzentwicklung durch selbstorganisiertes Lernen und multimediale Kommunikation'' (zus. mit Volker Heyse 1999, 2. Auflage 2007)
* ''Kompetenzbiographie-Kompetenzmileu-Kompetenztransfer'' (zus. mit Volker Heyse 2000)
* ''Kompetenzprofiling'' (zus. mit Volker Heyse und Lutz Michel, 2001)
* ''Handbuch Kompetenzmessung'' (zus. mit [[Lutz von Rosenstiel]] 2003, 2. Auflage 2007)
* ''Kompetenztraining'' (mit Volker Heyse, 2004)
* ''Kompetenzen erkennen, bilanzieren und entwickeln'' (Hrsg. zus. mit Volker Heyse, Horst Max, 2004)
* ''Kompetenzkapital. Verbindungen zwischen Kompetenzbilanzen und Humankapital'' (Hrsg. zus. mit J. Hasebrook, Olaf Zawacki-Richter, 2004)
* ''Kompetenzkapital heute. Wege zum Integrierten Kompetenzmanagement.'' (Hrsg. zus. mit Erich Barthel, J. Hasebrook, Olaf Zawacki-Richter, 2007)
* ''KompetenzManagement. Methoden, Vorgehen, KODE®, KODE®X im Praxistest.'' (Hrsg. zus. mit Volker Heyse, Horst Max, 2007)
* ''Kompetenzentwicklung im Netz. New Blended Learning mit Web 2.0'' (zus. mit Werner Sauter, 2007)
* ''Kompetenztraining — 64 Modulare Informations- und Trainingsprogramme'' (zus. mit Volker Heyse, 2009)
* ''Grundstrukturen menschlicher Kompetenzen'' (Hrsg. zus. mit Volker Heyse und Stefan Ortmann, 2010)
* ''Der Königsweg zur Kompetenz. Grundlagen qualitativ-quantitativer Kompetenzerfassung.'' (Hrsg., 2011)
* ''Konfliktkompetenz'' (zus. mit [[Karl Kreuser (Konfliktforscher)|Karl Kreuser]], Thomas Robrecht, 2012)
* ''Kompetenzmodelle von Unternehmen: Mit praktischen Hinweisen für ein erfolgreiches Management von Kompetenzen.'' (Hrsg. zus. mit [[Lutz von Rosenstiel]] und Sven Grothe, 2013)
* ''Bildung.Komptenzen.Werte. Stuttgart'' (Hrg. zus. mit Werner Faix, Michael Auer 2013)
* ''Kompetenz ist viel mehr. Erfassung und Entwicklung von fachlichen und überfachlichen Kompetenzen in der Praxis'' (Hrsg. zus. mit Volker Heyse und Stefan Ortmann, 2015)
* ''Intelligente Integration von Flüchtlingen und Migranten: Aktuelle Erfahrungen, Konzepte und kritische Anregungen'' (Hrsg. zus. mit Volker Heyse und Stefan Ortmann, 2016)
* ''Stoppt die Kompetenzkatastrophe! — Wege in eine neue Bildungswelt.'' (zus. mit Werner Sauter, 2016)
* ''Handbuch Kompetenzmessung. Erkennen, verstehen und bewerten von Kompetenzen in der betrieblichen, pädagogischen und psychologischen Praxis.'' (zus. Werner Sauter, 2016)
* ''Handbuch Kompetenzentwicklung im Netz.'' (Hrg. zus. mit Werner Sauter, 2017)
* ''Wertungen, Werte. Das Buch der Grundlagen für Bildung und Organisationsentwiclung.''
* ''Wertungen, Werte. Das Fieldbook für ein erfolgreiches Wertemanagement.'' (zusammen mit Werner Sauter, 2017)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.johnerpenbeck.de/ Offizielle Webseite von John Erpenbeck]
* [http://kompetenzatlas.fh-wien.ac.at/?page_id=1096 Anwendungsbeispiel des KompetenzAtlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929201721/http://kompetenzatlas.fh-wien.ac.at/?page_id=1096 |date=2018-09-29 }} am Institut für Tourismus-Management an der FHWien

[[Категория:Германия яҙыусылары]]
[[Категория:Германия шәхестәре]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостанда эвакуацияла булғандар]]</text>
      <sha1>cmcypxz5b3tiaecuh07hr73lphpq95a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнтүрә ҡатыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140059</id>
    <revision>
      <id>1309408</id>
      <parentid>1053711</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9207" sha1="de32s81kto8o3eym53e4gg64tperf4d" xml:space="preserve">[[Файл:Bashkir in Paris.jpg|thumb|Башҡорттар Парижда. Народы России. Т. 1. Париж, 1812 (на франц.).]]
'''Йәнтүрә ҡатыны''' — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугирҙарҙың береһе — Йәнтүрә Бохарбай улының (фараз ителеүенсә) ҡатыны, исеме билдәһеҙ. Ул француздарға әсирлеккә эләккән ирен һәм уның яуҙаштарын, Дон казактарына хәбәр итеп өлгөрөп, ҡотҡарған.

== Армияға ярҙам ==
1812 йылғы Ватан һуғышы — [[Рәсәй империяһы]] һәм Француз империяһының [[1812 йыл]]да Рәсәйгә һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә барған һуғыш, Рәсәйҙә йәшәгән төрлө милләт халыҡтарының Наполеон [[Франция]]һына ҡаршы азатлыҡ һуғышы. Француз яуында байтаҡ башҡорт ҡатындары ла үҙҙәренең яугир ирҙәре йәнәшәһендә һуғыш сәфәрен үтеүе билдәле.

1812 йылда Башҡортостанда иген уңмау сәбәпле, халыҡты асыға, әммә армияға аттар, ҡорал һәм кейем ебәрәләр. Халыҡ һуғыш мохтажлыҡтарына аҡса йыя. 1812 йылдың 15 авгусына уҡ башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр армия файҙаһына 500 мең һум иғәнә тапшыра. Ирекле иғәнәләр сентябргә тиклем дауам итә. Башҡорттар армияға 4139 ғәскәр аты йыйып тапшыра. Был һуғышҡа ире менән бергә һуғышҡа барыусы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ла бергә барған осраҡтар билдәле.

== Йәнтүрә ҡатыны ==

Заманында урыҫ авторы [[Василий Зефиров]] 1812 йылғы һуғыш ветераны Йәнтүрәнең үҙ ауыҙынан ишетеп яҙып алған:

{{Цитата
|Икенсе бер ваҡыт мин тыуған илемә әйләнеп ҡайтыуҙан бөтөнләй өмөтөмдө өҙгәйнем. Бисәм генә ҡотҡарып алып ҡалды. Ҡайһы урында икәне 10 хәтеремдә ҡалмаған, беҙҙе бәләкәй бер күҙәтселек әтрәтенә ҡуйҙылар. Белмәйем, беҙ нисектер күрмәй ҡалғанбыҙ, таң атып килгәндә, түштәренә тимер таҡта кейгән егермеләп француз беҙҙең алға килеп съгкты. Беҙ тиҙ генә һөңгөләребеҙҙе эйәргә нығытып, һөрән һалып, яуыздар өҫтөнә ташландыҡ. Мин атланған ат бик йылғыр, ҡурҡмаусан ине. Сабып барған ыңғайға бер французды һөңгөм менән сәнсеп йыҡтым. Һөңгөнө тартып алып маташҡанда, икенсеһе килеп, ҡылысы менән минең яурынға сапты. Тимер кейем сыҙаманы, мин сабылған яурын менән аттан йығылып төштөм. Шунда иҫтән яҙғанмын. Һушыма килгәндә, беҙҙең иптәштәрҙең яртыһы тегеләр тарафыыан тураҡланып бөткәнен күрҙем. Ҡалғандарының ҡул-аяҡтары бәйләнгән. Бисәм янымда юҡ ине. Мин инде уны бөтөнләй донъяла юҡтыр тип уйланым. Аттарға мендереп, беҙҙе пленгә алып киттеләр. Сәғәт ярымдан һуң ҡапыл урман араһынан бер йөҙ самаһы Дон казактары килеп сыҡты. Беҙҙе тирәләй уратып алдылар. Унлап ҡына ҡалған француздар ҡойолоп төштө. Бирелеүҙәрен белдереп, баш эйҙеләр. Ҡараһам, бисәм Дон казактары араһында йөрөй. Ул эш шулай булып сыҡты: беҙ һуғыша башлау менән, минең ҡатын, тегеләргә ҡаршы тора алмаясағыбыҙҙы аңлап алып, һуғыш майҙанынан тайшанып сыҡҡан да, беҙҙең главный әтрәткә хәбәр иткән. Эйе, әгәр ҙә бисәм булмаған булһа, мин үҙ илемдә былай итеп байрам ҡороп, күңел асып йөрөй алмаған булыр инем. Яманлап бер һүҙ ҙә әйтерлек түгел. Бик яҡшы һәм дан бисә!

&lt;ref&gt;В. Зефиров. Йәнтүрә хикәйәте (1847 й.) -Йыһат Солтанов. 1812 йылғы Ватан һуғышында 9-сы кантон (Үҫәргән) атлы полктары [https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqort_(usargan)_atlylary_181214_jj._frantsuz_yauynda.pdf]&lt;/ref&gt;

}}

Ирен һәм уның яуҙаштарын ҡотҡарып ҡалған Йәнтүрә ҡатынына миҙал бирелә&lt;ref&gt;Тапҡырҙар, батырҙар, тоғролар. [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/raznoe/146-tapyrar-batyrar-torolar.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171909/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/raznoe/146-tapyrar-batyrar-torolar.html |date=2022-10-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор = |заглавие = Башкирские народные песни и легенды об Отечественной войне 1812 года. Составление, вступительная статья, комментарии [[Галин Салауат Әхмәҙиә улы|С. А. Галина]]|ссылка= |ответственный = |место = Уфа|издательство  = |год =1991 |том=|страниц = |страницы = |isbn=| ref=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор =[[Усманов Әбүбәкир Нурйән улы|Усманов А. Н.]] |заглавие = Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года|ссылка= |ответственный = |место = Уфа|издательство  =Башкнигоиздат |год =1964 |том=|страниц = 136|страницы = 92-93|isbn=| ref=}}&lt;/ref&gt;.

== Йәнтүрә батыр ==
Йәнтүрә — реаль шәхес, &quot;Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе&quot;нән күренеүенсә, уның Үҫәргән башҡорто икәнлеге, хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы Жултый ауыл советындағы Этбай (Үрге Ырыҫҡол — Ҡаҫмарт йылғаһының уң ярында) ауылынан булғанлығы билдәле.
'''Шәжәрәһенән:'''
1. Яукүсте (Күскенсе) Мусаҡай улы. — 2. Именбирҙе Күскенсе улы. — 3.Таймас-бей (кенәз) Именбирҙе улы (Шешәйҙәр араһы Ҡәҙерша, Аҡназар
ауылдары). — 4. Бабай Таймас улы (хәҙерге Күмертау ҡалаһы ереккән Бабай ауылын нигеҙләүсе). — 5. Өмбәт-абыҙ Бабай улы (Һамар буйынан Өҫкәлек буйына килә: 1600—1703 йй.). — 6. Этбай Өмбәт улы (Этбай — Үрге Ырыҫҡол-Этбай ауылын нигеҙләүсе). — 7. Бохарбай батыр Этбай улы. — 8. Йәнтүрә батыр (1812—1814 йй.батыры) Бохарбай улы…&lt;ref&gt;Йыһат Солтанов. 1812 йылғы Ватан һуғышында 9-сы кантон (Үҫәргән) атлы полктары [https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqort_(usargan)_atlylary_181214_jj._frantsuz_yauynda.pdf]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
*Йыһат Солтанов. 1812 йылғы Ватан һуғышында 9-сы кантон (Үҫәргән) атлы полктары *[https://kitaptar.bashkort.org/files/bashqort_(usargan)_atlylary_181214_jj._frantsuz_yauynda.pdf]
*Усманов Абубакир. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года, -  Уфа,Башкнигоиздат,1964. - 136стр.

== Һылтанмалар ==
Тапҡырҙар, батырҙар, тоғролар. [https://web.archive.org/web/20221003171909/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/raznoe/146-tapyrar-batyrar-torolar.html]
{{Башҡорттар}}
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы ]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>de32s81kto8o3eym53e4gg64tperf4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәдитселек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140307</id>
    <revision>
      <id>1309400</id>
      <parentid>1271318</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18259" sha1="34epyw6cbs4wn4qgd3k7q2hoxpyjs4c" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ислам}}
'''Йәдитселек''' ({{lang-ar|جديد}} ''jadīd'' — «яңы», {{lang-ar|جديدية}} ''jadīdiyya'' — «яңыртыусылыҡ», {{lang-ba|Йәдитселек}}, {{lang-tt|Җәдитчелек}}, {{lang-uz|Jadidchilik}}) — [[Рәсәй империяһы]]ның мосолман (башлыса төрки) халыҡтары араһындағы [[XIX быуат|XIX]] аҙағында — [[XX ]] быуат башында ижтимағи-сәйәси һәм интеллектуаль хәрәкәт .

== Йәдитселектең тәүге аҙымдары ==

Йәдитселек — ҡәҙимселек — мосолман мөхитендә ҡапма-ҡаршы тенденциялар.

[[XIX быуат]]та [[Ислам|мосолман]] халыҡтары араһында — башлыса Волга буйы [[татарҙар]]ы һәм [[Ҡырым татарҙары]], [[башҡорттар]], [[ҡаҙаҡтар]] һәм хәнәфи мәҙһәбтәге башҡа халыҡтар араһында йәйелгән ижтимағи-сәйәси хәрәкәт һәм интеллектуаль хәрәкәт йәдитселек исемен ала.

Мосолмандар-реформистар төркөмө прогресс мәнфәғәте өсөн эшләүҙе маҡсат итеп ҡуя. йәдитселәр тәрбиә һәм мәғрифәтселек юлы менән эшләп, [[мулла]]ларға һәм барлыҡ диндарҙарға хәҙерге цивилизация өҫтөнлөктәрен күрһәтергә тырыша. Улар европа цивилизацияһы мосолмандар алдына ҡуйған мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн «[[иждиһад]]» ҡапҡаларын асыу кәрәклегенә баҫым яһай.

Киңерәк мәғәнәлә йәдитселәр хәрәкәте мәғрифәтселек, төрки телдәрҙе һәм әҙәбиәтен үҫтереү, донъяуи фәндәрҙе өйрәнеү, фән ҡаҙаныштарын файҙаланыу, ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы булыуы өсөн тырышлыҡ һалырға саҡыра.

Йәдитселек идеологтары [[Ризаитдин Фәхретдинов]], [[Мифтахетдин Аҡмулла]], [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]], [[Зәйнулла Рәсүлев]], [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы|Дәрдмәнд]], ШиҺабетдин Мәржәни, Хөсәйен Фәйезхан, Исмәғил Гаспринский, Бигеев, Муса Бигеев, Ырымбур, Өфө һәм Ҡаҙан ҡалаларынан башҡа мосолман руханиҙары була.

[[Урта Азия]]ла (Төркөстанда) йәдитиселек вәкилдәре Мүнәүүәр Кары Әбдүрәшидханов, Мәжид Ҡадыри, Абдулла Ҡадыри, Әбдерәүеф Фитрат, Мәхмүд Бәхбүди, Фәйзулла Хожаев, Сәйднасир Миржәлилов, Хожи Муин Шөкруллаев һәм башҡалар.

== Сәйәси ҡараштары ==
[[File:Muslim deputies of the State Duma of the second convocation.jpg|thumb|Икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһының мосолман депутаттары: һулдан уңға (беренсе рәт): Б. Ҡаратаев (Урал өлкәһе), М. Нурбердыханов (Каспий аръяғы өлкәһе), А. Ҡарыев (Ташкенттан), Т. Аллабергенов (Һырдарья өлкәһе); Баҫып торалар (икенсе рәт) М. Шахтахтинский (Эриван губернаһы), М. Туҡаев ([[Өфө губернаһы]]).1907]]
Йәдитселәр Европа һәм Осман империяһының «йәш төрөктәр» хәрәкәтенең сәйәси ҡараштары йоғонтоһона ныҡ бирелгән, бигерәк тә конституцион идеялар өҫтөнлөк итә. Уларса, [[Ислам]] парламентаризмға ҡаршы килмәй, киреһенсә, [[Ҡөрьән]] һәм сөннәт йәмәғәтселек менән ([[Шура]] менән) бергә тикшереп ҡарарҙар ҡабул итергә тейеш. Тимәк, парламент эшендә лә ҡатнашырға кәрәк. Әлегәсә [[Ислам]] тип эш алып барыусылар идеаль мәҙәниәт төҙөй алмаған, тимәк бөгөнгө дин әһелдәрен камил белемле тип булмай, шуға күрә социаль ҡоролош принциптарын яңынан ҡарап, үҙгәртеп, заман заңына ярашлы итеп үҫештерергә кәрәк.

Төрки‑мосолман зыялылары мөхитендә мосолман йәмғиәтен модернизациялау йәһәтенән бер аҙ айырымланған өс ағым була. Иҫке ҡарашлыраҡ булған йәдитселәр (И.Гаспринский, Ғ.Ибраһимов) (уң ҡанат) мосолман халыҡтарының тупланыуы, уларҙың мәҙәни кимәлен күтәреү, мосолмандарҙың дини эштәренә идара итеүҙе либералләштереү һәм мәктәпте реформалау йәһәтенән эш итә. Уларҙың сәйәси эшмәкәрлеге юғары власҡа мөрәжәғәт, петициялар яҙыу, дини‑мәҙәни мәсьәләләр күтәргән мосолман ҡоролтайҙарын йыйыу менән сикләнә. Улар «Тәржемән», «Өлфәт» гәзиттәре, «Мәғлүмәт мәхкәмәи шәрғиә әл‑Ырынбургиә» журналы кеүек матбуғат баҫмаларында үҙ ҡарашын белдерә.

Икенсе ағым — мосолман либерализмы (үҙәк), уның башында башлыса урыҫ телле һәм Европала белем алған төрки телле интеллигенция (С. С.Йәнтүрин, С. Д.Мәҡсүтов, Ш. Ш. Сыртланов, Ҡ.Б.Тәвкилев, Ә.Ә.Әхтәмов һәм башҡалар) тора, улар Рәсәй мосолмандары өсөн мәҙәни‑милли автономия булдырыу сәйәси маҡсаты ҡуя. Үҙәк вәкилдәре Рәсәй мосолмандары союзын, Дәүләт думаһының мосолман фракцияһын, 1‑се Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында «унитаристар» төркөмөн, Милләт мәжлесенең «төркиселәр» фракцияһын ойоштора. «Әл-Ғаләми әл‑Ислами» (ҡара: Мосолман ваҡытлы матбуғаты), «Ваҡыт», «Тормош» гәз., «Шура» ж. үҙәк позициялары яҡлы була.

Йәдитселектең һул ҡанатына милли‑демократик интеллигенция (И. С. Алкин, [[Зәки Вәлиди|Ә.Ә.Вәлидов]], [[Ғәлимйән Ибраһимов]] һ.б.) инә, быларҙың сәйәси ҡараштары [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Граждандар һуғышы]] йылдары мөхитендә барлыҡҡа килгән булған. Улар 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында «федералистар» төркөмөн тәшкил итә, Милләт мәжлесенең «территориясылар» фракцияһын ойоштора. Шуға ҡарамаҫтан, мосолман либерализмы киң ҡатламдарҙа хуплауға эйә булмай, сөнки Урал-Волга буйы мосолмандарының төп өлөшө (башлыса крәҫтиәндәр) ҡәҙимге тәртиптәргә тоғро ҡала һәм көнбайыштан килгән яңылыҡтарҙы ҡабул итмәй, шулай уҡ ХХ быуат башында Урал‑Волга буйы мосолман төркиҙәре араһында этномилләттәргә берләшеү процесы әүҙемләшә&lt;ref&gt;Ямаева Л. А. Союз российских мусульман // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.&lt;/ref&gt;.

Дәүләт Думаһының дүрт саҡырылышына мосолмандар ҙа һайлана (1907—1917). Был депутаттар [[Ислам|мосолман]] фракцияһы төҙөй. Тик 1906 йылда Думаны тараталар һәм артабан закон Думала башҡа милләт кешеләрен кәметеү маҡсатында үҙгәртелә&lt;ref&gt;Ямаева Л. А. Союз российских мусульман // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8&lt;/ref&gt;.

Бохара ханлығында йәдитселәрҙең революцион-демократик ҡанаты «йәш бохаралар» хәрәкәтен барлыҡҡа килтерә.

1917 йылғы революциянан һуң йәдитселәрҙең бер өлөшө совет власын таный, икенселәр милли автономиялар булдырыу өсөн көрәшә, кемдәрҙер баҫмасылыҡта, аҡтар хәрәкәтендә ҡатнаша һәм һуңынан сит илгә китә&lt;ref&gt;Ямаева Л. А. Союз российских мусульман // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.&lt;/ref&gt;.

== Йәдитселек һәм мәғариф ==
Хәрәкәт [[мәктәп]]тәр [[мәҙрәсә]]ләрҙә хәрефтәрҙе ҡысҡырып әйтеп, тауышланып өйрәнеү — «усул-йәдит» (йәдит ысулы) ҡулланыу хәрәкәте башланыу менән бәйле. Мәғариф өлкәһендә реформа башлана, уның инициаторы булып И. М. Гаспринский сығыш яһай. Уның нигеҙендә мәктәптәрҙә һәм мәҙрәсәләрҙә уҡырға өйрәтеүҙең яңы (фонетик) ысулын, донъяуи фәндәрҙе (урыҫ теле, арифметика, тәбиғәт белеме, география һәм тарих нигеҙҙәре һәм башҡалар), уҡыусыларҙы туған телендә уҡытыуҙы индереү; аныҡ уҡыу йылы һәм белем биреүҙең класс‑дәрес системаһын булдырыу;уҡыу-яҙыуға өйрәтеүҙе 3—5 йылдан бер йылға ҡалдырыу ята.

Йәдитиселектә дини фанатизм тәнҡитләнә, улар иҫкергән дини мәктәптәрҙе милли донъяуи мәктәптәр менән алмаштырыу, фән һәм мәҙәниәт үҫеше, туған телдә гәзит сығарыу, мәҙәни-ағартыу учреждениелары асыу өсөн сығыш яһай, тап шул йәмғиәттә демократик көстәрҙе тупларға булышлыҡ итә. [[Өфө губернаһы]]нда «[[Ғосмания (мәҙрәсә)|Ғосмания]]» ([[1890]]башында), [[Ырымбур губернаһы]]нда — «[[Хөсәйениә (мәҙрәсә)|Хөсәйениә]]» мәҙрәсәләрендә яңы ысул индерелә&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/djadid.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

1897 йылда Ырымбур ҡалаһында тәүге йәдит ҡатын‑ҡыҙҙар мәктәбе асыла. Өфө һәм Ырымбур губерналарында яңы ысуллы мәктәптәрҙең һәм мәҙрәсәләрҙең күбеһе хәйриә аҡсаһы иҫәбенә йәшәй; 1912—13 йылдарҙа Өфө губернаһындағы 6 өйәҙ земствоһынан Минзәлә һәм Бөрө генә мәктәптәрҙе тотоуға аҡса бүлә.

Беренсе башҡорт һәм ҡаҙаҡ уҡытыусылары Хөсәйеновтар («[[Хөсәйениә (мәҙрәсә)|Хөсәйениә]]») мәҙрәсәһендә уҡып сыҡҡан була&lt;ref&gt;Гайнетдин М. Мәңге тоныкланмас көзгебез. — Казань: ТКН, 2006. — 335 б.&lt;/ref&gt;, шулай уҡ йәдит уҡыу йорттарында [[Ҡаһирә]], [[Истанбул]]дың реформаланған мәҙрәсәләрен, Баҡсаһарай һәм Ҡасимов педагогик курстарын тамамлаусылар уҡытҡан.

[[1890]] йылдарҙың икенсе яртыһынан мәҙрәсәләрҙә: («[[Рәсүлиә]]», «[[Ғосмания (мәҙрәсә)|Ғосмания]]», «[[Ғәлиә (мәҙрәсә)|Ғәлиә]]», [[Стәрлебаш мәҙрәсәһе]]) профессиональ уҡытыусылар әҙерләнә башлай. [[XX быуат|ХХ быуат]] башына Башҡортостандың мәктәп һәм мәҙрәсәләрендә алдынғы ысуллы тауышлы уҡытыу ныҡлап урынлашҡан. Мәктәп уҡыусылары элгәре грамотаға 3-5 йыл дауамында өйрәнһә, йәдит ысулы менән — бер йыл эсендә өйрәтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Уҡыусылар туған телдә уҡыуға күсә; башҡа донъяуи дисциплиналарҙы өйрәнеү ҙә күпкә киңәйә. Уҡыу йылы аныҡ тәртипкә ҡуйыла, кластан-класҡа күсереү тормошҡа ашырыла һәм кластарҙа дәрестәр үткәреү, уҡыу-уҡытыу системаһы яйға һалына. Европа стандарт мәктәптәре уҡытыу ысулы индерелә. Бынан тыш — парта, эскәмйә, таҡталар, уҡытыу өсөн бүлмәләр, балаларҙы кластарға бүлеп уҡытыу индерелә.

== Шулай уҡ ҡара ==
* Гаскала
* Исламский либерализм
* Исламская философия

== Һылтанмалар ==
* [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2007_2/05/05_3/&amp;searched=1 Идеологические разногласия между представителями кадимизма и джадидизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305014208/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2007_2%2F05%2F05_3%2F&amp;searched=1 |date=2016-03-05 }}
* [https://centrasia.org/newsA.php4?st=1101377040 К вопросу о роли джадидов в Бухарской революции 1920 г. и госстроительстве ЦентрАзии]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/djadid.htm йәдитизм]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1999_1_2/08/08_1/&amp;searched=1 Место джадидизма в татарской общественной мысли конца XIX — начала XX вв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321234900/http://archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1999_1_2%2F08%2F08_1%2F&amp;searched=1 |date=2016-03-21 }}
* М. Усманов. Заветная мечта Хусаина Фаизханова. Казань: ТКИ, 1980.
*Программные цели и задачи джадидов. Представители джадидского движения и их деятельность[ https://web.archive.org/web/20180928091744/http://vek-noviy.ru/istoriya-uzbekistana-vtoraya-polovina-xix-nachalo-xxv/dvizheniya-dzhadidov-v-turkestane/programmnyie-tseli-i-zadachi-dzhadidov-predstaviteli-dzhadidskogo-dvizheniya-i-ih-deyatelnost.html] 
*Джадидизм — как школа модернизации ислама в Центральной Азии[https://mytashkent.uz/2018/01/22/dzhadidizm-kak-shkola-modernizatsii-islama-v-tsentralnoj-azii/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* Джадидизм и реформа мусульманского образования[http://niac.gov.kz/kz/expertiza/item/138-dzhadidizm-i-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914212514/http://niac.gov.kz/kz/expertiza/item/138-dzhadidizm-i- |date=2018-09-14 }}

== Әҙәбиәт ==
* Энциклопедия для детей. Т. 6. Религии мира. Ч. 2. — М.: Аванта+, 2001. — 688 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
{{Исламда рухани дәрәжәләр}}
[[Категория:Йәдитселек]]
[[Категория:Ислам философияһы]]
[[Категория:Ислам мәғарифы]]
[[Категория:Ислам тарихы]]</text>
      <sha1>34epyw6cbs4wn4qgd3k7q2hoxpyjs4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калинин ауыл Советы (Бишбүләк районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141477</id>
    <revision>
      <id>1309435</id>
      <parentid>1063880</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5257" sha1="a1dr8lq1a9a7wugj6r30la09e5dhp2y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Калинин ауыл Советы''' — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — [[Уҫаҡкисеү]] ауылы.

== Тарихы ==
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелгән&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935102905 Закон Республики Башкортостан от 17 декабря 2004 года № 126-з «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан»]&lt;/ref&gt;.

2005 йылда бөтөрөлгән Томашйылға ауылы ерлегендә [[Томаш (ауыл)|Томаш]] ауылы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;https://proufu.ru/news/society/v_bashkirii_poyavitsya_derevnya_tumash/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121164512/https://proufu.ru/news/society/v_bashkirii_poyavitsya_derevnya_tumash/ |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;

== Халҡы ==
{{Столбцы|width=auto}}{{Столбец}}
{{ Население | Калининский сельсовет (Башкортостан) }}
{{население| Калининский сельсовет (Башкортостан) |график}}
{{Столбец}}{{Столбцы/Конец}}

== Ауыл биләмәһенең составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пунктының тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Уҫаҡкисеү]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Усак-Кичу | тс }}
| | [[Ермолкин (Бишбүләк районы)|Ермолкино]] | ауыл | {{ Население | Ермолкино (Бижбулякский район) | тс }}
| | [[Иттихат ]] |ауыл | {{ Население | Иттихат (деревня) | тс }}
| | [[Петровка (Калинин ауыл советы, Бишбүләк районы)|Петровка]] | ауыл | {{ Население | Петровка (Калининский сельсовет) | тс }}
| | [[Александровка (Бишбүләк районы)|Александровка]] | ауыл | {{ Население | Александровка (Бижбулякский район) | тс }}
| | [[Рудники ]] | ауыл | {{ Население | Рудники (Башкортостан) | тс }}
| | [[Томаш (ауыл)|Томаш]] | ауыл | {{ Население | Тумаш (деревня)| тс }}
}}

; Яңы тораҡ пункттары

2015 йылда [[Томаш (ауыл)|Томаш]] ауылы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/430599523 Закон Республики Башкортостан от 4 декабря 2015 года N 302-З «О внесении изменения в статью 2 закона Республики Башкортостан „О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан“»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://proufu.ru/news/society/v_bashkirii_poyavitsya_derevnya_tumash/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121164512/https://proufu.ru/news/society/v_bashkirii_poyavitsya_derevnya_tumash/ |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935102905 Закон Республики Башкортостан от 17 декабря 2004 года № 126-з «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/430599523 Закон Республики Башкортостан от 4 декабря 2015 года N 302-З «О внесении изменения в статью 2 закона Республики Башкортостан „О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан“»]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
{{Bashkir-geo-stub}}
{{Ҡалып:Бишбүләк районы муниципаль берәмектәре}}
[[Категория:Бишбүләк районы муниципаль берәмектәре]]
[[Категория:Бишбүләк районы]]
[[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]]</text>
      <sha1>a1dr8lq1a9a7wugj6r30la09e5dhp2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косолапов Филипп Макарович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141953</id>
    <revision>
      <id>1309522</id>
      <parentid>1054302</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7367" sha1="klsrk06rii3zww3f4jsfylznxnz2wbb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Косолапов Филипп Макарович''' ([[9 ғинуар]] [[1919 йыл]] — [[7 август]] [[1994 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, авиация дивизияһының эскадрилья командиры, полковник (1957). [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).

== Биографияһы ==
Филипп Макарович (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, Маркович) Косолапов 1919 йылдың 9 ғинуарында {{ТУ|Өфө губернаһы}}ның Өфө өйәҙе&lt;ref&gt;Хәҙер Башҡортостан Республикаһы {{ТУ|Өфө районы}}&lt;/ref&gt; [[Волков (Дмитриевка ауыл советы, Өфө районы)|Волков]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта мәктәптең 7 класын тамамлаған. Нефть ҡыуыу заводында эшләй. Өфөлә аэроклуб тамамлай.

[[1938 йыл]]дың декабренән [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армияла]] хеҙмәт итә. [[1940 йыл]]да Чкалов хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай. Лейтенант М. Ф. Косолапов 1942 йылдың сентябренән хәрәкәт итеүсе армияла. 1943 йылдың ноябренә тиклем 2-се гвардия истребителдәр авиация полкында хеҙмәт итә. Аҙаҡ, һуғыш аҙағына тиклем, 937-се истребителдәр авиация полкында. Бөтәһе 300-гә яҡын хәрби осош яһай, 33 һауа һуғышында үҙе дошмандың 11 самолетын һәм иптәштәре төркөмө менән — 9 самолетты бәреп төшөрә.

Һуғыштан һуң Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә. 1955 йылда Хәрби-һауа академияһын тамамлағай. 1957 йылдан алып полковник Ф. М. Косолапов — запаста. [[Чернигов]] ҡалаһында йәшәй.

1994 йылдың 7 авгусында вафат була.

== Батырлығы ==
«1943 йылдың авгусына 2-се гвардия истребителдәр авиация полкының (Көнбайыш фронт 1-се һауа армияһы 2-се истребителдәр авиация корпусы 322-се истребителдәр авиация дивизияһы) эскадрилья командиры, гвардия өлкән лейтенанты М. Ф. Косолапов 107 хәрби осош яһай, 25 һауа һуғышында шәхсән үҙе дошмандың 8 самолетын һәм төркөм составында — 6 самолетты бәреп төшөрә».

Дошман менән алышта күрһәткән ҡыйыулығы һәм хәрби батырлығы өсөн, 1943 йылдың 2 сентябрендә, Косолапов Филипп Маркович [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә лайыҡ була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Советтар Союзы Геройы]] (02.09.1943)&lt;ref name=&quot;нлГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|150016735|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=23|лист=575, 576}}.&lt;/ref&gt;.
* [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» Миҙалы]],
* [[Ленин ордены]] (02.09.1943).
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (08.07.1943)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|16245566|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682526|дело=566|лист=3, 25, 26}}.&lt;/ref&gt;.
* 3-сө дәрәжә Кутузов ордены.
* Александр Невский ордены (19.08.1943)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|18266438|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=772|лист=2, 4—6}}.&lt;/ref&gt;.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1523739478|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}.&lt;/ref&gt;.
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (27.01.1943)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|16661926|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682526|дело=753|лист=4, 10, 11}}.&lt;/ref&gt;.
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1954).
* Миҙалдар.

== Хәтер ==
* Ф. М. Косолапов Зелёна-Гура (Польша) ҡалаһының почетлы гражданы булған.
* Уның исеме Өфө аэроклубын тамамлаусылар — [[Советтар Союзы Геройы|Советтар Союзы Геройҙарыныңмемориаль]] таҡтаһына индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь &amp;#x2F; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;100 000 экз.&lt;/span&gt; — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=1788}}
* [http://airaces.narod.ru/all12/kosolapv.htm Красные соколы. Советские лётчики 1936—1953. Косолапов, Филипп Макарович]
* [https://web.archive.org/web/20170227150235/http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/k/283-kosolapovfm Республиканский Музей Боевой Славы. Косолапов Филипп Макарович]

{{библиоинформация}}

[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>klsrk06rii3zww3f4jsfylznxnz2wbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косоротов Василий Емельянович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142557</id>
    <revision>
      <id>1309523</id>
      <parentid>1066779</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5653" sha1="1x8st0j60egby61avo85o4ehhvgsj7y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Косоротов Василий Емельянович''' ([[5 август]] [[1871 йыл]] — [[1 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[Башҡортостан]]да революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы, Рәсәй Империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы, большевик-депутаты; [[Ленин ордены]] кавалеры (1954).

== Биография ==
Василий Емельянович Косоротов 1871 йылдың 24 июлендә (яңы стиль буйынса 5 августа) [[Ырымбур губернаһы]]ның Верхнеуральск өйәҙе Белорет заводы ҡасабаһында, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында, эшсе ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/12371-kosorotov-vasilij-emelyanovich Косоротов Василий Емельянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016221844/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/12371-kosorotov-vasilij-emelyanovich |date=2019-10-16 }}&lt;/ref&gt;

Халыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң ул да эшсе булып китә, 1883—1888 йылдарҙа Белорет заводында эшләй. 1903—1905 йылдарҙа Турғай өлкәһендә һөргөндә була. Һөргәндән әйләнеп ҡайтҡас [[Өфө губернаһы]]нда төпләнә, он тирмәнендә балта оҫтаһы булып эшләй&lt;ref&gt;[http://www.tez-rus.net/ViewGood30790.html Косоротов Василий Емельянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113173133/http://www.tez-rus.net/ViewGood30790.html |date=2017-11-13 }}&lt;/ref&gt;. 1906 йылдан РСДРП ағзаһы. 1905—1907 йылдарҙағы Уралда булған революцияла ҡатнаша, революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алына һәм һөргөндә була. Өфө губернаһынан [[Рәсәй империяһы]]ның 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты — социал‑демократик фракция ағзаһы. 1909 йылдың апрелендә Юрүҙән заводы эшселәре алдында хөкүмәткә ҡаршы сығышы өсөн Думанан сығарыла.

1910 йылдан Василий Косоротов [[Өфө|Өфөлә]], [[Һамар]]ҙа [[Әстерхан]]да большевиктар партияһы эшендә була. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, 1917 йылдан, Һамарҙа совет һәм хужалыҡ эштәрендә була: 1918 йыл — Һамар халыҡ хужалығы губерна советы рәйесе, Һамар эшселәр, крәҫтиәндәр һәм ҡыҙылармеецтар депутаттары губерна советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1922 йылдан Косоротов Мәскәүҙә эшләй — тәүҙә тышҡы сауҙа халыҡ комиссариатында, 1924 йылдан — Балтик буйы һәм Скандинавия илдәрендә ауыл хужалығы кооперацияһы Союзы вәкиле. 1930 йылда «Интурист» Бөтә союз берекмәһе рәйесе урынбаҫары, һуңынан тағы ла тышҡы сауҙа халыҡ комиссариатында эшләй.

1932 йылдан — персональ пенсионер, Мәскәүҙә йәшәй, 1957 йылдың 1 декабрендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (5-се участка, 13-сө рәт).

== Хәтер ==
* [[Белорет]] ҡалаһында урам Косоротов исеме менән аталған (элекке Неудачинская); 1895—1910 йылдарҙа ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|заглавие=Косоротов Василий Емельянович}}Большой советской энциклопедии{{Из БСЭ|заглавие=Косоротов Василий Емельянович}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6875-kosorotov-vasilij-emelyanovich}}{{V|31|07|2019}}


[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:5 августа тыуғандар]]
[[Категория:1871 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Белоретта тыуғандар]]
[[Категория:1 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1957 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]]
[[Категория:Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>1x8st0j60egby61avo85o4ehhvgsj7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәшәләк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143126</id>
    <revision>
      <id>1309561</id>
      <parentid>1054556</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1903" sha1="8ui20vpsmvboiqc0kc3fbaehdf8bk0r" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{бутамаҫҡа|Кәшәлә (йылға)}}
'''Кәшәләк''' (Кәшәлә) ({{lang-ba|Кәшәләк}}, бында ''кәшәл'' `карлик`, ''-әк'' — суффикс) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы йылғаһы, Һәләүек йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылға системаһы: Кәшәләк → Һәләүек → [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] → [[Кама]] → [[Волга]]&lt;ref&gt;[http://www.rusreise.de/index.php?n=N2501.00000004632 KIIQ | N2501 / Кашала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241224015447/http://www.rusreise.de/index.php?n=N2501.00000004632 |date=2024-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

Йылғаның башы [[Кәшәләкбаш]] утары биләмәһендә урынлашҡан, ошонан ойконим атамаһы килеп сыҡҡан (тура тәржемәһе — «башы» (йәғни йылға башы) Кәшәләк). Инеше Мамбардали&lt;ref&gt;[http://maps.vlasenko.net/?lon=56.273611&amp;lat=53.426111 Топографическая карта России, Украины, Беларуси (53.426,56.274)]&lt;/ref&gt; эргәһенән ағып үтә.

Йылға картала рәсми рәүештә Кәшәлә тип билдәләнә&lt;ref&gt;http://bashmap.narod.ru/N40/N-40-089.jpg&lt;/ref&gt;, был орфографик хата (башҡортса йылға ''Кәшәләк'' тип атала).

== Топографик картаһы ==
{{Карта|name=N-40-89}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Башҡортостан йылғалары]]
[[Категория:Ишембай районы йылғалары]]
[[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]]</text>
      <sha1>8ui20vpsmvboiqc0kc3fbaehdf8bk0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143671</id>
    <revision>
      <id>1309403</id>
      <parentid>1150931</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8282" sha1="cgzwluwh3h08eqpyl0v1vok4q2kwl93" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәнекәев Рифҡәт Сәлих улы''' ([[9 май]] [[1924 йыл]] — [[17 апрель]] [[2000 йыл]]) — хужалыҡ эшмәкәре. 1963—1989 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] Карл Маркс исемендәге колхоз рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның етенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1967—1971). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). БАССРҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1971).

== Биографияһы ==
Рифҡәт Сәлих улы Йәнекәев 1924 йылдың 9 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрө кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]]) [[Яңы Мортаза]] ауылында урта хәлле игенсе ғаиләһендә тыуған. 1937 йылда атаһы ҡулға алына һәм Себергә һөргөнгә ебәрелә. Ғаилә алты бала менән ҡараусыһыҙ ҡала. Әсәһе бер үҙе ярым ас көн итеү йөгөн тарта. 1941 йылда Рифҡәт ете класты тамамлағандан һуң урындағы «Комбайн» колхозында эшләй башлай.

[[1942 йыл]]дың авгусында [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына, [[1943 йыл]]дан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдың август айында, һуғышта ауыр яраланып, демобилизациялана.

«Комбайн» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшләй, 1945 йылда Ҡалмаш май заводы директоры итеп тәғәйенләнә. 1947 йылдан алып Саҡмағош, Дүртөйлө, Илеш райондарында иген әҙерләү пункттарында эшләй: 1950—1951 йылдарҙа — Саҡмағош иген әҙерләү пункты директоры урынбаҫары, 1951—1953 йылдарҙа — Исмаил пунктының директор урынбаҫары, 1953—1955 йылдарҙа — директоры, 1955—1959 йылдарҙа —Груздевка иген әҙерләү пункты директоры. 1959 йылдың февралдә [[Илеш районы]]ның «Урал» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1963 йылдың июненән — Дүртөйлө районының Карл Маркс исемендәге колхоз рәйесе.

Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Рифҡәт Йәнекәев етәкләгән колхоз Дүртөйлө районының күп тармаҡлы юғары рентабелле эре хужалығына әйләнә, республикала алдынғылар иҫәбенә инә. Колхоздың барлыҡ тораҡ пункттары һәм йәмәғәт объекттары электрлаштырыла, сусҡасылыҡ фермаларына газ үткәрелә, һыйырҙарҙы һауыу автоматлаштырыла. Колхоз республикала беренселәрҙең береһе булып юғары культуралы игенселек һәм малсылыҡ хужалығы булып китә. Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) иген етештереү буйынса планды 130 процентҡа, һөт һәм ит буйынса — 101 процентҡа, йомортҡа буйынса — 107,8 процентҡа, йөн буйынса −108 процентҡа үтәй, иген әҙерләү буйынса планды 176,5 процентҡа, ит әҙерләү планын — 105,8 процентҡа, һөт әҙерләү планын — 151 процентҡа, йомортҡа әҙерләү планын — 106 процентҡа, йөн әҙерләү планын — 127 процентҡа үтәй. 1966—1970 йылдарҙа колхоз капиталь төҙөлөшкә 3 535 мең һум һала. Хужалыҡтың аҡса килеме 1965 йылдағы 1 430 мең һумдан 1970 йылда 1 936,5 мең һумға тиклем үҫә. Үҫемлекселек һәм малсылыҡта бөтә күп хеҙмәт талап иткән эштәрҙе комплекслы механизациялау буйынса эштәр үткәрелә. Биш йыллыҡта иген уңышы гектарынан 16,9 центнерҙан 29,37 центнерға тиклем арттырыла.

Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын дәүләткә һатыу биш йыллыҡ планын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Р. С. Йәнекәевкә «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ул шулай уҡ Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1971), Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).

2000 йылдың 17 апрелендә вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971)
* ике [[Ленин ордены]] (1966, 1971),
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1976),
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1986),
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985),
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943),
* III дәрәжә Дан ордены (1943),
* миҙалдар,
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1984)

== Хәтер ==
Рифҡәт Сәлих улы Йәнекәев иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында 2000 йылда Карл Маркс исемендәге колхоз Р. С. Йәнекәев исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооператив-колхозы (СПКК) тип үҙгәртелә. Дүртөйлө районының Иванай ауылында Геройға һәйкәл ҡуйылған.&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?id=19004 Герой Соц. Труда Еникеев Рифкат Салихович :: Герои страны]. Проверено 9 апреля 2013. 21 апреля 2013 года.&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=15079|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-10}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6182-j-nek-ev-rif-t-s-likh-uly}}{{V|4|05|2019}}
* https://web.archive.org/web/20241221133630/http://admdurtuli.ru/?part_id=704,444,1030

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>cgzwluwh3h08eqpyl0v1vok4q2kwl93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмәғилев Роберт Альберт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143935</id>
    <revision>
      <id>1309337</id>
      <parentid>1296997</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16499" sha1="oq1t9gyxo80elfnmxtyf5ntsrgx35h7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исмәғилев Роберт Альберт улы '''([[9 июнь]] [[1980 йыл]]) — [[спорт]]сы, тренер, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының ирекле көрәш федерацияһы президенты, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Рәсәйҙең билбау көрәше буйынса спорт мастеры, көрәш буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры, Өфө ҡалаһының «14-се спорт мәктәбе» муниципаль бюджет учреждениеһы директоры&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Главная|url=http://xn--14-8kc9dmgy.xn--p1ai/|work=Спортивная школа №14|accessdate=2017-03-07|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307204020/http://xn--14-8kc9dmgy.xn--p1ai/ |date=2017-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Роберт Альберт улы Исмәғилев 1980 йылдың 9 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Ҡаҙанғол]] ауылында тыуа.

Өйләнгән. Ике балаһы бар. Өфө ҡалаһында йәшәй.

Бала саҡтан спорт менән шөғөлләнә, аныҡлап әйткәндә — төрлө көрәш төрҙәре (самбо, дзюдо, билбау көрәше).

Күп тапҡыр Башҡортостан Республикаһы, Урал федераль округы чемпионы, халыҡ-ара турнирҙар һәм Рәсәй чемпионаттары призеры була.

[[1987]]—[[1995 йыл]]дарҙа Ҡаҙанғол мәктәбендә белем ала.

[[1995]]—[[1998 йыл]]дарҙа [[Дәүләкән]] ҡалаһының 103-сө Һөнәрселек училищеһында уҡый.

[[1998 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]на уҡырға инә. [[1999 йыл]]да академик отпуск алып армия хеҙмәтенә китә, старшина званиеһы ала.
Армия хеҙмәте осоронда ([[1999]]—[[2001]] йылдар) ҡул һуғышы, көрәш, самбо һәм дзюдо буйынса «Динамо-Пермь» йыйылма командаһына инә.

[[2001 йыл]]да армиянан ҡайтҡандан һуң уҡыуын дауам итә һәм [[2006 йыл]]да «Физик культура һәм спорт» специальносы буйынса Урал дәүләт университетын тамамлай.

[[2014 йыл]]да «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]нда икенсе юғары белем дипломы ала.

[[2002]]—[[2009 йыл]]дарҙа эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә.

[[2009 йыл]]да 14-се спорт мәктәбендә тренер булып эшләй башлай.

[[2010 йыл]]дың [[март]]ында «14-се спорт мәктәбе» муниципаль бюджет учреждениеһында директор вазифаһына тәғәйенләнә. Тренер эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүен дауам итә. 2010 йылдың декабендә «Тренер-уҡытыусы» вазифаһы буйынса иң юғары квалификация бирелә.

А. Р. Исмәғилев етәкләгән 14-се спорт мәктәбе Өфө ҡалаһы ҡала округының иң ҙур мәктәптәрҙең береһе. Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы йыл һайын үткәргән төрлө спорт төрҙәре буйынса смотр-конкурста республиканың спорт мәктәптәре араһында белем биреү учреждениеһы призлы урындар биләй: 2013 йылда — 2-се урын, 2014 йылда — өсөнсө, 2015 йылда — икенсе, 2016 йылда — 1-се.

[[2012 йыл]]да Өфөлә ирекле көрәш бүлексәһен аса. [[2013 йыл]]дың декабрендә Өфөлә Олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша һәм «Сочи 2014» Олимпия утын эстафетаһының факел йөрөтөүсеһе сетрификатына эйә була&lt;ref&gt;http://stadium.ru/news/18-12-2013-spisok-fakelonostsev-estafeti-olimpiiskogo-ognya-v-ufe&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (Рәсәй Федерацияһы Спорт министрлығының 2015 йылдың 15 ғинуарындағы 3-сө бойороғо)&lt;ref&gt;http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/23390/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260517080640/https://minsport.gov.ru/documents/awards/23390/ |date=2026-05-17 }}&lt;/ref&gt;.
* «Билбау көрәше буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры» (Бойороҡ № 73НГ)&lt;ref&gt;http://slalom-tomsk.ru/wp-content/uploads/2013/08/Prikaz-na-MS-Bunkov-26.12.2012.pdf&lt;/ref&gt;.
* «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре» (Бойороҡ № ОД-393 19.04.2013).
* «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры» (Бойороҡ № ОД-200 28.02.2014).
* Рәсәй Федерацияһы Президенты Грамотаһы һәм «2014 йылдың Сочиҙағы XXII Ҡышҡы олимпия уйындары һәм XI Ҡышҡы паралимпия уйындары» иҫтәлекле миҙалы, 30.12.2014.

== Тәрбиәләнеүселәренең ҡаҙаныштары ==
Тренер-уҡытыусы булып эшләгән осорҙа бер нисә Рәсәйҙең спорт мастерын әҙерләй. Уның тәрбиәләнеүселәре билбау көрәше буйынса Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең йыйылма командалары составына инә.


'''2010 йыл '''

1. Көрәш буйынса Рәсәй беренселеге — Руслан Шәйхетдинов — 3-сө урын;

2. Билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге — Руслан Шәйхетдинов — 1-се урын;

'''2011 йыл '''

3. Көрәш буйынса Рәсәй беренселеге — Артур Зөлҡәрнәйев — 1-се урын, Руслан Шәйхетдинов — 2-се урын, Ҡотлогилдин Фадис — 3-сө урын;

4. Билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге — Артур Зөлҡәрнәйев — 3-сө урын, Руслан Шәйхетдинов — 2-се урын;

5. Билбау көрәше буйынса донъя беренселеге — Руслан Шәйхетдинов — 2-се урын;

'''2012 йыл'''

6. Билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге — Артур Зөлҡәрнәйев — 1-се урын, Руслан Шәйхетдинов — 1-се урын;

7. Көрәш буйынса донъя беренселеге — Артур Зөлҡәрнәйев — 1-се урын;

8. Билбау көрәше буйынса донъя беренселеге — Артур Зөлҡәрнәйев — 1-се урын,

9. Билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионаты — Рөстәм Арыҫланов — 1-се урын;

10. Билбау көрәше буйынса донъя чемпионаты — Рөстәм Арыҫланов — 1-се урын;

'''2013 йыл '''

11. Билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге — Анжела Петрова — 3-сө урын;

12. Билбау көрәше буйынса донъя беренселеге — Анжела Петрова — 3-сө урын;

13. Билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионаты — Рөстәм Арыҫланов — 1-се урын;


14. Билбау көрәше буйынса донъя чемпионаты — Рөстәм Арыҫланов — 1-се урын;

'''2014 йыл '''

15. Билбау көрәше буйынса Рәсәй беренселеге — Анжела Петрова — 1-се урын, Роксана Зямалеева — 3-сө урын, Артур Зөлҡәрнәйев — 3-сө урын;

'''2015 йыл'''

16. Билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионаты — Илфаҡ Ибәтуллин — 1-се урын;

17. Билбау көрәше буйынса донъя чемпионаты — Илфак Ибәтуллин — 3-сө урын;

'''2016 йыл '''

18. Билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионаты — Илфак Ибәтуллин — 2-се урын;

19. Билбау көрәше буйынса донъя чемпионаты — Илфак Ибәтуллин — 3-сө урын.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
2015 йылдан Роберт Альберт улы Исмәғилев төбәк йәмәғәт ойошмаһы булып тора; «Башҡортостан Республикаһының Ирекле көрәш федерацияһы» (РОО «ФВБРБ») төбәк йәмәғәт ойошмаһының президенты; 2015 йылда төбәк йәмәғәт ойошмаһы ойоштороусылар булып «Башҡортостан Республикаһының Көрәш һәм билбау көрәшенең Спорт федерацияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһын ойоштора (быға тиклем 2010 йылдан 2015 йылғаса «Башҡортостан Республикаһының Көрәш һәм билбау көрәше Спорт федерацияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһының вице-президенты була)&lt;ref&gt;http://x44624xl.bget.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118004254/http://x44624xl.bget.ru/ |date=2018-11-18 }}&lt;/ref&gt;, «Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһы» башҡарма комитеты ағзаһы&lt;ref&gt;http://belt-wrestling.su/ru/federation/federation-management&lt;/ref&gt;. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институтының «Физик сәләмәт һәм рухи үҫешкән шәхес формалаштырыу сараһы булараҡ төп белем биреү мәктәбендә физик культура дәрестәрендә ирекле көрәш элементтарын ҡулланылған дәрестәр системаһы» темаһы буйынса инновацион селтәрле майҙансығы менән етәкселек итә&lt;ref&gt;http://wrestbash.ru/борьба-в-школы/дюсш-№14-г-уфа/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518153948/http://wrestbash.ru/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B0-%D0%B2-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B/%D0%B4%D1%8E%D1%81%D1%88-%E2%84%9614-%D0%B3-%D1%83%D1%84%D0%B0/ |date=2019-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://bashkortostan.er.ru/news/2016/8/18/zamestitel-predsedatelya-komiteta-gosdumy-po-zhilishnoj-politike-i-zhkh-pavel-kachkaev-vruchil-pochetnye-gramoty-aktivistam-fizkulturnogo-dvizheniya-v-respublike/ Заместитель председателя комитета Госдумы по жилищной политике и ЖКХ Павел Качкаев вручил почетные грамоты активистам физкультурного движения в республике]
* [http://tv-rb.ru/novosti/sports/in_ufa_passed_the_republican_championship_on_free_style_wrestling/?sphrase_id=255894 Главный Республиканский Телеканал «Башкирское спутниковое телевидение» (БСТ) показал репортаж о Республиканском первенстве по вольной борьбе, который прошел 22.02.2017 года, где организатор — Роберт Исмагилов, руководитель Федерации вольной борьбы Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://tv-rb.ru/novosti/sports/in_ufa_hosted_the_grand_prix_of_the_republic_of_bashkortostan_wrestling/?sphrase_id=255897 Главный Республиканский Телеканал «Башкирское спутниковое телевидение» (БСТ) показал в программе новостей репортаж о Гран-При Республики Башкортостан по вольной борьбе, который прошел 15.12.2016 года, где организатор — Роберт Исмагилов, руководитель Федерации вольной борьбы Республики Башкортостан, и директор Спортивной школы № 14, занявшей первое место в соревнованиях]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashinform.ru/news/455832-bashkirskiy-sportsmen-artur-zulkarnaev-stal-chempionom-mira-po-natsionalnoy-borbe/ Воспитанник Роберта -Зулькарнаев Артур стал победителем чемпионата Мира по национальной борьбе в БРАЗИЛИ в г. Сан-Пауло]
* [http://ufaved.info/articles/obrazovanie/edinstvennaya-kuznica-batyrov/ Интервью о спортивной школе]
* [http://wrestbash.ru/борьба-в-школы/дюсш-№14-г-уфа/ Руководитель инновационной сетевой площадки ГАОУ ДПО Институт развития образования Республики Башкортостан по теме «Система уроков физической культуры с элементами вольной борьбы в образовательном процессе основной общей школы как средство формирования физически здоровой и духовно развитой личности».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518153948/http://wrestbash.ru/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B0-%D0%B2-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B/%D0%B4%D1%8E%D1%81%D1%88-%E2%84%9614-%D0%B3-%D1%83%D1%84%D0%B0/ |date=2019-05-18 }}
* [http://wrestbash.ru/борьба-в-школы/дюсш-№14-г-уфа/ Борьба в школе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518153948/http://wrestbash.ru/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B0-%D0%B2-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B/%D0%B4%D1%8E%D1%81%D1%88-%E2%84%9614-%D0%B3-%D1%83%D1%84%D0%B0/ |date=2019-05-18 }}
* [http://wrestbash.ru/ Борьба в школе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112125605/http://wrestbash.ru/ |date=2018-11-12 }}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Башҡортостан тренерҙары]]
[[Категория:Рәсәй тренерҙары]]</text>
      <sha1>oq1t9gyxo80elfnmxtyf5ntsrgx35h7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144177</id>
    <revision>
      <id>1309343</id>
      <parentid>1290749</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7265" sha1="mrcbz7exv9yeqgsysiwgu0urnkpwcku" xml:space="preserve">{{Фамилиялаш|Исҡужин}}
{{Ук}}
'''Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы''' ([[15 ғинуар]] [[1965 йыл]]) — [[йыр]]сы. 2000 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның «Далан» эстрада төркөмө вокалсыһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] , «Яҙғы тауыштар» республика йыр конкурсы лауреаты. 

== Биографияһы ==
Миңзифа Усман ҡыҙы Исҡужина 1965 йылдың 15 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында тыуған. Урта белемде Темәс мәктәбендә ала. Бала саҡтан йыр-моңдо һөйгән, гармунда өҙҙөрөп уйнаған ҡыҙҙың сәнғәткә юлы ҡатмарлы ғына була. Башта Баймаҡ һөнәрселек училищеһында һатыусы һөнәрен үҙләштереп, Темәстә һатыусы булып эшләй. Артабан [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]нда токарь була&lt;ref name=&quot;Библиографик белешмә&quot;&gt;Баймаҡ еренең күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 63 бит.&lt;/ref&gt;. 21 йәшендә генә [[Өфө сәнғәт училищеһы]]на килә, [[Фәрзәнә Сәғитова]] класында уҡый. Артабан [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлай&lt;ref name=&quot;Библиографик белешмә&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Йырсы бер нисә тапҡыр үҙ тамашасылары өсөн соло концерттары менән сығыш яһаны. Ул башҡорт композиторҙарының йырҙарын (З. Исмәғилев, «Былбылым»; Х.Әхмәтов, «Тыуған ауылым»; Б.Ғайсин, «Ике аҡҡош»; А.Туҡтағолов, «Мөхәббәт») һәм башҡорт халыҡ йырҙарын («Бала ҡарга», «Шәүрә», «Һандуғас» һәм башҡалар) бер рәттән ҙур оҫталыҡ менән йырлай&lt;ref name=&quot;Искужина Минзифа&quot;&gt;https://bashmusic.net/ru/music/ispolniteli-music-profile/view/playlist/id/293{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Искужина Минзифа Усмановна&lt;/ref&gt;.

Миңзифа Исҡужинаның концерт программалары һәр ваҡытта бай һәм масштаблы, үҙенең йырҙарын «Далан» эстрада төркөмө, Башҡортостан Республикаһының халыҡ инструменттары милли оркестры, филармонияның эстрада-джаз оркестры һәм Башҡортостан Республикаһының академия хор капеллаһы оҙатыуында йырлай&lt;ref name=&quot;Искужина Минзифа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

«Далан» эстрада төркөмө вокалисткаһы булараҡ&lt;ref name=&quot;О филармонии&quot;&gt;[http://bashgf.ru/index.php?pg=persone_full&amp;persons_id=48 ИСКУЖИНА Минзифа Усмановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822091633/http://bashgf.ru/index.php?pg=persone_full&amp;persons_id=48 |date=2019-08-22 }}&lt;/ref&gt; [[Төркиә Республикаһы]]нда [[Башҡортостан Республикаһы]] көндәрендә ([[Истанбул]], 2006—2008), [[Һарытау]]ҙа, [[Мәскәү]]ҙә, [[Ырымбур]]ҙа (2007), [[Санкт-Петербург]]та (2008) лайыҡлы сығыш яһаны&lt;ref name=&quot;Искужина Минзифа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

«Рәсәй Федерацияһы башҡорттары» Федераль программаһы сиктәрендә Рәсәй төбәктәре буйынса һабантуйҙарҙа ҡатнаша һәм гастролдәргә сыға.
Тәбиғәттән бирелгән абсолют ишетеү һәләте уға вокаль материалды ҡыйынлыҡһыҙ үҙләштереү, башҡарылған әҫәрҙе тамашасыларға түкмәй-сәсмәй еткереү өсөн ҙур мөмкинлектәр бирә, ул һәр ваҡыт репертуарын яңыртып тора, үҙ оҫталығы өҫтөндә даими эшләй&lt;ref name=&quot;О филармонии&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы
* «Яҙғы тауыштар» республика конкурсы лауреаты&lt;ref name=&quot;О филармонии&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Баймаҡ еренең күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 63 бит.
* [http://www.bashinform.ru/news/264739-minzifa-iskuzhina-vystupit-s-solnoy-programmoy/ Минзифа Искужина выступит с сольной программой]
* [https://web.archive.org/web/20190822091633/http://bashgf.ru/index.php?pg=persone_full&amp;persons_id=48 ИСКУЖИНА Минзифа Усмановна]
* [https://bashmusic.net/ru/music/ispolniteli-music-profile/view/playlist/id/293 Искужина Минзифа Усмановна]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Видеояҙмалар ==
* [https://bash.news/bst/15372_avtograf-zasluzhennaya-artistka-bashkortostana-minzifa-iskuzhina?lang=bash Автограф. Заслуженная артистка Башкортостана Минзифа Искужина]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://tatbash.ru/bashkirskie/klipy/11881-minzifa-iskuzhina-auylym-tirehktehre Минзифа Искужина - Ауылым тирэктэре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425185947/https://tatbash.ru/bashkirskie/klipy/11881-minzifa-iskuzhina-auylym-tirehktehre |date=2021-04-25 }}
* [https://bashklip.ru/video/vip/2860/bashkirskaya_muzyka/mi_zifa_is_uzhina_balalaryma Миңзифа Исҡужина - Балаларыма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425185946/https://bashklip.ru/video/vip/2860/bashkirskaya_muzyka/mi_zifa_is_uzhina_balalaryma |date=2021-04-25 }}

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:1965 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>mrcbz7exv9yeqgsysiwgu0urnkpwcku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матюшин Геральд Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144194</id>
    <revision>
      <id>1309645</id>
      <parentid>1306737</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7054" sha1="g4aqo0scukmyinij19x36nsfoguxn8s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Матюшин Геральд Николаевич''' ([[14 ноябрь]] [[1927 йыл]] — [[7 август]] [[2000 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Археология|ғалим-археологы]]. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992) 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

Рәсәй археология йәмғиәте рәйесе (1986—2000). Рәсәй археология йәмғиәтенең археология колледжы ректоры һәм рәйесе, Рәсәй халыҡ фәндәр академияһының вице-президенты, [[Америка]] археология йәмғиәте ағзаһы.

== Биографияһы ==
Матюшин Геральд Николаевич 1927 йылдың 14 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуа.  Төньяҡ флоттың Соловецкий утрауындағы юнгалар мәктәбен тамамлағас, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

[[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда юғары һөнәри белем алғандан һуң (1952), [[Өфө]] мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. [[1961 йыл]]дан — СССР Фәндәр академияһының Археология институтында эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре антропогенез һәм [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралда таш быуат]] проблемаларына арналған.

[[1964 йыл]]да «Башҡортостанда мезолит һәм неолит» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, [[1987 йыл]]да — «Таш быуатта Көньяҡ Урал алды. Етештереү хужалығының үҫеш проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Уралда [[палеолит]] ([[Урта түбә|Мысовая]]), [[мезолит]] (Янгелька), [[неолит]] (Ташбулат I) һәм [[энеолит]] (VIII Суртанды) тораҡтарын таба. [[Ағиҙел мәҙәниәте|Ағиҙел]], [[Ағиҙел буйы мәҙәниәте|Ағиҙел буйы]], [[Суртанды мәҙәниәте|Суртанды]], Башбулат һәм [[Йәнгел мәҙәниәте|Йәнгел мәҙәниәттәрен]] айырып аса. 300-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы.

== Төп хеҙмәттәре ==
{{refbegin|2}}
* У колыбели истории. М., 1972;
* Мезолит Южного Урала. М., 1976;
* Яшмовый пояс Урала. М., 1977;
* Энеолит Южного Урала. М., 1982;
* У истоков человечества. М., 1982;
* Три миллиона лет до нашей эры. М., 1986;
* Nguon gos loaoi ngioi. Ha noi, 1986;
* Историческое краеведение. М., 1987;
* У истоков цивилизации. М., 1992;
* On the Bound of History // Antiquity RAS. Issue 5. Moscow, 1993;
* Каменный век Южного Урала. М., 1994;
* Смена культур, цивилизации и экологические кризисы. М., 1994;
* Неолит Южного Урала: Предуралье. М., 1996;
* Археологический словарь. М., 1996&lt;ref&gt;[http://lib.misto.kiev.ua/HISTORY/MATYUSHIN/archeodict.txt ''Матюшин Г. Н.'' Археологический словарь // Київська міська бібліотека]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.ru/Download/Matushin/Matushin_1996_Arheologicheskiy.pdf ''Матюшин Г. Н.'' Археологический словарь. Москва: «Просвещение», 1996.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329085724/http://www.archaeology.ru/Download/Matushin/Matushin_1996_Arheologicheskiy.pdf |date=2017-03-29 }}&lt;/ref&gt;;
* Общество и власть. М., 1997;
* Тайны цивилизаций: История Древнего мира / Матюшин, Геральд Николаевич. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2002. — 350 с.: ил. — (Историческое расследование).
{{refend}}

== Наградалары ==
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985), Ушаков миҙалдары (1946, 1992) менән бүләкләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Матюшин Геральд Николаевич: (1927—2000) // Археологические статьи и материалы. — Тула, 2002. — С. 6.
* ''Бурханов А. А.'' Г. Н. Матюшин и некоторые вопросы деятельности Волго-Уральского центра РАО: (памяти выдающегося ученого) // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 11—26.
* ''Петренко А. Г.'' Г. Н. Матюшин и проблемы становления производящего хозяйства // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 26—30.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/9374-matyushin-gerald-nikolaevich}}{{V|9|11|2019}}   
* [https://web.archive.org/web/20211022134243/http://www.russika.ru/t.php?t=2625 Матюшин Геральд Николаевич // Энциклопедический фонд]
* [https://web.archive.org/web/20140528005404/http://chel-portal.ru/encyclopedia/Matyushin/t/10264 Матюшин Геральд Николаевич]

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй тарихсылары]]
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:14 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1927 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:7 августа вафат булғандар]]
[[Категория:2000 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>g4aqo0scukmyinij19x36nsfoguxn8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лангенхаген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144986</id>
    <revision>
      <id>1309575</id>
      <parentid>1062687</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5480" sha1="c85hvnct059d0738g10ynazheo1rg54" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лангенхаген''' (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Langenhagen&lt;/span&gt;) — [[Германия]]ла,  [[Түбәнге Саксония]] ерендәге ҡала.

Ганновер районы составына инә. Халҡы 52 583 кеше тәшкил итә  (2010 йылдың 31 декабренә)&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Statistik und für Kommunikationstechnologie Landesbetrieb Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;  71,99 км²  майҙанды биләй. Рәсми коды — ''2 03 41 010''.

Ҡала  6 ҡала районына бүленгән.

== Тарихы ==
[[Файл:Elisabethkirche_Langenhagen.jpg|слева|мини|286x286пкс|Лангенхаген. Елизавета сиркәүе]]
Лангенхагендың тәүге тапҡыр документаль телгә алыныуы Нинхаген (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Nienhagen&lt;/span&gt;) атамаһы аҫтында [[1312 йыл]]дың 15 февралендә   билдәләнә.

[[1862 йыл]]да ҡалала аҡылға зәғиф кешеләр өсөн психиатрия дауаханаһына нигеҙ һалына,  унда [[1866 йыл]]дан [[1868 йыл]]ға тиклем  Нобель премияһы лауреаты [[Роберт Кох]]  эшләй. Бөгөн уның тураһында  Лангенхагенда мәктәп һәм урам атамалары хәтерләтә.

Клиниканың иң билдәле клиенты булып сериялы үлтереүсе Фриц Харман тора.

[[XX быуат]] башында Лангенхаген иҡтисади әһәмиәт яғынан  мөһим транспорт үҙәгенә әүерелә. Тимер юлы вокзалы һәм Урта герман каналына пристань төҙөлә.

Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағында  Лангенхаген утҡа тотолоу арҡаһында  тулыһынса тиерлек емерелгән.

Ҡалала Зильбер Зее   (нем.&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Silbersee&lt;/span&gt;, һүҙмә - һүҙ- көмөш күл), федераль  A2 [[автобан]]ы төҙөлөшөндә барлыҡҡа килә  (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Bundesautobahn 2&lt;/span&gt;, ҡыҫҡаса ВАВ № 2). Күлдең атамаһын, версияларҙың береһе буйынса,  [[:ru:Люфтваффе|Люфтваффе]] летчиктары бирә, улар Берлин эргәһендә осош яһағанда уның буйынса йүнәлеш тотҡандар.

== Халҡы ==
{| class=&quot;standard&quot;
!Йыл
!Халыҡ
|-
|[[1990 йыл|1990]]
| align=&quot;right&quot; |46 840
|-
|[[1995 йыл|1995]]
| align=&quot;right&quot; |48 500
|-
|[[2000 йыл|2000]]
| align=&quot;right&quot; |49 334
|-
|[[2005 йыл|2005]]
| align=&quot;right&quot; |50 516
|-
|[[2010 йыл|2010]]
| align=&quot;right&quot; |52 583
|-
|[[2011 йыл|2011]]
| align=&quot;right&quot; |53 003
|}

== Туғандаш ҡалалар ==

* {{Флаг|Франция}} Л-Тре, [[Франция]]
* {{Флаг|Великобритания}} Саутуарк, [[Англия]], [[Бөйөк Британия]]
* {{Флаг|Словения}} Яңы Урында, [[Словения]]
* {{Флаг|Австрия}} Штадль-Паур, [[Австрия]]
* {{Флаг|Германия}} [[Родевиш]], [[Саксония]], [[Германия]]
* {{Флаг|Польша}} Глогув, [[Польша]]
* {{Флаг|Бразилия}} Жоинвиль, [[Бразилия]]
* {{Флаг|Босния и Герцеговина}} Биелин, [[Босния һәм Герцеговина]]

== Башҡалар ==
Лангенхагенда  Ганновер-Лангенхаген (HAJ) халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан..

== Фотоһүәрттәр ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Langenhagener-Park.JPG|Муниципаль паркта тарихи аллея.
Файл:Аэропорт Лангенхаген 2.jpg|Лангенхаген аэропорты.
Файл:Аэропорт Лангенхаген.jpg|Аэропорт. Диспетчер үҙәге вышкаһы.
Файл:Перекрёсток в Лангенхагене.jpg|Лангенхагенда урамдарҙың береһе.
Файл:Коммерческий центр в Лангенхагене.jpg|Коммерция үҙәге.
Файл:Silbersee Langenhagen.jpg|Зильберзее күле.
Файл:Автобан_в_Лангенхагене.jpg|Зилберзее күле районында автобан № 2 .
Файл:Ратхауз (Мэрия) Лангенхагена.jpg|Ратхауз (Мэрия).
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.langenhagen.de Рәсми бите]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Германия ҡалалары]]</text>
      <sha1>c85hvnct059d0738g10ynazheo1rg54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куксхафен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145005</id>
    <revision>
      <id>1309539</id>
      <parentid>1062675</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2873" sha1="1hqkw193zmgc65h4xd6z0sfn14bnp5v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Куксхафен''' (нем.&lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Cuxhaven&lt;/span&gt; {{Ipa|[kʊksˈhaːfən]}}, &lt;span lang=&quot;nds&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Cuxhoben&lt;/span&gt;) — [[Германия|Германияла]]ғы ҡала, район үҙәге, [[Түбәнге Саксония]] ерендә урынлашҡан.

Куксхафен районы составына инә. Халҡы   50 055 кеше тәшкил итә ( [[31 декабрь]] [[2011 йыл]])&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Statistik und für Kommunikationstechnologie Landesbetrieb Niedersachsen — Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 161,91 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — ''03 3 52 011.'' 

Туғанлашҡан ҡалаһы булып [[2004 йыл]]дың  [[14 август|14 авгусынан]]  [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалаһы [[Мурманск]] тора.

== Куксхафен менән бәйле билдәле шәхестәр ==

* Карстен Нибур (1733— 1815) — ғәрәп донъяһы илдәре буйлап  сәйәхәт итеүсе, математик, картограф, натуралист. Хәҙер Куксхафен өлөшө булған Людингворт ауылында тыуған.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo23 Kugelbake.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Map_cuxhaven_1910.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Sitzverteilung Stadt cuxhaven 2006.png|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo11 port area.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo04 Water tower.jpg|Һыу ҡыуҙырыу башняһы
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo09 port area.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven -Altenbruch -St. Nicolai - 2005 by-RaBoe 002.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo14 port area.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven watt 02.jpg|Башня 
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo10 port area.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo12 port area.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo20 port area.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven 07-2016 photo29 Outer Elbe.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Cuxhaven 2006 Cux-Port Westseite by-RaBoe.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.cuxhaven.de/ Рәсми биттәрендә].
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Германия ҡалалары]]</text>
      <sha1>1hqkw193zmgc65h4xd6z0sfn14bnp5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145300</id>
    <revision>
      <id>1309379</id>
      <parentid>1276066</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175984" sha1="sm6172qgusvm1v1573gvxf4so6t3kwi" xml:space="preserve">{{ЙХЛ чемпионаты миҙгеле
|Дата1=[[4 сентябрь]] [[2018]]
|Дата2=[[24 апрель]] [[2019]]
|Уйындар=1024
|Бомбардир=[[Васильев Антон Владимирович|Антон Васильев]] (96)
|Мәргән уйынсы=[[Шалагин Михаил Михайлович|Михаил Шалагин]] (48)
|Чемпион={{Рәсәй флагы}} '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо» Ярославль]]'''
|Финалист={{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|«Авто» Екатеринбург]]
|иҫәп=4 : 3
|MVP=[[Галкин Владимир Андреевич|Владимир Галкин]]
|үткән миҙгел=2017/18
|үткән миҙгел һылтанма=ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә
|киләһе миҙгел= 2019/20
|киләһе миҙгел һылтанма=ЙХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә
}}

'''ЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә''' — [[Йәштәр хоккей лигаһы]] чемпионатының юбилейлы унынсы миҙгеле. Чемпионат 2018 йылдың 4 сентябрендә Мәскәүҙең «Красная Армия» һәм «Динамо» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2019 йылдың апрель айында Харламов кубогы өсөн плей-офф уйындарының финал серияһы менән тамамлана.

Был миҙгелдә лә 33 команда ҡатнаша. «СКА-Серебряные Львы» урынына «СКА-Варяги» килә, ә «КРС Юниор» Риганан Харбинға күсә һәм «КРС Хэйлунцзян» тигән исем менән чемпионатта ҡатнаша. ЙХЛ Саҡырыу кубогы КХЛ йондоҙҙар аҙналығы сиктәрендә 2019 йылдың 12 ғинуарында Түбәнге Камала үтә. Һигеҙенсе тапҡыр был кубок өсөн уйында Көнбайыш конференцияһы еңеүҙе яулай. 

Ошо миҙгелдән алып ЙХЛ чемпионатында бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта йә буллитар серияһында еңелгәнгә бер мәрәй менән баһалайҙар, ә төп ваҡытта отолғандарға бер нимә лә бирелмәй. «СКА-1946» һәм «Мамонты Югры» хоккей клубтары даими миҙгелдә үҙ конференцияларында беренсе урындарҙы яулайҙар&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/1/881828/ «Мамонты Югры» и СКА-1946 получили Кубки победителей конференций]&lt;/ref&gt;.

Харламов кубогы өсөн плей-офф финалында Ярославлдән «Локо» хоккей клубы Екатеринбургтан «Авто» командаһын серияла 4-3 иҫәбе менән ота һәм өсөнсө тапҡыр ЙХЛ чемпионы исемен яулай. «Авто» ҡапҡасыһы Владимир Галкин плей-офф уйындарының им ҡиммәтле уйынсыһы тип таныла.

== Ике миҙгел араһы яңылыҡтары ==
=== Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр ===
Командалар һаны ЙХЛ чемпионатында үҙгәрмәй. Санкт-Петербургтан [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] системаһына кергән «СКА-Серебряные Львы» хоккей клубын үткән миҙгелдә [[МЙХЛ]]-да сығыш яһаған «СКА-Варяги» командаһы алмаштыра. Ә Ригала уйындарын үткәргән «КРС Юниор» урынына Харбиндан «КРС Хэйлунцзян» хоккей клубы килә.
=== Яңы боҙ һарайҙары ===
* Мәскәүҙә буш боҙ булмаған өсөн «Динамо» өйҙәге уйындарын Мәскәү өлкәһенең Дмитров ҡалаһында урындағы спорт комплекста үткәрәсәк. 
* [[Арена Омск]] авария хәлендә булғанға күрә «Омские Ястребы» үҙенең уйындарын «Авангард» хоккей үҙәгендә үткәрергә мәжбүр була.
* «Тайфун» хоккей клубы Уссурийскиҙан Владивосток ҡалаһына күсә һәм [[Фетисов Арена]]ла уйнай башлай.
=== Тренерҙар алмашыныуы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Миҙгел башланыр алдынан
|-
! width=&quot;150&quot;| Команда
! width=&quot;180&quot;| ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендәге тренер
! width=&quot;185&quot;| 2018/2019 йылдар миҙгелендәге тренер
|-
| [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]
| [[Сағымбаев Ерлан Ерлесович|Ерлан Сағымбаев]]
| [[Артеменко Александр Сергеевич|Александр Артеменко]]
|-
|[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]
|[[Фимин Юрий Викторович|Юрий Фимин]]
|[[Киселев Андрей Владимирович|Андрей Киселев]]
|-
| [[Капитан (хоккей клубы)|«Капитан»]]
| [[Гоголев Дмитрий Владимирович|Дмитрий Гоголев]]
| [[Береснев Леонид Аркадьевич|Леонид Береснев]]
|-
| [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]
| [[Страхов Юрий Николаевич|Юрий Страхов]]
| [[Потайчук Андрей Александрович|Андрей Потайчук]]
|-
| [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|«КРС Хэйлунцзян»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Парфёнов Андрей Валерьевич|Андрей Парфёнов]]
|-
| [[Рига (хоккей клубы)|«Рига»]]
| [[Рональд Озолиньш]]
| [[Айгарс Ципрусс]]
|-
| [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]
| [[Бердичевский Лев Сергеевич|Лев Бердичевский]]
| [[Бец Максим Николаевич|Максим Бец]]
|-
| [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]
|[[Милехин Михаил Викторович|Михаил Милехин]]
|[[Савченков Александр Александрович|Александр Савченков]]
|-
| [[СКА-Варяги (хоккей клубы)|«СКА-Варяги»]]
| ''Миҙгелдә ҡатнашмай''
| [[Кравец Михаил Григорьевич|Михаил Кравец]]
|-
| [[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]
| [[Гаврилов Игорь Николаевич|Игорь Гаврилов]]
| [[Слугин Сергей Геннадьевич|Сергей Слугин]]
|}

=== Донъя кубогы 2018 ===
{{main|Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2018}}
Һигеҙенсе Донъя кубогы тәүгегә Сочи ҡалаһында 2018 йылдың 18—26 августарында үтә. Турнирҙа һигеҙ илдән һигеҙ төрлө команда ҡатнаша. Финалда Ярославлдән «Локо» хоккей клубы Швециянан «ХВ 71» командаһын ота һәм икенсе тапҡыр был турнирҙа еңеү яулай.
== ЙХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13515 А. А. Костюченко иҫтәлегенә турнир]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.7
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Жлобин)|Металлург-2]] {{Флаг|Белоруссия}}
|align=&quot;center&quot;|1:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot;|1:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|26.7
|align=&quot;right&quot;|[[Металлург (хоккей клубы, Жлобин)|Металлург-2]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot;|1:7
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]] {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |3:6
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.7
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]''' {{Флаг|Белоруссия}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Металлург (хоккей клубы, Жлобин)|Металлург-2]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|3||9||100||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]
|3||6||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]
|3||3||33.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Белоруссия}} [[Металлург (хоккей клубы, Жлобин)|Металлург-2]]
|3||0||0||'''4'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13453 П. И. Беляев исемендә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921002852/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13453 |date=2020-09-21 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|30.7
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|31.7
|align=&quot;right&quot;|[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|1.8
|align=&quot;right&quot;|[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:5
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|Ярымфиналдар
| align=&quot;right&quot; |'''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|3.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |2:1
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|}

=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13488 Н. Маслов исемендә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922141701/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13488 |date=2020-09-22 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|1.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-1946]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|2.8
|align=&quot;right&quot;|[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:7
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]''' {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[СКА-1946]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|3.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |7:6 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Рига (хоккей клубы)|Рига]] {{Флаг|Латвия}}
| align=&quot;center&quot; |2:6
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|4.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Рига (хоккей клубы)|Рига]] {{Флаг|Латвия}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-1946]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|5.8
| align=&quot;right&quot; |[[Локо (хоккей клубы)|Локо]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:1
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:5
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[СКА-1946]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
|5||11||73.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946]]
|5||10||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|5||9||60||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|5||8||53.3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|5||4||26.7||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]]
|5||3||20||'''6'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11502 Ступинола халыҡ-ара турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180628154825/http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=11502 |date=2018-06-28 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|13.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|8:4
|align=&quot;left&quot;|{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|КРС Хэйлунцзян]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;right&quot;|[[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|КРС Хэйлунцзян]] {{Флаг|Ҡытай}}
| align=&quot;center&quot;|3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} '''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |6:1
|align=&quot;left&quot;|{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|КРС Хэйлунцзян]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|КРС Хэйлунцзян]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |'''{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13286 Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|5:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |6:5 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |5:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |5:3
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13461 Д. Ляпин иҫтәлегенә турнир]{{Недоступная ссылка|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Тюменский Легион]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Тюменский Легион]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |6:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|16.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|17.8
| align=&quot;right&quot; |[[Тюменский Легион]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:5
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|18.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]'''
|4||10||83.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|4||8||66.7||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|4||5||41,7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|4||4||33,3||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Тюменский Легион]]
|4||3||25||'''5'''
|}

=== [https://web.archive.org/web/20191123021839/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13587 Ырымбур өлкәһе губернаторы кубогы] ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;right&quot;|[[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|2:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.8
|align=&quot;right&quot;|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (Б)
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:1 (Б)
| align=&quot;left&quot; |'''{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13463 Сахаров кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927105925/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13463 |date=2020-09-27 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}'''
|align=&quot;center&quot;|4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot;|2:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;right&quot;|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot;|1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}'''
| align=&quot;center&quot; |6:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|23.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.8
| align=&quot;right&quot; |[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
| align=&quot;center&quot; |5:6 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} '''[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (Б)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (ө.в.)
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|-
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
|4||10||83.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|4||7||58.3||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|4||7||58.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|4||6||50||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|4||0||0||'''5'''
|}
{{col-2}}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13285 «Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925154032/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13285 |date=2020-09-25 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|30.7
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:1 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|31.7
|align=&quot;right&quot;|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:5 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|1.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Мамонты Югры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|3.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |5:0
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|4.8
| align=&quot;right&quot; |[[Мамонты Югры]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:6
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:4
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
|5||11||73.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Мамонты Югры]]
|5||8||53.3||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|5||8||53.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|5||7||46.7||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|5||6||40||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|5||5||33.3||'''6'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13373 А. И. Белосохов иҫтәлегенә турнир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928213647/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13373 |date=2020-09-28 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|1.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Кузнецкие Медведи]] {{Флаг|Россия}}
|align=&quot;center&quot;|0:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|2.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Омские Ястребы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
|align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|3.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|9:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Кузнецкие Медведи]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
|align=&quot;center&quot;|3:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|4.8
|align=&quot;right&quot;|[[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]] {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|3:5
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|5.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]''' {{Флаг|Ҡаҙағстан}}
|align=&quot;center&quot;|6:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Сибирские Снайперы]]'''
|4||11||91.7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|4||9||75||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы]]
|4||7||58.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Кузнецкие Медведи]]
|4||3||25||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|4||0||0||'''5'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13111 «ТАНЭКО» кубогы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926141147/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13111 |date=2020-09-26 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|7.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;10&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы]] {{Флаг|Россия}}'''
|align=&quot;center&quot;|3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|8.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
|align=&quot;center&quot;|8:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Стальные Лисы]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|9.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|6:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Стальные Лисы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
|align=&quot;center&quot;|3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|10.8
|align=&quot;right&quot;|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|0:7
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|6:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|11.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Стальные Лисы]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|6:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''{{Флаг|Россия}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'''
|4||10||83.3||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|4||7||58.3||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Стальные Лисы]]
|4||5||41.7||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
|4||5||41.7||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|4||3||25||'''5'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13462 В. А. Быстров исемендә кубок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813030644/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13462 |date=2020-08-13 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|14.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;15&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|15.8
|align=&quot;right&quot;|[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |5:4 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|16.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |3:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|17.8
| align=&quot;right&quot; |'''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:2
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;3&quot;|18.8
| align=&quot;right&quot; |[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |2:3
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
|-
| align=&quot;right&quot; |[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |1:2
| align=&quot;left&quot; |'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]] {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |0:4
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
|5||13||86.7||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
|5||11||73.3||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]
|5||9||60||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|5||6||40||'''4'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]
|5||5||33.3||'''5'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|5||1||6.7||'''6'''
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13454 А. М. Рогов иҫтәлегенә турнир]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|21.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|'''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
|align=&quot;center&quot;|5:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot;|6:0
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|22.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |4:3
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot;|3:2 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|24.8
|align=&quot;right&quot;|[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |0:3
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]] {{Флаг|Рәсәй}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|25.8
|align=&quot;center&quot;|3-4 урын өсөн уйын
| align=&quot;right&quot; |'''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Россия}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Финал
| align=&quot;right&quot; |'''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]''' {{Флаг|Рәсәй}}
| align=&quot;center&quot; |4:1
| align=&quot;left&quot; |{{Флаг|Рәсәй}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|}
=== [http://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13287 Хәтер турниры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920230138/https://r-hockey.ru/game.asp?CurrentTournier=13287 |date=2020-09-20 }} ===
{| class=&quot;toccolours collapsible collapsed&quot; style=&quot;width:90%; clear:both; margin:1.5em auto; text-align:center;&quot;
|-
! colspan=10 style=&quot;background:#fff;&quot; | Уйындар һөҙөмтәләре
|- style=&quot;text-align:center; background:#ddd;&quot;
!Дата!!Этап!!Команда 1!!Иҫәп!!Команда 2
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|27.8
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Төркөм&lt;br /&gt;этабы
|align=&quot;right&quot;|[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Рәсәй}}
|align=&quot;center&quot;|1:2
|align=&quot;left&quot;|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'''
|-
|align=&quot;right&quot;|'''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot;|4:3 (Б)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|28.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]''' {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot;|5:2
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |4:5
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|-
|align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|29.8
|align=&quot;right&quot;|'''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]] {{Флаг|Россия}}'''
| align=&quot;center&quot; |3:2 (ө.в.)
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|-
|align=&quot;right&quot;|[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]] {{Флаг|Россия}}
| align=&quot;center&quot; |1:4
|align=&quot;left&quot;|{{Флаг|Россия}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!width=190|Команда
!width=20|Уйын
!width=20|Мәрәй
!width=20|Мәрәйҙәр проценты
!width=20|Урын
|- align=center style=&quot;background:#ccffcc;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
|3||8||88.8||'''1'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|3||5||55.5||'''2'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]
|3||3||33.3||'''3'''
|- align=center style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{Флаг|Рәсәй}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]
|3||2||22.2||'''4'''
|}
{{col-end}}

=== Турнирҙар еңеүселәре ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнир
!Ҡала
!Еңеүсе
!2-се урын
!3-сө урын
|-
|А. А. Костюченко иҫтәлегенә турнир
|{{Белоруссия флагы}} [[Гомель]]
|{{Флаг|Россия}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Юниор (хоккей клубы, Минск)|Юниор]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Гомель (хоккей клубы)|Гомель-2]]
|-
|«Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Өфө]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|П. И. Беляев исемендәге турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Череповец]]
|{{Флаг России}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|{{Флаг России}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|{{Флаг России}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|-
|А. И. Белосохов иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Новосибирск]]
|{{Флаг России}} [[Сибирские Снайперы]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы]]
|-
|Н. Маслов исемендә турнир
|{{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
|{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|-
|«ТАНЭКО» кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Ҡазан]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]
|-
|Ступинола халыҡ-ара турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Ступино]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]
|-
|Магнитогорскиҙа ЙХЛ турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Магнитогорск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]
|-
|Денис Ляпин иҫтәлегенә турнир
|{{Рәсәй флагы}} [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|Юниор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Звезда (хоккей клубы, Сыбаркүл)|Звезда]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|-
|В. А. Быстров исемендә кубок
|{{Рәсәй флагы}} [[Санкт-Петербург]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
|{{Флаг|Рәсәй}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]
|-
|Ырымбур өлкәһе губернаторы кубогы
|{{Рәсәй флагы}} [[Орск]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Челмет (хоккей клубы)|Челмет]]
|-
|А. М. Рогов иҫтәлегенә турнир
|{{Флаг России}} [[Түбәнге Новгород]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|-
|Сахаров кубогы
|{{Флаг России}} [[Тольятти]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дизелист (хоккей клубы)|Дизелист]]
|-
|Хәтер турниры
|{{Рәсәй флагы}} [[Силәбе]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]
|}

== Командалар ==
{{ПозКарта+|Рәсәй|width=1000|float=center|caption='''Ҙур карта: Рәсәй&lt;br /&gt;Бәләкәй карта: Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе&lt;/small&gt;
|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.089167|long=37.919556|background=#FFFFFF|label={{small|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=57.589444|long=39.848611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-Варяги]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=59.950278|long=30.291944|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-1946]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.955278|long=23.91|background=#FFFFFF|label={{small|[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=48.484292|long=135.086253|background=#FFFFFF|label={{small|[[Амурские Тигры]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=43|lat_min=07|lon_deg=131|lon_min=54|background=#FFFFFF|label={{small|[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.174567|long=61.287768|background=#FFFFFF|label={{small|[[Белые Медведи]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=51.789267|long=55.099675|background=#FFFFFF|label={{small|[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.8175|long=49.124722|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.504742|long=49.274368|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=54.54|long=52.18|background=#FFFFFF|label={{small|[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.631111|long=51.8|background=#FFFFFF|label={{small|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.381667|long=58.993056|background=#FFFFFF|label={{small|[[Стальные Лисы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=54.739167|long=55.9575|background=#FFFFFF|label={{small|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.3112|long=43.9308|background=#FFFFFF|label={{small|[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=49.57|long=82.37|background=#FFFFFF|label={{small|[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}

{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=56.817365|long=60.594535|background=#FFFFFF|label={{small|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=53.767778|long=87.115556|background=#FFFFFF|label={{small|[[Кузнецкие Медведи]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=60.978449|long=69.012861|background=#FFFFFF|label={{small|[[Мамонты Югры]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.00895 |long=73.297539|background=#FFFFFF|label={{small|[[Омские Ястребы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.071667|long=82.943333|background=#FFFFFF|label={{small|[[Сибирские Снайперы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=51.155725|long=71.465281|background=#FFFFFF|label={{small|[[Снежные Барсы]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=57.158333|long=65.513611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Тюменский Легион]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=45.75|long=126.633|background=#FFFFFF|label={{small|[[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|КРС Хэйлунцзян]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.752222|long=37.598889|background=#ffffff|label={{small|Мәскәү һәм МӨ}}|position=left|mark=ButtonGray.svg}}
&lt;div style=&quot;position:absolute; z-index:1; top:1px; right:1px;&quot;&gt;
{{ПозКарта+|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|caption=Мәскәү өлкәһе һәм ҡалаһы|width=300|float=|places=
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.08|long=37.27 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=bottom}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.911   |long=37.7268   |background=#FFFFFF|label={{small|[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=top}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.794631|long=37.538233 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]&lt;br&gt;[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=55.793001|long=37.671508 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]&lt;br&gt;[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}}
{{ПозКарта~|Рәсәй Мәскәү өлкәһе|lat=54|lat_min=53|lat_sec =13|lon_deg=38|lon_min=04|lon_sec=38|background=#FFFFFF|label={{small|[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]}}|mark=ButtonBlue.svg|marksize=6|position=right}}
}}&lt;/div&gt;
}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:15%&quot; | Команда
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:15%&quot; | Ҡала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:23%&quot; | Арена &lt;small&gt;(ҙурлығы)&lt;/small&gt;
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:5%&quot; | Нигеҙләнгән
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:5%&quot; | Лигала
! style=&quot;background:white; text-align:center; width:12%&quot; | Партнёрлыҡ командаһы
|-
! style=&quot;background:navy; text-align:center&quot; colspan=6 | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Көнбайыш конференцияһы&lt;/span&gt;
|-style=&quot;background: #ffffff;&quot;
|-
| '''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Череповец]]'''
| [[Боҙло һарай (Череповец)|Боҙло һарай]] &lt;small&gt;(6 064)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]]
|-
| '''[[Амурские Тигры]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Хабаровск]]
| [[Платинум Арена]] &lt;small&gt;(7 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
| align=center | [[Амур (хоккей клубы)|Амур]]
|-
| '''[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Мытищи]]
| [[Арена Мытищи]] &lt;small&gt;(7 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | —
|-
| '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[Дмитров (спорт комплексы)|«Дмитров» СК]] &lt;small&gt;(2 200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2017
| align=center | [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо (Мәскәү)]]
|-
| '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Юбилейный (спорт комплекс, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] &lt;small&gt;(1 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2013
| align=center | 2013
| align=center | [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо (Санкт-Петербург)]]
|-
| '''[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ступино]]
| [[В. Бобров исемендәге боҙло спорт комплексы|В. Бобров ис. БСК]] &lt;small&gt;(1 800)&lt;/small&gt;
| align=center | 1999
| align=center | 2017
| align=center | [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
|-
| '''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙло спорт комплексы|ЦСКА БСК]] &lt;small&gt;(5 600)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
|-
| '''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[Крылья Советов (спорт һарайы)|«Крылья Советов» СҺ]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 1947
| align=center | 2016
| align=center | [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|-
| '''[[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян]]'''
| {{Флаг Китая|20px}} [[Харбин]]
| [[Харбин спорт университеты аренаһы]] &lt;small&gt;(2 780)&lt;/small&gt;
| align=center | 2017
| align=center | 2018
| align=center | [[Куньлунь Ред Стар]]
|-
| '''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ярославль]]
| [[Арена 2000]] &lt;small&gt;(9 070)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Локомотив (күп функциялы спорт комплексы)|«Локомотив» КФСК]] &lt;small&gt;(1 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]
|-
| '''[[Рига (хоккей клубы)|Рига]]'''
| {{Флаг Латвии|20px}} [[Рига]]
| [[Inbox.lv (боҙло арена)|Inbox.lv]] &lt;small&gt;(2 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
| align=center | [[Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008)|Динамо (Рига)]]
|-
| '''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Чехов (Мәскәү өлкәһе)|Чехов]]
| [[Витязь (боҙло хоккей үҙәк)|«Витязь» БХҮ]] &lt;small&gt;(3 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Витязь (хоккей клубы)|Витязь]]
|-
| '''[[СКА-1946]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|«Хоккей ҡаласығы»]] &lt;small&gt;(1 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|-
| '''[[СКА-Варяги]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Санкт-Петербург]]
| [[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|«Хоккей ҡаласығы»]] &lt;small&gt;(1 418)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2018
| align=center | [[СКА (хоккей клубы)|СКА]]
|-
| '''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Мәскәү]]
| [[ЦСКА-Арена]] &lt;small&gt;(2 700)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|Спартак]]
|-
| '''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Владивосток]]
| [[Фетисов Арена]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2016
| align=center | 2016
| align=center | [[Адмирал (хоккей клубы)|Адмирал]]
|-
| '''[[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Новгород]]
| [[В. Коноваленко исемендә СҺ]] &lt;small&gt;(4 200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|Торпедо (Түбәнге Новгород)]]
|-
! style=&quot;background:red; text-align:center&quot; colspan=6 | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt; Көнсығыш конференцияһы&lt;/span&gt;
|-
| '''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Екатеринбург]]
| [[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]] &lt;small&gt;(5 570)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]]
|-
| '''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'''
| {{Флаг Казахстана|20px}} [[Усть-Каменогорск]]
| [[Борис Александров исемендә спорт һарайы|Б. Александров ис. СҺ]] &lt;small&gt;(4 400)&lt;/small&gt;
| align=center | 2015
| align=center | 2016
| align=center | [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо (Усть-Каменогорск)]]
|-
| '''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Силәбе]]
| [[Трактор (боҙло арена)|«Трактор» боҙло арена]] &lt;small&gt;(7 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Трактор (хоккей клубы)|Трактор]]
|-
| '''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Ҡазан]]
| [[Татнефть-Арена]] &lt;small&gt;(9 300)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
| align=center | [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|Ак Барс]]
|-
| '''[[Кузнецкие Медведи]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Новокузнецк]]
| [[Кузнецких металлургов спорт һарайы|«Кузнецких металлургов» СҺ]] &lt;small&gt;(7 533)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург (Новокузнецк)]]
|-
| '''[[Ладья (хоккей клубы, Тольятти)|Ладья]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Тольятти]]
| [[Лада-Арена]] &lt;small&gt;(6 100)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]
|-
| '''[[Мамонты Югры]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ханты-Манси]]
| [[Боҙло спорт һарайы (Ханты-Мансийск)|«Ханты-Мансийск» БСҺ]] &lt;small&gt;(2 000)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
| align=center | [[Югра (хоккей клубы)|Югра]]
|-
| '''[[Омские Ястребы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Омск]]
| [[Авангард (хоккей үҙәге)|«Авангард» ХҮ]] &lt;small&gt;(200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]
|-
| '''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Түбәнге Кама]]
| [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик» СМК]] &lt;small&gt;(5 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Нефтехимик (хоккей клубы)|Нефтехимик]]
|-
| '''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Ырымбур]]
| [[Звёздный (боҙло һарай)|«Звёздный» БҺ]] &lt;small&gt;(2 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2015
| align=center | 2015
| align=center | [[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]
|-
| '''[[Сибирские Снайперы]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Новосибирск]]
| [[Себер (концерт-спорт комплексы)|«Себер» КСК]] &lt;small&gt;(7 384)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Себер (хоккей клубы)|Себер]]
|-
| '''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'''
| {{Флаг Казахстана|20px}} [[Астана]]
| [[Барыҫ-Арена]] &lt;small&gt;(11 578)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2011
| align=center | [[Барыҫ (хоккей клубы)|Барыҫ]]
|-
| '''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]
| [[Юбилейный (спорт һарайы, Әлмәт)|«Юбилейный» СҺ]] &lt;small&gt;(2 200)&lt;/small&gt;
| align=center | 2011
| align=center | 2012
| align=center | [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]
|-
| '''[[Стальные Лисы]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Магнитогорск]]
| [[Арена-Металлург]] &lt;small&gt;(7 700)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург (Магнитогорск)]]
|-
| '''[[Толпар (хоккей клубы, Өфө)|Толпар]] '''
| {{Флаг России|20px}} [[Өфө]]
| [[Салауат Юлаев спорт һарайы|Салауат Юлаев СҺ]] &lt;small&gt;(3 500)&lt;/small&gt;
| align=center | 2009
| align=center | 2009
| align=center | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|-
| '''[[Тюменский Легион]]'''
| {{Флаг России|20px}} [[Төмән]]
| [[Спорт һарайы (Төмән)|Спорт һарайы]] &lt;small&gt;(3 346)&lt;/small&gt;
| align=center | 2010
| align=center | 2010
| align=center | [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]
|}

== Тренерҙар hәм капитандар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
!width=&quot;180&quot;|Клуб
!width=&quot;200&quot;|Баш тренер
!width=&quot;200&quot;|Капитан
!width=&quot;250&quot;|Тренерҙар китеүе
|-
| {{Флаг России}} [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
|{{Флаг России}} [[Соловьев Виталий Евгеньевич|Виталий Соловьев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дербенёв Александр Андреевич|Александр Дербенёв]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Ставровский Евгений Михайлович|Евгений Ставровский]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Марков Артём Сергеевич|Артём Марков]]
|
|-
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Артеменко Александр Сергеевич|Александр Артеменко]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Рыжий Илья Александрович|Илья Рыжий]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Киселев Андрей Владимирович|Андрей Киселев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Линник Никита Сергеевич|Никита Линник]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Потапов Владимир Владимирович|Владимир Потапов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гончарук Сергей Олегович|Сергей Гончарук]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Смельницкий Максим Борисович|Максим Смельницкий]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кулиев Владислав Александрович|Владислав Кулиев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]
|{{Белоруссия флагы}} [[Журик Александр Александрович|Александр Журик]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Грищенко Дмитрий Борисович|Дмитрий Грищенко]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Беляков Виктор Евгеньевич|Виктор Беляков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Жабреев Александр Сергеевич|Александр Жабреев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Орешкин Сергей Юрьевич|Сергей Орешкин]] &lt;small&gt;(16 октябрь)&lt;/small&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Макаров Андрей Сергеевич|Андрей Макаров]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Вилданов Айрат Ришат улы|Айрат Вилданов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Береснев Леонид Аркадьевич|Леонид Береснев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Жилин Алексей Дмитриевич|Алексей Жилин]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Лещев Альберт Викторович|Альберт Лещев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Солопанов Никита Сергеевич|Никита Солопанов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Потайчук Андрей Александрович|Андрей Потайчук]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Рыженьков Павел Александрович|Павел Рыженьков]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]
|{{Рәсәй флагы}} в.б. [[Коледаев Алексей Николаевич|Алексей Коледаев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сизиков Денис Евгеньевич|Денис Сизиков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Китов Александр Сергеевич|Александр Китов]] &lt;small&gt;(4 ғинуар)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://metallurg-nk.ru/club/news/2614/ Изменения в тренерском штабе «Кузнецких Медведей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119213941/http://www.metallurg-nk.ru/club/news/2614/ |date=2019-11-19 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|КРС Хэйлунцзян]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Парфенов Андрей Валерьевич|Андрей Парфёнов]]
|{{Ҡытай флагы}} [[Цзянин Го]]
|{{Канада флагы}} [[Стивен Каспер]] &lt;small&gt;(10 октябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/4172/799457/ Стивен Каспер покидает «Куньлунь»]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|Ладья]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Алексеев Алексей Александрович|Алексей Алексеев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Грошев Евгений Владимирович|Евгений Грошев]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Красоткин Дмитрий Иванович|Дмитрий Красоткин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Червоненко Владислав Эдуардович|Владислав Червоненко]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бурлицкий Дмитрий Викторович|Дмитрий Бурлицкий]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Вахрутдинов Тимралий Вахитович|Тимралий Вахрутдинов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Панов Юрий Александрович|Юрий Панов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Мельников Максим Юрьевич|Максим Мельников]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Касаткин Вячеслав Александрович|Вячеслав Касаткин]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Дякун Никита Романович|Никита Дякун]]
|
|-
|{{Латвия флагы}} [[Рига (хоккей клубы)|Рига]]
|{{Латвия флагы}} [[Айгарс Ципрусс]]
|{{Латвия флагы}} [[Паулс Сварс]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бец Максим Николаевич|Максим Бец]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Храпский Григорий Петрович|Григорий Храпский]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Октябрёв Артур Сергеевич|Артур Октябрёв]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Соколка Даниил Игоревич|Даниил Соколка]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Савчук Олег Ростиславович|Олег Савчук]] &lt;small&gt;(17 декабрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/4172/838265/ Савчук покидает «Сарматов»]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Рәсәй флагы}} [[Скомороха Андрей Владимирович|Андрей Скомороха]] &lt;small&gt;(18 февраль)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/4172/872750/ Артур Октябрёв – новый главный тренер оренбуржских «Сарматов»]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Люзенков Ярослав Игоревич|Ярослав Люзенков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Сухов Семён Павлович|Семён Сухов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Савченков Александр Александрович|Александр Савченков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Баринов Даниил Андреевич|Даниил Баринов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Бердичевский Лев Сергеевич|Лев Бердичевский]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Шарпанских Антон Юрьевич|Антон Шарпанских]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Кравец Михаил Григорьевич|Михаил Кравец]] &lt;small&gt;(4 октябрь)&lt;/small&gt;
|-
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Старыгин Сергей Васильевич|Сергей Старыгин]]
|{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Данияр Саян Ерлан улы|Саян Данияр]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Тюриков Владимир Вячеславович|Владимир Тюриков]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Булимов Михаил Викторович|Михаил Булимов]]
|
|-
| {{Флаг России}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]
| {{Флаг России}} [[Дмитриев Эдуард Анатольевич|Эдуард Дмитриев]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Шолгин Андрей Владимирович|Андрей Шолгин]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стулов Дмитрий Георгиевич|Дмитрий Стулов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Антипин Вадим Владимирович|Вадим Антипин]]
|
|-
| {{Флаг России}} [[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]
| {{Флаг России}} [[Гаврилов Игорь Николаевич|Игорь Гаврилов]]
| {{Рәсәй флагы}} [[Мальцев Глеб Александрович|Глеб Мальцев]]
| {{Флаг России}} [[Слугин Сергей Геннадьевич|Сергей Слугин]] &lt;small&gt;(18 декабрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/4172/838604/ Слугин покинул тренерский мостик «Тайфуна»]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гәрәев Алик Әмирхан улы|Алик Гәрәев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Анохин Никита Андреевич|Никита Анохин]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|Тюменский Легион]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Гусев Владимир Витальевич|Владимир Гусев]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Филиппов Тимофей Александрович|Тимофей Филиппов]]
|
|-
|{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|Чайка]]
|{{Эстония флагы}} [[Тойво Суурсоо]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Стальнов Донат Олегович|Донат Стальнов]]
|{{Рәсәй флагы}} [[Рьянов Вячеслав Серафимович|Вячеслав Рьянов]] &lt;small&gt;(15 ноябрь)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/4172/817049/ Вячеслав Рьянов покидает «Чайку»]&lt;/ref&gt;
|}

== Даими чемпионат ==
Даими чемпионатта командалар ике конференцияға (Көнсығыш һәм Көнбайыш) бүленә. Шул конференциялар эсендә һәр команда башҡалар менән дүртешәр уйын (ике өйҙә, ике ҡунаҡта) уҙғара. Көнсығыш командалары 60 уйын үткәрһә, Көнбайыш конференцияһы клубтары дүрткә күберәк осрашыу даими миҙгелдә үткәрә. Даими миҙгелдә бөтәһе 1024 уйын үтә. Даими беренселек 2018 йылдың 4 сентябрендә Мәскәүҙең [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]] һәм [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо»]] хоккей клубтары араһында уйын менән башлана һәм 2019 йылдың 5 мартында тамамлана. Чемпионат барышында Санкт-Петербургтан «Динамо» һөжүмсеһе Антон Васильев ЙХЛ тарихында иң һөҙөмтәле уйынсыһы була&lt;ref&gt;[https://mhl.khl.ru/news/1/860285/ Антон Васильев – лучший бомбардир и снайпер в истории МХЛ]&lt;/ref&gt;.
=== Саҡырыу кубогы 2019 ===
Йәштәр хоккей лигаһының иң яҡшы уйынсылары араһында Конференциялар уйыны 2019 йылдың 12 ғинуарында өсөнсөгә КХЛ йондоҙҙары аҙналығы сиктәрендә Түбәнге Камала [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|«Нефтехимик»]] спорт-мәҙәниәт комплексында үтә. Саҡырыу кубогы дүртенсе йыл рәттән Көнсығыш конференцияһы клубтарының боҙҙарында һәм икенсе тапҡыр Түбәнге Камала үтә. Көнсығыш командаһын «Толпар» тренеры Алик Гәрәев, ә Көнбайышты — Александр Савченков етәкләйәсәк&lt;ref&gt;[https://www.allstarweek.com/mhl/?_ga=2.261626116.861201836.1546527585-1928449921.1543833246#news-item-19 Саҡырыу кубогының тренерҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819233035/https://www.allstarweek.com/mhl/?_ga=2.261626116.861201836.1546527585-1928449921.1543833246#news-item-19 |date=2019-08-19 }}&lt;/ref&gt;. Көнбайыш командаһы был уйында Көнсығышты 2:0 иҫәбе менән еңеп һигеҙенсе тапҡыр Саҡырыу кубогын яулай һәм алты йыл рәттән еңелеүҙе белмәй&lt;ref&gt;[https://www.allstarweek.com/mhl/?_ga=2.221488024.1269004012.1547486260-1928449921.1543833246#news-item-14 Көнбайыш командаһы һигеҙенсе тапҡыр Саҡырыу кубогын яулай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819224424/https://www.allstarweek.com/mhl/?_ga=2.221488024.1269004012.1547486260-1928449921.1543833246#news-item-14 |date=2019-08-19 }}&lt;/ref&gt;. Был осрашыуҙың иң яҡшы уйынсылары Марк Верба, Антон Васильев, Кирилл Марченко һәм Арсен Хисамутдинов КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға хоҡуҡты ала&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/hockey/news-3647909-stali-izvestny-imena-chetveryh-molodyh-igrokov-na-match-zvjozd-khl.html Стали известны имена четверых молодых игроков на Матч звёзд КХЛ]&lt;/ref&gt;.
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =
| дата         = [[12 ғинуар]] [[2019]]
| время        = 17:00
| команда1     = [[Көнсығыш конференцияһы (ЙХЛ-А)|Көнсығыш]]
| команда2     = '''[[Көнбайыш конференцияһы (ЙХЛ-А)|Көнбайыш]]'''
| счёт         = 0 : 2
| периоды      = (0:0, 0:1, 0:1)
| отчёт        = https://mhl.khl.ru/game/821/80615/summary/
| вратарь1     = [[Миңлеғәлиев Әҙил Дамир улы|Әҙил Миңлеғәлиев]] &lt;small&gt;(0:00—31:20)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Галкин Владимир Андреевич|Владимир Галкин]] &lt;small&gt;(31:20—60:00)&lt;/small&gt;
| вратарь2     = [[Лысенков Никита Алексеевич|Никита Лысенков]] &lt;small&gt;(0:00—31:20)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Скотников Всеволод Антонович|Всеволод Скотников]] &lt;small&gt;(31:20—60:00)&lt;/small&gt;
| прогресс     = 0 — '''1'''&lt;br&gt;0 — '''2'''
| голы1        = 
| голы2        = '''31:39''' [[Верба Марк Михайлович|М. Верба]] ([[Морулёв Глеб Дмитриевич|Г. Морулёв]])&lt;br&gt;'''59:09''' [[Марченко Кирилл Игоревич|К. Марченко]]
| буллиты1     = 
| буллиты2     = 
| судья        = {{Рәсәй флагы}} Роман Мелихов
| судья2       = {{Рәсәй флагы}} Сергей Макашов
| линейный     = {{Рәсәй флагы}} Артур Сафиуллов
| линейный2    = {{Рәсәй флагы}} Дмитрий Канифадин
| стадион      = [[Нефтехимик (спорт-мәҙәниәт комплексы)|СМК «Нефтехимик»]], {{Рәсәй флагы}} [[Түбәнге Кама]]
| зрителей     = 5 035
| штраф1       = 2
| штраф2       = 6
| броски1      = 35
| броски2      = 22
}}

=== Турнир таблицаһы ===
==== Көнсығыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#ff6666&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнсығыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||width=75|Ш||±Ш||М||%
|- align=center
|1||align=left|'''{{Флаг|Россия}} '''к''' — [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]'''||60||40||4||2||3||3||8||205—82||+123||98||'''81.7'''
|- align=center
|2||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]'''||60||40||1||1||1||3||14||188—111||+77||88||'''73.3'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]'''||60||36||2||1||3||3||15||194—115||+79||84||'''70'''
|- align=center
|4||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]'''||60||34||2||3||3||2||16||203—135||+68||83||'''69.2'''
|- align=center
|5||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]'''||60||27||4||1||6||2||20||177—151||+26||72||'''60'''
|- align=center
|6||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]'''||60||29||2||2||3||2||22||174—162||+12||71||'''59.2'''
|- align=center
|7||align=left|'''{{Флаг|Казахстан}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]]'''||60||22||7||2||1||6||22||153—172||-19||69||'''57.5'''
|- align=center
|8||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]'''||60||22||5||4||2||4||23||207—152||+55||68||'''56.7'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|9||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]''||60||23||3||4||1||4||25||158—150||+8||65||'''54.2'''
|- align=center
|10||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]]''||60||23||2||3||3||4||25||140—147||-7||63||'''52.5'''
|- align=center
|11||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]''||60||24||2||3||2||1||28||132—149||-17||61||'''50.8'''
|- align=center
|12||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья»]]''||60||22||4||2||1||2||29||167—188||-22||59||'''49.2'''
|- align=center
|13||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|«Тюменский Легион»]]''||60||13||8||4||0||4||31||126—193||-67||54||'''45'''
|- align=center
|14||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]]''||60||21||0||3||2||0||34||140—188||-48||50||'''41.7'''
|- align=center
|15||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]]''||60||11||0||2||3||5||39||138—246||-108||34||'''28.3'''
|- align=center
|16||align=left|''{{Флаг|Ҡаҙағстан}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]''||60||8||1||1||4||2||44||110—271||-161||26||'''21.7'''
|}

==== Көнбайыш конференцияһы ====
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;50%&quot;
|- bgcolor=&quot;#0066ff&quot;
| colspan=&quot;13&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;color:#ffffff&quot; | '''Көнбайыш конференцияһы'''
|- align=center
!Урын||Команда||У||Е||ӨВЕ||БСЕ||БСО||ӨВО||О||width=75|Ш||±Ш||М||%
|- align=center
|1||align=left|'''{{Флаг|Рәсәй}} '''д''' — [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]'''||64||44||5||1||4||1||9||230—112||+118||105||'''82'''
|- align=center
|2||align=left|'''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]'''||64||41||3||2||3||6||9||251—117||+134||101||'''78.9'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;13&quot; |
|- align=center
|3||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]'''||64||39||4||2||2||4||13||221—128||+93||96||'''75'''
|- align=center
|4||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]'''||64||36||4||5||1||3||15||183—112||+71||94||'''73.4'''
|- align=center
|5||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]'''||64||37||2||3||4||0||18||220—124||+96||88||'''68.7'''
|- align=center
|6||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]'''||64||32||5||5||2||2||18||193—161||+32||88||'''68.7'''
|- align=center
|7||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]'''||64||30||6||2||2||3||21||201—141||+60||81||'''63.3'''
|- align=center
|8||align=left|'''{{Флаг|Россия}} [[СКА-Варяги|«СКА-Варяги»]]'''||64||31||2||4||0||3||24||189—136||+53||77||'''60.1'''
|- bgcolor=&quot;#cfcfcf&quot;
| colspan=&quot;14&quot; |
|- align=center
|9||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]''||64||25||5||4||4||3||23||178—170||+8||75||'''58.6'''
|- align=center
|10||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Капитан (хоккей клубы)|«Капитан»]]''||64||25||3||3||2||1||30||184—195||-11||65||'''50.8'''
|- align=center
|11||align=left|''{{Флаг|Рәсәй}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]''|| 64||22||3||1||3||4||31||152—178||-26||59||'''46.1'''
|- align=center
|12||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]''||64||19||1||5||0||4||35||133—173||-40||54||'''42.2'''
|- align=center
|13||align=left|''{{Флаг|Латвия}} [[Рига (хоккей клубы)|«Рига»]]''||64||19||0||1||6||5||33||119—183||-64||51||'''39.8'''
|- align=center
|14||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Атланты (хоккей клубы)|«Атланты»]]''||64||19||1||1||3||2||38||151—211||-60||47||'''36.7'''
|- align=center
|15||align=left|''{{Флаг|Россия}} [[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]''||64||14||2||1||5||5||37||153—239||-86||44||'''34.4'''
|- align=center
|16||align=left|''{{Флаг|Рәсәй}} [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]]''||64||13||1||5||2||2||41||126—237||-111||42||'''32.8'''
|- align=center
|17||align=left|''{{Флаг|Ҡытай}} [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|«КРС Хэйлунцзян»]]''||64||3||1||2||4||0||54||91—358||-267||16||'''12.5'''
|}
'''Яртыса ҡалын''' шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
''Курсив'' менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.&lt;br /&gt;
'''д''' — даими беренселектең еңеүсеһе, '''к''' — конференция еңеүсеһе.

=== Аҙналар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Аҙна !! Дата !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы !! Һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''1'''||4.9—9.9||Дмитрий Брагинский (''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'')||Данил Пятин (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')||Алексей Пустозёров (''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''2'''||10.9—16.9||Дмитрий Брагинский (''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'')||Григорий Грязнов (''[[СКА-Варяги]]'')||Матвей Заседа (''[[Амурские Тигры (хоккей клубы)|Амурские Тигры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''3'''||17.9—23.9||Всеволод Скотников (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')||Денис Толпегин (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||Никита Ивашкин (''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''4'''||24.9—30.9||Артур Мустафин (''[[Сарматы (хоккей клубы)|Сарматы]]'')||Михаил Семенеко (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]]'')||Роман Баданин (''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''5'''||1.10—7.10||Илья Ступин (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'') ||Аким Тришин (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')||Лев Комиссаров (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''6'''||8.10—14.10||Андрей Сковронский (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')||Даниил Пыленков (''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'')||Антон Васильев (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''7'''||15.10—21.10||Арсений Әхмәтов (''[[Капитан (хоккей клубы)|Капитан]]'')||Александр Никишин (''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'')||Антон Назаревич (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''8'''||22.10—28.10||Андрей Сковронский (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')||Никита Христов (''[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]'')||Никита Рожков (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''9'''||29.10—4.11||Николай Дмитриев (''[[СКА-Варяги]]'') ||Дмитрий Семыкин (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Александр Беляев (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''10'''||5.11—11.11||Владислав Щербаков (''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]'')||Самат Данияр (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')||Саян Данияр (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''11'''||12.11—18.11||Всеволод Скотников (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')||Никита Макеев (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')||Владислав Шутов (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''12'''||19.11—25.11||Денис Каратаев (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')||Тимофей Устинов (''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]'')||Тимур Закиров (''[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|Спутник]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''13'''||26.11—2.12||Константин Кожанов (''[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]'')||Глеб Кожемякин (''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'')||Даниил Лапин (''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''14'''||3.12—9.12||Артур Әхтәмов (''[[Ирбис (хоккей клубы)|Ирбис]]'')||Петр Ясинский (''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'')||Дмитрий Силантьев (''[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''15'''||10.12—16.12||Макар Чуфаров (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Владимир Сычушкин (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Никита Рожков (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''16'''||17.12—23.12||Кирилл Устименко (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Глеб Мальцев (''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'')||Владислав Червоненко (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''17'''||24.12—30.12||Дмитрий Шаров (''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'')||Богдан Денисевич (''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'')||Артём Марков (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''18'''||4.1—6.1||Ян Синькевич (''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]'')||Михаил Богдашкин (''[[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|Кузнецкие Медведи]]'')||Кирилл Тютяев (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'') 
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''19'''||7.1—13.1||Владислав Окоряк (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')||Александр Дрягилев (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')||Фёдор Яровинский (''[[СКА-Варяги (хоккей клубы)|СКА-Варяги]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''20'''||14.1—20.1 ||Владислав Галкин (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')||Глеб Летов (''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'')||Антон Васильев (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''21'''||21.1—27.1||Георгий Романов (''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'')||Артём Мальцев (''[[Капитан (хоккей клубы, Ступино)|Капитан]]'')||Юрий Платонов (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Юрий Платонов]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''22'''||28.1—3.2||Кирилл Устименко (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Глеб Семёнов (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')||Михаил Шалагин (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''23'''||4.2—10.2||Никита Лысенков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Георгий Дедов (''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'')||Николай Майоров (''[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Алтай]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''24'''||11.2—17.2||Никита Лысенков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Алексей Пузанов (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')||Батырлан Муратов (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''25'''||18.2—24.2||Андрей Сковронский (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')||Вениамин Баранов (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Михаил Шалагин (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''26'''||25.2—3.3||Георгий Романов (''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'')||Глеб Семёнов (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')||Владислав Кулиев (''[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]'')
|}

=== Айҙар буйлап иң яҡшы уйынсылар ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|

==== Көнсығыш ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы !! Һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь''' ||Дмитрий Брагинский (''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'')||Глеб Бабинцев (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')||Арсен Хисамутдинов (''[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||Илья Ступин (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')||Владислав Катин (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')||Илья Баданин (''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||Шамил Шмаков (''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]'')||Марк Янчевский (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')||Никита Рожков (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||Константин Кузмаул (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')||Илдар Абдеев (''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'')||Никита Рожков (''[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||Владимир Галкин (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')||Данил Щёкин (''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'')||Сергей Голоднюк (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||Владислав Щербаков (''[[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|Сибирские Снайперы]]'')||Самат Данияр (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')||Батырлан Муратов (''[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]'')
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
==== Көнбайыш ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Ай !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы !! Һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Сентябрь''' ||Никита Лысенков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Вениамин Баранов (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Сергей Гончарук (''[[Атланты (хоккей клубы)|Атланты]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Октябрь'''||Дмитрий Шугаев (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'') ||Александр Никишин (''[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]'')||Антон Васильев (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ноябрь'''||Дмитрий Шугаев (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Глеб Кожемякин (''[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]'')||Владислав Фёдоров (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Декабрь'''||Макар Чуфаров (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Глеб Мальцев (''[[Тайфун (хоккей клубы)|Тайфун]]'')||Владислав Фёдоров (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Ғинуар'''||Кирилл Устименко (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Артём Мальцев (''[[Капитан (хоккей клубы, Ступино)|Капитан]]'')||Михаил Шалагин (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot;|'''Февраль'''||Никита Лысенков (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Вениамин Баранов (''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'')||Михаил Шалагин (''[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]'')
|}
|}

=== Уйынсылар статистикаһы ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Һөжүмселәр һәм һаҡсылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Бомбардирҙар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Мәрәйҙәр
|- align=center
|1||align=left|[[Васильев Антон Владимирович|Антон Васильев]]||align=left|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]||'''96'''
|- align=center
|2||align=left|[[Шалагин Михаил Михайлович|Михаил Шалагин]]||align=left|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]||'''75'''
|- align=center
|3||align=left|[[Назаревич Антон Григорьевич|Антон Назаревич]]||align=left|Динамо СПб||'''73'''
|- align=center
|4||align=left|[[Ғатиятов Артур Рәвил улы|Артур Ғатиятов]]||align=left|[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]||'''67'''
|- align=center
|5||align=left|[[Кулиев Владислав Александрович|Владислав Кулиев]]||align=left|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]||'''65'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Мәргән уйынсылар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Голдар
|- align=center
|1||align=left|Михаил Шалагин||align=left|Спартак||'''48'''
|- align=center
|2||align=left|Антон Назаревич||align=left|Динамо СПб||'''45'''
|- align=center
|3||align=left|Антон Васильев||align=left|Динамо СПб||'''41'''
|- align=center
|4||align=left|[[Голоднюк Сергей Олегович|Сергей Голоднюк]]||align=left|[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]||'''33'''
|- align=center
|5||align=left|[[Михайлов Максим Антонович|Максим Михайлов]]||align=left|Динамо СПб||'''31'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ассистенттар'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Пастар
|- align=center
|1||align=left|Антон Васильев||align=left|Динамо СПб||'''55'''
|- align=center
|2||align=left|[[Данияр Саян Ерлан улы|Саян Данияр]]||align=left|Снежные Барсы||'''45'''
|- align=center
|3||align=left|Артур Ғатиятов||align=left|Снежные Барсы||'''43'''
|- align=center
|4||align=left|[[Тютяев Кирилл Алексеевич|Кирилл Тютяев]]||align=left|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]||'''41'''
|- align=center
|5||align=left|Владислав Кулиев||align=left|Белые Медведи||'''39'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Плюс-Минус'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||+/-
|- align=center
|1||align=left|Антон Назаревич||align=left|Динамо СПб||'''56'''
|- align=center
|2||align=left|Антон Васильев||align=left|Динамо СПб||'''49'''
|- align=center
|3||align=left|[[Сулима Николай Викторович|Николай Сулима]]||align=left|Динамо СПб||'''43'''
|- align=center
|4||align=left|Сергей Голоднюк||align=left|Мамонты Югры||'''40'''
|- align=center
|5||align=left|[[Баранов Вениамин Ярославович|Вениамин Баранов]]||align=left|Динамо СПб||'''40'''
|}
|width=&quot;1%&quot;|
|width=&quot;49%&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; border=&quot;1&quot; width=&quot;100%&quot;
|- align=center class=bright
!colspan=4|Ҡапҡасылар
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Еңеүҙәр һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Еңеүҙәр
|- align=center
|1||align=left|[[Лысенков Никита Алексеевич|Никита Лысенков]]||align=left|[[СКА-1946]]||'''33'''
|- align=center
|2||align=left|[[Галкин Владимир Андреевич|Владимир Галкин]]||align=left|Авто||'''31'''
|- align=center
|3||align=left|[[Устименко Кирилл Петрович|Кирилл Устименко]]||align=left|Динамо СПб||'''30'''
|- align=center
|4||align=left|[[Озолин Ярослав Алексеевич|Ярослав Озолин]]||align=left|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]||'''30'''
|- align=center
|5||align=left|[[Кузмаул Константин Викторович|Константин Кузмаул]]||align=left|Мамонты Югры||'''28'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Кире ҡағылған шайбалар % буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||%КҠШ
|- align=center
|1||align=left|Владимир Галкин||align=left|Авто||'''94.4'''
|- align=center
|2||align=left|[[Шаров Дмитрий Александрович|Дмитрий Шаров]]||align=left|Белые Медведи||'''94.1'''
|- align=center
|3||align=left|[[Романов Георгий Федорович|Георгий Романов]]||align=left|[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]||'''94'''
|- align=center
|4||align=left|Константин Кузмаул||align=left|Мамонты Югры||'''94'''
|- align=center
|5||align=left|[[Ступин Илья Альбертович|Илья Ступин]]||align=left|Мамонты Югры||'''93.7'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Уйында уртаса үткәргән шайбалар буйынса (ышаныслыҡ коэффициенты)'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||ЫК
|- align=center
|1||align=left|Константин Кузмаул||align=left|Мамонты Югры||'''1.3'''
|- align=center
|2||align=left|Илья Ступин||align=left|Мамонты Югры||'''1.32'''
|- align=center
|3||align=left|Владимир Галкин||align=left|Авто||'''1.48'''
|- align=center
|4||align=left|[[Чуфаров Макар Николаевич|Макар Чуфаров]]||align=left|Динамо СПб||'''1.62'''
|- align=center
|5||align=left|[[Брагинский Дмитрий Александрович|Дмитрий Брагинский]]||align=left|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]||'''1.69'''
|- align=center bgcolor=LightGreen
|colspan=4|'''Ҡоро уйындар һаны буйынса'''
|- align=center
!#||Уйынсы||Команда||Ҡоро уйындар
|- align=center
|1||align=left|Кирилл Устименко||align=left|Динамо СПб||'''12'''
|- align=center
|2||align=left|Владимир Галкин||align=left|Авто||'''9'''
|- align=center
|3||align=left|Никита Лысенков||align=left|СКА-1946||'''8'''
|- align=center
|4||align=left|[[Сковронский Андрей Андреевич|Андрей Сковронский]]||align=left|Спартак||'''8'''
|- align=center
|5||align=left|[[Скотников Всеволод Антонович|Всеволод Скотников]]||align=left|[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]||'''7'''
|}
|}

== Плей-офф ==
Һәр конференциянан иң көслө һигеҙ команда плей-офф уйындарына эләгә. Парҙар ошолай билдәләнә: иң көслө командаға ҡаршы иң көсһөҙө. Мәҫьәлән: 1—8, 2—7, 3—6 һәм 4—5. 1/8 һәм 1/4 финалдары конференциялар эсендә үтә. Ярымфиналда командалар киҫешә, йәки көнсығыштың тәүге командаһы көнбайыштың икенсе командаһына ҡаршы һәм киреһенсә. Ошо ике парҙың еңеүселәре финалға сыға.

Финалға тиклем бөтә сериялар бер команданың өс тапҡыр еңеүенә тиклем дауам итә. Харламов кубогы финалында еңер өсөн команда дәғүәсеһен дүрт тапҡыр оторға тейеш.

=== Сетка ===
{| border=0 cellpadding=0 cellspacing=0 style=&quot;font-size: 90%; margin:1em 2em 1em 1em;&quot;
|
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD1|Конференция сирекфиналдары}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD2|Конференция ярымфиналдары}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD3|Конференция финалдары ''(яңынан сәсеү)''}}}
| colspan=&quot;2&quot; |
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f2f2f2|{{{RD4|Харламов кубогы финалы}}}

|-
| width=1|
| width=25|
| width=140|
| width=25|
| width=5|
| width=5|
| width=25|
| width=140|
| width=25|
| width=5|
| width=5|
| width=25|
| width=140|
| width=25|
| width=5|
| width=5|
| width=25|
| width=140|
| width=25|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team01|'''[[СКА-1946]]'''}}}
| align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score01|'''3'''}}}
| align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed02|8}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team02|[[СКА-Варяги]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score02|0}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;| 

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team01|'''[[СКА-1946]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score01|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed02|5}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team02|[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score02|0}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed03|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team03|[[Красная Армия (хоккей клубы)|Красная Армия]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score03|2}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed04|5}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team04|'''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score04|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;5&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed01|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team01|[[СКА-1946]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score01|2}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed02|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team02|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score02|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;24&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed05|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team05|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score05|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed06|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team06|[[Снежные Барсы (хоккей клубы)|Снежные Барсы]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score06|1}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed03|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team03|'''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score03|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed04|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team04|[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score04|1}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed07|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team07|'''[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score07|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed08|6}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team08|[[Реактор (хоккей клубы)|Реактор]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score08|1}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;10&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD4-seed01|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD4-team01|[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD4-score01|3}}}

|-
| rowspan=&quot;2&quot;|
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;13&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD4-seed02|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD4-team02|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD4-score02|'''4'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed09|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team09|'''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score09|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed10|8}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team10|[[Белые Медведи (хоккей клубы)|Белые Медведи]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score10|2}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed05|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team05|'''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score05|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed06|5}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team06|[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score06|2}}}
| rowspan=&quot;12&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed11|4}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team11|[[Стальные Лисы (хоккей клубы)|Стальные Лисы]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score11|0}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed12|5}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team12|'''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score12|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| colspan=&quot;5&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#ff6666&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed03|1}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team03|[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score03|1}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD3-seed04|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD3-team04|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD3-score04|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed13|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team13|'''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score13|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed14|7}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team14|[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|Спартак]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score14|0}}}
| rowspan=&quot;6&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 2px 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:0 0 2px 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed07|2}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team07|[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score07|0}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;3&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD2-seed08|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD2-team08|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD2-score08|'''3'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| rowspan=&quot;2&quot; align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed15|3}}}&lt;/span&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team15|'''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''}}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score15|'''3'''}}}

|-
| height=&quot;7&quot;|

|-
| height=&quot;7&quot;|
| align=center bgcolor=&quot;#0066ff&quot; style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot;| &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;{{{RD1-seed16|6}}}&lt;/span&gt;
| style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot;|  {{{RD1-team16|[[Русские Витязи (хоккей клубы)|Русские Витязи]]}}}
| align=center style=&quot;border:1px solid #aaa;&quot; bgcolor=#f9f9f9| {{{RD1-score16|0}}}
| align=center style=&quot;border-width:2px 0 0 0; border-style:solid;border-color:black;&quot;| 
|}

=== Конференциялар сирекфиналдары ===
==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]''' — 8. [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]] 3-2 (4:3, 2:1, 1:2 ө.в., 2:3, 5:2)

2. '''[[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]''' — 7. [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]] 3-1 (4:0, 5:1, 2:5, 3:0)

3. '''[[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]''' — 6. [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]] 3-1 (0:2, 1:0, 2:1, 3:2 ө.в.)

4. [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]] — 5. '''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]''' 0-3 (2:5, 5:6, 2:3 ө.в.)
==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]''' — 8. [[СКА-Варяги (хоккей клубы)|«СКА-Варяги»]] 3-1 (2:5, 4:3, 3:1, 6:1)

2. '''[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]''' — 7. [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]] 3-0 (4:1, 3:1, 3:2)

3. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' — 6. [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]] 3-0 (4:0, 4:0, 1:0)

4. [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]] — 5. '''[[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]''' 2-3 (2:1, 3:0, 1:3, 0:4, 4:5 ө.в.)
=== Конференциялар ярымфиналдары ===
==== Көнсығыш конференцияһы ====
1. '''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]''' — 5. [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]] 3-2 (2:4, 1:0, 2:1, 1:2, 5:1)

2. '''[[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]''' — 3. [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]] 3-1 (0:3, 1:0 Б, 2:1, 4:3 ө.в.)
==== Көнбайыш конференцияһы ====
1. '''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]''' — 5. [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]] 3-0 (3:2 Б, 3:2 Б, 5:0)

2. [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]] — 3. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' 0-3 (2:5, 1:4, 2:3)
=== Ярымфиналдар ===
1. [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]] — 2. '''[[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]''' 2-3 (3:2, 1:2 ө.в., 2:3 ө.в., 6:1, 1:2)

1. [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]] — 3. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' 1-3 (1:6, 2:1, 1:3, 2:3)

=== Харламов кубогы финалы ===
2. [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]] — 3. '''[[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]''' 3-4 (2:4, 2:3, 1:0, 2:1, 2:1 ө.в., 2:3 ө.в, 0:1)

'''Беренсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[12 апрель]] [[2019]]
| время        =16:30
| команда1     = [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
| команда2     ='''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| счёт         = 2 : 4
| периоды      = (1:0, 1:2, 0:2)
| стадион      =[[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]], [[Екатеринбург]]
| зрителей     =5 445
}}
'''Икенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[13 апрель]] [[2019]]
| время        =11:00
| команда1     =[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
| команда2     ='''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| счёт         =2 : 3
| периоды      =(0:0, 2:1, 0:2)
| стадион      =[[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]], [[Екатеринбург]]
| зрителей     =5 500
}}
'''Өсөнсө уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[16 апрель]] [[2019]]
| время        =19:00
| команда1     =[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
| команда2     ='''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
| счёт         =0 : 1
| периоды      =(0:0, 0:1, 0:0)
| стадион      =[[Арена 2000]], [[Ярославль]]
| зрителей     =5 100
}}
'''Дүртенсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[17 апрель]] [[2019]]
| время        =19:00
| команда1     =[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
| команда2     ='''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
| счёт         =1 : 2
| периоды      =(0:0, 0:1, 1:1)
| стадион      =[[Арена 2000]], [[Ярославль]]
| зрителей     =5 600
}}
'''Бишенсе уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[20 апрель]] [[2019]]
| время        =11:00
| команда1     ='''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'''
| команда2     =[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]
| счёт         =2 : 1 ө.в.
| периоды      =(0:1, 0:0, 1:0, 1:0) 
| стадион      =[[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]], [[Екатеринбург]]
| зрителей     = 5 545
}}
'''Алтынсы уйын'''

{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[22 апрель]] [[2019]]
| время        =19:00
| команда1     ='''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| команда2     =[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
| счёт         = 3 : 2 ө.в.
| периоды      = (0:1, 0:0, 2:1, 1:0)
| стадион      =[[Арена 2000]], [[Ярославль]]
| зрителей     = 5 200
}} 
'''Етенсе уйын'''
{{МатчХоккей
| bg           = #F7F6A8
| compact      =1
| дата         = [[24 апрель]] [[2019]]
| время        =16:30
| команда1     =[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]
| команда2     ='''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'''
| счёт         = 0 : 1
| периоды      = (0:0, 0:1, 0:0)
| стадион      =[[Уралец (мәҙәниәт-күңел асыу комплексы)|«Уралец» МКК]], [[Екатеринбург]]
| зрителей     = 5 545
}}
=== Раундтар буйынса иң яҡшы уйынсылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-class=&quot;bright&quot;
! Раунд !! Ҡапҡасы !! Һаҡсы !! Һөжүмсе
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''1'''||Константин Шостак (''[[Алмаз (хоккей клубы)|Алмаз]]'')||Павел Елизаров (''[[Омские Ястребы (хоккей клубы)|Омские Ястребы]]'')||Александр Беляев (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''2'''||Илья Ступин (''[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|Мамонты Югры]]'')||Арсений Бринкман (''[[СКА-1946 (хоккей клубы)|СКА-1946]]'')||Илья Николаев (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''3'''||Владислав Окоряк (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')||Даниил Валитов (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')||Максим Рассейкин (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')
|-
|class=&quot;bright&quot; align=center|'''4'''||Владимир Галкин (''[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]'')||Никита Громов (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')||Николай Коваленко (''[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]'')
|}
=== Уйынсылар статистикаһы ===
==== Һөжүмселәр ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Рассейкин Максим Юрьевич|Максим Рассейкин]] || [[Авто (хоккей клубы)|Авто]]||16||'''10'''||4||'''14'''||+4||24
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Тютяев Кирилл Алексеевич|Кирилл Тютяев]]||Авто||20||5||'''9'''||'''14'''||0||8
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Морозов Иван Дмитриевич|Иван Морозов]]||[[СКА-1946]]||10||3||'''9'''||12||0||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Воронков Павел Павлович|Павел Воронков]]||Авто||19||5||7||12||+2||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Беляев Александр Владиславович|Александр Беляев]]||[[Мамонты Югры]]||14||5||6||11||+5||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Еркин Денис Валерьевич|Денис Еркин]]||Авто||20||5||5||10||0||6
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Слепец Кирилл Олегович|Кирилл Слепец]]||[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]||17||4||6||10||+5||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Коваленко Николай Андреевич|Николай Коваленко]]||Локо||11||3||6||9||+4||8
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Чусовитин Никитиа Алексеевич|Никита Чусовитин]]||Мамонты Югры||14||3||6||9||+1||4
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Николаев Илья Евгеньевич|Илья Николаев]]||Локо||6||5||3||8||'''+9'''||8
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt; 
==== Һаҡсылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=145| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Г
!width=30| П
!width=35| М
!width=40| +/−
!width=50| Штр
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Севостьянов Александр Витальевич|Александр Севостьянов]] ||[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]||20||1||'''8'''||'''9'''||-4||22
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Валитов Даниил Эдуардович|Даниил Валитов]]||Авто||17||0||7||7||+5||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Спиценко Кирилл Максимович|Кирилл Спиценко]]||[[Омские Ястребы]]||8||2||4||6||+3||8
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Малышев Антон Олегович|Антон Малышев]]||[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]||16||2||4||6||'''+6'''||10
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Холоденин Олег Станиславович|Олег Холоденин]]||[[СКА-1946]]||11||'''3'''||2||5||+6||4
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Галеев Даниил Фанисович|Даниил Галеев]]||[[Мамонты Югры]]||14||'''3'''||2||5||+4||14
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Бринкман Арсений Игоревич|Арсений Бринкман]]||СКА-1946||12||2||2||4||'''+11'''||10
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = [[Плюс-минус (хоккей)|Плюс-минус]]; Штр = штраф ваҡыты''&lt;/small&gt;
==== Ҡапҡасылар ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=165| Уйынсы
!width=125| Команда
!width=30| У
!width=30| Е
!width=30| ЫК
!width=35| КҠҺ%
!width=40| «0»
!width=50| Мин
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Галкин Владимир Андреевич|Владимир Галкин]]||[[Авто (хоккей клубы)|Авто]]||20||'''11'''||1.64||95.1||'''4'''||'''1277'''
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Брагинский Дмитрий Александрович|Дмитрий Брагинский]]||[[Толпар (хоккей клубы)|Толпар]]||8||4||'''1.17'''||'''95.4'''||3||563
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Окоряк Владислав Олегович|Владислав Окоряк]]||[[Локо (хоккей клубы)|Локо]]||10||8||1.18||95.2||2||611
|-
| align=&quot;left&quot; |{{Рәсәй флагы}} [[Лысенков Никита Алексеевич|Никита Лысенков]]||[[СКА-1946]]||10||5||1.94||92.6||1||586
|-
|}
&lt;small&gt;''Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны''&lt;/small&gt;

== Йомғаҡлау таблицаһы ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 1 ||'''{{Рәсәй флагы}} [[Локо (хоккей клубы)|«Локо»]]'''
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 2 ||{{Рәсәй флагы}} [[Авто (хоккей клубы)|«Авто»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 3 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА-1946 (хоккей клубы)|«СКА-1946»]]
|-
| rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; | 4 ||{{Рәсәй флагы}} [[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 5 ||{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 6 ||{{Рәсәй флагы}} [[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 7 ||{{Рәсәй флагы}} [[Алмаз (хоккей клубы)|«Алмаз»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 8 ||{{Рәсәй флагы}} [[Омские Ястребы (хоккей клубы)|«Омские Ястребы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 9 ||{{Рәсәй флагы}} [[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 10 ||{{Рәсәй флагы}} [[Стальные Лисы (хоккей клубы)|«Стальные Лисы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 11 ||{{Рәсәй флагы}} [[Русские Витязи (хоккей клубы)|«Русские Витязи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 12 ||{{Рәсәй флагы}} [[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 13 ||{{Рәсәй флагы}} [[СКА-Варяги (хоккей клубы)|«СКА-Варяги»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 14 ||{{Рәсәй флагы}} [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 15 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 16 ||{{Рәсәй флагы}} [[Белые Медведи (хоккей клубы)|«Белые Медведи»]]
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Урын!!Команда
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 17 ||{{Рәсәй флагы}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 18 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 19 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сибирские Снайперы (хоккей клубы)|«Сибирские Снайперы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 20 ||{{Рәсәй флагы}} [[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 21 ||{{Рәсәй флагы}} [[Капитан (хоккей клубы, Ступино)|«Капитан»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 22 ||{{Рәсәй флагы}} [[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 23 ||{{Рәсәй флагы}} [[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» М]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 24 ||{{Рәсәй флагы}} [[Тюменский Легион (хоккей клубы)|«Тюменский Легион»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 25 ||{{Рәсәй флагы}} [[Амурские Тигры (хоккей клубы)|«Амурские Тигры»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 26 ||{{Рәсәй флагы}} [[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 27 ||{{Латвия флагы}} [[Рига (хоккей клубы)|«Рига»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 28 ||{{Рәсәй флагы}} [[Атланты (хоккей клубы)|«Атланты»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 29 ||{{Рәсәй флагы}} [[Тайфун (хоккей клубы)|«Тайфун»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 30 ||{{Рәсәй флагы}} [[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 31 ||{{Рәсәй флагы}} [[Кузнецкие Медведи (хоккей клубы)|«Кузнецкие Медведи»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 32 ||{{Ҡаҙағстан флагы}} [[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай»]]
|-
|rowspan=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot;| 33 ||{{Ҡытай флагы}} [[Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян|«КРС Хэйлунцзян»]]
|}
{{col-end}}

== Индивидуаль бүләктәр ==
Йәштәр хоккей лигаһының бүләктәр тапшырыу церемонияһы миҙгелде тамамлағас үтә.
* ЙХЛ чемпионаты миҙгеленең иң яҡшы уйынсыһы — [[Шалагин Михаил Михайлович|Михаил Шалагин]] (''Спартак'')
* [[Борис Михайлов исемендә бүләк]] (''иң күп мәрәй йыйған уйынсыға'') — [[Васильев Антон Владимирович|Антон Васильев]] (''Динамо СПб'')
* [[Борис Майоров исемендә бүләк]] (''иң күп гол кереткән уйынсыға'') — Михаил Шалагин (''Спартак'')
* [[Вячеслав Фетисов исемендә бүләк]] (''иң яҡшы һаҡсыға'') — [[Баранов Вениамин Ярославович|Вениамин Баранов]] (''Динамо СПб'')
* [[Владислав Третьяк исемендә бүләк]] (''иң яҡшы ҡапҡасыға'') — [[Галкин Владимир Андреевич|Владимир Галкин]] (''Авто'')
* [[Владимир Юрзинов исемендә бүләк]] (''иң яҡшы тренерға'') — [[Красоткин Дмитрий Иванович|Дмитрий Красоткин]] (''Локо'')
* [[Виталий Давыдов исемендә бүләк]] (''плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһына'') — Владимир Галкин (''Авто'')
* Иң яҡшы йәш уйынсы — [[Брагинский Дмитрий Александрович|Дмитрий Брагинский]] (''Толпар'')
* Миҙгелдең иң яҡшы судьяһы — Роман Колонутов

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]] 
* [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ЮХЛ беренселеге 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[МЙХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
* [[ҠҠХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://mhl.khl.ru Рәсми сайт]
{|class=wikitable align=&quot;center&quot; width=&quot;66%&quot;
|-
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Үткән: &lt;br /&gt; [[ЙХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|'''Миҙгелдәр: &lt;br /&gt; 2018/19'''
|width=&quot;22%&quot; align=&quot;center&quot;|Киләһе: &lt;br /&gt;[[ЙХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]
|}
{{ЙХЛ чемпионаты}}
[[Категория:Йәштәр хоккей лигаһы]]
[[Категория:Хоккейҙа 2018 йыл]]
[[Категория:Хоккейҙа 2019 йыл]]
[[Категория:Континенталь хоккей лигаһы]]
[[Категория:ЙХЛ чемпионаты миҙгелдәре]]</text>
      <sha1>sm6172qgusvm1v1573gvxf4so6t3kwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малакология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145446</id>
    <revision>
      <id>1309624</id>
      <parentid>1301546</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22498" sha1="2fnxj7iq4gpxtuby7k40ef9ezu6bmxu" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Helix_pomatia_2008.jpg|справа|мини|300x300пкс|Один из объектов изучения малакологии — представитель наземных брюхоногих моллюсков ''Helix pomatia'' L.]]
'''Малакология''' — [[зоология]]&lt;nowiki/&gt;ның йомшаҡ тәнлеләрҙе, йәғни [[моллюскылар]]&lt;nowiki/&gt;ҙы (Mollusca) өйрәнеүсе бүлеге.

Атамаһы грек һүҙенән килеп сыҡҡан {{lang-grc2|μαλάκιον}} — моллюскылар.

Моллюскылар өйрәнеүсе ғалим малаколог тип атала.

'''Малакология молюскыларҙың''':
* [[Биологик систематика|систематика]]&lt;nowiki/&gt;һына,
* килеп сығышына (филогения),
* таралыуына (зоогеография),
* биологияһына,
* [[Экология|экологияһына]] ҡағылған мәсьәләләрҙе ҡарай.

'''Малакология үҙ эсенә түбәндәге бүлектәрҙе ала''':
* ''конхология'' (конхиология) — [[Ҡабырсаҡтар|моллюск ҡабырсаҡтарын]], тикшеренеүгә арнала''
* лимакология'' (лимакология)— лайлалы ҡусҡарҙарҙы тикшеренеүгә арнала ,
* ''тевтология'' (тевтология) — башаяҡлы моллюскыларҙы тикшеренеүгә арнала.

'''Малакологияның ғәмәли тармағы моллюскыларҙы кеше эшмәкәрлегендәге әһәмиәтенән сығып өйрәнә''':
* [[медицина]]ла
* [[ветеринария]]ла,
* [[ауыл хужалығы]]нда һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә.

'''Палеомалакология''' өлкәһендәге тикшереүҙәр боронғо малакофаунаны һәм улар осраған геологик ҡатламдарҙың йәшен (датировка) билдәләүгә арнала. Быға ҡабырсаҡтарҙың һәйбәт һаҡланыуы ныҡ булышлыҡ итә.

'''«Malacology» терминының авторҙары''' булып франко-америка эксцентрик натуралисы Рафинеск Константэн Самюэл (''Samuel Rafinesque Constantine-Schmaltz''; 1814) һәм зоолог француз Анри-Мари Дюкрота-Блэнвиль (''de Ducrotay Blainville''; 1825)&lt;ref name=&quot;Vinarski2014&quot;&gt;&lt;div&gt;V Vinarski Maxim. 2014. [http://zse.pensoft.net/articles.php?id=1087 The birth of malacology. How and when?] 90 Zoosystematics evolution and(1): 1-5 (28 Mar 2014). doi: 10.3897/zse.90.7008&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. һанала.

== Тарихы ==
[[1794 йыл]]да моллюскыларҙың (шул мәлдә билдәлеләренең) иң тәүге тулы ғилми тасуирламаһы төҙөлә.

[[1868 йыл]]да немец малакологтары йәмғиәте ойошторола.

[[1962 йыл|1962 йылдан алып]] донъя малакологтарының халыҡ-ара берләшмәһе ''Unitas'' ''Malacologica эшләп килә'' (1977 тиклем Unitas Malacologica Europaea тип атала) [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125153113/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/index.html |date=2011-01-25 }}, һәм халыҡ-ара Конгрестар үткәрә.

== Малакологтарҙың милли ойошмалары ==
* [[Австралия]] — ''Malacological Society of Australasia'' [https://web.archive.org/web/20080720000509/http://www.austmus.gov.au/science/division/invert/mal/malsoc/index.htm]
* [[Бельгия]] — илдә малакологтарҙың ике йәмғиәте эшләй
** ''Société Belge de Malacologie'' — франкоязычное [https://web.archive.org/web/20050404015442/http://www.sbm.be.tf/];
** ''Belgische Vereniging voor Conchyliologie'' (B.V.C.) — голландскоязычное (1961 йылда «Gloria Maris», атамаһы менән нигеҙләнгән. Яңы атамаһы 1976 йылдан алып). Шулай уҡ, ''Belgian Society for Conchology атамаһы менән дә йөрөй'' [https://web.archive.org/web/20090518143748/http://www.neptunea.org/BVC-Coast1.html]
* [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британия һәм]] Төньяҡ [[Төньяҡ Ирландия|Ирландия]] —
** ''Conchological Society of Great Britain and Ireland'';
** ''Malacological Society of London'' [https://web.archive.org/web/20071025060505/http://www.sunderland.ac.uk/MalacSoc]
* [[Германия]] — ''Deutsche Malakozoologische Gesellschaft'' [http://www.hausdernatur.de/hncengl.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303010442/http://www.hausdernatur.de/hncengl.htm |date=2012-03-03 }}
* [[Испания]] — ''Sociedad Española de Malacología''
* [[Италия]] — ''Società Italiana di Malacologia'' [http://aicon.com/sim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140501073316/http://www.aicon.com/sim/ |date=2014-05-01 }}
* [[Латвия]] — ''Malacology in Latvia'' [https://web.archive.org/web/20070209104333/http://mollusca.from.lv/]
* [[Нидерланд]]ы — ''Nederlandse Malacologische Vereniging'' [http://www.spirula.nl/]
* [[Польша]] — ''Stowarzyszenie Malakologów Polskich'', ''The Association of Polish Malacologists'' [https://web.archive.org/web/20040806172435/http://hum.amu.edu.pl/~polmal/smp/logo.htm]
* [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] —
** ''Дальневосточное малакологическое общество'' (ДВМО, 1994)[https://web.archive.org/web/20070822015325/http://rfems.dvo.ru/r_info.htm]

* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] — илдә бер нисә йәмғиәт һәм клуб :
** ''American Society Malacological'' (1931 йылда төҙөлгән) [https://web.archive.org/web/20170121154831/http://www.malacological.org/students/];
** ''Of America Conchologists'' [http://www.conchologistsofamerica.org/];
** ''Society of Oregon Conchologists'' (1965 йылда төҙөлгән) [http://www.oregonshellclub.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202111302/http://oregonshellclub.com/ |date=2011-02-02 }}
** ''Boston Malacological The Club'' ('Mal' Club; [[1910 йыл]]д&lt;nowiki/&gt;ың 14 мартынан ; [[Бостон]]) [http://www.bostonmalclub.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103005948/http://bostonmalclub.org/ |date=2019-01-03 }}.
** ''Conchological Pacific The Club'' (County Museum of Natural History Los Angeles, Лос-Анджелеста) — [[2003 йыл]]да Америка малакологтарының ике бик боронғо клубы : ''Pacific Shell the Club'' ([[1945 йыл|1945 йылда нигеҙләнгән]]) һәм ''the Club Conchological of Southern California'' ([[1902 йыл]]да нигеҙләнгән ''Shell Tuesday The Club'') ҡушылыуы һөҙөмтәһендә төҙөлгән [https://web.archive.org/web/20081012080015/http://mysite.verizon.net/tjrutkas/page2.html].
** ''Philadelphia Shell The Club'' ([[1955 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да нигеҙ һалына) [http://www.phillyshellclub.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102231942/http://phillyshellclub.org/ |date=2019-01-02 }}

* [[Филиппин]]ы — ''Malacological Society of the Philippines, Inc.''
* [[Франция]] — ''Association Française de Conchyliologie'' [http://www.xenophora.org/]
* [[Эстония]] — ''Eesti Malakoloogia Ühing''

== Конгрестарҙа һәм симпозиумдарҙа ==

=== Халыҡ-ара ===
* ''17th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), ''World Congress of Malacology'' — Phuket, [[Таиланд]], 18—24 июль [[2010 йыл]]. [https://web.archive.org/web/20090311005854/http://www.wcm2010.com/home.asp]
* ''16th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Antwerp, [[Бельгия]], [[2007 йыл|2007]]. [http://www.naturalsciences.be/wcm2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* ''15th Internation'' [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] ''al Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Perth, [[Австралия]], [[2004 йыл|2004]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2004.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191104/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2004.html |date=2016-03-04 }}
* ''14th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Vienna, [[Австрия]], [[2001 йыл|2001]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2001.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195430/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2001.html |date=2016-03-04 }}
* ''13th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Washington, D.C., [[Америка Ҡушма Штаттары|США]], [[1998 йыл|1998]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/WCM1998.pdf Труды pdf 18MB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190501/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/WCM1998.pdf |date=2016-03-04 }}. Формаль рәүештә ул 1-се халыҡ-ара конгресс тип атала («World» Congress of Malacology). Сөнки ''American Malacological Union'' (AMU) (64-се кәңәшмә) һәм ''Western Society of Malacologists'' (USA) (31-се кәңәшмә) ойошмаларының йыл һайын үтә торған кәңәшмәләре берләштерелә. Ул ''Unitas Malacologica ойошмаһының Европанан ситтәге тәүге'' Конгресы.
* ''Unitas Malacologica ойошмаһының 1-се Конгресы,'' [[Лондон]], [[Бөйөк Британия|Великобритания]], 17—21 сентябрь [[1962 йыл]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194650/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm.html |date=2016-03-04 }}
* ''7th International Conference on Molluscan Shellfish Safety'' — Nantes, [[Франция]], 14—19 июнь [[2009 йыл]]. [http://www.icmss09.com/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205190419/http://www.icmss09.com/index.html |date=2011-02-05 }}

=== Европала ===
* ''5th Congress of the European Malacological Societies'', [[2008 йыл|2008]]
* ''6th Congress of the European Malacological Societies'' (CEMS) — Vitoria-Gasteiz, [[Испания]], 18—22 июля 2011 [http://www.euromalacol2011.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026092522/http://euromalacol2011.eu/ |date=2020-10-26 }}&lt;ref&gt;[http://www.conchsoc.org/resources/pdf-news-story.php?id=50 6th Congress of the European Malacological Societies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228142753/http://www.conchsoc.org//resources/pdf-news-story.php?id=50 |date=2010-12-28 }}&lt;/ref&gt;

== Журналдар ==
* ''American Malacological Bulletin'' [http://www.malacological.org/publications/amb.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203023500/http://www.malacological.org/publications/amb.php |date=2010-12-03 }}
* ''Basteria''
* ''Fish &amp;amp;amp; Shellfish Immunology''
* ''Folia Malacologica''
* ''Heldia''
* ''Journal of Conchology''
* ''Journal of Medical and Applied Malacology''
* ''Journal of Molluscan Studies'' [http://mollus.oxfordjournals.org]
* ''Malacologia'' [http://malacologia.fieldmuseum.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926230453/http://malacologia.fieldmuseum.org/ |date=2011-09-26 }} — ''The Field Museum'' (Чикаго, [[Иллинойс]], [[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) һәм ''Institute of Malacology'' (Мичиган) бергәләп баҫтыра.
* ''MalaCo''
* ''Malacological Review''
* ''Mollusca'' [http://www.mollusca-journal.de] — издаётся ''Museum of Zoology Dresden'' (Museum für Tierkunde Dresden). Дрезден, [[Германия]]
* ''The Nautilus'' [http://www.shellmuseum.org/nautilus.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130005854/http://www.shellmuseum.org/nautilus.html |date=2009-11-30 }} — с 1886 года публикуется музеем Bailey-Matthews Shell Museum. Первые два тома были изданы под названием ''The Conchologists’ Exchange''.
* ''Neptunea'' [https://web.archive.org/web/20080708084811/http://www.neptunea.org/BVC-Coast_Neptunea.html] — с 2002 года публикуется в Бельгии
* ''Ruthenica'' (Russian Malacological Journal) [http://www.ruthenica.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207173741/http://www.ruthenica.com/ |date=2011-02-07 }} — Российский малакологический журнал, публикуется с 1991 года (ISSN 0136-0027)
* ''The Veliger'' [http://www.theveliger.org/]
* ''Venus (Japanese Journal of Malacology)''
* ''Vita Marina''
* ''Бюллетень Дальневосточного малакологического общества''

== Малакологтар ==
*'''Алякринский, Оскаровна Ингу''' — моллюскыларҙың физиологик адаптацияһы буйынса белгес .
*'''Ализаде, Камбай Аскер оглы''' (1899—1990) — [[Әзербайжан|милләте әзербайжан,]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] геологы, палеонтологы, малакологы. Академик.
*'''Балашов Игорь Александрович''' — украин. Малаколог, .БДБ илдәренең көньяк төбәктәрендәге ер өҫтө моллюскылары буйынса белгес. 
*'''Богословская Маргарита Федоровна''' (1922—) — палеомалаколог, биология фәндәре докторы.
*'''Брусина, Спиридион''' — Загреб университеты профессоры
*'''Винарский, Максим Викторович''' — биология фәндәре кандидаты. Төп ҡыҙыҡһыныуы —Евразияның сөсө һыу моллюскылары, уларҙың систематикаһы һәм үҙгәреүсәнлеге (шулай уҡ, — Lymnaeidae).
*'''Голиков, Александр Николаевич''' (1931—) — урыҫ малакологы. Төп ҡыҙыҡһыныуы — Рәсәйҙең (СССР) төньяҡ һәм алыҫ көнсығыш диңгеҙҙәренең ҡорһағаяҡлы моллюскыларының систематикаһы һәм фаунистикаһы, Gastropoda макросистемаһы.
*'''Кантор, Юрий Израилевич''' — биология фәндәре докторы. «Neogastropoda» төркөмөнә ҡараған (Turridae)[http://www.sevin.ru/menues1/index_rus.html?../laboratories/britayev_staff.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050509150159/http://www.sevin.ru/menues1/index_rus.html?..%2Flaboratories%2Fbritayev_staff.html |date=2005-05-09 }} фаунаһын, систематикаһын, морфологияһын һәм эволюцияһын өйрәнеү менән шәғәлләнә.
*'''Кафанов, Александр Иванович''' — палеомалаколог, биология фәндәре докторы, профессор.
*'''Крамаренко, Сергей Сергеевич''' — Gastropoda төркөмөндәге ер өҫтө моллюскыларының үҙгәреүсәнлеген һәм популяцион экологияһын өйрәнә.
* Л'''еонова, Татьяна Борисовна''' (1946—) — геология-минералогия фәндәре докторы. Фән буйынса директорҙың (1996) урынбаҫары һәм моллюскылар лабораторияһы мөдире.
* Л'''утаенко, Константин Анатольевич''' — биология фәндәре докторы. Алыҫ көнсығыш малакологтары йәмғиәте рәйесе. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — Bivalvia төркөмөндәге диңгеҙ моллюскылары.
*'''Любин, Павел Анатольевич''' — биология фәндәре кандидаты. Рәсәйҙең төньяҡ диңгеҙҙәрендәге ҡорһағаяҡлы моллюскыларҙы өйрәнә.
*'''Менка, Карл Теодор''' (1791—1861) — немец зоологы, ''Zeitschrift Malakozoologie für'' (1854 — ''Blatten Malakozoologische'') журналына нигеҙ һалыусы .
*'''Набоженко, Максим Витальевич''' — биология фәндәре кандидаты, энтомолог, малаколог. Рәсәйҙең көньяҡ диңгеҙҙәрендәге ике ҡапҡаслы моллюскыларҙы өйрәнә.
*'''Несис, Назимович Кир''' — Cephalopoda төркөмөнең систематикаһы һәм фаунаһы буйынса белгес.
*'''Пархаев, Павел Юрьевич''' — биология фәндәре кандидаты, палеонтолог. Боронғо моллюскыларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә.
*'''Руженцев, Василий Ермолаевич''' — палеомалакологы, биология фәндәре докторы. [[Ленин премияһы]] лауреаты.
*'''Сон Михаил Олегови'''ч — украин малакологы, моллюскыларҙың ситтән осраҡлы ингән (инвазийные виды) төрҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
*'''Ярослав Игоревич''' (1932—2004) — урыҫ малакологы, биология фәндәре докторы, профессор, РАЕН. академигы.
*'''Сысоев Александр Владимирович''' — Gastropoda төркөмөнә ҡараған диңгеҙ моллюскыларын өйрәнә. Рәсәй фаунаһы моллюскыларының өс каталогын төҙө-ҙә ҡатнашҡан.
*'''Фролов Александр Александрович''' —сөсө һыуҙа тереклек итеүсе ике ҡапҡаслы моллюскыларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ, Рәсәйҙең европа өлөшөнөң төньяғындағы Pisidioidea төркөмөн өйрәнә..
*'''Филатова Зинаида Алексеевна''' (1905—1984) — урыҫ малакологы.
*'''Шиманский, Виктор Николаевич''' — палеомалаколог, биология фәндәре докторы, профессор.
*'''Шиков, Евгений Викторович''' — ер өҫтө моллюскыларының фаунаһын һәм биотоп буйынса бүленешен өйрәнеүсе белгес.
*'''Шилейко, Анатолий Алексеевич''' — ер өҫтө моллюскыларының филогенияһы һәм систематикаһы буйынса белгес.
*'''Шмидт, Адольф''' (1806—1889) — немец малакологы һәм табибы.
*'''Роберт Такер Аббот ''Robert Tucker Abbott''''' (1919—1995) — американың күренекле малакологы. Моллюскылар буйынса 30-ҙан ашыу китап авторы, публицист, ''The Nautilus'' (1971).
*'''Жан-Гильом Брюгиер Jean Bruguière Guillaume''' (1749 йәки 1750—1798) — француз зоологы, дипломат һәм малаколог. Яҡынса 50 ырыу һәм төр моллюскыны тасуирләй..
* '''''Eduard Martens von''''' (1831—1904) — немец зоологы. 150 ырыу һәм 1680 төр моллюскыны һүрәтләгән.
* '''''Odhner Hjalmar''' Nils'' (1884—1973) — швед малакологы.
*'''''Johannes Thiele''''' (1860—1935) — немец зоологы. 1500 төр моллюскыны һүрәтләгән.

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Heppel, D. «The long dawn of Malacology: a brief history of malacology from prehistory to the year 1800.» ''Archives of Natural History'' 22 (3): 301—319 (October 1995).
* {{Китап|автор=О. В. Амитров|часть=|ссылка часть=|заглавие=Малакологи СССР. Справочник|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0.html?hl=ru&amp;id=2gcMAQAAIAAJ|викитека=|ответственный=|издание=Академия Наук СССР. Палеонтологический институт|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|том=|страницы=|страниц=84|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=Малакологи СССР. Справочник}}

== Һылтанмалар ==
* [http://malacolog.com Форум малакологов]
* [http://shellclub.ru Клуб коллекционеров морских раковин]
* [http://www.conchology.be/en/home/home.php www.conchology.be]
* [http://www.molluscan.com www.molluscan.com]
[[Категория:Малакология]]
[[Категория:Зоология бүлектәре]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>2fnxj7iq4gpxtuby7k40ef9ezu6bmxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киль (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145604</id>
    <revision>
      <id>1309482</id>
      <parentid>1280013</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10797" sha1="jtkgyuavaelvey5m6skvv5y4r729wmr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Киль''' (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kiel&lt;/span&gt; {{Ipa|[ˈkiːl]}}) —  [[Германия]]ла ҡала, Шлезвиг-Гольштейн еренең иң ҙур ҡалаһы. [[Балтик диңгеҙе]]нең Киль бухтаһы  ярында урынлашҡан. Канал менән  [[Төньяҡ диңгеҙ]]е бәйләй, ҙур порт. Киль ҡалаһы халҡы  229 044 кеше тәшкил итә. 

Киль ҡалаһында урынлашҡан Христиан Альбрехт исемендәге университет  [[1665 йыл]]да барлыҡҡа килгән. Ҡалала шулай уҡ  Германия милли иҡтисади китапханаһы урынлашҡан.

Киль ҡалаһында йыл һайын донъяла мөһим ваҡиға — елкәнле спорт аҙналығы үтә. Олимпия уйындары сиктәрендә Ҡиль ҡалаһы елкәнле спорт буйынса ике тапҡыр ярыштарҙы ҡабул итә: [[1936 йыл]]да, Берлинда үткән уйындарҙа һәм  [[1972 йыл]]да, Олимпиаданың баш ҡалаһы Мюнхен булғанда. .

Киль ҡалаһының  төп гәзите — «Киль яңылыҡтары» (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kieler Nachrichten&lt;/span&gt;).

== Тарихы ==
[[Файл:Карта-схема_к_статье_«Киль»_(с_описанием)._Военная_энциклопедия_Сытина_(Санкт-Петербург,_1911-1915).jpg|слева|мини|227x227пкс|&lt;center&gt; Ҡәлғәнең картаһы&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Kiel_Rathaus_0336.jpg|слева|мини|192x192пкс|&lt;center&gt;Төнгө Кил Кил&lt;/center&gt;]]
Киль ҡалаһына  1233 һәм 1242 йылдар араһында граф  Адольф IV Гольштейнский тарафынан нигеҙ һалына һәм тиҙҙән ул Ганза союзы ағзаһы булып китә&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Киль, город}}&lt;/ref&gt;. 

[[1814 йыл]]да  бында [[Дания]] һәм [[Швеция]]  араһында солох төҙөлә&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Киль, город}}&lt;/ref&gt;.

[[1835 йыл]]да ҡалала «''Hovaldtswerke''» караптар эшләү заводы эшләй башлай&lt;ref&gt;{{ВТ-ВЭС|«Говальдт»}}&lt;/ref&gt;.

[[1848 йыл]]да Киль ҡалаһында  дат хакимлығына ҡаршы ихтилалға  сигнал бирелә&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Киль, город}}&lt;/ref&gt;.

[[1889 йыл]]дың 29 ғинуарында Киль портының баш командиры итеп флот буйынса  вице-адмирал Бланк урынына вице-адмирал Кнор тәғәйенләнә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;417. Ф. ВМФ РГА, Оп. 1, Д. 573, Л. 3-4&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

[[1918 йыл]]дың ноябрендә Киль ихтилалы үтә.

[[1914 йыл]]да  [[:en:Kiel Institute for the World Economy|Донъя иҡтисады институтына]]  нигеҙ һалына, ул Христиан Альбрехт исемендәге университеттың бүлеге була.   1927 йылдан 1930 йылға тиклем  иҡтисад буйынса нобель премияһы лауреаты Василий Леонтьев эшләй. 

[[1932 йыл]]дың 26 июлендә ҡала янында Киль ҡалаһы тарихындағы иң ҙур диңгеҙ һәләкәте була: ҡапыл килеп сыҡҡан дауыллы ел арҡаһында елкәнле уҡыу  судноһы «Ниоба» түңкәрелә (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;[[:de:Niobe (Schiff, 1913)|«Niobe»]]&lt;/span&gt;); 140 немец  курсанты һәләк була&lt;ref&gt;&lt;div&gt;''Otto Фриц Busch'': Niobe. Deutsches Ein Schicksal. Breitkopf &amp; Härtel, 1932 Leipzig&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Яр буйында һәләк булғандарға иҫтәлекле таш ҡуйылған&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.reisecenter-fehmarn.de/panoramabilder-bild-Das+Niobe+Denkmal+am+Strand-130-1.html Am ''Niobe''-Denkmal]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

Киль ҡалаһында   Петр III — 1761—1762 йылдарҙа рәсәй императоры, рус тәхетендә  Романовтарҙың беренсе Гольштейн-Готторп   вәкиле тыуған.  [[2014 йыл]]да ҡалала рәсәй императорына бронза һәйкәл ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dw.com/ru/в-германии-поставили-первый-памятник-петру-iii/a-17705686|title=В Германии поставили первый памятник Петру III {{!}} Новости культуры, афиша {{!}} DW {{!}} 13.06.2014|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|publisher=DW.COM|lang=ru|accessdate=2017-06-09}}&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
Ҡалала климат уртаса йылы. Хатта иң ҡоро айҙарҙа ла яуым-төшөм күп була.  Уртаса һауа температураһы 7.9° C. Йыллыҡ яуым-төшөм 748 мм самаһы.

Иң ҡоро ай - 44 мм яуым төшөмдәре менән март, иң куп яуы-төшөм август айында була, уртаса 82 мм. 

Йылдың иң йылы айы - июль,  уртаса температура 16.3°C.  Йылдың уртаса иң түбән температураһы ғинуарҙа була, ул   0.3 ° C тәшкил итә. 

Иң ҡоро һәм иң дымлы айҙар араһындағы яуым-төшөм айырмаһы  - 38 мм. Бөтә йыл дауамында температураның үҙгәреүе  16.0 ° C.[https://ru.climate-data.org/%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0/%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D0%B3-%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B8%D0%BD/%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D1%8C-127/]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
!ғинуар
!февраль
!март
!апрель
!май
!июнь
!июль
!август
!сентябрь
!октябрь
!ноябрь
!декабрь
|-
|Минимум температураһы (°C)
| -1.7
| -2
| -0.2
|2.8
|6.8-се
|10.1
|12.1
|11.7
|9
|6
|2.2
| -0.3
|-
|Максимум температураһы (°C)
|2.3
|2.7
|5.4
|10.3-сө
|15.4
|19.1-се
|20.5
|19.5-се
|17.1
|12.2-се
|6.6
|3.6
|-
|Уртаса температура (°C)
|0.3
|0.3
|2.6
|6.5
|11.1
|14.6
|16.3
|15.6
|13
|9.1
|4.4
|1.6
|-
|Яуым-төшөм нормаһы (мә)
|60
|46
|44
|47
|52
|63
|78
|82
|67
|64
|74
|71
|}

== Туғандаш ҡалалар ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 2; column-count: 2;&quot;&gt;

* {{Флаг России|20px}} [[Калининград]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]
* {{Флаг России|20px}} Советск, [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]]
* {{Флаг Франции|20px}} Брест, [[Франция]]
* {{Флаг Великобритании|20px}} Ковентри, [[Бөйөк Британия]]
* {{Флаг Польши|20px}} Гдыня, [[Польша]]
* {{Флаг Эстонии|20px}} [[Таллин]], [[Эстония]]
* {{Флаг Германии|20px}} Штральзунд, [[Германия]]
* {{Флаг Финляндии|20px}} Вааса, [[Финляндия]]

&lt;/div&gt;

== Билдәле кешеләре ==
{{Начало скрытого блока|Список персоналий}}

* [[Пётр III]] — рәсәй императоры, герцог Гольштейн-Готторпский, Киль ҡалаһында тыуған
* [[Макс Карл Эрнст Людвиг Планк]] — физика буйынса Нобель премияһы лауреаты.
* [[Карин Йонс]] (р. 1953) — 1994 йылдан 2009 йылға тиклем  Европарламент ағзаһы
* [[Зандер, Христиан|Христиан Левин Зандер]] — дат и немец яҙыусыһы,  Киль ҡалаһында тыуған.
* [[Леонтьев, Василий Васильевич|Василий Леонтьев]] — иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты.
* [[Ры Никонова]] ([[1942]]—[[2014]]) — рәсәй шағиры һәм авангард йүнәлешендәге рәссамы&lt;ref&gt;''Собств. корр.'' [http://lenta.ru/news/2014/03/11/ry/ Умерла поэт Ры Никонова] // lenta.ru. — 2014. — 11 марта.&lt;/ref&gt;.
* [[Ханс Гейгер]] — физик, Гейгер счётчигын булдырыусы.
* [[Де Фрайтас, Шанталь|Шанталь Де Фрайтас]] (1967—2013) — немец актрисаһы һәм йырсыһы.
* [[Буш, Эрнст (актёр)|Фридрих Вильгельм Эрнст Буш]] — немец йырсыһы, театр һәм кино актеры.

{{Конец скрытого блока}}

== Астрономияла. ==
Киль ҡалаһы хөрмәтенә 1901 йылда асылған Килия [[Астероид|астероиды]] (470) аталған

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Аҙна кильский
* Хәрби зыярат кил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{-}}
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20190607003118/http://www.ruki24.de/ Сайт «Русский Киль»]
* [http://www.kiel.de Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081108030242/http://www.kiel.de/ |date=2008-11-08 }}
* [http://www.kielmonitor.de Webcams]
* [http://www.easttalk.de/ EastTalk.de — Информационный портал на русском и немецком (+ истории городов)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216132833/http://easttalk.de/ |date=2008-12-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20100712064037/http://www.kiel.su/ Русские в Киле].
[[Категория:Хәрби порттар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Германия ҡалалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>jtkgyuavaelvey5m6skvv5y4r729wmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лахти</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146052</id>
    <revision>
      <id>1309581</id>
      <parentid>1251621</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18381" sha1="obauph63384jyjygvoepsnr9ade7gev" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лахти''' ({{lang-fi|Lahti}} — «''ҡултыҡ''», швед.&lt;span lang=&quot;sv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Lahtis&lt;/span&gt;) — [[Финляндия]]ла ҡала һәм коммуна, Көньяҡ Финляндия губернаһында Пяйят-Хяме провинцияһының административ үҙәге. Пяйянне күлдәре системаһына ингән Весиярви күленең көньяҡ өлөшөндә ҡултыҡ яры буйында урынлашҡан. Халҡы һаны 102 000 кеше тәшкил итә (2011).

== Тарихы ==
[[Файл:Lahti-Vesijärveltä-1913.jpg|слева|мини|Лахти [[1913 йыл]]да, Весиярви күле яғынан күренеш. Һулдан шпиль менән бина — ҡаланың тарихи музейы, уң яҡтан ҡала ратушаһы күтәрелә.]]
Лахти тәүге тапҡыр 1445 йылғы документтарҙа Холлола улусының ауылы булараҡ телгә алына. Шул ваҡыттағы сауҙа юлында — Үрге Выборг юлында (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Ylinen Viipurintie&lt;/span&gt;) урынлашҡан&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.fort.fi/kartat_ylinen.html Ylinen Viipurintie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227205854/http://www.fort.fi/kartat_ylinen.html |date=2014-02-27 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, ул Хямеэнлинн һәм Выборгты тоташтырған. 1558 йылғы Хяменың Ер китабында Лахти ауылында 24 йорт бар тип телгә алына.

[[1905 йыл]]да Лахти ҡала статусын ала, унда өс меңдән кәм булмаған халыҡ йәшәй.

Мется-Хеннала исеме аҫтындағы ҡаланың тарихи өлөшөндә (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Metsä-Hennala&lt;/span&gt;) урыҫ сиркәүе урынлашҡан, ул ҡаланы төҙөй башлаған ваҡыттан алып һаҡланған һәм рус армияһының Император атлы полктарының урынлашыуы өсөн Хеннала хәрби гарнизонын төҙөү ваҡытында 1910—1912 йылдарҙа төҙөлгән. Рус офицеры Н. Г. Пушкаревтың [[1914 йыл]]ғы ҡәберлеге һаҡланған. [[1917 йыл]]ғы рус революцияһы (февраль һәм [[Октябрь революцияһы|октябрь]]) һәм [[1918 йыл]]дағы Көньяҡ Финляндияға һәм Лахтиға ҡағылған фин граждандар һуғышы ваҡиғалары менән бәйле сиркәү тураһында мәғлүмәттәр юғала.

== Географияһы ==
[[Файл:Lahti distances.jpg|мини]]
Лахти климаты көслө диңгеҙ йоғонтоһо менән уртаса континенталь. Ҡыш оҙон һәм һалҡын (әммә үҙенең киңлеге өсөн йомшаҡ), уртаса температура −5&amp;nbsp;°C алып −8&amp;nbsp;°C тиклем, йәй ҡыҫҡа, әммә шаҡтай йылы — 16-19&amp;nbsp;°C. Рекордлы күрһәткестәр ҡышҡы осорҙа −38&amp;nbsp;°C һәм йәйге осорҙа 35&amp;nbsp;°C.

== Халҡы ==
Ҡала Финляндияла халҡы һаны буйынса һигеҙенсе урында тора&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://fi.wikipedia.org/wiki/Luettelo_Suomen_kunnista_v%C3%A4kiluvun_mukaan Suomen mukaan Luettelo väkiluvun kunnista]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;div style=&quot;font-size: 80%&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; margin-left: 10pt; margin-right: 1pt&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |Лахти халҡының үҫеше, 1906—2008
|-
!Йыл
!Халыҡ
!Йыл
!Халыҡ
|-
|1906
| align=&quot;right&quot; |2779
|1965
| align=&quot;right&quot; |&lt;nowiki&gt;829 79|&lt;/nowiki&gt;
|-
|1910
| align=&quot;right&quot; |5996
|1970
| align=&quot;right&quot; |393 88
|-
|1915
| align=&quot;right&quot; |4974
|1975
| align=&quot;right&quot; |862 94
|-
|1920
| align=&quot;right&quot; |5212
|1980
| align=&quot;right&quot; |94 767
|-
|1925
| align=&quot;right&quot; |8315
|1985
| align=&quot;right&quot; |447 94
|-
|1930
| align=&quot;right&quot; |10 083
|1990
| align=&quot;right&quot; |151 93
|-
|1935
| align=&quot;right&quot; |167 21
|1995
| align=&quot;right&quot; |95 119
|-
|1940
| align=&quot;right&quot; |757 24
|2000
| align=&quot;right&quot; |921 96
|-
|1945
| align=&quot;right&quot; |725 33
|2005
| align=&quot;right&quot; |349 98
|-
|1950
| align=&quot;right&quot; |571 43
|2006
| align=&quot;right&quot; |413 98
|-
|1955
| align=&quot;right&quot; |112 48
|2007
| align=&quot;right&quot; |236 99
|-
|1960
| align=&quot;right&quot; |210 65
|2008
| align=&quot;right&quot; |100 095
|}
&lt;/div&gt;

== Сәнәғәте һәм иҡтисады ==
Сәнәғәте: ағас эшкәртеү, туҡыу, аяҡ кейеме, быяла, аҙыҡ-түлек. Бынан тыш, Лахти ҡалаһында ҡорамалдарҙы иретеп йәбештереү заводы бар, ҡорамалдарҙы [https://www.kemppi.com/ Kemppi] маркаһы аҫтында сығара. Pilkington концерн заводы эшләй&lt;ref&gt;{{YLE-N|3440564|Pilkington планирует закрыть свой завод в Юлёярви, без работы могут остаться 320 человек|26|10|2012|27|10|2012}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәте ==
Лахтила йыл һайын халыҡ-ара джаз һәм орган музыкаһы фестивале үткәрелә, плакаттар күргәҙмәһе, яҙыусылар һәм шағирҙар семинары үтә. Инде бер нисә йыл дауамында июлдә «[http://www.lahdenyot.com/ Lahden Yöt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109233447/http://www.lahdenyot.com/ |date=2016-11-09 }}» («Лахти төндәре») ҡала фестивале үтә.

[[2003 йыл]]дан ҡалала [[Хип-хоп (музыка жанры)|хип-хоп]] һәм [[регги]] Summer Up музыка фестивале уҙғарыла, унда бер нисә тиҫтә мең кеше йыйыла&lt;ref&gt;{{YLE-N|3431333|В выходные разнообразные события набрали большое количество посетителей|8|7|2012|8|7|2012}}&lt;/ref&gt;

Дирижер Осмо Вянска етәкселегендәге «Лахти симфонияһы» оркестры илдә, шулай уҡ сит илдә лә киң билдәле.

=== Sibeliustalo ===
Лахтила Төньяҡ Европала иң ҙур булған концерт залы һәм ағастан конгресс-холл — '''Сибелиус''' '''Залы''' (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Sibeliustalo&lt;/span&gt;, арх. Раймо Рясанен) урынлашҡан. Унда даими Лахти симфоник оркестры уйнай (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Sinfonia Lahti&lt;/span&gt;). [[2006 йыл]]дың октябрендә шунда формаль булмаған Рәсәй-ЕС саммиты үтә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.newsru.com/arch/world/20oct2006/rasskazal.html Формаль булмаған саммитҡа Рәсәй-ЕС, NEWSru.com, 20 октябрь 2006 г.]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Музейҙары ===
[[Файл:Lahden_hiihtomuseo.JPG|мини|Саңғы музейы]]

* Ҡаланың тарихи музейы (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Museo Lahden historiallinen&lt;/span&gt;).
* Лахти художество музейы (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Lahden taidemuseo&lt;/span&gt;). Уның музейы менән берлектә плакат музейы эшләй (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Julistemuseo&lt;/span&gt;), унда йылына ике тапҡыр халыҡ-ара плакат биенналеһы үтә
* Саңғы музейы (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Hiihtomuseo&lt;/span&gt;).
* Радио һәм телевидение музейы (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Radio — tv ja-museo&lt;/span&gt;).
* Хәрби медицина һәм хәрби музыка музейы

== Спорты ==
[[Файл:Lahti-MM-1989.jpg|слева|207x207пкс]]
[[Файл:Lahti_skijumps.jpg|мини|200x200пкс|Лахти спорт үҙәгендә саңғы трамплиндары]]
Лахти халыҡ-ара масштабтағы саңғы спорты «[[:en:Lahti Ski Games|Салпаусселян кисат]]» ({{Lang-fi|Salpausselan kisat}}&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Salpausselan kisat&lt;/span&gt;, [[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Ski Lahti&lt;/span&gt;) буйынса донъя чемпионаты менән билдәле, ул 1923 йылдан башлап үткәрелә, ә 1926 йылдан халыҡ-ара ярыштар уҙа. Ярыштар март башында үткәрелә. [[2010 йыл]]да 85-се, [[2011 йыл]]да — 86-сы, ә [[2012 йыл]]дың март айында — 87-се этабы үтә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lahtiskigames.com/fi/ |title=Salpausselän kisat |accessdate=2011-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120108033633/http://www.lahtiskigames.com/fi/ |archivedate=2012-01-08 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108033633/http://www.lahtiskigames.com/fi/ |date=2012-01-08 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡала 1964&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&amp;OLGY=1964 Olympic Committee — 1964 Innsbruck]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, 1968&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&amp;OLGY=1968 Olympic Committee — 1968 Grenoble]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; һәм 1972&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&amp;OLGY=1972 Olympic Committee — 1972 Sapporo]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; йылдарҙа [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]н ойоштороу буйынса өс тапҡыр ғариза бирә (швед Оре менән бергә), әммә [[Инсбрук]], [[Гренобль]] һәм [[Саппоро]] ҡалаларынан ҡалыша&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.aldaver.com/votes.html Olympic International committee — history Vote] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525070757/http://www.aldaver.com/votes.html |date=2008-05-25 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

Спорт үҙәге ҡаланың үҙәгенә яҡын урынлашҡан. Бында [[стадион]]дар, бассейндар һәм өс саңғы трамплинынан торған {{Тәржемәһеҙ 5|Салпаусселькя (трамплин)|Салпауссельки|en|Salpausselka (ski jump)}} (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Salpausselän hyppyrimäet&lt;/span&gt;) комплексы урынлашҡан, күп һанлы халыҡ-ара ярыштарҙан һуң ул ҡала символы була. Лахтила [[биатлон]] һәм [[саңғы спорты]] буйынса күп тапҡыр халыҡ-ара чемпионаттар үтә.
[[Файл:F1_Powerboat_Racing.Lahti_of_Finland.20080607.15_55_51_EEST.ojp.JPG|справа|мини|200x200пкс|Весиярви күлендә һыу-мотор «F1» болиды, 7 июнь 2008]]
[[2009 йыл]]дың июнендә Лахтила Весиярви күлендә һыуҙа «Формула-1» этабы үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.f1lahti.com/|title=F1 BOAT GRAND PRIX 2009 LAHTI|accessdate=2009-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090422191031/http://f1lahti.com/|archivedate=2009-04-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422191031/http://f1lahti.com/ |date=2009-04-22 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡала янында шулай уҡ гольф уйыны өсөн дүрт майҙансыҡ бар.

[[2001 йыл]]да ҡалала юниорҙар араһында шайба менән хоккей буйынса сираттағы донъя чемпионаты үтә.

[[2017 йыл]]дың 22 февраленән алып 5 мартына тиклем Лахтила саңғы спорты төрҙәре буйынса 7-се тапҡыр донъя чемпионаты уҙғарыла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.lahti2017.fi Чемпионаттың рәсми сайты-2017 лахти.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111162331/http://www.lahti2017.fi/ |date=2017-11-11 }}{{ref-fi}}{{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-ru}}{{ref-sv}}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Мәғарифы ==
LAMK (Lahti University of Applied Sciences) — ҡулланма фәндәр университеты&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.lamk.fi/Sivut/default.aspx Lahden ammattikorkeakoulu | LAMK.fi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170129075106/http://www.lamk.fi/Sivut/default.aspx |date=2017-01-29 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Lahti_winter_nightview.jpg|слева|мини|300x300пкс|Төнгө ҡышҡы Лахти үҙәге күренеше]]

== Транспорты ==
[[Файл:Railway Kerava Lahti opening.20060901 PM.lahti of finland.ojp.jpg|мини]]
Ҡала үҙәгендә тимер юл вокзалы урынлашҡан. Поезд өс йүнәлештә бара: Керава, Риихимяки, Коувола аша Хельсинки&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vr.fi/heo/eng/aika/freittikartat.htm|title=VR — Passenger Rail Network|accessdate=2009-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090414075737/http://www.vr.fi/heo/eng/aika/freittikartat.htm|archivedate=2009-04-14}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Лахти станицяһында үтеп барыусы «Allegro» һәм «Лев Толстой» поездары туҡтай.

Оҙонлоғо 75 км булған Лахти-Керава тимер юл тармағы ({{Lang-fi|oikorata}}) [[2006 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябрендә]] асыла (хәрәкәт 3 сентябрҙә башлана)&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.travel.ru/news/2006/09/01/93564.html Финляндия тиҙ арала поезд китте.]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Был заманса өс станция менән ике юллыҡ линия.

== Бәйләнеше ==

=== Радиотапшырыуҙары ===
Ҡалала Voima радиостанцияһы урынлашҡан, ул бөтә Пяйят-Хяма провинцияһына хәбәр итә (Пяйят-Хям — 98,6 МГц, Кюменлааксо — 91,0 МГц, Көнбайыш Хяме (Ита-Хяме) — 94,9 МГц)&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.ess.fi/?article=180144 Päijät Hämeessä Voimaa Radio!]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

== Туғандаш ҡалалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lahti.fi/www/cms.nsf/pages/04EFD6075E5D7C18C22571FE003817E3|title=Города-побратимы Лахти|accessdate=2010-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100220013129/http://www.lahti.fi/www/cms.nsf/pages/04EFD6075E5D7C18C22571FE003817E3|archivedate=2010-02-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220013129/http://www.lahti.fi/www/cms.nsf/pages/04EFD6075E5D7C18C22571FE003817E3 |date=2010-02-20 }}&lt;/ref&gt; ==
* {{Флаг Исландии|20px}} Акюрейри (исл.&lt;span lang=&quot;is&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Akureyri&lt;/span&gt;), [[Исландия]] (1947)
* {{Флаг Китая|20px}} Дэян (ҡыт. [[Упрощение иероглифов|ябай.]] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;zh&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;德阳&lt;/span&gt;&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;[[пиньинь]]&lt;span&gt;: &lt;/span&gt;''Déyáng''), [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (2000)
* {{Флаг Германии|20px}} Гармиш-Партенкирхен (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Garmisch-Partenkirchen&lt;/span&gt;), [[Германия]] (1987)
* {{Флаг России|20px}} [[Калуга]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (1994)
* {{Флаг Эстонии|20px}} [[Нарва]] (эст.&lt;span lang=&quot;et&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Narva&lt;/span&gt;), [[Эстония]] (1994)
* {{Флаг Венгрии|20px}} Печ (венгр.&lt;span lang=&quot;hu&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Pécs&lt;/span&gt;), [[Венгрия]] (1956)
* {{Флаг Дании|20px}} Раннерс (дат. &lt;span lang=&quot;da&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Randers&lt;/span&gt;), [[Дания]] (1947)
* {{Флаг Германии|20px}} [[Зуль|З]]уль (нем. &lt;span lang=&quot;de&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Suhl&lt;/span&gt;), [[Германия]] (1988)
* {{Флаг Швеции|20px}} Вестерос (швед.&lt;span lang=&quot;sv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Västerås&lt;/span&gt;), [[Швеция]] (1940)
* {{Флаг Украины|20px}} [[Запорожье]] ({{Lang-uk|Запоріжжя}}), [[Украина]] (1953)
* {{Флаг Норвегии|20px}} Олесунн ({{Lang-no|Ålesund}}), [[Норвегия]] (1947)
* {{Флаг Англии|20px}} Вустершир графлығы ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Worcestershire&lt;/span&gt;), [[Англия]] (2000)
* {{Флаг США|20px}} Чикаго, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (1960)

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lahti.fi/ Lahti.fi]{{ref-fi}},{{ref-en}},{{ref-de}},{{ref-fr}},{{ref-ru}} — официальный сайт
* [http://www.kukamitalahti.fi/ Kuka, Mitä, Lahti]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-fi}} — история Лахти
* [http://da.fi/110.html Лахти. Фоторепортаж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171125182022/http://da.fi/110.html |date=2017-11-25 }}
* [http://ru.lahti.fi ru.lahti.fi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416154524/http://ru.lahti.fi/ |date=2019-04-16 }}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Финляндия ҡалалары]]
[[Категория:Европаның йәшел баш ҡалаһы]]</text>
      <sha1>obauph63384jyjygvoepsnr9ade7gev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курапат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146308</id>
    <revision>
      <id>1309544</id>
      <parentid>1299770</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30962" sha1="9wjtk8prqu9z4d7nln4tb2xlv9j9h3o" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Историко-культурная ценность Республики Беларусь|1а1Е400001}}

'''Курапат''' ({{lang-be|Курапаты}}) — [[Минск]]иҙың төньяҡ-көнсығыш сигендәге урман ыҙаны, унда 1930 йылдар аҙағында — 1940 йылдар башында күпләп атылған кешеләрҙең ҡәберлектәре табыла. [[Беларусь|Белоруссия]] прокуратураһы мәғлүмәттәренә ярашлы, урман — НКВД органдары тарафынан репрессияланғандарҙы атыу һәм күмеү урыны.

Бөгөнгө көнгә ҡорбандарҙың теүәл һаны асыҡланмаған һәм, төрлө баһалар буйынса, 7 мең кешенән (Беларусь республикаһы прокуроры О. Бажелко мәғлүмәттәренә ярашлы)&lt;ref name=&quot;helkam&quot;&gt;[http://www.hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm Пресс-релиз Беларусского Хельсинкского комитета № 19 от 27.10.98 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031011728/http://hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm |date=2010-10-31 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 30 меңдән дә кәм түгел (БССР-ҙың Генераль прокуроры Г. Тарнавскийҙың фекеренсә)&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2018-04-10| url =http://bdg.by/news/society/lukashenko-vyskazalsya-po-povodu-kuropat-i-bnr | title =Лукашенко высказался по поводу Куропат и БНР|publisher =Белорусская деловая газета| accessdate  = 2018-10-16}}&lt;/ref&gt;, 100 мең кеше «Беларусь» белешмәһенә ярашлы)&lt;ref name=&quot;bielarus&quot;&gt;Даведнік «Беларусь». — Мн.: «Беларуская энцыкляпэдыя», 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda-daviednik&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/1863328.html Памяць і забыцьцё Курапатаў] // [[Радио Свобода]], 28 октября 2009 г.&lt;/ref&gt;, 102 меңдән 250 меңгә тиклем («Літаратура і мастацтва» гәзитендә сыҡҡан Зенон Позняктың мәҡәләһе мәғлүмәттәренән&lt;ref name=&quot;pazniak&quot;&gt;З. Пазьняк, Я. Шмыгалёў, М. Крывальцэвіч, А. Іоў. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 Курапаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319023245/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 |date=2017-03-19 }}. — Мн.: Тэхналогія, 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kurapaty // Zaprudnik, Jan. Historical Dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 139.&lt;/ref&gt;, 250 мең кеше (Вроцлав Университеты профессоры Здислав Винницкий мәғлүмәттәре буйынса)&lt;ref name=&quot;winnicki&quot;&gt;Zdzisław J. Winnicki. ''Szkice kojdanowskie.'' — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1. — С. 77—78.&lt;/ref&gt; һәм унан да ашыу (Британия тарихсыһы Норман Дэвистың мәғлүмәттәренә ярашлы)&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;Norman Davies. ''Powstanie '44''. — Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. — С. 195&lt;/ref&gt;.

1993 йылдан Курапат ыҙаны Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә [[Сталин репрессиялары|1930-1940 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары]] ҡорбандары ерләнгән урыны булараҡ индерелгән. Курапат беренсе категориялы тарихи-мәҙәни ҡиммәттәр статусына эйә&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;Павел Якубович. [http://sb.by/post/93010/ Куропаты: мир под соснами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208060954/http://www.sb.by/post/93010/ |date=2013-12-08 }} // «[[Советская Белоруссия]]», 29 октября 2009 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archis-by.narod.ru/norma/zakon1.html Закон Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны»]&lt;/ref&gt;.

Курапат [[Минск]] территорияһында НКВД тарафынан үткәрелгән күпләп атып үлтереү урындарҙың береһе була&lt;ref name=&quot;kuzniacou&quot;&gt;[http://news.tut.by/120163.html Молодые белорусы думают, что Куропаты — это в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112134117/http://news.tut.by/120163.html |date=2012-01-12 }} // «Завтра твоей страны», 28 октября 2008 г.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың 6 ноябрендә Курапатта иҫтәлекле билдә ҡуйыла. 

== Исеме ==
Курапат һүҙенең килеп сығышы аныҡ билдәле түгел, сөнки [[1988 йыл]]ға тиклем топографик карталарҙа күрһәтелмәй. Курапат тип урындағы халыҡ ялан сәскәләрен исемләгән тигән фараз бар&lt;ref&gt;{{cite web|last=Якубович|first=Павел|authorlink=|coauthors=|datepublished=|url=http://news.tut.by/society/151147.html|title=Павел Якубович о месте Куропат в общественном сознании|work=|publisher=Советская Белоруссия|accessdate=[[30 октября]]   [[2009]]|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VKabbEt|archivedate=2012-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203092107/http://news.tut.by/society/151147.html |date=2010-02-03 }}&lt;/ref&gt;

== Атып үлтереүҙәр тарихын тикшереү ==
Беренселәр булып Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында Евгений Шмыгалов һәм Зенон Позняк '' Літаратура і'' мастацтва {{lang-ba|Әҙәбиәт һәм сәнғәт}}гәзитендә 1988 йылдың 3 июнендә сыҡҡан «Курапат: үлем юлы» мәҡәләһендә белдерәләр, мәҡәләгә инеш һүҙҙе билдәле яҙыусы [[Быков Василь Владимирович|Василь Быков]] яҙа&lt;ref&gt;{{Китап|автор=З.Пазьняк, Я.Шмыгалёў, М.Крывальцэвіч, А.Іоў|заглавие=Курапаты|ссылка=http://www.zianonpazniak.de/publications/creation/kurapaty.htm|место=Мн.|издательство=Тэхналогія|год=1994|страницы=180|isbn=5-85700-149-8}}&lt;/ref&gt;. Шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгән мәҡәләлә Минскиҙағы Зеленый Луг микрорайонынан төньяҡҡараҡ бер нисә километр алыҫлыҡта 1937—1941 йылдарҙа язалауҙар үткәрелгән тип раҫлана. Көн һайын — таңда, көндөҙ һәм ҡояш байығанда кеше башына бер атыу менән язалауҙар үткәрелә, кәүҙәләр бер нисә ҡат итеп алдан әҙерләнгән тәрән соҡорҙарға һалына, һәр рәт һайын ҡом ҡойола, ә соҡорҙар өҫтөнә ҡарағайҙар ултыртыла; 1937 йылдың уртаһында атып үлтереү урыны 10-15 гектар ерҙе биләп алған өс метр бейеклектәге ҡойма менән уратыла, ә юл ҡапламаһы «ҡара воронкаларҙың» даими рәүештә йөрөүҙәренән ҡыйратылған була. Ҡәберлектәр соҡорҙарының дөйөм һаны 500 тип баһалана, һәр береһендә 50-60 ҡорбан. Позняк һүҙҙәренсә, ул ҡәберлектәр урыны тураһында 1970 йылдарҙа уҡ белгән, әммә «ул ваҡытта дөрөҫлөктө донъяға белдереү мөмкинлеге булмай» (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, газ торбалары һалған саҡта осраҡлы рәүештә 1988 йылдың апрель-май айында билдәле булып ҡала); Белоруссия территорияһында репрессиялар ҡорбандарының массауи ерләнеүҙәре тураһында мәҡәлә авторҙарына 1957 йылда уҡ билдәле була (Минск-Заславль трассаһын төҙөгән ваҡытта осраҡлы рәүештә кеше һөйәктәре табыла). 1989 йылда Позняк шулай уҡ мәҡәләһендә атып үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын (150—200 меңдән 500 мең кешеә тиклем) күрһәтә алмауын һәм Курапатта атып үлтереүҙәр Көнбайыш Белоруссияның 1939 йылда Советтар Союзына ҡушылғанынан һуң йышайыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;marples&quot;&gt;[http://8b.kz/3PS6 David R. Marples. Kuropaty: The Investigation of a Stalinist Historical Controversy]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Slavic Review. — Vol. 53. — No. 2 (Summer 1994). — PP. 513—523.&lt;/ref&gt;.

Позняктың һәм Шмыгаловтың мәҡәләһе 1988 йылдың 14 июнендә БССР-ҙың Прокуратураһы тарафынан енәйәт эше ҡуҙғатыуға булышлыҡ итә. Мәҡәлә сыҡҡандан һуң алты аҙна үткәс, БССР-ҙың Министрҙар Советы тикшереү комиссияһын булдыра, уны Совмин рәйесенең урынбаҫары Н. Н. Мазай етәкләй (Позняк һәм Шмыгалов комиссияға индерелмәй, әммә [[Быков Василь Владимирович|Быковты]] һәм рәссам М. Савицкийҙы индерәләр).

Тикшереү барышында яҡынса 30 гектарлыҡ территорияла 510 ҡәберлек табыла. Һайланма эксгумация үткәргән саҡта 356-нан да кәм түгел кеше ҡалдыҡтары (313 баш һөйәге, кеше һөлдәләре, һары һәм аҡ металдан эшләнгән 340 теш протезы), шәхси әйберҙәр (тараҡтар, теш щёткалары, һабын һауыттары, аҡса янсыҡтары, аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары), шулай уҡ 177 гильза һәм 28 пуля, 164 револьвер гильзаһы һәм «Наган» системаһы револьверынан атылған 21 пуля, 1 гильза — «ТТ» пистолетынан табыла. Шулай уҡ «Браунинг» һәм «Вальтер» системаһы пистолеттарының бер нисә гильзаһы табыла, әлеге системалар ҡоралы 1941 йылға тиклем дә сығарылған булған. Цна-Иодков, Подболотье ауылдарынан 55 шаһит, 1937—1941 йылдарҙа НКВД хеҙмәткәрҙәре урман массивына ябыҡ автомашиналарҙа кешеләрҙе алып килеүен һәм уларҙы атыуын, күрһәтәләр. Шулай уҡ улар 1937—1938 йылдарҙан ҡәберлектәр урыны ҡойма менән уратылғанын раҫлай; һуңынан Гитлер баҫҡынсылары ҡойманы алып ташлайҙар һәм урманды ҡырҡалар. Комиссияға НКВД архивы менән танышыу рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;''Кузнецов, Игорь'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20050421174001/http://bdg.press.net.by/2004/04/2004_04_16.1420/1420_12_1.shtml Забыть значит предать]&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Белорусская деловая газета (16 апреля 2004). — автор — член Международного историко-просветительского, благотворительного и правозащитного общества «Мемориал». &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/6_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F 6 февраля] [//ru.wikipedia.org/wiki/2013 2013].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ НКВД хеҙмәткәрҙәренең дә ыҙанда атып үлтереүҙәр башҡарылыуы тураһында күрһәтмәләр бар&lt;ref name=&quot;Кузнецов&quot;&gt;''Кузнецов, Игорь'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://news.tut.by/society/111490.html Куропатское дело: 20 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200608/http://news.tut.by/society/111490.html |date=2014-10-15 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)''' (21 июня 2008). &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/23_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F 23 июня] [//ru.wikipedia.org/wiki/2008 2008].&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июня 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Массауи атып үлтереүҙәр факты буйынса [[1988 йыл]]дың ноябрендә тамамланған беренсе тикшереү ҡорбандарҙың һаны 30 мең кеше тип билдәләй ([[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙың Генераль прокуроры Тарнавский). Тикшереү ғәмәлдәренең тамаланыуы менән Генпрокуратура Курапатта енәйәт эше тамамланыуы тураһында ҡарар сығара: «…хөкөм ителгәндәрҙе атып үлтереү БССР-ҙың НКВД комендатураһы хеҙмәткәрҙәре башҡарғаны ныҡлап дәлилләнде… әлеге репрессияларҙа ғәйепле БССР-ҙың НКВД етәкселәре һәм башҡа кешеләр үлем язаһына тарттырылыуын йәки бөгөнгө көнгә вафат булыуын иҫәпкә алып, БССР-ҙың УПК-һы 208 статьяһының 1 пунктына һәм 5 статьяның 8 пунктына таянып, Курапат урман массивында табылған ҡәберлектәр факты буйынса ҡуҙғатылған эш ябыла. Эксгумация ваҡытында табылған аяҡ кейеме һәм башҡаларҙы әһәмиәте юҡлығы сәбәпле юҡ итергә».

=== Властар позицияһы ===
1990-сы йылдар дауамында әлеге эш буйынса тикшереү бер нисә тапҡыр яңыртыла. Атып үлтереүҙәр немецтар тарафынан башҡарылған тигән раҫлауҙар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://scripts.online.ru/misc/news/99/05/27_085.htm Куропаты: фальшивка националистов трещит по швам] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120714074325/http://scripts.online.ru/misc/news/99/05/27_085.htm |date=2012-07-14 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Газета Правда. &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/7_%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 7 октября] [//ru.wikipedia.org/wiki/2006 2006].&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июня 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Корзун етәкселегендәге Курапатта енәйәттәрҙе тикшереү буйынса йәмәғәт комиссияһы 1991 йылдың июнендә СССР-ҙың прокуратураһына йыйылған материалды ебәрә. Комиссия ағзалары Курапатта немец нацистары (Курапаттан алыҫ булмаған ерҙә һуғыш ваҡытында нацист концентрацион лагеры урынлашҡан була) тарафынан башҡарылған, тип дәлилләй. Ошондай һығымталарға Советтар Союзы Геройы М. Б. Осипова етәкселегендәге бойондороҡһоҙ комиссия ла килә һәм рәсми комиссияны дәлилдәрҙе йәшереүҙә ғәйепләй. Рәсми версияға ҡаршы килтерелгән дәлилдәр араһында ерләү үҙенсәлектәре һәм археологтарҙың уларҙың урындары тураһында шикле хәбәрҙар булыуы; ҡайһы бер гильзаларҙың һуңғараҡ эшләнеүе (1939 йыл); урмандың ултыртыу ваҡыты; шәхси гигиена әйберҙәре (комиссия ағзаларының фекере буйынса, совет дәүләт именлеге органдары кешегә үҙе менән шәхси әйберҙәрҙе алырға рөхсәт итмәгән); НКВД органдарында «ҡара воронкалары» булмауы (ҡайһы бер тәнҡитселәр, улар һоро төҫтә булған, башҡалары — НКВД транспорты — ат көсө булған тип раҫлаған); КГБ сығанаҡтары кеүек дәлилдәр килтерелә. Әммә Корзун комиссияһының мәғлүмәттәрен дөрөҫләүсе дәлилдәр табылмай.

Йәмәғәт комиссияһы талабы буйынса 1992 йылдың февралендә тикшереү ҡабатлана, әммә үткәрелгән тикшереү һөҙөмтәһендә дәүләт комиссияһының һығымталары дөрөҫ тип табыла.

1993 йылда йәмәғәт комиссияһы сираттағы мәртәбә Белоруссия Юғары Советы дәүләт комиссияһының Курапат ваҡиғалары буйынса һығымталарын юҡҡа сығарырға тәҡдим итә. Яңы тикшереү үткәрелә. Башҡалар араһында немец баҫҡынсылары тарафынан йәһүдтәрҙе атып үлтереүҙәр версияһы ҡарала. Әлеге версияны тикшереү маҡсатында Иерусалимдағы Холокост институтына запростар ебәрелә, был институтта йәһүдтәргә ҡарата репрессиялар тураһында иң тулы мәғлүмәт тупланған. Йәһүдтәрҙең атып үлтереү урындары араһында Минск, Дрозды, Масюковщина, Курапаты, Цна-Иодково, Зелёный Луг булмай сыға. Немец архивтарында ла Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында мәғлүмәттәр табылмай. Немец эксперттары иҫбатлауынса, Курапаттағы ерләү ысулы — гитлерса түгел: тегеләр ғәҙәттә бик ҙур ҡәберлектәр ҡаҙыған — оҙонлоғо буйынса яҡынса 50-60 метр, ҡорбандарҙың шәхси әйберҙәре һәм кейемдәре, алтын теш коронкалары тартып алынған. Бөтә документтарҙы тикшергәндән һуң Курапатта тикшереүҙе яңыртыу өсөн дәлилдәр юҡлығы тураһында ҡарар сығарыла. Енәйәт эшендәге мәғлүмәттәрҙең анализы Курапат урман ыҙанында 1937—1941 йылдарҙа БССР-ҙың НКВД органдары тарафынан граждандарҙың массауи атып үлтереүҙәре башҡарылған тигән һығымта эшләнә. 

Аҙаҡҡы тикшереү барышында Курапатта иң ҙур ҡәберлек табыла, унда 300-ҙән ашыу кеше һөлдәһе табыла. Курапаттағы ҡаҙыныу тарихында тәүге тапҡыр конкрет даталары һәм исемдәре менән әйберләтә дәлилдәр табыла, улар атып үлтереүҙәр һуғышҡа тиклем башҡарылғанын дәлилләй. 30-сы һанлы ҡәберлектә ҡулға алыныу ваҡытында тартып алынған затлы әйберҙәр тураһында 1940 йылдың 10 июлендәге төрмә квитанциялары табыла, улар Мовша Крамерға һәм Мордыхай Шулескесҡа бирелгән.

2008 йылға ҡарата Курапат тураһында эш 15 том тәшкил итә.

[[1990 йыл|1990]]-сы йылдар уртаһында Белоруссияның генераль прокуроры О. Божелко яңы тикшереү һөҙөмтәһендә Куропатта 7 мең кеше һәләк ителгән тип белдерә.

=== Йәмғиәттәге резонанс ===
Курапат темаһы Белоруссияның сәйәси тормошонда бик әүҙем ҡуллана. [[1988 йыл]]дың майында ҡәберлектәр урынына белорус йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең сталинизм енәйәттәрен ғәйепләүсе лозунгылар аҫтында тәүге йөрөш ойошторола. Йөрөш эске эштәр ғәскәрҙәре тарафынан махсус ысулдар ҡулланып ҡыуыла. 

Шул көндән алып йөрөштәр йыл һайын үткәрелә, әммә ҡатнашыусылар һаны ҡырҡа кәмегән.

Ҡорбандар хөрмәтенә Зенон Позняк һәм уның иптәштәре 1988 йылдың октябрендә «Белоруссия мартирологы» исемле ойошма ойошторалар; бер үк ваҡытта улар илдең буласаҡ төп сәйәси көстәренең — Белоруссия халыҡ фронтының ойоштороу съезын үткәрәләр (етәксеһе Позняк үҙе). 
[[Файл:Kurapaty_1989_meeting.jpg|мини|Курапаттағы митинг, 1989 йыл]]
Деды исемле урында Курапатта [[1989 йыл|1989]] йылда ете метр бейеклектәге «Крыж Пакуты» ({{lang-ba|Яфалар тәреһе}}) ҡуйыла.

Ыҙан үҙенә күрә Белоруссияның бойондороһоҙлоғо өсөн һәм коммунистик идеологияға ҡаршы көрәш символы булып тора. 1994 йылда ыҙанда АҠШ-тың Президенты Билл Клинтон булып китә, уның визиты ваҡытында иҫтәлекле билдә урынлаштырыла — «Клинтон эскәмйәһе». Әлеге билдә бер нисә тапҡыр билдәһеҙ кешеләр тарафынан емерелә, әммә шундуҡ тергеҙелә.

[[2007 йыл]]дың 7 октябрендә вандалдар «Яфалар тәреһе» емерә&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/95800.html В урочище Куропаты неизвестными уничтожен Крест страданий, установленный осенью 1989 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112221732/http://news.tut.by/society/95800.html |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

== МКАД-тың реконструкцияһы ==
[[Файл:MKAD_reconstruction.jpg|мини|Куропат урманында МКАД төҙөлөшө, 2001 йыл]]
[[2000 йыл|2000]]-се йылдар башында бер нисә ойошма вәкиле ыҙанда автотрассаны төҙөүгә ҡаршы митингылар һәм дежурҙар ойоштора. 

Курапатта [[1987 йыл|1987]], [[1992 йыл|1992]] һәм [[1998 йыл|1998 йылдарҙа]] үткәрелгән археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә планлаштырылған эш урынында ҡәберлектәр юҡлығын дәлилләй&lt;ref&gt;''Фадеев, А.'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/040/02.shtml Кто раздувает пламя в Куропатах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622071335/http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/040/02.shtml |date=2006-06-22 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Информационно-аналитический бюллетень Института стран СНГ. &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/1_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 1 ноября] [//ru.wikipedia.org/wiki/2001 2001].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Акцияларҙа ҡатнашыусылар Курапат темаһын сәйәси яҡтан файҙаланыуҙа ғәйепләнә һәм уларға ҡаршы милиция һәм ОМОН көстәре ҡулланыла. Демократик активистар һәм милиция араһында ҡапма-ҡаршылыҡ бер нисә йыл дауамында бара. 

Айырыуса ОМОН менән көслө бәрелештәр  [[2001 йыл]]дың 8 — 9 октябрендә күҙәтелә. Омон-дар демонстранттарға ҡаршы күҙҙән йәш ағыҙа торған газдар ҡулланыла. Һөҙөмтәлә 40-45 ҡулға алына, 25 кеше административ яуалылыҡҡа тарттырыла. Ҡатнашыусыларҙың күпселегенә штрафтар бирелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Обзор-Хроника нарушений прав человека в Беларуси в 2001 году|страницы=11|страниц=217}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Адамушка У.I Палітычныя рэпрэсіі 20-50-х гадоу на Беларусі. Мінск, 1994. С. 12
* Костырко В. Кто же расстреливал в Куропатах // Гласность 16.12.1994.
* Куропаты: фальсификация века? // Военно-исторический журнал 1991, № 6, с. 50.
* [http://katyn-books.ru/library/kuropaty-sledstvie-prodolzhaetsa.html Тарнавский Г., Соболев В., Горелик Е. Куропаты: следствие продолжается. — М.: Юридическая литература. 1990 г. ISBN 5-7260-0305-5]

== Һылтанмалар ==
* [http://telegraf.by/in_belarus/22063.html Мингорисполком планирует поставить памятник жертвам сталинизма в Куропатах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110080136/http://telegraf.by/in_belarus/22063.html |date=2010-01-10 }}
* ''Ростиков, Евгений'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/351/61.html По кому стреляют Куропаты (Еще раз о том, как жертвы немецких фашистов превратили в жертвы «сталинских репрессий»)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219092714/http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/351/61.html |date=2012-02-19 }}&lt;/span&gt;''' &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''.  Завтра ([[22 август]]а [[2000 йыл|2000]]). &lt;small&gt;Проверено [[7 октябрь|7 октября]] [[2006 йыл|2006]].&lt;/small&gt;
* ''Горелик, Евгений'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://supol.narod.ru/archive/2002/SU0831A.HTM Пляски вокруг куропатских могил]&lt;/span&gt;''' &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''.  БДГ ([[12 июнь|12 июня]] [[2002 йыл|2002]]). &lt;small&gt;Проверено [[7 октябрь|7 октября]] [[2006 йыл|2006]].&lt;/small&gt;
* [http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=cat&amp;id=110 Материалы о Куропатах на Katyn.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510090306/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=cat&amp;id=110 |date=2012-05-10 }}
* [http://www.radzima.org/pub/pomnik.php?lang=ru&amp;nazva_id=mememens11 Фотографии на Radzima.org]
* [http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/30/ic_articles_116_148514/ Шествие в Куропаты: концентрация света] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107133257/https://naviny.by/rubrics/society/2006/10/30/ic_articles_116_148514 |date=2019-01-07 }}
* [http://rosagr.natm.ru/monumentsf.php?country=30_belarus Памятники жертвам политических репрессий за рубежом: Белоруссия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231153752/http://rosagr.natm.ru/monumentsf.php?country=30_belarus |date=2018-12-31 }}
* [http://txt.knihi.com/kurapaty/index-eng.html Kurapaty — The Road Of Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104121705/http://txt.knihi.com/kurapaty/index-eng.html |date=2006-11-04 }}
* [http://wikimapia.org/#y=53968457&amp;x=27607827&amp;z=16&amp;l=0&amp;m=s Kurapaty forest] on Wikimapia
* [http://users.erols.com/mwhite28/battles.htm#Kuropaty Twentieth Century Atlas — Death Tolls — Kuropaty]
[[Категория:Беларусь географияһы]]
[[Категория:Белоруссияның тарихи-мәҙәни хазиналары]]
[[Категория:Күпләп язалау]]
[[Категория:Язалау урындары]]
[[Категория:Беларусь сәйәсәте]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>9wjtk8prqu9z4d7nln4tb2xlv9j9h3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленинград эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146448</id>
    <revision>
      <id>1309585</id>
      <parentid>1307855</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30718" sha1="50hvms18iaeuy7hc9ss45q1ze5lyhg9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ленинград эше»''' — 1940-сы йылдар аҙағындағы — 1950-сы йылдар башындағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы суд процестары серияһы. ВКП(б)-ның [[Санкт-Петербург|Ленинград]] өлкә, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградтан Мәскәүгә һәм башҡа өлкә партия ойошмаларына эшкә ебәрелгән барлыҡ тиерлек совет һәм дәүләт эшмәкәрҙәре репрессия ҡорбандарыбулалар. ,Ҡулға алыуҙар [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] ла, шулай уҡ бөтә ил буйынса үткәрелә: [[Мәскәү]], [[Түбәнге Новгород|Горький]], [[Мурманск]], [[Симферополь]], [[Бөйөк Новгород|Новгород]], [[Рязань]], [[Псков]], [[Петрозаводск]], [[Таллин]] ҡалаларында.

Процестарҙың беренсеһендә ғәйепләнеүселәр иҫәбендә булалар:

* Кузнецов Алексей Александрович — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары ;
* Попков Петр Сергеевич — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала өлкә комитеты беренсе секретары ;
* Вознесенский Николай Алексеевич — СССР Госпланы рәйесе;
* Капустин Яков Федорович — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала комитеты икенсе секретары;
* Лазутин Петр Георгиевич — Ленгорисполком рәйесе;
* Родионов Михаил Иванович — РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе;
* Турко Иосиф Михайлович — ВКП(б)-ның Ярославль өлкә комитетының беренсе секретары;
* Михеев Филипп Егорович — ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитетының эштәр идаралығы начальнигы;
* Закржевская Таисия Владимировна — ВКП(б)-ның Ленининград өлкә комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдары бүлеге мөдире.

== Тикшереү барышы ==
ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитеты етәкселәрен Бөтә Союз коммунистик партияһына ҡаршы тороусы Рәсәй коммуниистик партияһын төҙөргәһәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән ҡаршы тороуға маташыуҙа ғәйепләйҙәр.

{{начало цитаты}} «[[Сталин И. В.]] РКП(б)-ны булдырыуға ҡырҡа ҡаршы була. Күрәһең, ул Рәсәй компартияһы, башҡа союздаш компартияларҙан айырмалы рәүештә, үҙәк партия етәкселегенә ҡурҡыныс тыуҙырыуынан ҡурҡҡан. Бер нисә көндән Политбюро Ленинград коммунистарын вазифаларынан бушатыу һәм Ленинград партойошмаһы сафтарында тәртип булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә»&lt;ref&gt;«Д. Л. Браденбергер Национал-Большевизм. Сталинская массовая культура и формирование русского национального самосознания (1931—1956)»: Академический проект, Издательство ДНК; СПб; 2009; ISBN 978-5-7331-0369-3 (Академический проект), ISBN 978-5-901562-88-8 (ДНК).&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе үткәрелеүе ''Ленинград эшен'' асыу өсөн һылтау ғына була. Йәрминкә тураһындағы белдереү йыйылған компроматҡа өҫтәмә генә була. Ленинград партия ойошмаһын 1948 йылдың декабрендәге конференцияла яңы етәкселәрҙе һайлау барышында боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләйҙәр&lt;ref&gt;Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир Сталин и завершение сталинской диктатуры М., 2011&lt;/ref&gt;

ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленков А. А. Кузнецовты һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионовты, ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитеты секретарҙары П С. Попковты һәм Я Ф. Капустинды йәрминкәне Үҙәк Комитеты һәм хөкүмәттең рөхсәтенән тыш үткәреүҙә ғәйепләй.

СССР-ҙың Министрҙар советы бюроһы Г. М. Маленков рәйеслеге аҫтында «Сауҙаны яҡшыртыу буйынса саралар тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарарҙа әйтелә: «1948 йылдың ноябрь-декабрендә өлкә-ара күмәртә йәрминкәләрен үткәрергә, йәрминкәләрҙә артыҡ тауаҙы һатыу ҡарала, йәрминкәлә сәнәғәт тауарҙарын бер өлкәнән икенсе өлкәгә ирекле рәүештә индереҙе рөхсәт итергә». Ҡарарҙы үтәү маҡсатында СССР-ҙың Сауҙа министрлығы һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы Ленинградта декабрҙең 10-нан 20-нә тиклем Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһен үткәрергә ҡарар итәләр һәм Ленинград ҡала башҡарма комитетын а уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә практик ярҙам күрһәтеүҙе йөкмәтәләр. 1949 йылдың 13 ғинуарында йәрминкә ваҡытында РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионов Г. М. Маленков исеменә Ленинградта союздаш республикаларҙың сауҙа ойошмалары ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе асылыуы тураһында хәбәр итә.

1949 йылдың 15 февралендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы иптәш А. А. Кузнецовтың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттары М. И. Родионовтың һәм П. С. Попковтың партияға ҡаршы ғәмәлдәре тураһында» ҡарар ҡабул итә. Өсөһө лә биләгән вазифаларынан бушатыла.

Н. А. Вознесенскийҙы ғәйепләү өсөн СССР-ҙың Госснабы рәйесе урынбаҫары М. Т. Помазневтың СССР-ҙың Госпланы 1949 йылдың беренсе кварталына сәнәғәт етештереүе планын түбәнәйтеү тураһында докладной яҙыуы һылтау була.

1949 йылдың 22 февралендә Ленинград партия өлкә һәм ҡала берләшкән пленумы үткәрелә, унда Г. М. Маленков 1949 йылдың 15 февралендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары тураһында хәбәр итә. Сығыш яһаусыларҙың береһе лә партияға ҡаршы төркөмө тураһында бер ниндәй ҙә факт килтермәй, тик П. С. Попков һәм Я Ф. Капустин ғына уларҙың эшмәкәрлеге партияға ҡаршы характерҙа булғанын таный. Уларҙың артынса башҡа сығыш яһаусылар ҙа булмаған хаталарын таный башлай. Өлкә һәм ҡала комитеттарының берләшкән пленумы ҡарарында А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин партияға ҡаршы төркөмдә булыуында ғәйепләнәләр.

1949 йылдың йәйендә «Ленинград эше» тип исемләнгән эштең яңы этабы башлана. Абакумов һәм ул етәкләгән СССР МГБ-ы ның хеҙмәткәрҙәре А. А. Кузнецовты, М. И.. Родионовты һәм ВКП(б)-ның Ленинград өлкә ойошмаһы етәкселәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Ҡулға алыуҙар тураһында күрһәтмәләр бирелә, улар 1949 йылдың июленән башлана.

Эштән бушатыу, партия һәм енәйәт яуаплылығына йәлеп итеү, суд процестары тураһында матбуғатта хәбәр ителмәй.

Йылдан ашыу ҡулға алынғандарҙы допростарға һәм язаларға дусар итәләр. Бөтә хөкөм ителгәндәр Ленинград партия ойошмаһын партияның Үҙәк Комитетына ҡаршы ҡуйыуға һәм айырыуға, уны ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәшеү өсөн терәккә әүерелдереүгә йүнәлтелгән партияға ҡаршы төркөм төҙөүҙә һәм ҡоротҡос эште алып барыуҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;Известия ЦК КПСС. 1989 г. № 2. Стр.126.&lt;/ref&gt;. Физик юҡҡа сығарыу буйынса мәсьәлә процесҡа тиклем үк хәл ителгән була, суд Ленинградтағы Офицерҙар йортонда 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙғарыла. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн СССР-ҙа ҡабаттан үлем язаһы тергеҙелә&lt;ref&gt;{{cite book|title=Курс уголовного права. Том 1. Общая часть. Учение о преступлении|publisher=I.F. Zertsalo|page=2002|url=http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|editor=N.F. Kuznetsova and I.F. Tyazhkova|language=Russian|chapter=7 Военное и послевоенное уголовное законодательство (1941-1945 гг. и 1945-1953 гг.)|ISBN=5-94373-034-6|accessdate=2014-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|archivedate=2013-12-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html |date=2013-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Ленинградское» дело (политический процесс 40-50 гг. XX века)|url=http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm|publisher=Memorial}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222002942/http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pazin|first=Mikhail|title=«Страсти по власти: от Ленина до Путина»|date=2012|isbn=978-5-459-01201-9|url=http://www.e-reading.co.uk/chapter.php/1020454/14/Pazin_-_Strasti_po_vlasti_ot_Lenina_do_Putina.html|language=Russian|chapter=«Ленинградское дело»}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222051317/http://www.e-reading.co.uk/chapter.php/1020454/14/Pazin_-_Strasti_po_vlasti_ot_Lenina_do_Putina.html |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[1947 йыл]]да [[үлем язаһы]] илдә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы бөтөрөлә. Әммә Ленинград эшен тикшереү барышында 1950 йылдың 12 ғинуарында «Ватан хыянатсыларына, шпиондарға һәм ҡоротҡос-диверсанттарға» ҡарата үлем язаһының тергеҙеүе башлана. Үлем язаһы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары («Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында…») сығыуынан өс көн алда индерелә, шулай итеп, ике факт араһында бәйләнеш булыуы күҙаллана.

1950 йылдың 1 октябрендә, төнгө сәғәт 2:00-лә, хөкөм ҡарары иғлан ителгәндән һуң, А. Вознесенский, А А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин, П. Г. Лазутин атып үлтерелә. Уларҙың кәүҙәләре йәшерен рәүештә Ленинград тирәһендәге Левашов ташландыҡ ерендә ерләнә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла.

«Үҙәк төркөмөн» баҫтырғандан һуң «Ленинград эше» буйынса суд процестарында ҡалған кешеләргә хөкөм сығарыла. Мәскәүҙә 20 кеше атып үлтерелә. Г. Ф. Бадаев, М.. В. Басов, В О. Белопольский, А А. Бубнов, А И. Бурилин, А Д. Вербицкий, М.. А. Вознесенский, А А. Вознесенский, В П. Галкин, В Н. Иванов, П. Н. Кубаткина, П. И. Левин, М.. Н. Никитин, М.. И. Соловьев, Н. В. Соловьев, П. Т. Талюш, И. С. Харитонов Дон монасытыры зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf ''Смирнов А. П.'' «Ленинградское дело». Портрет поколения // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Музей_обороны_Ленинграда.jpg|справа|мини|Музейға инеү урыны (2007 йылдың йәйе)]]
[[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетында]], Ленин музейының Ленинград филиалында&lt;ref name=&quot;сжс&quot;&gt;[http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx ''Петров В. А.'' Страх, или Жизнь в Стране Советов. — Спб.: Юридический центр Пресс. — 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141619/http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, Ленинградском музее революции&lt;ref&gt;''Глезеров С.'' Горели костры «Ленинградского дела»/ «Санкт-Петербургские ведомости» от 31.10.2011&lt;/ref&gt; һәм Ленинградты обороналау музейында ла тулыһынса ҡыйралыш үткәрелә.

Шулай уҡ репрессияларға профсоюз, комсомол һәм хәрби хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар, ижади интеллигенция вәкилдәре (Ленинград ғалимдары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре ''Ленинград эше'' менән бәйле булмаған, айырым эштәр буйынса хөкөм ителгән). Ленинградсыларҙан тыш, репрессияларға [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Ждановтың]] командаһында булыусы тип иҫәпләнгәндәр, Карелия етәкселәре Г. Н. Куприянова һәм В М. Виролайнен дусар ителә.

Ҡулға алыуҙар артабан да дауам итә. 1952 йылдың август айында оҙайлы сроктарға ҡаланың Смольный, Дзержинский һәм башҡа райондарынан фальсификацияланған «эш» буйынса блокада осорондағы партия райкомдары секретарҙары һәм райисполком рәйестәре булған 50-нән ашыу кеше иркенән мәхрүм ителә.

СССР-ҙың эске эштәр министрлығы министры С. Н. Кругловтың һәм уның урынбаҫары И. А. Серовтың докладной яҙмаһынан:
{{Цитата башы}}«Барыһы 214 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән төп ғәйепләнеүселәрҙән 69 кеше һәм уларҙың яҡын һәм алыҫ туғандары араһынан 145 кеше. Бынан тыш, 2 кеше судҡа тиклем төрмәлә вафат була. 23 кеше хәрби коллегияһы тарафынан юғары үлем язаһына (атып үлтереүгә) хөкөм ителә»&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 ЛЕНИНГРАДСКОЕ ДЕЛО &quot;И ДРУГИЕ ДЕЛА ГЕНЕРАЛА АБАКУМОВА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;.{{Цитата аҙағы}}

Эште ҡайтанан ҡарау ваҡытында «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең туғандарын аҡлау тураһында тәҡдим яһала. 1953 йылдың 10 декабрендәге СССР-ҙың МВД етәкселәре С. Н. Кругловтың һәм И. А. Серовтың докладной яҙыуында «абсолют күпселегендә уларҙы енәйәт яуаплығына тарттырыу йәки Себерҙең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәреү өсөн етди нигеҙ булмаған», тип раҫлана.

Мәҫәлән, СССР МГБ-һы Ленинград өлкә комитеты секретары Г. Ф. Бадаевтың 67-йәшлек әсәһе һәм үҙ аллы йәшәгән йәшәгән ике апа-һеңлеләре 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Ленинград ҡала башҡарма комитеты секретары А. А. Бубновтың 72-йәшлек атаһы, 66-йәшлек әсәһе, ике ағаһы һәм ике апаһы һөргөнгә ебәрелә.

1949—1952 йылдарҙа Ленинградта һәм Ленинград өлкәһендә генә 2000-дән ашыу кеше партиянан сығарыла һәм эштән бушатыла&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml World War Two: Stalin and the Betrayal of Leningrad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217130907/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml |date=2007-12-17 }}, John Barber, [[BBC]], 2001-08-01&lt;/ref&gt;.

== Эште ҡайтанан ҡарау ==
[[1954 йыл]]дың 30 апрелендә СССР-ҙың Юғары суды «Ленинград эшен» ҡабаттан ҡарай һәм уның буйынса хөкөм ителгән кешеләрҙе реабилитациялай, ә 3 майҙа КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы «Кузнецов, Попков, Вознесенский һәм башҡалар эше тураһында» ҡарарын ҡабул итә:&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808185619/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699 |date=2016-08-08 }}, Постановление президиума ЦК КПСС о «Ленинградском деле», 03.05.1954, № 63. п. 53&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}…Абакумов һәм уны яҡлаусылар яһалма рәүештә был ғәмәлдәрҙе ойошторолған советтарға ҡаршы хыянатсыл төркөмөң ғәмәлдәре тип күрһәтәләр һәм туҡмауҙар һәм язалауҙар аша ҡулға алынғандарҙан уйҙырма күрһәтмәләр биреүгә өлгәшәләр…
{{конец цитаты}}

1997 йылдың 17 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Президиумы РФ&lt;ref&gt;[http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html POLITICS — ПОЛИТИКА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526032212/http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html |date=2010-05-26 }}&lt;/ref&gt; ҡарар итә:{{начало цитаты}}
Абакумов һәм уның хеҙмәткәрҙәре […] Ленинград эше тип исемләнгән эште булдыралар. 1950 году Абакумов «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаилә ағзаларын репрессиялай.
{{конец цитаты}}

== Фекерҙәр ==
Серго Берия&lt;ref&gt;[http://artevik.narod.ru/knigi/3WW/glava2.html Glava2&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, Феликс Чуев&lt;ref name=&quot;Чуев&quot;&gt;Ф. Чуев Сто сорок бесед с Молотовым. // М.1991. стр. 434.&lt;/ref&gt; һәм М. Е. Червяков&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Червяков М. Е. По «хозяйственному делу» // «Ленинградское дело». 1989 г. Стр. 280.&lt;/ref&gt; «Ленинград эшенең» сәйәсләштереүе тураһында фекер йөрөтәләр.

Үҙ сиратында, Георгий Маленков, «эш» буйынса ғәмәлдәр «Сталиндың шәүси күрһәтмәләре буйынса» үткәрелде, тип раҫлай&lt;ref&gt;Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир М., 2011; из выступления на пленуме ЦК КПСС в июне 1957 года&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
2017 йылдың беренсе октябрендә Левашов мемориаль ҡәберлегендә Н. Вознесенский, Я Капустин, А Кузнецов, П. Лазутин, П. Попков М. Родионов исемдәре менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла&lt;ref&gt;[https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/posleslovie_k_nbsp_leningradskomu_nbsp_delu/ Сергей Глезеров//Послесловие к «ленинградскому делу». «Санкт-петербургские ведомости». 03.10.2017].&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Шахта эше
* Табиптар эше
* [[Сталин репрессиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Материалы КПК о Ленинградском деле / ''Никанорова Т. Н.''. Документы Комиссии партийного контроля при ЦК ВКП(б) как источник изучения экономической преступности в среде партийной номенклатуры. Москва, РГГУ, дисс, 2018, 224 стр.
* ''Костырченко Г. В.'' [http://www.akhmatova.org/articles/kostyrchenko.htm «Маленков против Жданова»] // Родина. — 2000. — № 9. — С. 85-92.
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=558051 Письмо заместителя председателя Госснаба СССР Михаила Помазнева]
* ''Кутузов В. А.'' «Ленинградское дело»: реабилитация //Университетские Петербургские чтения: 300 лет Северной столице. Сб. статей. СПб., 2003.
* «Ленинградское дело». Л., 1990.
* ''Пыжиков А. В.'' Ленинградская группа: путь во власть (1946—1949) // Свободная мысль — XXI. 2001. № 3.
* Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. Март 1953-февраль 1956. М., 2000.
* ''Смирнов А. П.'' [https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }} «Ленинградское дело». Портрет поколения] // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.
* ''Смирнов А. П.'' [http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }} «Ленинградское дело» в судьбах детей]] // История Петербурга. 2013 № 2. С. 49—60.
* {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судьбы людей. «Ленинградское дело»|ссылка=|ответственный=Сост. А. П. Смирнов; [[Государственный музей политической истории России]]|издание=|место=СПб.|издательство=Норма|год=2009|страницы=|страниц=208, [16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }}|серия=|isbn=978-5-87857-158-6|тираж=2&amp;nbsp;000}} (в пер.)
* ''Никитин С.'' Процесс над городом // Петербургский дневник. 2010, № 39 (303). С. 12.
* Шульгина Н. И. «Ленинградское дело»: пора ли снимать кавычки? Мнение архивиста. https://web.archive.org/web/20150405030124/http://andrei-ershov.narod.ru/Leningrad.htm
* ''Бардин С.'' [http://scepsis.net/library/id_3647.html «Ленинградское дело» глазами очевидцев] // ''Факел''. — 1990.
* {{Китап|автор=[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С.Ю.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Московские против питерских: Ленинградское дело Сталина|ссылка=|место=М|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2013|страницы=|страниц=256|серия=Трагедии советской истории|isbn=978-5-4438-0218-3|тираж=3000}}

* ''Сушков А.'' «Ленинградское дело». Привилегированная жизнь «ленинградских вождей» в первые послевоенные годы // Свободная мысль. 2018. № 4. С. 41—58. [http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105032313/http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf |date=2020-11-05 }}
* ''Сушков А. В.'' «Ленинградское дело»: генеральная чистка «колыбели революции». Екатеринбург: Альфа Принт, 2018. 182 с. [https://alfaprint24.ru/media/book/pdf/da19f5fc977940e58346309013e605e9/stranitsy.na.sait.suschkow.monografiya.2018.pdf]

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=NEIlXvlvXMA Stalin and the Betrayal of Leningrad] — документальный фильм Би-Би-Си
* [http://www.pravda-pravo.ru/forum/index.php?topic=489.0 Ленинградское дело. Независимое исследование]
* [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/19500930len.html Хронос «Ленинградское дело»]
* Левашовская Пустошь Мемориалы жертвам репрессий
* [http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo Петербургский исторический клуб: «Ленинградское дело».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203030736/http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo |date=2019-02-03 }}
{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Санкт-Петербург тарихы]]
[[Категория:Советтар Союзы Коммунистар партияһы]]
[[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]]</text>
      <sha1>50hvms18iaeuy7hc9ss45q1ze5lyhg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147993</id>
    <revision>
      <id>1309622</id>
      <parentid>1201858</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9384" sha1="d9xroy5me3jr77sdpmreclhm6qyzm0q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''А.М. Горький исемендәге ҡаланың үҙәк паркы.''' ([[1917 йыл]]ға тиклем — Ҡала баҡсаһы) — [[Дондағы Ростов]]та үҙәк парк.  Ҡаланың Ленин районында урынлашҡан. Парк [[1813 йыл]]да барлыҡҡа килгән һәм Дондағы Ростовта иң боронғо парктарҙың береһе булып һанала.

== Тарихы ==
[[Файл:City_garden._Rostov-on-Don.jpg|мини|250x250пкс|Ҡала баҡсаһына инеү урыны. Революцияға тиклемге асылмала]]
Парк ҡала ситендә,  балканың текә ярында барлыҡҡа килә. Территорияһы ҡала  сүплеге сифатында ҡулланыла. М. Горький исемендәге парктың тарихи барлыҡҡа килеү датаһы  1813 йыл тип иҫәпләнә. 1813 йылға тиклем Таганрог  (Буденновский) һәм Николаев  (Семашко тыҡрығы) проспекттары араһында  ҡала башлығы Андрей Ященконың баҡсалары һуҙылып китә, ул  1813 йылда участкаларын ҡала магистратына бүләк итә, ә төрлө ҡала клубтары бүлеп бирелгән ерҙәрҙе төҙөкләндерә, ағастар ултырта, газон булдыра. Баҡса  сылбырҙары булдыра, һуңыраҡ уларҙы берләштереп ҙур баҡса ойошторалар. 1890 йылда инде эре йәшел  массив  формалаша. Урындың рельефына ярашлы өҫкө һәм аҫҡы парк булдырыла. Ундай бүленеше бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланған. 

Баҡса территорияһында  Кузнецкий (Пушкин) урамында [[1840 йыл]]дан ағастан беренсе ҡала театры  булған.  [[1864 йыл]]да беернсе ағас клуб бинаһы төҙөлә, уның залы, ике ҡунаҡ бүлмәһе һәм бильярд бүлмәһе була.  [[1893 йыл]]да уны ҡала баҡсаһына инеү урынында Ротонданың таш бинаһы алмаштыра. . Ҙур Баҡса янында эстрада сығыштары өсөн ағастан эстрада төҙөлә. [[XIX быуат]] аҙағында Ҡала баҡсаһы архитектор Николай Дорошенко проекты буйынса кәртәләп алына һәм Ҙур Баҡса яғынан ҡәлғә ҡапҡалары рәүешендә ҡапҡалар төҙөлә.  

[[1868 йыл]]да архитектор Владимир Шкитко беренсе фонтанды төҙөй, уның урынында хәҙер «Селдәр» скульптураһы менән түтәл-фонтан урынлыштырылған&lt;ref&gt;[http://www.rostovbereg.ru/publ/rostov_so_vsekh_storon/progulki_po_gorodskomu_sadu_chast_2/1-1-0-304 Прогулки по Городскому Саду (часть 2)] / Ростовский берег: Сайт истории донского края&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.temernik.ru/gallery/displayimage.php?album=323&amp;pos=-20457#top_display_media Горсад — выборка из городской карты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915061755/https://www.temernik.ru/gallery/displayimage.php?album=323&amp;pos=-20457#top_display_media |date=2019-09-15 }} / Темерник.ру: Сайт ростовской истории&lt;/ref&gt;. Яңы фонтанды Ростовта һыу үткәргескә нигеҙ һалыусы сауҙагәр Тимофей Кукса аса (1867)&lt;ref&gt;[http://www.rostovbereg.ru/publ/rostov_so_vsekh_storon/progulki_po_gorodskomu_sadu_chast_1/1-1-0-303 Прогулки по Городскому Саду (часть 1)] / Ростовский берег: Сайт истории донского края&lt;/ref&gt;.. Урта террасала  беседка һәм скульптуралар менән бассейн төҙөлә. Парктың аҫҡы өлөшөндә ташлы  ҡыуышлыҡ, тере аҡҡоштар менән   һыу ятҡылығы («аҡҡош күле»), фонтандар төҙөлә.  Сит илдәрҙән декоратив пальма һәм тамариск килтерелә&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://voopiik-don.ru/main/2009-06-01-10-23-39/37-2009-06-01-06-57-03/3053-2013-05-01-15-29-09|title = Парк им. М.Горького в Ростове-на-Дону|publisher = Памятники Дона|accessdate = 2017-01-31|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Төҙөкләндереү буйынса байтаҡ эштәр  һуңыраҡ — 1926—1927 йылдарҙа ла башҡарыла.

== Тасуирламаһы ==
[[Файл:Памятник_Ленину_на_входе_в_парк_им.Горького.JPG|мини|250x250пкс|Паркка инеү урынында Ленин һәйкәле  |ссылка=Special:FilePath/Памятник_Ленину_на_входе_в_парк_им.Горького.JPG]]
М.Горький исемендәге паркта Үрге һәм Түбәнге гөл баҡсаһы бар. Уларҙа төрлө ағас тоҡомдары ултыртылған аллеялар, уйын майҙансыҡтары, аттракциондар ҡаласығы, шахмат павильоны, кафе урынлашҡан.  Ротонда һәм 7 фонтан («Көнсығыш», «Ҡыуышлыҡ», «Көнбайыш», «Алтын балыҡ», «Маяҡ», «Нептун», «Селдәр»)  һаҡланып ҡалған, улар тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Түбәнгә гөл баҡсаһының төп түтәле мөһим йыл ваҡиғаларының календары булып тора.  

Ҡаланың үҙәк паркы  —  традицион байрам сараларын, концерттар үткәреү һәм ял итеү урыны булып тора. [[2010 йыл]]да күп һанлы аттракцион төҙөлә». Паркта көн һайын  асыҡ һауала сәнғәт галереяһы эшләй, унда Ростов рәссамдарының  картиналары һәм  биҙәү-ҡулланма сәнғәте оҫталарының  изделиелары ҡуйыла. Ял һәм байрам көндәрендә паркта  конкурстар, фестивалдәр, профессиональ һәм үҙешмәкәр коллективтартың  сығыштары уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://srostova.ru/rostov-na-donu/mesta-rostova/parki-kultury-otdyha/1213-park-im-maksima-gorkogo.html|title = Парк им. Максима Горького|publisher = SRostova|accessdate = 2017-01-31|lang = ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202114755/http://srostova.ru/rostov-na-donu/mesta-rostova/parki-kultury-otdyha/1213-park-im-maksima-gorkogo.html |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;

Паркка төп инеү урыны Ҙур Баҡса урамы яғында   урынлашҡан. Инеү урынында гранит постаментта В.И. Лениндың бронза һыны тора.  Һәйкәлдең һул  һәм уң яғынан ҡала башлығы А.М. Байковтың скульптуралары һәм сәскәләр  менән биҙәлгән  киң аллея китә.  Парктың ҡапма-ҡаршы яғында Бөйөк [[Октябрь революцияһы]] һәйкәле тора. Аттаркциондар ҡаласығы Пушкин урамының һәм Семашко тыҡрығының мөйөшөн биләй. Парктың көнсығыш өлөшөндә планетарий обсерваторийы —телескоп, фильмдар ҡарау өсөн залы һәм музейы  менән ҙур булмаған ике ҡатлы   бина урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://worldroads.ru/puteshestvie-k-zvyozdam-rostovskiy-planetariy|title =Путешествие к звёздам. Ростовский планетарий|publisher = Дороги мира|accessdate = 2017-01-31|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список парков и скверов Ростова-на-Дону

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Ростов өлкәһенең һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]
[[Категория:Дондағы Ростов баҡсалары һәм парктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>d9xroy5me3jr77sdpmreclhm6qyzm0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мелле (Германия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148420</id>
    <revision>
      <id>1309653</id>
      <parentid>1061964</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="oks0hwud5ewsy07a4o0dffpdbqpdtcl" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Мелле''' ({{Lang-de|Melle}}) — [[Германия|Германиялағы ҡала]], [[Түбәнге Саксония|Түбәнге Саксония ерендә]] урынлашҡан.

Мелле ҡалаһы [[Германия]]ның [[Түбәнге Саксония]] федераль ерендәге Оснабрюк районы составына инә. Мелле ҡалаһында  46 141 кеше йәшәй ([[2010 йыл]]дың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса) 46 352 кеше йәшәй&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Statistik und für Kommunikationstechnologie Landesbetrieb Niedersachsen — Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt;. Германияның был ҡалаһы кеше һаны буйынса артыҡ ҙур булмаған ҡала булып тора. Мелле ҡалаһының майҙаны 254 квадрат километр тәшкил итә. Мелле ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә тора. Хәҙерге көндә ҡала башлығы булып Андре Бергхеггер эшләй. Мелле ҡалаһының рәсми коды — ''4 03 59 024''.

Ҡала 8 районға бүленә .
{|
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;standard&quot;
!Йыл
!Халыҡ
|-
|1990
| align=&quot;right&quot; |40 870 
|-
|1995
| align=&quot;right&quot; |43 489 
|-
|2000
| align=&quot;right&quot; |45 189 
|-
|2005
| align=&quot;right&quot; |46 417 
|-
|2010
| align=&quot;right&quot; |46 352 
|-
|}
|}

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
Торжок ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]])

Гент

Екабпилс, [[Латвия]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.stadt-melle.de/ Рәсми бите]
[[Категория:Түбәнге Саксония федераль еренең ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>oks0hwud5ewsy07a4o0dffpdbqpdtcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марчук Иван Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149057</id>
    <revision>
      <id>1309640</id>
      <parentid>886677</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16479" sha1="6vunm9ifwbb04wmwwi3qrshumjb23ny" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Марчук Иван Степанович''' ({{Lang-uk|Іва́н Степа́нович Марчу́к}}; [[12 май]] [[1936 йыл]]) — Украинаның халыҡ рәссамы, [[Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы]] лауреаты. Киев һәм Тернополь ҡалаларының почетлы гражданы, хәҙерге заман сәнғәтенең Рим академияһының Алтын гильдияһы ағзаһы. 

[[2007 йыл]]да The Daily Telegraph британ гәзитенең хәҙерге заман 100 даһийы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-18|title = Top 100 living geniuses|url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|publisher = Telegraph.co.uk}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[Файл:Stamp_of_Ukraine_s1497.jpg|справа|мини|333x333пкс|И. Марчук. «Скажи мне правду». Украина маркаһы. 2016 й.]]
Иван Степанович Марчук 1936 йылдың 12 майында тыуған.

[[1956 йыл]]да Львов биҙә-ҡулланма сәнғәте училищеһын тамамлаған. Артабан уҡыуын декоратив һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең Львов институты керамика кафедраһында дауам итә, уны тамамлағандан һуң [[1965 йыл]]да [[Киев]] ҡалаһына килә.

Уның тәүге эштәр циклы «Күңелем тауышы» тип атала һәм рәссам ижадында артабанғы бөтә йүнәлештәре өсөн нигеҙ була. Нәҡ ошо осорҙа «плентанизм» (укр. «пльонтанизм») тип аталған техникала картиналары барлыҡҡа килә, ул авторҙың билдәле техникаһы була. Ундай исемде автор үҙе бирә, ә ул һүҙ украин «пльонтать» һүҙенән, йәғни үреү һүҙенән килеп сыҡҡан. Уның картиналары күп ептәрҙең уникаль үрелеүенән барлыҡҡа килгән кеүек.

[[1988 йыл]]ға тиклем Рәссамдар союзы Иван Марчуктың ижадын рәсми рәүештә танырға теләмәй. Рәссам үҙе даими Дәүләт именлеге комитетының баҫымы аҫтында була.

[[1979 йыл]]да уның картиналары [[Мюнхен]]да ([[Германия]]), [[Париж]]да ([[Франция]]), [[Нью-Йорк]]та ([[АҠШ]]), [[Лондон]]да ([[Бөйөк Британия]]) украин диаспораһы ойошторған украин нонконформизмының беренсе коллектив күргәҙмәһендә урын ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/bnahaylo/media_set?set=a.295768387194933.58768.100002853236095&amp;type=3|title=Log In or Sign Up to View|lang=en|accessdate=2018-06-23}}&lt;/ref&gt;, унда автор стиленең үҙенсәлегенә [[Пабло Пикассо]]ның ижадын өйрәнеүсе билдәле сәнғәт белгесе Роланд Пенроуз иғтибар итә&lt;ref&gt;{{Статья|заглавие=Пенроуз, Роланд|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Пенроуз,_Роланд&amp;oldid=89088373|язык=ru|издание=Википедия|год=2017-11-19}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ йылда Иван Марчуктың шәхси күргәҙмәһе [[Мәскәү]]ҙә үтә&lt;ref&gt;{{Статья|заглавие=Московский горком художников-графиков|ссылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Московский_горком_художников-графиков&amp;oldid=93518790|язык=ru|издание=Википедия|год=2018-06-23}}&lt;/ref&gt;.

Рәссам 1989 йылда [[Австралия]]ға күсеп китә. Һуңынан Иван Марчук [[Канада]] һәм АҠШ-та йәшәй. Сит илдә уға оҙаҡ көттөргән уңыш һәм танылыу килә. Көнбайыштағы популярлығы Украинала ла килә. 1996 йылда Иван Марчук Украинаның атҡаҙанған рәссамы исемен ала, 1997 йылда — Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы лауреаты була, 2002 йылда уға Украинаның халыҡ рәссамы исеме бирелә. Рәссам 12 йыл эмиграцияла йәшәй һәм картиналар яҙыу өҫтөндә эшләй. Бәлки, артабан да шулай дауам итер ине, әммә Нью-Йоркта 11 сентябрҙәге теракт Иван Марчуктың Украинаға ҡайтыуына сәбәпсе була. 2001 йылдан Иван Марчук Киевта йәшәй һәм үҙ оҫтаханаһында эшләүен дауам итә, әммә Көнбайышта уның картиналарының популярлығы үҙенең актуаллеген юғалтмай. Рәссам 2006 йылда «Алтын гильдияға» ҡабул ителә һәм Римдә заманса сәнғәттең Халыҡ-ара академияһы ғилми советының почетлы ағзаһы итеп һайлана. Иван Марчук —2007 йылда британ гәзите The Daily Telegrap төҙөгән «100 хәҙерге заман даһийы» исемлегенә ингән. Рәссамдың 5000 самаһы эше бар. Автор үҙенең ижадын ун ике циклға бүлә:

* «Күңелем тауышы»;
* «Пейзаж»;
* «Портрет»;
* «Сәскәләр»;
* «Шевченкиана»;
* «Төҫлө прелюдиялар»;
* «Яңы экспрессиялар»;
* «Натюрморт»;
* &quot;Аҡ Планета I &quot;;
* «Аҡ Планета II»;
* «Хыялдар ярҙан сыға»;
* «Сикһеҙлеккә ҡараш».

&lt;br&gt;

* 

&lt;blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;Рәссамдың мираҫы — яҡынса 5000 эш, 150 монография һәм 50-нән ашыу коллектив күргәҙмәләр. 2013 йылдан рәссамдың эштәре башлыса сит илдәрҙә ҡуйыла: [[Литва]] (2013), Германия (2014), [[Польша]] (2015), [[Бельгия]] (2016), [[Люксембург]] (2017, 2018), [[Чехия]] (2017), [[Словакия]] (2017, 2018), [[Венгрия]] (2016), [[Төркиә]]лә (2017, 2018), [[Таиланд]] (2017), [[Тунис]] (2017), [[Иордания]] (2018 йыл).

Рәссамдың 80 йәшенә Украина почтаһы рәссамдың портреты һәм уның «Скажи мне правду» картинаһы менән марка сығара. Киевта Төп почтамтта Украина мәҙәниәте министры Евгений Нищук ҡатнашлығында 2016 йылдың 12 майында марканы сығарыу тантанаһы була.

Иван Марчуктың студияһы Киевта урынлашҡан.

=== Наградалары һәм айырмалы ===
* Азатлыҡ ордены ([[25 июнь]] [[2016 йыл|2016]])&lt;ref&gt;[http://www.president.gov.ua/documents/2762016-20223 Указ президента рок України від червень 25 2016 № 276/2016 «көнө тураһында конституції відзначення державний нагодь україни україни нагород з»]&lt;/ref&gt;
* Украинаның атҡаҙанған рәссамы ([[1996 йыл|1996]])
* [[Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы]] (1997) —&quot;Шевченкиан&quot;, «Күңелем тауышы» картиналар циклы өсөн
* Украина халыҡ рәссамы (2002)&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/685/2002 Украина президенты указдары почетлы исемдәр биреү тураһында И. Марчук «Украина халыҡ рәссамы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140101011347/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/685/2002 |date=2014-01-01 }}&lt;/ref&gt;
* [[2004 йыл]]да Киевта Украина президенты Виктор Ющенко тарафынан алдан уйланылған Иван Марчук музейына капсула һалына, ул төҙөлмәй ҡала
* [[2006 йыл]]да Римдәге заманса сәнғәттең Халыҡ-ара академияһы И. Марчукты «Алтын гильдияға» ҡабул итә һәм Академияның ғилми советының почетлы ағзаһы итеп һайлай. Бөгөн «Алтын гильдияла» бөтә донъянан 51 рәссам иҫәпләнә.
* [[2007 йыл]]да Иван Марчук хәҙерге йөҙ даһи исемлегенә индерелгән берҙән-украин&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/articles/2007/10/29/gen/ Хәҙерге даһи] // Lenta.ru, 29.10.2007&lt;/ref&gt;.
* Тернополдең ([[2008 йыл|2008]]), шулай уҡ Киев һәм Каневтың (2018 йыл) почетлы гражданы.

== Китаптар ==
«Атлант-ЮЭмСи» нәшриәте рәссам ижадына арналған өс китап сығара. Былар барыһы ла тәү сиратта фундаменталь «Иван Марчук» альбом-каталогы ([[2004 йыл|2004]]). Китаптың презентацияһынан һуң «Триптих» галереяһы Иван Марчуктың иң ҙур күргәҙмәһен үткәрә ([[2005 йыл|2005]]).&lt;ref&gt;[http://www.day.kiev.ua/ru/article/kultura/obshchayas-s-iskusstvom-chelovek-radikalno-menyaetsya «Сәнғәт менән аралашыу, кеше ҡырҡа үҙгәрә»]. Галерист [[Комельков, Юрий Александрович|Юрий Комелек]] / [интервью] М. ҡырғыҙстандағы токмак // [[День (газета, Украина)|Көнө]]. — 2009. — № 147. — 22. с.&lt;/ref&gt; «Рәсем сәнғәте» серияһы «Иван Марчук. Дорога домой» альбомын сығара ([[2008 йыл|2008]]).&lt;ref&gt;[[Марчук, Иван Степанович#Литература|#Әҙәбиәте]].&lt;/ref&gt;

2013 йылда «Украин яҙыусыһы» нәшриәтендә Александр Климчуктың «… Я есмь… (Иван Марчук)» китабы сыға&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Александр Климчук|заглавие=&quot;Я есмь...&quot; (Иван Марчук)&quot;|ответственный=|издание=эссе-биография|место=Киев|издательство=Український письменник|год=2013|страницы=|страниц=584|isbn=978-966-579-336-6}}&lt;/ref&gt;.2016 йылдың мартында медиахолдинг COOP Media «Украинский гений Марчук: истории»&lt;ref&gt;5&lt;/ref&gt; китабын баҫтырып сығара&lt;ref&gt;[http://obozrevatel.com/society/10892-izdana-kniga-o-vsemirno-izvestnom-ukrainskom-hudozhnike.htm Күҙәтеүсе — яңылыҡтар-новости «украин бөтә донъяға билдәле рәссам тураһында китап баҫтырып сығара»]&lt;/ref&gt; , авторы А. Шорина. Китапта рәссамдың яҡынса йөҙләгән эше күрһәтелгән.

2014 йылда «Феникс» нәшриәте рәссамдың украин һәи инглиз телендә рәссам ижадын өйрәнеүсе һәм уның биографы тамара Стрипконың инеш һүҙе менән «Иван Марчук. Вчера, сегодня… всегда» каталогын сығара. Альбом өс тапҡыр ҡабатлап баҫылып сыға: 2015 йылда поляк телендә тәржемә менән тулыландырыла, ә 2016 йылда — немец теле менән. Унда 2014—2017 йылдарҙа [[Литва]]&lt;nowiki/&gt;ла, Германияла, [[Польша]]&lt;nowiki/&gt;ла, [[Бельгия]]&lt;nowiki/&gt;ла күргәҙмәгә ҡуйылған эштәре күрһәтелгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=&quot;Иван Марчук. Вчера, сегодня... всегда|ответственный=Тамара Стрипко|издание=Альбом|место=Киев|издательство=Феникс|год=2014, 2016|страницы=|страниц=110|isbn=978-966-2374-48-3}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың февралендә «Феникс» нәшриәте рәссам ижадының тәүге осорон өйрәнеү каталогын «Иван Марчук. Картины-притчи (ранний период)» баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Іван Марчук. Картини-притчі (ранній період)|last=|first=|year=2017|publisher=Фенікс|location=Київ|pages=270|isbn=978-966-136-409-6}}&lt;/ref&gt;. Авторы — немец сәнғәт белгесе Елена Балун, украин сәнғәт белгесе Тамара Стрипко.

2017 йылдың ноябрендә «Феникс» нәшриәтендә «Төҫлө прелюдиялар» каталогы баҫылып сыға, унда оҫтаның үткән быуаттың 70-90 йылдарындағы акварель эштәре бар&lt;ref&gt;14&lt;/ref&gt;.

Folkart Gallery (Төркиә) 2018 йылдың февралендә рәссамдың 300 һүрәте менән) инглиз, төрөк, украин телендә «Imaginary Details» (350 бит) китабы сыға&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Imaginary Details|ответственный=Фахри Оздемир, Налан Уйгур, Тамара Стрипко|издание=Художественное издание|место=Измир|издательство=FolkArt Gallery|год=2018|страницы=|страниц=350|isbn=978-605-9018-55-5}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
# Іван Марчук: Альбом-каталог. — К.: ТОВ «Атлант ЮЕмСі», 2004. — [519] с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 966-95919-7-X&lt;/nowiki&gt;.{{ref-uk}}{{ref-en}}
# Іван Марчук. Творчий період 1965—2005: Альбом. — К.: ТОВ «Атлант ЮЕмСі», 2005. — [28] с.{{ref-uk}}{{ref-en}}
# Іван Марчук. Дорога додому: Альбом. — К.: ТОВ «Атлант ЮЕмСі», 2008. — [135] с.— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-8968-22-8&lt;/nowiki&gt;.{{ref-uk}}{{ref-en}}
# Алла Шоріна. «Український геній Марчук: історії» — К. «COOP Media», 2016. — [150] с.— &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-97545-0-9&lt;/nowiki&gt;.{{ref-uk}}{{ref-en}}
# Тамара Стрипко. [http://ukurier.gov.ua/uk/articles/u-jogo-kartinah-obraz-suchasnogo-svitu/ У його картинах — образ сучасного світу] // Урядовий кур'єр. — 2013. — 30 мая.
[[Категория:Польшала тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Азатлыҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Украина рәссамдары]]</text>
      <sha1>6vunm9ifwbb04wmwwi3qrshumjb23ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кируна (коммуна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149928</id>
    <revision>
      <id>1309493</id>
      <parentid>1054116</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5043" sha1="k544x8rteoop3mnyymb028rqetqfocf" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Кируна''' ({{Lang-sv|Kiruna kommun}}, {{Lang-fi|Kiirunan kunta}}, с-саамск. &lt;span lang=&quot;se&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Girona gielda&lt;/span&gt;) — [[Швеция]]ның иң төньяғындағы коммуна, Норрботтен ленында тора. Шул уҡ исемдәге ҡала — коммунаның үҙәге. Коммунаның майҙаны {{S|20 715 км²}} тәшкил итә. Халыҡ һаны — 22 967 кеше (2011 йыл мәғлүиәттәре буйынса). Коммуна [[1971 йыл]]дың 1 ғинуарында ойошторолған.

== Географияһы ==
[[Файл:Nikkaluokta_mountains.jpg|слева|мини|220x220пкс|Никкалуокт ауылы эргәһендәге тауҙар]]
Кируна Швецияның төньяғында урынлашҡан. {{S|20 551,42 км²}} майҙанлы был коммуна илдең иң ҙур коммунаһы (Швеция дөйөм майҙанының яҡынса 4,6 %). [[Норвегия]] (көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайышта), [[Финляндия]] (төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта), шулай уҡ Швецияның Паяла (көнсығышта) һәм Елливаре (көньяҡта) коммуналары менән сиктәш.

Көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Кебнекайсе (диңгеҙ кимәленән 2106 метр&lt;ref&gt;[http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=8847 Kebnekaise, Sweden] // Peakbagger.com&lt;/ref&gt;) тауы урынлашҡан —Лапландия һәм Швецияның иң юғары нөктәһе. Кируна территорияһында 6000-дән ашыу күл бар, уларҙың иң ҙуры — Турнетреск. Төп йылғалары : Каликсэльвен, Турнеэльвен һәм Лайниоэльвен, Муониоэльвен, ул финляндия менән сик барлыҡҡа килтерә. Коммуна территорияһында Абиск һәм Вадвечокк милли парктары бар.

Коммунала Эсрейндж ракета полигоны урынлашҡан.

== Тораҡ пункттар ==
Биләмәлә 200-ҙән ашыу кеше йәшәгән 7 тораҡ пункттары урынлашҡан:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!#
!Йәшәү &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;пункты
!Халыҡ
|-
|1
|'''[[Кируна]]'''
| align=&quot;right&quot; |18 154
|-
|2
|Виттанги
| align=&quot;right&quot; |789
|-
|3
|Юккасъярви
| align=&quot;right&quot; |519
|-
|4
|Сваппавара
| align=&quot;right&quot; |394
|-
|5
|Куттайнен
| align=&quot;right&quot; |364
|-
|6
|Каресуандо
| align=&quot;right&quot; |313
|-
|7
|Эвр-Соппер
| align=&quot;right&quot; |220
|}

== Халыҡ ==
2011 йыл аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны {{S|22 967 человек}}. Уртаса тығыҙлығы — 1,2 кеше/км². [[Фин теле|Фин]], саам теле һәм меянкиель телдәре коммунаның аҙсылыҡ телдәре статусына эйә.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Халыҡ һаны динамикаһы&lt;ref&gt;[http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&amp;xu=C9233001&amp;omradekod=BE&amp;huvudtabell=BefolkningNy&amp;omradetext=Befolkning&amp;tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&amp;preskat=O&amp;prodid=BE0101&amp;starttid=1968&amp;stopptid=2008&amp;Fromwhere=M&amp;lang=1&amp;langdb=1 Statistiska centralbyrån — region Folkmängd efter tid och] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309131617/http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&amp;xu=C9233001&amp;omradekod=BE&amp;huvudtabell=BefolkningNy&amp;omradetext=Befolkning&amp;tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&amp;preskat=O&amp;prodid=BE0101&amp;starttid=1968&amp;stopptid=2008&amp;Fromwhere=M&amp;lang=1&amp;langdb=1 |date=2012-03-09 }}&lt;/ref&gt;
!Йыл
|1880
|1890
|1900
|1910
|1920
|1930
|1940
|1950
|1960
|1970
|1980
|1990
|2000
|2010
|-
!Халыҡ
|3266
|3604
|4314
|12 728
|783 14
|661 19
|427 19
|348 20
|194 28
|639 30
|705 29
|149 26
|314 24
|22 944
|}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Бёрье Сальминг|Берье Сальминг]] — элекке швед хоккейсыһы

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* [[Файл:Flag of Russia.svg|20x20пкс]] [[Архангельск]], [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20090118105853/http://kiruna.se/start_en.html Коммуна рәсми сайты]{{en icon}}{{sv icon}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>k544x8rteoop3mnyymb028rqetqfocf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кофе музейы (Гамбург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150323</id>
    <revision>
      <id>1309525</id>
      <parentid>1280019</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="hgm7gej7ewoalcq789uytlwhwh1wtxp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кофе музейы''' — Гамбургтағы [[кофе]] эсемлегенә һәм уның менән бәйле бөтәһенә арналған музей. Немец эшҡыуары Йенс Бург тарафынан [[2003 йыл]]да асыла.

== Тарихы ==
Гамбургта беренсе ҡәһүәхана 1687 йылда барлыҡҡа килә. [[1887 йыл]]да ҡәһүә биржаһы асыла. Гамбург яйлап [[Европа]]ның «көрән алтын» баҙары үҙәге булып таныла башлай. Тәмләткестәр һәм кофе менән сауҙа итеү байтаҡ дәрәжәлә ҡаланың сәскә атыуына булышлыҡ итә. Бөтә донъяға билдәле Tchibo һәм Darboven концерндары нәҡ бында урынлашҡан, күп һандағы фирма-тәьмин итеүселәр бында «теркәлгәндәр», кофе ҡурыу фабрикалары һәм ҡәһүәханалар урынлашҡан. Әле [[XX быуат|XX быуаттың]] 60-сы йылдарында Гамбургта 300-гә яҡын кофе ҡурыу фабрика-магазиндары иҫәпләнә. Кофе ҡурыуҙың коммерция ысулына күсеү һөҙөмтәһендә бәләкәй кофе ҡурыу фабрикалары күпләп бөлгөнлөккә төшә, ә уларҙың хужалары кәрәкмәй башлаған ҡуҙ мейестәрен урамға сығаралар. Нәҡ ошо осорҙа, ташланған әйберҙәрҙе йыйып, эшҡыуар Йенс Бург (''Burg Jens'') үҙенең ҡуҙ мейестәре һәм ҡәһүә тартҡыстар коллекцияһына нигеҙ һала. Бөгөн был боронғо ҡәһүә кәрәк-яраҡтары уңышлы бизнес ҡына түгел, ә ҡала тарихының бер өлөшө лә булып тора.

== Экспозиция ==
Музей экспозицияһы 300 м² майҙанды биләй һәм кофе ҡулланыу мәҙәниәте менән бәйле яҡынса 3 000 экспонатты үҙ эсенә ала. Коллекцияның нигеҙен төрлө дәүерҙең һәм һәр төрлө конструкциялы 900-ҙән ашыу механик ҡәһүә тартҡыстар тәшкил итә. Башҡа экспонаттар араһында ҙур үлсәү һәм үҙенсәлекле тоҡ тегеү машинаһы айырылып тора. Килеүселәр иғтибарына боронғо ҡуҙ мейестәре, кофе банкалары, донъяның бөтә мөйөштәренән тоҡтар, какао борсағы, ҡәһүә орлоҡтарының төрлө сорттары, ҡәһүә үрсетмәләре күрһәтелә. Экспозицияны 1920 йылда барлыҡҡа килгән беренсе фильтрҙар, сәйҙең төрлө сорттары, эсемлектәр һәм тәмләткестәр тулыландыра.

Экскурсия программаһы эсемлектәрҙең тарихы, сорттары һәм ҡәһүә бөртөктәрен эшләү процессы, киң таралған рецептар, төрлө илдәрҙә кофе эсеү традициялары тураһында һөйләй. Килеүселәр бөртөктәрҙең ҡәһүәгә әйләнеү процессын күреү генә түгел, ә был эсемлекте әҙерләү буйынса мастер-класта һәм артабанғы дегустацияла ҡатнаша ала. Кофе кибетендә бөтә донъянан ҡәһүәнең бик һирәк осрай торған сорттарын һатып алырға мөмкин.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20190420202241/http://beiunsinhamburg.de/2010/%D0%BA%D0%BE%D1%84%D0%B5-%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D0%BC/ Музей кофе в Гамбурге]
* [https://www.youtube.com/watch?v=8e8bSgiKC9c Вся правда о кофе]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Гамбург музейҙары|кофе]]
[[Категория:Ҡәһүә ҡулланыу мәҙәниәте]]
[[Категория:Кофе музейҙары|Гамбург]]</text>
      <sha1>hgm7gej7ewoalcq789uytlwhwh1wtxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маньпупунёр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150342</id>
    <revision>
      <id>1309633</id>
      <parentid>1284877</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7573" sha1="0tmhz6a6kysd2fk8eoxnvj93rl4vkv0" xml:space="preserve">{{Вершина
 |Название                = Маньпупунёр
  |Национальное название  = mns/Маньпупунёр
 |Изображение             = Плато Маньпупунёр.JPG
  |Подпись                = Маньпупунёр яйлаһында останцы
 |Координаты              = 62.2579/N/59.2980/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Коми Республикаһы
 |Горная система          =  Урал тауҙары
  |Хребет или массив      = Маньпупунёр һырты
  |Высота                 = 
  |Источник высоты        = 
  |Первое восхождение     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}
'''Маньпупунёр''', йәки '''Елләнеү бағаналары''' ({{lang-ru|Столбы выветривания}}) — [[Урал тауҙары]]нда, [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Коми Республикаһы]] Троицк-Печёрск районындағы геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Мань-Пупу-нёр (манси телендә — «идолдарҙың бәләкәй тауы») тауында Печора-Илыч ҡурсаулығы территорияһында, в междуречье рек Илыч һәм Печора йылғалары араһында урынлашҡан. Икенсе атамаһы — «Болвано-из» коми телендә «идолдар тауы» тип аңлатыла. Маньпупунёр бейеклектәре 30 метрҙан 42 метрға тиклем барып еткән ете останецтарҙан торған комплекс булып тора. Маньпупунёр менән бихисап легендалар бәйле &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manorama.ru/article/Stolby_vyvetrivaniya_na_plato_Manpupuner.html|deadlink=yes|title=Легенды о столбах выветривания}}.&lt;/ref&gt;. Ул манси халҡының инаныу объекты булып торған.

Маньпупунёр елләнелгән бағаналары Рәсәйҙең ете мөғжизәләренең береһе тип иҫәпләнә. 

200 миллион йыл элек таш бағаналар урынында бейек тауҙар булған. Ямғыр, ҡар, ел, ныҡ эҫе һәм һалҡын һауа температуралары әкренләп тауҙарҙы һәм беренсе сиратта йомшаҡ тоҡомдарҙы емергән. Останцылар торған ҡаты серицит-кварцит сланецтары әҙерәк емерелгән һәм хәҙерге көндәргә тиклем һаҡланған.

34 метр бейеклектәге бер бағана башҡаларҙан бер ни тиклем ситтәрәк тора; ул баш түбән әйләндерелгән ғәйәт ҙур шешәне хәтерләтә. Башҡа алты бағаналар ҡая ситендә рәткә теҙелгәндәр. Бағаналар ҡыҙыҡлы һыҙаттарға эйә һәм күренеш урынына ҡарап йә ғәйәт ҙур кешенең фигураһын, йә йылҡы йәғни тәкә башын хәтерләтә. Элекке ваҡытта мансиҙар ошо таш бағаналарҙы илаһилаштырғандар, уларға табынғандар, әммә Маньпупунёрға менеүҙе ҙур гонаһ тип иҫпәләнгән&lt;ref&gt;[http://hibaratxt.narod.ru/severural/index10.html А. Кеммерих «Северный Урал» Глава IV. В край пещер и каменных идолов]&lt;/ref&gt;.

== Туризм ==
Кеше йәшәгән урындарҙан сағыштырмаса алыҫ ятҡан Печора-Илыч ҡурсаулығында урынлашҡан. Бағаналарға тиклем тик әҙерләнгән туристар ғына барып етә ала. Бының өсөн ҡурсаулыҡ хакимиәтенән пропуск алырға кәрәк, сөнки федераль ҡурсаулыҡтар территорияһына тик пропуск буйынса ғына үтергә рөхсәт ителгән. [[Свердловск өлкәһе]] һәм [[Пермь крайы]] аша йәйәүле маршрут, ә [[Коми Республикаһы]] яғынан ҡатнаш маршрут — автомобиль, һыу һәм йәйәүле маршруттар бар.

Үҫешә барған популярлығы арҡаһында Маньпупунёр яйлаһына йылдан йыл күберәк туристар килә. Хәҙерге ваҡытта яйлаға барыуға 4 маршрут бар:
* Коми Републикаһы яғынан ҡурсаулыҡ кордондары аша.
* Свердловск өлкәһе яғынан Дятлов үткәүеле, Отортен тауы һәм Печора инеше аша йәйәүле маршрут.
* Вертолёт турҙары. Яйлала вертолёт майҙансығы төҙөлгән. Йәйге һәм ҡышҡы осоштар мөмкин.
* Көнсығыш яҡтан өс йылғанан саңғы маршруты.

2004 йылға тиклем Свердловск өлкәһе яғынан Дятлов үткәүеле, Отортен тауы һәм Печора инеше аша автомобиль маршруты рөхсәт ителгән булған. Маршрут ятҡан ике махсус һаҡланыусы территориялар — Печора-Илыч ҡурсаулығы һәм Ивдель заказнигы тарафынана рәсми рәүештә тыйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Топографик карталар ==
* {{Карта|P-40-71,72}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://www.manorama.ru/article/Stolby_vyvetrivaniya_na_plato_Manpupuner.html|deadlink=yes|title=Легенды о столбах выветривания}}
* [http://www.tomovl.ru/painting/Manpypyner_map.html Илыч-Печора-Камень. Карта]
* [http://radialclub.ru/nashi-pohody/letnij-sezon/manpupunjor-peshij-tur/ Туризм, перевал Дятлова, Отортен, плато Маньпупунёр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412104829/http://radialclub.ru/nashi-pohody/letnij-sezon/manpupunjor-peshij-tur/ |date=2015-04-12 }}
* [http://www.tomovl.ru/painting/Manpypyner.html Столбы Выветривания. Маньпупунер. Северный Урал, Коми]
* [http://www.utro-russia.ru/news.html?id=35043 Видеосюжет телеканала «Россия» о столбах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120608052929/http://www.utro-russia.ru/news.html?id=35043 |date=2012-06-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20171119032426/http://nordic-ural.ru/marshrutes/ekskursiya-na-manpupuner-1-den Вертолетные путешествия на плато Маньпупунёр]

{{Семь чудес России}}

[[Категория:Геологик тәбиғәт ҡомартҡылары]]
[[Категория: Коми Республикаһының һаҡланыусы территориялары]]</text>
      <sha1>0tmhz6a6kysd2fk8eoxnvj93rl4vkv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишем (Төмән өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150573</id>
    <revision>
      <id>1309347</id>
      <parentid>1302683</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17448" sha1="h15z7p5sd2i4m2obm15jl26r90z5h0k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишем''' ({{lang-ru|Иши́м}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Төмән өлкәһе]]ндәге [[ҡала]], Ишем районының административ үҙәге. [[Иртыш]] ҡушылдығы [[Ишем (йылға)|Ишем йылғаһының]] һул ярында урынлашҡан. ''Ишем ҡалаһы'' [[муниципаль берәмеге]], Рәсәй ҡалаһы статусына эйә&lt;ref&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle Устав городаа Ишим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630082635/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

1687 йылда ''Коркина слобода'' тигән атама менән нигеҙ һалынған, 1782 йылдан Ишем ҡалаһы {{Переход|#История}}.

Халҡы — 65 142 кеше (2018).Ҡала ерҙәренең дөйөм майҙаны — 4 610 га&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10292720@cmsArticle Географическая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630042612/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10292720@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;. Урамдарының дөйөм оҙонлоғо — 232,1 км, шуларҙан асфальт-бетон юлдары — 146,1 км. Ишем тимер юл вокзалы, автовокзал бар.

== Тарихы ==
[[Файл:Богоявленский собор. Ишим.jpg|thumb|200px|left|Богоявление соборы. 1793 йылда һалынған. Ҡаланың архитектура ҡомартҡыларының береһе, Ишемдәге һәм Ишемь буйындағы тәүге таш ҡорам. Унда билдәле урыҫ әкиәтсе-яҙыусыһы [[Ершов Пётр Павлович|Пётр Ершов]] суҡындырылған]]

1670 йылда нигеҙ һалынған&lt;ref&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle Визитная карточка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630034246/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1687 йылда&lt;ref&gt;[http://www.kmishim.ru/historyishim/ishimskiihronograf/ Ишемский краеведческий музей. Ишемский хронограф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923123532/http://www.kmishim.ru/historyishim/ishimskiihronograf/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;) ''Коркина слобода'' булараҡ барлыҡҡа килгән. 1721 йылдан даими рәүештә Никола йәрминкәһе үткәрелә башлаған.

1782 йылда слобода [[Екатерина II]] указы менән ''Ишем'' ҡалаһы статусы алған. Ҡаланың атамаһы эргәһендәге йылғаныҡынан алынған.

Төп Себер трактында географик йәһәттән уңайлы урынлашып, ҡалаТубыл губернияһының иң бай игенселек менән малсылыҡ округтары солғауында [[Себер|Көнбайыш Себер]]ҙең эре сауҙа йәрминкәләре үҙәгенә әүерелә. XIX быуатта йыл һайын декабрь айында Никола йәрминкәһе үткәрелгән&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10526654@cmsArticle Историческая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630083123/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10526654@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

1875 йылдың 21 октябрендә Ишемский ҡала банкыһы асыла&lt;ref&gt;[http://www.finhistory.org/sobyitiya-kalendarya/otkryitie-ishimskogo-gorodskogo-banka.html Открытие Ишимского городского банка]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. XIX быуат ахырына Ишемдә биш тире иләү, дүрт һабын ҡайнатыу, алты һарыҡ тиреһе эшкәртеү, һигеҙ быйма баҫыу, ун алты тимерлек, һигеҙ кирбес һуғыу, ике араҡы сығарыу, ике майшәм, ике май һығыу һәм бер һыра заводы эшләп килә. 1817 йылдан 1871 йылғаса ҡалала уҡыу йорттары асыла&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

1913 йылда ҡаланан ике саҡрымдағы Ишем станцияһы аша тәүге поездар үтә&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

1921 йылда Ишем өйәҙе Төньяҡ Себер восстаниеһы үҙәгенә әүерелә.

1917—1923 йылдарҙа Ишем Төмән губернияһына ла, РСФСР-ҙың Урал өлкәһенә лә (1923—1930), Төмән өлкәһенә лә (1931—1934), Силәбе өлкәһенә лә (1934—1935), Омск өлкәһенә лә (1935—1944) инеп ала. 1944 йылдан Ишем ҡалаһы Төмән өлкәһе составында&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Ҡала составына төрлө йылдарҙа яҡын-тирә ауылдар индерелә бара.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Ишемгә бер нисә предприятие эвакуацияланып килә.

Ҡала янында Ишем аэродромы урынлашҡан ([[РОСТО]]).

1982 йылдың 10 авгусында Ишем СССР Юғары Советы Президиумы [[«Почёт Билдәһе» ордены]] менән бүләкләнә.

1990 йылда Ишем ҡалаһы Рәсәйҙең тарихи урындары исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle Устав ҡалаа Ишема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630082635/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/ustav.htm?id=10996930@cmsArticle |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;

== Дөйөм физик-географик тасуирламаһы ==
[[Файл:Ishim train station, may 2, 2011.jpg|thumb|250px|Тимер юл вокзалы]]

Ҡала [[Иртыш]] ҡушылдығы [[Ишем (йылға)|Ишем йылғаһының]] һул ярында, [[Себер|Көнбайыш Себер]]ҙең урман-далалы зонаһында, Ишем тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала янында федераль әһәмиәттәге Синицинский бор тигән тәбиғәт ҡомартҡыһы менән данлы&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Төньяҡтан ҡаланы Ҡарасүл йылғаһы урап аға&lt;ref&gt;[http://www.etomesto.ru/map-genshtab_o-42/?z=1&amp;x=69.483703935456&amp;y=56.114838188039 O-42 карты Генштаба СССР. Тобольск, Ишем]&lt;/ref&gt;.

Мөһим транспорт үҙәге: ҡала аша Транссебер тимер юл магистрале, федераль әһәмиәттәге автомобильная юлы {{табличка-ru|Р|402}} (Төмән — Омск), автомобиль юлы {{табличка-ru|Р|403}} (Ишем — Петропавловск ([[Ҡаҙағстан]])) үтә.

=== Климаты ===
Климаты уртаса континентальный. Абсолют температура максимумы Ишемдә 38,0 °C — 1952 йылдың июлендә теркәлгән, абсолют температура минимумы −51.1 °C , 1968 йылдың декабрендә теркәлгән. Йәйге уртаса температура — 17 °C, ҡышҡы −16.7 °C. Ишемдә йылына уртаса 397.0 мм яуым-төшөм була&lt;ref&gt;[http://ww24.ru/climate/28573 Климат Ишема. Климатические характеристики Ишема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630101526/http://ww24.ru/climate/28573 |date=2015-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 73 %. Уртаса айлыҡ дымлылыҡ — майҙа 58 %-ҡа тиклем, ноябрҙә — 81 % .
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 3,2 м/с . Уртаса айлыҡ тиҙлек — 2,6 м/с (июль, августа) — 3,7 м/с (апрель)&lt;ref&gt;[http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii Справочник «Климат Рәсәйи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406042041/http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii |date=2017-04-06 }}&lt;/ref&gt;.

{{Климат города
|ҡала_род=Ишема (норма 1981—2010 гг.)
|Источник=&lt;ref&gt;[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ &quot;ВНИИГМИ-МЦД&quot;.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абсолютные максимумы и минимумы температуры за всё время наблюдения из [http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii справочника &quot;Климат Рәсәйи&quot;]&lt;/ref&gt;. 
| Янв_ср=-16.2         | Янв_ср_осад=19
| Фев_ср=-15.2         | Фев_ср_осад=14
| Мар_ср=-7.6          | Мар_ср_осад=14
| Апр_ср=3.2           | Апр_ср_осад=21
| Май_ср=11.7          | Май_ср_осад=36
| Июн_ср=17.5          | Июн_ср_осад=47
| Июл_ср=19.0          | Июл_ср_осад=63
| Авг_ср=16.2          | Авг_ср_осад=57
| Сен_ср=9.9          | Сен_ср_осад=44
| Окт_ср=3.2           | Окт_ср_осад=29
| Ноя_ср=-7.4          | Ноя_ср_осад=26
| Дек_ср=-13.9         | Дек_ср_осад=23
| Год_ср=1.7           | Год_ср_осад=393
| Янв_а_макс=3.9       | Янв_а_мин=-47.3
| Фев_а_макс=4.0       | Фев_а_мин=-46.3
| Мар_а_макс=14.2      | Мар_а_мин=-42.0
| Апр_а_макс=30.6      | Апр_а_мин=-29.0
| Май_а_макс=36.5      | Май_а_мин=-12.0
| Июн_а_макс=38.0      | Июн_а_мин=-2.8
| Июл_а_макс=38.0      | Июл_а_мин=1.4
| Авг_а_макс=36.5      | Авг_а_мин=-3.3
| Сен_а_макс=32.4      | Сен_а_мин=-9.3
| Окт_а_макс=24.8      | Окт_а_мин=-29.6
| Ноя_а_макс=16.0      | Ноя_а_мин=-40.3
| Дек_а_макс=4.1       | Дек_а_мин=-51.1
| Год_а_макс=38.0      | Год_а_мин=-51.1
|}}

{{Климат города
|ҡала_род=Ишема
|Источник=[http://ru.climate-data.org/location/1774/ Climate-data.org]
| Янв_ср=-18.3 | Янв_ср_осад=17
| Фев_ср=-17.2 | Фев_ср_осад=13
| Мар_ср=-9.3 | Мар_ср_осад=12
| Апр_ср=2.6 | Апр_ср_осад=25
| Май_ср=11.0 | Май_ср_осад=31
| Июн_ср=16.8 | Июн_ср_осад=57
| Июл_ср=18.9 | Июл_ср_осад=70
| Авг_ср=15.8 | Авг_ср_осад=57
| Сен_ср=10.2 | Сен_ср_осад=40
| Окт_ср=1.5 | Окт_ср_осад=31
| Ноя_ср=-8.6 | Ноя_ср_осад=24
| Дек_ср=-14.8 | Дек_ср_осад=18
| Год_ср=0.7 | Год_ср_осад=395
| Янв_ср_мин=-22.7 | Янв_ср_макс=-13.8
| Фев_ср_мин=-21.9 | Фев_ср_макс=-12.5
| Мар_ср_мин=-14.2 | Мар_ср_макс=-4.2
| Апр_ср_мин=-2.2 | Апр_ср_макс=7.5
| Май_ср_мин=5.0 | Май_ср_макс=17.1
| Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=22.7
| Июл_ср_мин=13.6 | Июл_ср_макс=24.3
| Авг_ср_мин=10.7 | Авг_ср_макс=20.9
| Сен_ср_мин=5.3 | Сен_ср_макс=15.4
| Окт_ср_мин=-2.2 | Окт_ср_макс=5.3
| Ноя_ср_мин=-12.3 | Ноя_ср_макс=-4.8
| Дек_ср_мин=-18.9 | Дек_ср_макс=-10.6
| Год_ср_мин=-4.1| Год_ср_макс= 5.6
| Янв_а_макс= | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс= | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс= | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс= | Апр_а_мин=
| Май_а_макс= | Май_а_мин=
| Июн_а_макс= | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс= | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс= | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс= | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс= | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс= | Дек_а_мин=
| Год_а_макс= | Год_а_мин=
|}}

== Халҡы ==
{{ Население | Ишим | Столбцов=11}}

{{население| Ишим |график}}

{{ Численность городов России }}

== Туғандаш ҡалалар ==
* {{Флаг США}} Гранд-Форкс, Төньяҡ Дакота ([[АҠШ]])
* {{Рәсәй}} Суровикино, Волгоград өлкәһе (2017 йылдан)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t-l.ru/233601.html|title=Ишем и Суровикино стали городами-побратимами|publisher=t-l.ru|lang=ru|accessdate=2017-09-29}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ишем, окружный ҡала Тобольской губернии}}
* {{книга|заглавие=Административно-территориальное деление Төмәнской области (XVII—XX вв.)|место=Төмәнь|год=2003|страниц=304|isbn=5-87591-025-9}}
* ''Гультяев Н. Е., Волкова М. П.'' Эволюция хозяйственно-экономического развития ҡалаа Ишема //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 126—130. — ISBN 5-900142-14-0
* Ишем далёкий — близкий: Научно-популярные очерки. Ишем. 1997. 182 с — ISBN 5-900142-20-5
* Ишем: Исторические очерки. Ишем, 1995. 64 с.
* Ишем: Прошлое и настоящее: Библиографический указатель. Ишем, 1991. 144 с.
* Ишемский хронограф //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 143—153. — ISBN 5-900142-14-0
* ''Калинина М. Ф.'' Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 3. Ишем, 2001. С. 149—158 — {{ISBN с опечаткой|номер_с_опечаткой=5-700142-19-1}}&lt;!-- Контрольная сумма не совпадает --&gt; ''(начало)''
* ''Калинина М. Ф.'' Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 142—163. — ISBN 5-900142-33-7 ''(окончание)''
* ''Пашков Ф. М.'' Как Коркина слобода стала Ишемом //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 5—9. — ISBN 5-900142-33-7
* ''Пашков Ф. М.'' Пётр Онофриев //Коркина слобода. Вып. 1. Ишем, 1999. С. 44—47. — ISBN 5-900142-50-7
* ''Шилова Е. В.'' Ишем в начале XIX века (общий обзор) //Западносибирское краеведение. Вып. 3. Ишем, 2000. С. 118—124. — ISBN 5-900142-29-9

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20200319101230/https://ishim.admtyumen.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319101230/https://ishim.admtyumen.ru/ |date=2020-03-19 }} Сайт администрации городаа]
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/ishim.htm История герба Ишима]
* [http://ershov.ishimkultura.ru/ Культурный центр (музей) П. П. Ершова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182329/http://ershov.ishimkultura.ru/ |date=2014-07-14 }}
* [http://ishim.admtyumen.ru/mo/ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle Визитная карточка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630034246/http://ishim.admtyumen.ru/mo/Ishim/about_OMSU/more.htm?id=10551999@cmsArticle |date=2015-06-30 }} Официальный сайт администрации города
* [http://ishimka.ru/ Ишимка.ру — информационный портал города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427023231/http://www.ishimka.ru/ |date=2015-04-27 }}
* [http://ishim.info Ишим.инфо — онлайн-справочник и карта ҡалаа Ишим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926110601/http://ishim.info/ |date=2020-09-26 }}

[[Категория:Ишем|*]]
[[Категория:Төмән өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>h15z7p5sd2i4m2obm15jl26r90z5h0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курильск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151094</id>
    <revision>
      <id>1309545</id>
      <parentid>1292301</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21478" sha1="pjb3wjne9u736iwabec7nrglii02bdi" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Курильск''' (1947 йылға тиклем — '''Сяна'''&lt;ref&gt;''Поспелов Е. М.'' Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. 2001.&lt;/ref&gt;, {{Lang-ja|紗那村}}) — Итуруп утрауындағы ҡала. [[Рәсәй]]ҙең [[Сахалин өлкәһе]] Курильск ҡала округының административ үҙәге.

Халҡы — 1591 кеше (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙең иң аҙ кеше йәшәгән ҡалаһы.

== Географияһы ==
Ҡала Итуруп утрауында урынлашҡан (Курил утрауҙары), ул Курилка йылғаһы тамағы ярында, Охот диңгеҙенең Курил ҡултығы янында тора. Урындағы халыҡтың төп кәсебе— балыҡ үрсетеү, балыҡсылыҡ һәм балыҡ эшкәртеү. [[Курильск]]иҙан бер нисә километрҙа диңгеҙ порты бар, ул Китовый ҡасабаһында урынлашҡан, ә траулер флоты порты — Рейдово ҡасабаһында, бында шулай уҡ горбуша үҫтереү заводы, сейсмик станция, метеостанция, [[цунами]] барлыҡҡа килеү тураһында киҫәтеү станцияһы һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Курильскиҙан 56 км алыҫлыҡта «Буревестник» аэропорты бар, уның аша пассажирҙар [[Южно-Сахалинск|Көньяҡ Сахалин]] һауа бәйләнеше тота. [[2014 йыл]]дың 22 сентябренда утрауҙа «Итуруп» граждандар ҡулланылышлы аэропорт асыла. 22 сентябрь иртәһендә бынан Көньяҡ Сахалин ҡалаһынан «Аврора» авиакомпанияһы беренсе рейс яһай. Аэропорт асыуҙа [[Сахалин өлкәһе]] губернаторы Александр Хорошавин ҡатнаша. Яҡын арала аэропорт Көньяҡ Сахалиндан рейстар ҡабул итә, әммә киләсәктә Приморье, Хабаровск крайы һәм Магадан өлкәләренән, шулай уҡ халыҡ-ара рейстар ҡабул итеү планлаштырылған.

== Тарих ==
Ултыраҡҡа XVIII быуатта бында б. э. тиклем II мең йыллыҡта айна халҡы йәшәгән урынға урыҫ ергиҙәрҙәре нигеҙ һала. Улар килгән мәлдә ултыраҡ Шана тип атала, туранан-тура айна теленән тәржемә иткәндә был һүҙ «йылғаның түбәнге ағымындағы ҙур ауыл» тигәнде аңлата. [[1800 йыл]]дан алып япон ғәскәрҙәре һуғыш иғлан итмәйенсә ауылды биләп тора.

[[1807 йыл]]дың 18 майында Итуруп ярына өсмачтлы «Юнона» карабы H. А. Хвостов командалығы аҫтында һәм тендер «Авось» тендеры мичман Давыдов етәкселегендә килеп туҡтай. Улар шул ваҡытта Сяна тип аталған урында (яҡынса хәҙерге Курильск ҡалаһы торған ерҙә) япон гарнизонына һөжүм итә.һәм биләмәне баҫып ала. Япон сауҙагәрҙәренең магазиндары һәм япон сәнәғәтселәре талана, ә ауыл үҙе яндырыла &lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (10 августа 2015)&quot;&gt;1373 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;.

[[1855 йыл]]да Симод килешеүе буйынса Итуруп [[Япония]]ға (Көньяҡ Курил составында) күсә, [[1945 йыл]]да [[СССР]] һәм Ҡыҙыл Армия тарафынан СССР составына индерелә. 1947 йылға тиклем тораҡ пункт '''Сяна''' тип атала, артабан япон атамаларын бөтөрөү кампанияһы ваҡытында исеме Курильск тип үҙгәртелә.

Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡының 83,2 % — [[Урыҫтар|урыҫ]], 9,2 проценты — [[украиндар]], 1,5 % — [[татарҙар]], 1,3 проценты — [[белорустар]], 0,7 % — [[башҡорттар]], 4,0 % — башҡа милләт кешеләре&lt;ref name=&quot;p2002&quot;&gt;Данные переписи 2002 года: таблица 34U. М.: Федеральная служба государственной статистики, 2004.&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 4,9 °C
* Уртаса һауа дымлылығы — 74,7 процент
* Уртаса ел тиҙлеге — 6,9 м/с

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin-left:0px;margin-right:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Курильск Климат (1981—2010 йылдарҙа нормалары)'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Ғин.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Февр.
! style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-4,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-5,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |6,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |16,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |4,9
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;5090FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |104
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |68
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |83
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |77
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |71
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0E0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |51
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |90
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;5090FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |107
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3070FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |122
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;2060FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |132
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;2060FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |132
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;4080FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |116
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3C50FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |1153
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Һыу температураһы, °C
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFFF; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |0,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |-0,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;40E0FF; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |-0,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFFF; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |0,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |3,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |6,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |9,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |13,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |14,0
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |11,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |7,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |3,6
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |5,8
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы:&lt;ref&gt;[http://meteo.ru/it/178-aisori ФГБУ &quot;ВНИИГМИ-МЦД&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731130119/http://meteo.ru/it/178-aisori |date=2017-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://portal.esimo.ru/dataview/viewresource?resourceId=RU_RIHMI-WDC_972&amp;parameter=tempwater&amp;sea=okhot&amp;filter=workingstations ЕСИМО. Климат морей России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929000724/http://portal.esimo.ru/dataview/viewresource?resourceId=RU_RIHMI-WDC_972&amp;parameter=tempwater&amp;sea=okhot&amp;filter=workingstations |date=2017-09-29 }} Температура воды.&lt;/ref&gt;.''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%;float:none; margin-left:0px;margin-right:auto;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; style=&quot;background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;&quot; |'''Климат Курильск'''
|- style=&quot;text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%&quot;
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%&quot; |Күрһәткестәре
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Дек.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Ғин.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Март
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Апра.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Май
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июнь
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Июль
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Авг.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Сена.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Окт.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Нояб.
! style=&quot;background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium&quot; |Февр.
! style=&quot;border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;&quot; |Йыл
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%&quot; |Уртаса температура, °C
! style=&quot;text-align: center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-4,8
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFC0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-6,2
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FFA0; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-3,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |1,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |5,9
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,3
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFFF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |15,7
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;FFF060; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |13,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;E0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |9,1
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;A0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |3,5
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;&quot; |-1,4
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;C0FF80; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;&quot; |4,6
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;&quot; |Яуым-төшөм нормаһы, мм
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |98
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |65
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |77
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |75
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;80C0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |73
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;90D0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |60
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;70B0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |88
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;60A0FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |98
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;2060FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |131
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;2060FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |134
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3070FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |128
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;5090FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;&quot; |107
! style=&quot;text-align:center; background: &lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;3C50FF; color:&lt;nowiki&amp;gt;#&lt;/nowiki&amp;gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;&quot; |1135
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;&quot; |''Сығанағы: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=321651&amp;refer=&amp;units=metric weatherbase]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''
|}

== Транспорт ==
[[2015 йыл]]дың 30 апрелендә тарихта тәүге тапҡыр ҡала округында йәмәғәт транспорты маршруттары асыла:

* 111 автобусы — « Курильск ҡалаһы —  Рейдово ауылы»&lt;ref&gt;[http://admkurilsk.tmweb.ru/images/downloads/Passazhirskie_perevozki/obshego/post_210_Reestr_municipalnykh_marshrutov.zip Постановление от 01.03.2016 г. № 210 Об утверждении Реестра муниципальных маршрутов регулярных перевозок в муниципальном образовании «Курильский городской округ»]&lt;/ref&gt;.

Һуңғараҡ тағы өс автобус маршруты асыла:

* 112 — «Курильск — Рейдово»&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;Википедия:Избегайте неопределённых выражений&quot;&gt;нимә?&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;, [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
* [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] 513 — «Курильск — Таулы»
* 515 — «Эҫе Шишмә — Итуруп аэропорты».

Улар барыһы ла ҡала яны һәм ҡала маршруттары булып тора һәм [http://xn----ktbhg1afnibo.xn--p1ai/  &quot;Жилкомсервис&quot;муп-ы], тарафынан хеҙмәтләндерелә, шулай уҡ торлаҡ-коммуналь өлкәһендә хеҙмәттәр күрһәтә .
Башҡа маршрут асыу ҙа планлаштырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://www.sakhalin.ru/Region/cities.html|title=Города Сахалинской области|author=|date=|work=Сахалин и Курилы|publisher=|accessdate=2013-05-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWJl9Q8H?url=http://www.sakhalin.ru/Region/cities.html|archivedate=2013-05-10}}
[[Категория:Сахалин өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>pjb3wjne9u736iwabec7nrglii02bdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәрәмәткүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151737</id>
    <revision>
      <id>1309559</id>
      <parentid>1295871</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9514" sha1="hvt43ntnam2a24yjqph78rnfugvky0r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәрәмәткүл''' - {{lang-ru|Карматкуль (Караматкуль, Кармаккуль)}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл.

== Географияһы ==
Кәрәмәткүл Силәбе өлкәһенең Илмән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан (Ишкүл һырты).

1,5 километр көньяҡ-көнсығышҡараҡ Новоандреевка ауылы ята.

Мейәскә тиклем аралыҡ – 30 км, Силәбегә – 100 км, Екатеринбургҡа – 200 км, Өфөгә – 320 км &lt;ref name=&quot;xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai&quot;&gt;[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karmatkul_ozero/ Озеро Карматкуль (Караматкуль, Кармаккуль)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190519023138/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/karmatkul_ozero |date=2019-05-19 }}&lt;/ref&gt;.

Уның тирәһендәге һыу ятҡылыҡтары: [[Сереккүл (Силәбе өлкәһе)|Сереккүл]] , [[Ишкүл (Силәбе өлкәһе)|Ишкүл]], [[Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)|Тәрәнкүл]],[[Ҡарабалыҡ (күл, Силәбе өлкәһе)|Ҡарабалыҡ]], шулай уҡ [[Арғужа һыуһаҡлағысы]] урынлашҡан. Был күлдәр ҙә, Кәрәмәткүл дә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Координаттары: 55°18′47″N 60°14′46″E&lt;ref name=&quot;xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai&quot;/&gt;.

== Тасуирламаһы ==
Кәрәмәткүл дә, уның тирәһендә ятҡан күлдәр ҙә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Күл ҙур түгел, ярҙары ташлы.

Күлдең оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа -1,78 км, киңлеге көнбайыштан көнсығышҡа - 520 м.

Күлдең һоҡланғыс матурлығы сәйәхәтселәрҙе генә түгел, ҡәләм оҫталарын да йәлеп итә. Яҙыусы С. Д. Лялицкая «Илмән тауҙары эҙәрмәндәре» («Следопыты Ильменских гор») тигән китабында бына нимәләр яҙа: &quot;Зеленовато-синее, как камень аквамарин, лежит оно в оправе высоких зелёных гор. Мои спутницы долго не могли налюбоваться и покинуть его — так оно было прекрасно. Воды его, издали синие, вблизи были совсем бесцветны и прозрачны» &lt;ref&gt;С. Д. Лялицкая. Следопыты Ильменских гор. -Ч., Челябинское областное государственное издательство,1951&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
 
Гидронимдың урыҫса яҙылышын төрлөсә ҡулланалар:Карматкуль, Караматкуль, Кармаккуль.

Киң билдәле Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә күлде Карматкуль тип атай һәм ''&quot;Карматкуль, озеро, Аргаяшский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Кармат, Кармяк, Кормат, Корман&quot;,'' тигән фараз яҙа&lt;ref&gt;{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;.

Күл атамаһы исемдән генә түгел, ғөмүмән, &quot;кәрәмәт&quot; тигән һүҙҙән килеп сығыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр. Кәрәмәт һүҙе &quot;аптырарлыҡ, ғәжәп хул, мөғжизә&quot; тигән мәғәнәләргә эйә, шул уҡ ваҡытта ул мәжүсилек осоронда мөғжизәле тип һаналған объекттарға ҡарата ла ҡулланылған &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 596-сы бит/ Кәрәмәт&lt;/ref&gt;. Күлдең тап шул осорҙа табыныр урын булыуы ла ихтимал.

Башҡорттарҙа Кәрәмәт тигән ир-ат исеме лә булған, Кәрмәт, Ҡормат, Ҡорман тигән исемдәргә ҡарғанда тәүгеһе күл атамаһына тулыһынса тап килә &lt;ref&gt;Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 62-се бит&lt;/ref&gt;
 
Башҡорт телендәге &quot;ҡармаҡ&quot; һүҙенән алынған тигән фараз да бар, әммә уны артыҡ ышаныслы вариант тип булмай &lt;ref name=&quot;xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai&quot;&gt;[http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1872-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C?-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Карматкуль (караматкуль, кармаккуль) - озеро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250415104324/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1872-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C?-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE |date=2025-04-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Күлдәге сикләүҙәр ==

Кәрәмәткүл тәбиғәт ҡомартҡыһы [[Илмән ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡанлыҡтан, балыҡ тотоуға етди сикләүҙәр һалынған. Балыҡ тотоуға рөхсәт һаны сикләнгән, һәм билдәле бер категория вәкилдәренә генә — инспекторҙарға һәм «Илмән ҡурсаулығы Ирекле янғын һүндереү дружинаһы» йәмғиәте ағзаларына ғына, унда ла ҡармаҡ менән генә тотоу рөхсәт ителә. Тейешле теркәү үтеп, был ойошма ағзалары пропуск ала. Балыҡ тотҡан башҡа бөтә кеше браконьер һанала. Ғәмәлдәге ҡануниәтте боҙоусыларға штраф санкциялары ҡулланыла, ә ҙур зыян килтергән осраҡта енәйәт язаһы бирелә&lt;ref name=&quot;xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[https://web.archive.org/web/20250415104324/http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1872-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C?-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE Карматкуль (караматкуль, кармаккуль) - озеро]

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 596-сы бит/ Кәрәмәт
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 62-се бит
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Илмән ҡурсаулығы]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>hvt43ntnam2a24yjqph78rnfugvky0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лексингтон (Массачусетс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151837</id>
    <revision>
      <id>1309582</id>
      <parentid>1307299</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9725" sha1="mym8etqijvmwembzpgspou3xtssjgfw" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Лексингтон''' ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Lexington&lt;/span&gt;) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] [[Массачусетс]] штатындағы Мидлсекс округына ҡараған ҡалаһы. [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш]] нәҡ Лексингтон ҡалаһында башланып киткән. Ҡаланың ҡушаматы — ''Америка азатлығы тыуған урын''.

Ҡаланың девизы — ''Америка өсөн ниндәй матур иртә!''

== Географияһы ==
Лексингтон ҡалаһы Массачусетс штатының көнсығыш өлөшөндә, [[Бостон|Массачусетс]] баш ҡалаһынан һәм океандан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала майҙаны 42,8 км² тәшкил итә, шуның 0,3 км² — асыҡ һыу биләмәһе. Ҡала аша {{Тәржемәһеҙ 3|Вайн-Брук|||Vine Brook}} ҙур {{En|Massachusetts Route 128}} автомобиль юлы үтә

== Тарих ==
[[Файл:Lexington_Minute_Man_relief_(Basha_Paeff)_-_Lexington,_MA.JPG|слева|мини|150x150пкс|Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыштың беренсе һалдаттарына барельеф]]
[[Файл:Minuteman_Bikeway_at_the_site_of_Pierces_Bridge,_Lexington_MA.jpg|слева|мини|150x150пкс|Велосипед юлы {{En|Minuteman Bikeway}}]]
1642 йылдар тирәһендә Лексингтонға Кембридж ҡалаһының ауыл хужалығы өлөшө булараҡ нигеҙ һалына. 1691йылда ул мәхәллә булып тора, уға ''Кембридж-Фармс исеме бирелә''. Кембридж- Фармста сиркәү барлыҡҡа килә, ә 1713 йылда уға ҡала статусы бирелә. Ҡала тиҙҙән үҙенең хәҙерге исемен ала. Ҡала исемдәренең килеп сығышы тураһында ике версия бар: уның ьеренсеһе буйынса, ҡала барон Лексинтон хөрмәтенә аталған, икенсеһе буйынса, инглиз {{Тәржемәһеҙ 3|Лэкстон (Ноттингемшир)|Лэкстон||Laxton, Nottinghamshire}}

Лексингтонда 1775 йылдың 19 апрелендә [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштың]] тәүге атышы яңғырай, һәр йыл һайын апрелдең өсөнсө дүшәмбеһендә ҡалала Патриоттар көнө({{Тәржемәһеҙ 3|День патриотов|||Patriots' Day}}

Лексингтон барлыҡҡа килгән сағынан уҡ [[Бостон]]ды продукция менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итә. 1846 йылда ул баш ҡала менән {{En|Lexington and West Cambridge Railroad}} тимер юлы менән бәйләнә, юлдың был тармағы күптәндән бирле эшләмәй, уның буйынса 16 км оҙонлоғондағы {{En|Minuteman Bikeway}} велосипед юлы һалынған.

== Демография ==
; Халыҡ

* [[1850 йыл]] — 1893 кеше
* [[1860 йыл|1860]] — 2329
* [[1870 йыл|1870]] — 2277
* [[1880 йыл|1880]] — 2460
* [[1890 йыл|1890]] — 3197
* [[1900 йыл|1900]] — 3831
* [[1910 йыл|1910]] — 4918
* [[1920 йыл|1920]] — 6350
* [[1930 йыл|1930]] — 9467
* [[1940 йыл|1940]] — 13 187
* [[1950 йыл|1950]] — 17 335
* [[1960 йыл|1960]] — 27 691
* [[1970 йыл|1970]] — 31 886
* [[1980 йыл|1980]] — 29 479
* [[1990 йыл|1990]] — 28 974
* [[2000 йыл|2000]] — 30 355
* [[2005 йыл|2005]] — 30 800
* [[2010 йыл|2010]] — 31 394

; Раса составы

* аҡ тәнлеләр— 75,5 процент
* [[азиаттар]] — 19,8 %
* афроамерикандар — 1,5 %
* аҫаба американдар — 0,1 %
* башҡа раса — 0,5 %
* ҡатнаш расы — 2,6 %
* латин американдар (төрлө раса) — 2,3 %

; Ата-бабаларының килеп сығышы

* ирландтар — 18,0 процент
* инглиздәр — 14,7 %
* итальяндар — 11,6 %
* [[Немецтар|немец]] — 9,1 %
* [[Урыҫтар|рус]] — 4,9 %
* поляктар — 4,4 %&lt;ref&gt;[http://www.city-data.com/city/Lexington-Massachusetts.html Лексингтон: демография, экономика, преступность, здравоохранение и пр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219061727/http://www.city-data.com/city/Lexington-Massachusetts.html |date=2013-02-19 }} на сайте ''city-data.com''&lt;/ref&gt;

== Иҫтәлекле урын ==
[[Файл:Old_North_Bridge,_Concord,_Massachusetts,_July_2005.JPG|мини|200x200пкс|{{Тәржемәһеҙ 3|Старый северный мост|||Old North Bridge}}]]
[[Файл:Buckman_Tavern.jpg|мини|299x299пкс|Бакмен тавернаһы ({{En|Buckman Tavern}}) (1690-сы йылдар тирәһендә төҙөлгән)]]

* Милли тарихи парк ''Minute Man'' ({{En|Minute Man National Historical Park}}) (1959 йылда асылған)&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/mima/index.htm Национальный исторический парк ''Minute Man''] на сайте ''nps.gov''&lt;/ref&gt;
** {{Тәржемәһеҙ 3|Старый северный мост|||Old North Bridge}}
** Лексингтон үҙәге ({{En|Lexington Centre}})
*** Лексингтон Грин
**** Капитан Джон Паркер һәйкәле (1900 йылда асылған)
* Бакмен тавернаһы ({{En|Buckman Tavern}}) (1690-сы йылдар тирәһендә төҙөлгән)
* Манро тавернаһы (''[[:en:Munroe Tavern (Lexington, Massachusetts)|Tavern Munroe]]'') (1731 йылда төҙөлгән)
* Кларк һәм Хэнкук йорто ({{En|Hancock-Clarke House}}) (1737 йылда төҙөлгән)
* Сиркәү {{En|Follen Church Society-Unitarian Universalist}} (1841 йылда төҙөлгән)
* ''Memorial Cary китапханаһы'' ({{En|Cary Memorial Library}}) (1869 йылдан алып эшләй)
* Лексингтонда 200 йәшлек имән үҫә&lt;ref&gt;Нелл Уокер. [http://www.lexington300.org/oldest-tree.html ''The Oldest Tree in Lexington?''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519161838/http://www.lexington300.org/oldest-tree.html|date=2012-05-19}} на сайте ''lexington300.org''&lt;/ref&gt;.
* ''Уиллард-Вудста''&lt;ref&gt;[http://www.lexingtonma.org/conservation/Lands/Willards.html Willards Woods Conservation Area in Lexington, MA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224135802/http://www.lexingtonma.org/conservation/Lands/Willards.html |date=2008-02-24 }} на сайте ''lexingtonma.org''&lt;/ref&gt; тәбиғәт зоналары.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* Антони {{FRA}}
* {{Тәржемәһеҙ 3|Васпам|||Waspam}} {{NIC}} &lt;small&gt;(Васпам не проявляет активности в отношениях с 2004 года)&lt;/small&gt;
* Долорес-Идальго {{MEX}} (с 1966 года)
* [[Гатчина]] {{RUS}}
* Павловск {{RUS}} &lt;small&gt;(Павловск не проявляет активности в отношениях с 2002 года)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lexingtonma.gov/selectmen/sistercity.cfm Города-побратимы Лексингтона] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124091819/http://www.lexingtonma.gov/selectmen/sistercity.cfm|date=2015-11-24}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lexingtonma.gov/ Официальный сайт города]
* [http://lhsoc.weebly.com/ Историческое общество Лексингтона]
* [https://web.archive.org/web/20120513231809/http://www.creativecitieslexington.com/history-of-lexington-massachusetts/ История Лексингтона] на сайте ''creativecitieslexington.com''
* [http://www.lexingtonchamber.org/ Торговая палата Лексингтона]
* [https://web.archive.org/web/20190722094403/https://lps.lexingtonma.org/site/default.aspx?PageID=1 Школы Лексингтона]
* [https://web.archive.org/web/20130326064638/http://www.libertyride.us/historic.html Достопримечательности Лексингтона] на сайте ''libertyride.us''
* [http://www.lexmedia.org/ Кабельное телевидение Лексингтона] формы ''[[:en:Public-access television|Public-access]]''
* [http://lex-wiki.org/pmwiki.php Лексингтон-вики]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://yourtown.boston.com/lexington Новости Лексингтона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523112140/http://yourtown.boston.com/lexington |date=2015-05-23 }} на сайте ''yourtown.boston.com''

[[Категория:Массачусетс ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>mym8etqijvmwembzpgspou3xtssjgfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кьянчано-Терме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152150</id>
    <revision>
      <id>1309547</id>
      <parentid>1307291</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4693" sha1="ilzw1rtc5xwvf7efkumvip6dnfjzhjr" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Кьянчано-Терме''' ({{Lang-it|Chianciano Terme}}) — коммуна, курорт ҡала. [[Италия]]ла урынлашҡан. [[Тоскана]] төбәгенең Сиена провинцияһы составында тора.

Кьянчано-Терме ҡалаһының халҡы 7253 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса) Ҡаланың майҙаны 37 квадрат километрға тигеҙ, халыҡ тығыҙлығы — 199 кеше/км². Ҡала мэры — Габриэлла Ферранти. Кьянчано-Терме ҡалаһының почта индексы — 53042. Телефон коды — 0578.

Коммуна ҡурсалаусыһы изге Иоанн Креститель (''San Battista Giovanni''), байрамы — [[24 июнь|24 июндә]].
Кьянчано-Терме ҡалаһы урындағы термаль сығанаҡтары булыуы арҡаһында билдәле. Бында [[Боронғо Рим|Рим боронғо]] [[Боронғо Рим|Рим]] дәүерендә император [[Октавиан Август|Август]] термаль һыуҙар менән дауаланған. Кьянчано-Терме ҡалаһының төп кәсебе — бауыр һәм үт сығарыу юлдарын бальнеологик ысул менән дауалау һәм иҫкәртеү. Кьянчано-Терме шифаханаһының тағы ла бер шифалы үҙенсәлеге — термаль сығанаҡтарҙың һыуы менән [[шәкәр диабеты]]н дауалау.

== Демография ==
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:7500
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till: 2419
 bar:1871 from:0 till: 2526
 bar:1881 from:0 till: 2626
 bar:1901 from:0 till: 2886
 bar:1911 from:0 till: 2987
 bar:1921 from:0 till: 3079
 bar:1931 from:0 till: 3438
 bar:1936 from:0 till: 3677
 bar:1951 from:0 till: 4548
 bar:1961 from:0 till: 5489
 bar:1971 from:0 till: 6788
 bar:1981 from:0 till: 7285
 bar:1991 from:0 till: 7445
 bar:2001 from:0 till: 6955
PlotData=
 bar:1861 at: 2419 fontsize:S text: 2.419 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 2526 fontsize:S text: 2.526 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 2626 fontsize:S text: 2.626 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 2886 fontsize:S text: 2.886 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 2987 fontsize:S text: 2.987 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 3079 fontsize:S text: 3.079 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 3438 fontsize:S text: 3.438 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 3677 fontsize:S text: 3.677 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 4548 fontsize:S text: 4.548 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 5489 fontsize:S text: 5.489 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 6788 fontsize:S text: 6.788 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 7285 fontsize:S text: 7.285 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 7445 fontsize:S text: 7.445 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 6955 fontsize:S text: 6.955 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:По данным ISTAT
&lt;/timeline&gt;

== Коммуна хакимиәте ==
* Телефон: 0578 6521
* Электрон почта: sindaco@comune.chianciano-terme.siena.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.chianciano-terme.siena.it

== Һылтанмалар ==
* [http://www.comune.chianciano-terme.siena.it Тораҡ пункты рәсми сайты{{ref-it}}]
* [http://www.istat.it/ Милли статистика институты{{ref-it}}]
* http://www.istat.it/english/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20190531041320/http://fellowtraveler.ru/italija/kjanchano-terme Кьянчано термаль сығанаҡтары]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Италия ҡалалары]]</text>
      <sha1>ilzw1rtc5xwvf7efkumvip6dnfjzhjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркелов Михаил Тимофеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152312</id>
    <revision>
      <id>1309636</id>
      <parentid>1055062</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8245" sha1="jvrrfn9nlmk6h1vc1ubd614qbmb3w0f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Маркелов Михаил Тимофеевич''' — ([[1899]]- [[16 ноябрь]] [[1937]]) — этнограф, фольклорсы һәм музей белгесе; фин-уғыр халыҡтары белгесе; Волга буйы халыҡтары мәҙәниәтен өйрәнеүсе. Милләте — [[мордвалар|мордва]] ([[эрзә]])&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1899)/ Поиск по открытому списку жертв политических репрессий в СССР / Маркелов Михаил Тимофеевич (1899)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240614193242/https://ru.openlist.wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%281899%29 |date=2024-06-14 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Михаил Тимофеевич Маркелов [[Һарытау өлкәһе|Һарытау губернаһының]] Петровский өйәҙе Синенькие ауылында кәрҫтиән эрзә ғаиләһендә донъяға килгән.

1918 йылда [[Һарытау]] дәүләт университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә.

1922 йылдан мордва этнографияһы буйынса хеҙмәттәрен баҫтыра башлай.

1925 йылда [[Мәскәү]]гә күсенә, Үҙәк Халыҡтар музейына (ҮХМ) урынлаша. ҮХМ-дың Көнсығыш-фин экспедицияһының эштәрендә ҡатнаша, этнологик отрядҡа етәкселек итә. [[Мариҙар]] һәм [[удмурттар]] этнографияһына арналған хеҙмәттәр яҙа.

Музейҙа эшләү менән бер рәттән МДУ-ның аспирантураһын тамамлай. 1929 йылдан шунда уҡ Иҙел буйы халыҡтары этнографияһы буйынсакурстар һәм семинарҙар алып бара. 1931-32 ҮХМ-дың башҡорттарҙы өйрәнеү буйынса экспедицияһына етәкселек итә. Был экспедицияла [[Белицер Вера Николаевна]] ла ҡатнаша. Улар икеһе лә башҡорт көнкүрешен өйрәнеп, хеҙмәттәрендә яҡтыртҡандар һәм бик мәғлүмәтле фотолар ҡалдырғандар&lt;ref&gt;[http://www.togdazine.ru/article/1271 Башкортостан, 1932 год. Негативы из Государственного музея народов СССР]&lt;/ref&gt;.

1932 йылдың 14 ғинуарында « Фин халыҡтарын азат итеү союзы» («СОФИН эше») буйынса ялған ғәйеп тағылып, 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. СССР прокурорына мөрәжәғәт иткәндән һуң [[Томск]]иға һөргөнгә ебәрәләр.

1934-37 йылдарҙа Томск университетында эшләй һәм университет ҡарамағындағы этнология-археология музейы директоры булып тора. Һөргөндә уның рәсми яҙылышмаған ҡатыны Елена Владимировна Дервиз (1889—1975) бергә була.

1937 йылдың 27 октябрендә ҡабаттан ҡулға алынған. 1937-нең 9 ноябрендә &quot;Рәсәйҙе ҡотҡарыу союзы&quot;ның әүҙем ағзаһы тип ғәйепләнеп, атыуға хөкөм ителгән. 16 ноябрҙә Томск ҡалаһында хөкөм тормошҡа ашырылған.

Үлгәндән һуң беренсе эш буйынса 1956 йылдың 2 ноябрендә, икенсеһе буйынса 1959 йылдың майында аҡланған&lt;ref&gt;[http://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/markelov-mihail-timofeevich/ Маркелов Михаил Тимофеевич]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Саратовская мордва: Этногр. мат-лы // Саратовский этнографический сборник. Саратов, 1922. С. 51-238;
* Системы родства у финно-угорских народностей // Этнография. 1928. № 1. С. 44-78;
* К истории терюханской народной культуры // Там же. № 2. С. 104—124 (совм. с С. П. Толстовым);
* Мордва. М., 1928; [История мордвы]. М., 1929 (на морд.-эрзя яз.);
* Вотяки (удмурты). М., 1929;
* К вопросу о культурных взаимоотношениях финнов и русских // Этнография. 1930. № 1/2. С. 57-62;
* О пережитках родового строя в современном быту удмуртов // СЭ. 1931. № 3/4. С. 59-68; Мари // Религиозные верования народов СССР. М.; Л., 1931. Т. 2. С. 178—189; Мордва // Там же. С. 190—212;
* Культ умерших в похоронном обряде волго-камских финнов // Там же. С. 269—281;
* О пережитках родового строя в современном быту удмуртов // СЭ. 1932. № 3/4. С. 59-68;
* Мордовская деревня по данным эрзянского предреволюционного фольклора // Советский фольклор. 1936. № 4/5&lt;ref&gt;[http://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/markelov-mihail-timofeevich/ Маркелов Михаил Тимофеевич]&lt;/ref&gt;..

== Әҙәбиәт ==
* Белицер В. Н. М. Т. Маркелов: Из восп. этнографа // Исследования по археологии и этнографии Мордовской АССР. Саранск, 1970;
* Мокшин Н. Ф. Мордва глазами зарубежных и российских путешественников. Саранск, 1993. С. 144—153 (фото);
* Книга памяти Томской обл.;
* Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991)&lt;ref&gt;[http://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/markelov-mihail-timofeevich/ Маркелов Михаил Тимофеевич]&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|-
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
|width=&quot;25%&quot;|
 
|}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.togdazine.ru/article/1271 Башкортостан, 1932 год. Негативы из Государственного музея народов СССР]

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Белицер Вера Николаевна]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://nkvd.tomsk.ru/researches/passional/markelov-mihail-timofeevich/ Маркелов Михаил Тимофеевич]
* [https://web.archive.org/web/20240614193242/https://ru.openlist.wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%281899%29 Поиск по открытому списку жертв политических репрессий в СССР / Маркелов Михаил Тимофеевич (1899)]

[[Категория:Репрессияланғандар]]
[[Категория:Аҡланғандар]]
[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]</text>
      <sha1>jvrrfn9nlmk6h1vc1ubd614qbmb3w0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лагодехи (милли ҡурсаулыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152919</id>
    <revision>
      <id>1309572</id>
      <parentid>1054634</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7814" sha1="5zoyclz7fhhqtkr0x6xpohxg5l54z5g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лагодехи''' — [[Грузия]]ла,  Кахетия  биләмәһендәге ике һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы:  '''милли ҡурсаулыҡ''' ({{Lang-ka|ლაგოდეხის სახელმწიფო ნაკრძალი}}) һәм '''заказниктың'''  ({{Lang-ka|ლაგოდეხის აღკვეთილი}}) исеме. Улар [[2003 йыл]]да бүленә  һәм  территорияға кешеләрҙең инә алыу мөмкинлеге менән булған  айырмалыҡҡа  бәйле. Быға тиклем Лагодехи [[1912 йыл]]да Император рус геогарфик йәмғиәте тарафынан ойошторолған берҙәм ҡурсаулыҡ була, шулай итеп, Грузия биләмәһендә берҙән-бер һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы булып тора.

== Урынлашыуы һәм  географияһы ==
[[Файл:Lagodekhi._The_street_that_leading_to_Lagodekhi_National_Park_(Photo_by_A.Muhranoff_2011).jpg|слева|мини|Ҡурсаулыҡ йүнәлешенә алыа барған Лагодехи ҡалаһындағы  урам ]]
Һаҡланыусы тәбиғәт территориялары төньяҡ-көнсығыш Грузияла, Кавказдың көньяҡ битләүҙәрендә урынлашҡан.  Улар   [[Әзербайжан]] һәм [[Дағстан]] менән сиктәш&lt;ref name=&quot;Lonely&quot;&gt;John Noble, Michael Kohn and Danielle Systermans, ''Georgia, Armenia &amp; Azerbaijan'', 3rd ed. Footscray, Victoria / London: Lonely Planet, 2008, ISBN 9781741044775, [https://books.google.com/books?id=A6yYWC2QtZUC&amp;pg=PA115&amp;lpg=PA115&amp;dq=Lagodekhi+Dagestan+Azerbaijan&amp;source=bl&amp;ots=eA65xaKNkh&amp;sig=bIYKs4thrQ8dy8yYQijStro9u4A&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=74T3U--mA6PNiwKJv4GgBQ&amp;ved=0CB4Q6AEwATgK#v=onepage&amp;q=Lagodekhi%20Dagestan%20Azerbaijan&amp;f=false p.&amp;nbsp;115].&lt;/ref&gt;. Милли ҡурсаулыҡтың майҙаны 19 749 гектар, ә заказниктыҡы 4702 гектар тәшкил итә. Бейеклектәр айырмаһы  диңгеҙ кимәленән 590 м алып 3500 м  тиклем тәшкил итә, тау битләүҙәре  бер нисә   тарлауыҡты киҫеп үтә&lt;ref name=&quot;APA&quot;&gt;[http://apa.gov.ge/ru/protected-areas/cattestone/lagodexis-daculi-teritoriebis-administracia Lagodekhi Protected Areas Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404112104/http://apa.gov.ge/ru/protected-areas/cattestone/lagodexis-daculi-teritoriebis-administracia |date=2016-04-04 }}, Agency of Protected Areas, Georgia, retrieved 19 August 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lv&quot;&gt;Valdis Pilāts and Māris Laiviņš, &quot;Historical Parallels of Moricsala and Lagodekhi—Two 100-Year Old Protected Nature Areas in Latvia and Georgia&quot;, ''Acta Biologica Universitatis Daugavpiliensis'' 13.2 (2013) 111–35, {{ISSN|1407-8953}}, p.&amp;nbsp;112 (pdf)&lt;/ref&gt;. Һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы буйлап ағыусы эре йылғаларҙан Ниносхеви, Шромисхеви, Лагодехисцкали һәм Мицимисцкали тора; бейеклектә   боҙлоҡ күлдәре урынлаша, уларҙың   иң ҙуры - 14 метр тәрәнлектәге  Хала-Хель, ул Дағстан  сигендә урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә көкөрт сығанаҡтары бар&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.old.georgiatoday.ge/article_details.php?id=10641|title=&quot;Lagodekhi Nature Reserve: The history of a century&quot;}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Georgia Today, 22 November 2012.&lt;/ref&gt;.

Милли ҡурсаулыҡ территорияһына инеү  тикшеренеү өсөн генә рөхсәт ителә; заказник биләмәһе йәйәүле туризм өсөн йыһазландырылған, уның биш маршруты: Рочо шарлауығына,   «Нино тарлауығы» шарлауығына,  [[XI быуат]] Мачи замогына,&lt;ref name=&quot;Lonely&quot;/&gt; Хале-Хель күленә һәм «тәбиғәтте өйрәнеү һуҡмағы» бар&lt;ref name=&quot;APA&quot;/&gt;. Әзербайжан һәм Грузия менән килешеү йәйәүле туристарға дәүләт сиген ирекле үтеп заказникҡа барыу мөмкинлеге бирә.

== Флора һәм фауна ==
[[Файл:Lagodekhi_Green_(Photo_by_Peretz_Partensky,_2009)_(2).jpg|слева|мини|Граб- бук урманы]]
Лагодехиның төп [[биом]]дар&lt;nowiki/&gt;ы булып япраҡлы урман һәм тау тундраһы тора. Һаҡланыусы территорияның яҡынса 70%-ы урман менән ҡаплаған; үҫемлектәрҙең төп төрө булып көнсығыш бугы (''Fāgus orientālis''), ябай граб (''Carpinus betulus'') һәм сағандың төрлө төрҙәре (''Acer'')&lt;ref name=&quot;lv&quot;&gt;Valdis Pilāts and Māris Laiviņš, «Historical Parallels of Moricsala and Lagodekhi—Two 100-Year Old Protected Nature Areas in Latvia and Georgia», ''Acta Biologica Universitatis Daugavpiliensis'' 13.2 (2013) 111-35, {{ISSN|1407-8953}}, p. 112 (pdf)&lt;/ref&gt; тора. Лагодехи шулай уҡ хайуандар төрлөлөгө менән дә билдәле, ул элек һунар итеү урыны ла булған. Ҡурсаулыҡ көнсығыш кавказ турының (''Capra caucasica cylindricornis'') төп йәшәү урыны&lt;ref&gt;Paul J. Weinberg, {{Cite web|url=https://www.jstor.org/stable/3504376|title=&quot;Capra cylindricornis&quot;}}, ''Mammalian Species'' 695, 5 July 2002, pp. 1-9, p. 6.&lt;/ref&gt;, унда тағы ла ҡыр кәзәһе (''Rupicapra rupicapra'') һәм [[аҫыл болан]] (''cervus elaphus'') осрай. Йыртҡыс хайуандарҙан [[Һеләүһен|ябай һеләүһен]] (''Lynx lynx''), [[бүре]] (''Canis lupus''), һоро айыу (''Ursus arctos''), ә йыртҡыс ҡоштарҙан — һаҡалбай (''Gypaetus barbatus''), [[көсөгән]] (''Aquila heliaca''), [[бөркөт]] (''Aquila chrysaetos'') һәм [[Дала бөркөтө|дала бөркөт]] (''Aquila nipalensis'') тереклек итә&lt;ref&gt;3&lt;/ref&gt;. Һаҡланыусы тәбиғәт зонаһында бөтәһе 150 төр ҡош, 53 имеҙеүселәр төрө, 5 төр амфибиялар, 12 төр һөйрәлеүселәр һәм 4 төр балыҡ, 26 төр үҫемлек һәм 40-тан ашыу хайуан төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.old.georgiatoday.ge/article_details.php?id=10641|title=&quot;Lagodekhi Nature Reserve: The history of a century&quot;}}, Georgia Today, 22 November 2012.&lt;/ref&gt;.

Лагодехила шулай уҡ янут-полоскун йәшәй (''Procyon lotor'')&lt;ref name=&quot;lv&quot;&gt;Valdis Pilāts and Māris Laiviņš, «Historical Parallels of Moricsala and Lagodekhi—Two 100-Year Old Protected Nature Areas in Latvia and Georgia», ''Acta Biologica Universitatis Daugavpiliensis'' 13.2 (2013) 111-35, {{ISSN|1407-8953}}, p. 112 (pdf)&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Категория МСОП Ia]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Грузия  ҡурсаулыҡтары]]</text>
      <sha1>5zoyclz7fhhqtkr0x6xpohxg5l54z5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кумелаурта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152928</id>
    <revision>
      <id>1309542</id>
      <parentid>898854</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3308" sha1="fz2r2tkrk0dpwuqp6emik3tgtuqsg6p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кумелаурта''' ({{Lang-ka|ქუმელაურთა}}) — [[Грузия]]ла Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Кумелаурта Тушетияның таулы төбәгендә, диңгеҙ кимәленән  1760 м бейеклектә  урынлашҡан. 2002 йылда Грузия  халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта ауылдың даими  халҡы юҡ&lt;ref name=perepis&gt;[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/35/Census_of_village_population_of_Georgia.pdf Перепись населения Грузии 2002] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919234310/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/35/Census_of_village_population_of_Georgia.pdf |date=2013-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Кумелаурта ауылы Тушетияның тарихи географик таулы өлкәһендә, Грузияның төньяҡ- көнсығышында урынлашҡан, төбәк [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5228/ Mta-Tusheti — UNESCO World Heritage Centre]&lt;/ref&gt;.

Омало ауылынан тау күле Оретиға тиклем ауыл аша Тушетия Милли паркының туристик маршруты үтә&lt;ref&gt;[http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/9-oreti Туристические тропы Национального парка Тушетия. Омало-Орети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709044210/http://apa.gov.ge/ru/eco-tourism/Trails/tushetis-turistuli-bilikebi-satesto/9-oreti |date=2019-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

Һуңғы [[урта быуаттар]] осоронда Кумелаурта аша Омало, Цокалта, Хотрахо һәм башҡа ауылдарҙы тоташтырыусы Тушетияның йәнле юлдарының береһе үтә, ауылда Тушетия капищеларының береһе — Шапурт капищеһы урынлаша&lt;ref&gt;{{Китап|автор=В. А. Элонидзе|часть=|заглавие=Основные проблемы истории позднего средневековья горной части Восточной Грузии (Тушетии)|оригинал=|ссылка=http://cheloveknauka.com/osnovnye-problemy-istorii-pozdnego-srednevekovya-gornoy-chasti-vostochnoy-gruzii-tushetii|издание=автореферат диссертации по истории, специальность ВАК РФ 07.00.02|ответственный=|место=Тбилиси|издательство=|год=1989|том=|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Ахметский муниципалитет

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]]</text>
      <sha1>fz2r2tkrk0dpwuqp6emik3tgtuqsg6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карапи Изге Георгий сиркәүе (Клдисубани)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153001</id>
    <revision>
      <id>1309451</id>
      <parentid>1183756</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4680" sha1="2z2ak4qs0hc3gwn3x4bfp6vx1v49b7p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Карапи Изге Георгий сиркәүе ''' ({{Lang-ka|კლდისუბნის წმ. გიორგის ეკლესია}}, {{Lang-hy|Քարափի Սուրբ Գևորգ եկեղեցի}}) — [[Тбилиси]]ҙың  иң боронғо районы Клдисубаниҙағы сиркәү.  [[1991 йыл]]ға тиклем  Әрмән Апостол сиркәүенә ҡараған, ә [[1991 йыл]]дан  Грузин Православие сиркәүенә тапшырыла&lt;ref name=&quot;tbilisi.gov.ge&quot; /&gt;. Төньяҡ-көнсығыш яҡтан    Гоми урамынан  сиркәүгә таш баҫҡыс күтәрелә&lt;ref name=&quot;tbilisi.gov.ge&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Qarapi_Saint_Gevorg_church-Kldisubani1.jpg|слева|мини|Эске ихатанан Сиркәү фасадына күренеш. Өҫтә ҡаяла уйылған үтеү юлында Болнис тәреһе күренә.  ]]
Клдисубаниҙа Изге Георгий сиркәүе ҡаялы тау битендә  төҙөлә, ул  төҙөлгәнгә тиклем 1600 йылда төҙөлгән собор булған. Хәҙерге бина Петрос Зохрабян һәм уның ҡатыны Лалита аҡсаһына төҙөлгән. Ә XIX быуатта ғибәҙәтханала капиталь ремонт үткәрелә, шулай уҡ сиркәү манараһы һәм көмбәҙе төҙөлә. Был реставрациялауҙы  ташҡа кирбес индерелгәнлеге күрһәтә. Ошо уҡ осорҙа ҡорамдың фасадтарында кирбес менән тәре һәм ромбтар һалына&lt;ref name=&quot;tbilisi.gov.ge&quot;&gt;[http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&amp;sec_id=1289&amp;info_id=18295 tbilisi.gov.ge Официальный сайт Администрации Тбилиси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119154957/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&amp;sec_id=1289&amp;info_id=18295 |date=2025-01-19 }}[http://www.peeep.us/c4cc204f?lang=en]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://web.archive.org/web/20180401014159/http://www.tbilisi.gov.ge/page/3084]&lt;/ref&gt;.

[[1735 йыл]]да, батша  Вахушти картаһында, сиркәүҙең  көнбайыш өлөшөндә инеү урынында манара күрһәтелә. 

[[XX быуат]] башында төньяҡ фасадҡа законһыҙ  торлаҡ биналар төкәтеп төҙөлә, ә совет осоронда сиркәү бинаһын ҡурсаҡ бүлмәһе һәм оҫтаханалар биләй,    һуңғараҡ сиркәүҙә күгәрсен кетәге урынлаша&lt;ref name=&quot;orth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.orthodoxy.ge/tsnobarebi/tadzrebi/kldisubnis.htm|title=კლდისუბნის წმ. გიორგის ეკლესია|publisher=orthodoxy.ge|format=htm|pages=1|lang=ka|accessdate=2010-10-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67M8FvqfB|archivedate=2012-05-02}}&lt;/ref&gt;
[[1991 йыл]]дан Изге Георгий соборы Грузин  православие сиркәүенә ҡарай

Грузия православие сиркәүе тырышлығы менән изге Георгий сиркәүе [[1991 йыл]]дың  [[23 ноябрь|23 нябрендә]] яңыртыла һәм изгеләндерелә.  [[2002 йыл]]дан сиркәүҙә   реставрация эштәре уҙғарыла. Сиркәү нығытыла, таҙартыла, баҡсаһы  тергеҙелә&lt;ref name=&quot;orth&quot;/&gt;

== Фотогалереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Qarapi Saint Gevorg church, Old Tbilisi1.png
Файл:Qarapi Saint Gevorg churc from Sololaki Ridge, 2002, Old Tbilisi.jpg|Цитаделдән Изге Георгий сиркәүенә күренеш  
Файл:Old Tbilisi -- Armenian Quarter.jpg|Изге Георгий сиркәүенә күренеш һәм Иҫке Тбилисиҙың башҡа ике сиркәүе  
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.orthodoxy.ge/tsnobarebi/tadzrebi/kldisubnis.htm Клдисубанская церковь святого Георгия]{{ref-ka}}
[[Категория:Грузия архитектураһы]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]]</text>
      <sha1>2z2ak4qs0hc3gwn3x4bfp6vx1v49b7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маленков Георгий Максимилианович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153605</id>
    <revision>
      <id>1309627</id>
      <parentid>1286779</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75072" sha1="rkmcwf8aveglpifk0s9jdm2v5lwswco" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Георгий Максимилианович Маленков''' ([[6 декабрь]] [[1901 йыл]]&lt;ref name=&quot;utochn&quot;&gt;[http://tass.ru/obschestvo/3716641 Исследователи уточнили возраст соратника Сталина Георгия Маленкова]&lt;/ref&gt; — [[14 ғинуар]] [[1988 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1953—1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталиндың]] фекерҙәше. «Партияға ҡаршы» тип исемләнгән төркөм ағзаһы.

КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939—1957), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1941—1946), Үҙәк Комитет Политбюроһы (Президиум) ағзаһы (1946—1957), ВКП(б)-ның Ойоштороу комитеты ағзаһы (1939—1952), Үҙәк Комитет секретары (1939—1946, 1948—1953), СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1938—1958). Оборона сәнәғәтенең иң мөһим тармаҡтары өсөн яуаплы була, шул иҫәптән термоядролы бомбаны һәм донъялағы тәүге АЭС-ты булдырыу өсөн. 1953 йылдың март-сентябрь айҙарында Совет дәүләте етәксеһе.

== Биографияһы ==

=== Революцияға тиклем ===
Тимер юлы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа, уның атаһы сығышы буйынса Македониялағы дворян Максимилиан Маленков ғаиләһенән (билдәле руханиҙар Маленковтар вариҫы) була, әсәһе — тимерсе ҡыҙы Анастасия Шемякина&lt;ref&gt;''[[Зенькович, Николай Александрович|Зенькович Н. А.]]'' [https://books.google.ru/books?id=sXJEF6HHyH0C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Самые секретные родственники.] — М.: [[Олма медиа групп|ОЛМА-ПРЕСС]]; Звёздный мир, 2005. — C. 248—249. — ISBN 5-94850-408-5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://magericmed.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=146&amp;Itemid=146 Интервью сына Г. М. Маленкова — А. Г. Маленкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921192900/http://magericmed.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=146&amp;Itemid=146 |date=2021-09-21 }} {{битая ссылка|число=19|месяц=02|год=2017}}&lt;/ref&gt;. Атаһы яғынан ҡартатаһы — полковник, ҡартатаһының бер ағаһы — контр-адмирал.

1919 йылда классик гимназияны тамамлай һәм [[РККА]]-ға саҡырыла, 1920 йылдың апрелендә РКП(б)-ға инә һәм [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш]] һәм Төркөстан фронттарында эскадрон, полк, бригада политработнигы булып хеҙмәт итә.

Төркөстан фронтында хеҙмәт иткән саҡта агитпоезд китапханасы булып эшләгән Валерия Голубцоваға өйләнә. Ҡәйнәһенең (Голубцова Ольга) өлкән апалары «Апалы-һеңлеле Невзоровалар» исеме аҫтында билдәле була (Зинаида, Августина һәм Софья) — В. И. Лениндың 1890-сы йылдарҙағы марксистик түңәрәктәр буйынса фекерҙәштәре. Зинаида Невзорова 1899 йылда Г. М. Кржижановскийға кейәүгә сыға, ире 1920-се йылдар башында [[ГОЭЛРО|ГОЭЛРО Комиссияһын]] етәкләй. Маленков та һәм уның ҡатыны Валерия энергетика өлкәһендә белем ала.

1921 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килгәндән һуң Маленков МВТУ-ның электр-техник факультетына уҡырға инә. Валерия Голубцова Үҙәк Комитеттың Ойоштороу бүлегенә эшкә урынлаша һәм Элекке Лоскутной ҡунаҡханаһында айырым бүлмә ала, ҡунаҡхана Мәскәү коммунистик богеманың үҙәге һаналған Тверь урамында урынлашҡан була&lt;ref name=&quot;nik&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bazh&quot;&gt;''Борис Бажанов.'' [http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Воспоминания бывшего секретаря Сталина]&lt;/ref&gt;.

Маленков МВТУ партия ойошмаһы секретары вазифаһын биләй һәм троцкистар оппозицияһына ҡаршы йүнәлтелгән таҙартыуҙар менән етәкселек итә. Студент саҡтағы партия эшмәкәрлеге буйынса уның фекерҙәштәре араһында М. З. Сабуров, М. Г. Первухин, В А. Малышев була&lt;ref name=&quot;nik&quot;&gt;''Николаевский Б. И.'' [http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/tajnye_stranicy.txt Тайные страницы истории]&lt;/ref&gt;. Бигерәк тә уға Малышев яҡын була, ул һуңғараҡ, Маленков Үҙәк Комитеты секретариатына эшкә күскәс, уның урынында секретарь булып ҡала.

Маленковтың белеме тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ, Б. Г. Бажанов фекеренсә, уның хатта урта белеме юҡ һәм ул МВТУ-ға рабфак аша уҡырға инә һәм унда өс йыл ғына уҡыған&lt;ref name=&quot;bazh&quot;/&gt;. Маленковтың улы, атаһы гимназияны алтын миҙалға тамамланы һәм МВТУ-ны бөтөргәндән һуң уға аспирантураға ҡалырға тәҡдим итәләр, әммә ул партия эшен ташлай алмай һәм ике йыл дауамында академик К. К. Круг етәкселеге аҫтында фәнни тикшеренеүҙәр алып барҙы, тип яҙа{{sfn|А. Маленков|1992}}.

=== Карьераһы башы ===
1920—1930 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк комитетының Ойоштороу бүлеге хеҙмәткәре, 1927 йылдан- ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының техник секретары.

1930—1934 йылдарҙа ВКП(б)-ның Мәскәү өлкә комитетында бүлек мөдире була (бер сығанаҡтар буйынса — агитация-масса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.booksss.ru/n/book/95632-186480.html|author=Екатерина Рыбас|title=Российские вожди в борьбе, любви и смерти. Скачать книги бесплатно. Современная и классическая литература|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJ1tW0M|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6EzJ1tW0M?url=http://www.booksss.ru/n/book/95632-186480.html |date=2013-03-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;praviteli.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.praviteli.org/records/ussr/ussr2/malenkov.php|title=Биография: Маленков Георгий Максимилианович // Правители России и Советского Союза|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJ2qE67|archivedate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — ойоштороу&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=9015|title=Герой Соц. Труда Маленков Георгий Максимилианович // Герои страны|accessdate=2013-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJ3LFE6|archivedate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hrono&quot; /&gt;), өлкә комитетын ул осорҙа Л М. Каганович етәкләгән.

ВКП(б)-ның XVII съезынан һуң, 1934—1936 йылдарҙа — ВКП(б) Үҙәк Комитетының етәксе партия органдары бүлеге мөдире (1935 йылдың мартынан [[Ежов Николай Иванович|Ежов Н. И.]]) урынбаҫары. 1936 йылдың февралендә Ежовты ошо вазифала алмаштыра (1939 йылға тиклем).

1935—1936 йылдарҙа, Сталин «Кадрҙар бөтә нәмәне хәл итә» лозунгын иғлан иткәндән һуң, партия документтарын тикшереү һәм алмаштырыу кампанияһын үткәрә, тикшереү барышында ВКП(б) ағзаларына һәм кандидаттарына иҫәп карточка-досье төҙөлә — барыһы 2,5 миллион тирәһе. Йыйылған картотека базаһында бик ҙур үҙәкләштерелгән кадрҙар системаһы булдырыла һәм был тармаҡ Маленковтың төп партия һөнәренә әйләнә. Картотекаға шулай уҡ партияһыҙ етәкселәр һәи белгестәр ҙә индерелә.

1937 йылдың йәйендә Сталиндың ҡушыуы буйынса [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]], М. П. Фриновский, А. И. Микоян һәм Л. М. Каганович менән берлектә «урындағы партия ойошмаларының, НКВД, УНКВД һәм башҡа дәүләт органдарының эшмәкәрлеген тикшереү маҡсатында» [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белоруссия]], Әрмәнстан, Грузия, Тажикстан, Татар АССР-ы, [[Новосибирск өлкәһе]], [[Свердловск өлкәһе]] һәм башҡа райондарға сығалар, унда массауи террор йәйелдерелә&lt;ref name=&quot;hrono&quot; /&gt;. Ғинуар Пленумында «ВКП(б)-нан коммунистарҙы сығарыу ваҡытындағы партия ойошмаларының етешһеҙлектәре» исемле доклад менән сығыш яһай, ә 1938 йылдың авгусында — «Самаһыҙлыҡ тураһында» доклады менән. Георгий Маленков [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежовты]] эштән бушатыуҙа ҙур роль уйнай, ул уны һәм уның ҡарамағындағы ведомствоны партияға тоғро коммунистарҙы юҡҡа сығарыуҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://militera.lib.ru/bio/polyansky_ai/text.html#t26|author=Полянский А. И.|title=Ежов. История «железного» сталинского наркома|accessdate=2013-03-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJ6ynz8|archivedate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;. Берия менән бергә Ежовты ҡулға алыуҙа ҡатнаша (уны Маленковтың кабинетында ҡулға алалар).

1939 йылдан ВКП(б)Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1939 йылдың 22 мартынан алып 1946 йылдың яҙына тиклем — Үҙәк Комитеттың кадрҙар идаралығы начальнигы һәм Үҙәк Комитеты секретары. 1939 йылдың мартынан алып 1952 йылдың октябренә тиклем — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы.

=== Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы осор ===
Һуғыш алдынан хәрби даирәһе мәсьәләләре менән шөғөлләнә: йәшерен Коминтерн аппаратын етәкләй&lt;ref name=&quot;nik&quot;/&gt;, хәрби кадрҙар, авиация һәм реактив тематикаһы мәсьәләләре буйынса яуаплы. 1940 йылдың июленән — [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] Баш Хәрби Советы ағзаһы. Маленков имзаһы (Жуков һәм Тимошенконың ҡултамғалары менән бергә) 1941 йылдың 22 июнендә ғәскәрҙәргә ебәрелгән 2-се һәм 3-сө «директивалар» аҫтында тора.

1941 йылдың 21 февраленән — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында — Дәүләт оборона комитеты ағзаһы. 1941 йылдың авгусында Ленинград фронтында була; 1941 йылдың көҙөндә һәм ҡышында Мәскәү эргәһендә немец ғәскәрҙәрен тар-мар итеү буйынса операцияларҙы ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1941 йылдың июль — октябрь айҙарында РККА-ның яңы ҡорал төрө — Гвардия миномет частарын булдырыуҙа кураторлыҡ итә. 1942 йылдың мартында Волхов фронтына, һуңынан июль һәм август-сентябрҙә — Сталинград һәм Дон фронттарында, 1943 йылдың март айында — Үҙәк фронтта була. Маленков тип исемләнгән эксперт төркөмдәрен (ГКО комиссиялары) етәкләй. Был комиссияларға юғары дәрәжәле чиндар индерелә, улар киҫкен фронт участкаларына барып етәләр. Әлеге ваҡытта асыҡ архивта һуңғы комиссия эше буйынса ғына мәғлүмәттәр бар&lt;ref name=&quot;belr&quot;&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/Доклад_Комиссии_ГКО_№_М-715_от_11.04.44 Доклад Комиссии ГКО № М-715 от 11.04.1944]&lt;/ref&gt;.
Авиация сәнәғәте халыҡ комиссариатының кураторы булараҡ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы етештереү буйынса айырым ҡаҙаныштары өсөн 1943 йылдың 30 сентябрендә Маленков [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була һәм уға [[Ленин ордены]] тапшырыла.

1943 йылдың июленән — ГКО ҡарамағындағы радиолокация буйынса Совет рәйесе (һуңынан «3-сө һанлы спецкомитет» исеме аҫтында билдәле була)&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;''Ерофеев Ю. Н.'' [http://www.e-reading.org.ua/djvureader.php/133238/103/Erofeev_-_Aksel'_Ivanovich_Berg._Zhizn'_i_deyatel'nost'.html Аксель Иванович Берг. Жизнь и деятельность]&lt;/ref&gt;, 1947 йылдың июненән уны был вазифала М. З. Сабуров алмаштыра.

1943 йылда Маленков азат ителгән райондарҙы тергеҙеү буйынса Комитетты етәкләй, ә 1944 йылда — немец сәнәғәтен һүтеү буйынса ойошторролған комитетты етәкләй.

1946 йылдың 18 мартынан алып — ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. «Ысынбарлыҡта Маленковҡа Сталиндың партия буйынса урынбаҫары вазифаһын йөкмәттеләр», — тип билдәләй тарих фәндәре докторы О. В. Хлевнюк&lt;ref&gt;''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' Советская экономическая политика на рубеже 1940—1950-х годов и «дело Госплана». — С. 82.&lt;/ref&gt;.

1946 йылдың мартында ТУ-4 бомбардировщигын төҙөү буйынса комиссия рәйесе итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;kostyrchenko&quot;&gt;''[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]'' [http://www.akhmatova.org/articles/kostyrchenko.htm Маленков против Жданова]&lt;/ref&gt;, 1947 йылдың май айында бомбардировщик беренсе осош яһай.

Авиация сәнәғәте етәкселеге даими рәүештә бракка сығарылған самолеттарҙы фронтҡа ебәреүҙә ғәйепләнә («[[Авиация эше]]») 1946 йылдың апрель-майында Маленков Үҙәк Комитеттағы юғары сәйәси вазифаһынан һәм Үҙәк Комитетының кадрҙар идаралығы начальнигы вазифаһынан бушатыла.

1946 йылдың 4 майындаҮҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында И. В. Сталиндың доклады һөҙөмтәһендә Маленков ВКП(б) Үҙәк Ккмитеты секретариаты составынан сығарыла, уны Патоличев С. Н. алмаштыра. Маленков авиация сәнәғәтен етәкләүсе булараҡ әхләки яҡтан әлеге тармаҡта асылған йәмһеҙ күренештәр өсөн һәм улар тураһында ВКП(б) Үәҙк Комитетына хәбәр итмәүҙә ғәйепләнә&quot;{{s|т. Маленков}}, как шеф над авиационной промышленностью и по приёмке самолётов — над военно-воздушными силами, морально отвечает за те безобразия, которые вскрыты в работе этих ведомств (выпуск недоброкачественных самолётов), что он, зная об этих безобразиях, не сигнализировал о них в ЦК ВКП(б)&quot;&lt;ref&gt;[http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/10_RadioLocation_Trehletka.htm Радиолокационная трёхлетка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422231717/http://kbpm.ru/Book/Part_1/10_RadioLocation_Trehletka.htm |date=2009-04-22 }}&lt;/ref&gt;.

Тикшереүҙәр һөҙөмтәһендәге йәбер һәм һөргөн тураһында мәғлүмәттәр — ҡапма-ҡаршылыҡлы&lt;ref name=&quot;opala&quot;&gt;''Пихоя Р.'' [http://ricolor.org/history/rsv/aft/afwar/3/ Опала Маленкова]&lt;/ref&gt;.

Сталин кабинетында ҡабул ителеүселәр журналында Маленков тураһында яҙыуҙар бар. Июнь башында Маленков Калининды ерләүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.britishpathe.com/video/funeral-of-kalinin Похороны Калинина]&lt;/ref&gt;. Әммә Ойоштороу бюроһы һәм секретариат ултырыштарының протоколдары буйынса Маленковтың уларҙа 1946 йылдың 18 майынан 17 июленә тиклем ҡатнашмағанлығы күренеп тора&lt;ref name=&quot;pyzikov&quot;&gt;''Пыжиков А. В., Данилов А. А.'' [https://books.google.ru/books/about/Рождение_сверхдержав.html?id=4rwv3Hc5VAIC&amp;redir_esc=y Рождение сверхдержавы: 1945—1953 гг.]&lt;/ref&gt;. Совет версияһына ярашлы, махсус комитеттар буйынса Маленковтың етәкселектә ҡатнашыуы рәсми рәүештә йәшерелгән, биографияһының 1946—1948 йылдар осоро бөтөнләй төшөрөп ҡалдырыла йәки Урта Азияға командировкалары тураһында хәбәр ителә.

Ракета техникаһын үҫтереү буйынса «2-се спецкомитет» рәйесе (1946 йылдың 13 майынан)&lt;ref name=&quot;1017-419cc&quot; /&gt;) по май 1947 года&lt;ref name=&quot;yuryev&quot;&gt;''Дмитрий Юрьев.'' [http://www.igfarben.ru/index/georgy_malenkov/0-10 Георгий Маленков — главный организатор советского ракетостроения?]&lt;/ref&gt;.
Маленков шулай уҡ атом энергияһын файҙаланыу буйынса спецкомитет составына инә&lt;ref name=&quot;9887cc&quot; /&gt;, комитет эше буйынса мәғлүмәттәрҙе контролдә тота, әммә совет ядро программаһындағы конкрет роле әлеге ваҡытҡа тиклем аныҡланмаған.

1947 йылдың көҙөнән [[Жданов Андрей Александрович|А. Ждановтың]] етәкселегендәге Коминформ эшендә ҡатнаша. Югославия бүленгәндән һәм Берлиндың уңышһыҙ блокадаһынан һуң 1948 йылдың июлендә Ждановты тышҡы сәйәсәт менән идара иткән Ждановты эшенән бушата. Блокаданы артабан дауам итеп (ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, күҙ буяу өсөн генә&lt;ref name=&quot;nik&quot; /&gt;), Маленков төп тырышлығын Ҡытай коммунистарына ярҙамға һала (1949 йылда Ҡытай коммунистары Граждандар һуғышында триумфаль рәүештә еңеү яулай).

=== Ленинград эше һәм Фашизмға ҡаршы йәһүд комитеты (ЕАК) эше ===
1949—1952 йылдарҙа Маленков &quot;[[Ленинград эше]]ндә (блокада геройҙарына ҡаршы сығыш яһай, шәхсән үҙе Ленинград блокадаһы тарихы музейында ҡыйралыш башҡара һәм башҡалар) Фашизмға ҡаршы йәһүд комитетын тар-мар итеүҙә төп ролдәрҙең береһен уйнай.

1949 йылдың 21 февралендә ВКП(б)Үҙәк Комитеты секретары Маленков литера поезында Мәскәүҙән Ленинградҡа килә, ул МГБ ҡораллы отрядын етәкләй, әлеге отряд Ленинград өлкә һәм ҡала комитетының ябыҡ ултырышын үткәреү өсөн Смольныйҙы уратып ала. Маленков ҡурҡытыу ярҙамында өлкә һәм ҡала комитеттары секртетарҙарынан Ленинградта дошмандарса партияҡаға ҡаршы төркөмө барлығын таныуҙы талып итә. Сталин ҡушыуы буйынса 1949 йылдың июленән Лениград етәкселәрен ҡулға алыу башлана&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Инициатор «Ленинградского дела». (Торчинов В. А., Леонтюк А. М. Вокруг Сталина. Историко-биографический справочник. Санкт-Петербург, 2000&lt;/ref&gt;.

Эштән бушатылыуы, партия һәм енәйәт яуаплылығына тарттырылыуы, суд процестары тураһында мәғлүмәттәр матбуғатта яҡтыртылмай. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн Ленинград эше буйынса тикшереү эштәре барышында уҡ, 1950 йылдың 12 ғинуарында, СССР-ҙа «Ватанға хыянат итеүселәргә, шпиондарға һәм шартлатыусы-диверсанттарға ҡарата» (быға тиклем, 1947 йылғы СССР-ҙың Юғары Совнты Президиумы Указына ярашлы үлем язаһы ғәмәлдән сығарылған була) ҡабаттан үлем язаһы индерелә. Үлем язаһы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында» исемле ҡарарынан өс көн алда индерелә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

«Ленинград эше» һөҙөмтәһендә атып үлтереү язаһына хөкөм ителәләр: СССР Госпланы рәйесе Н. А. Вознесенский, РСФСР Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә һәм ҡала комитеттарының беренсе секретары П. С. Попков , ВКП(б) Ленинград ҡала комитетының икенсе секретары Я. Ф. Капустин, Ленгорисполком рәйесе П. Г. Лазутин. 1950 йылдың 1 октябрендә төнгө сәғәт 2-лә хөкөм ҡарары үтәлә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла.{{начало цитаты}}[Берия] менән Маленков ҙур власты ҡапыл ғына алманылар. Һуғыштан һуң бик тиҙ арала уларҙы Сталиндан яңы быуын етәкселәре ҡыҫырыҡланы — «ленинградсылар» — Вознесенский һәм башҡалар…

Әммә тиҙҙән улар үс алдалыр. ГосСнаб рәйесе урынбаҫары Михаил Помазнев Министрҙар Советына, Госплан рәйесе Вознесенский йыллыҡ пландарға түбәнәйтелгән күрһәтмәләрҙе һала, тип хат яҙа. Хатты тикшереү өсөн Маленков һәм Берия етәкселегендәге комиссия булдырыла. Улар үҙҙәренең тикшереүенә Ленинградтағы Бөтә Рәсәй ярмаркаһына әҙерлек тарихын тарттыралар, әҙерлекте РСФСР һәм ҡала етәкселәре Вознесенскийға йөкмәткән була. Быларҙың барыһы ла сепаратизм сағылышы итеп күрһәтелә. Шулай итеп, Маленковтың һәм Берияның шәхси дошмандары тулыһынса халыҡ дошмандары булып сыҡты.

Һуңынан Сталин яйлап көндәлек эштәрҙән ситләшә башлай, һәм оператив мәсьәләләрҙе хәл итеү, ә асылында, ил менән идара итеү Маленков менән Берия ҡулында булып сыға. Минеңсә, үҙ белдеге менән. Ленинград эшенән һуң ил етәкселегенең башҡа ағзалары уларҙан шул тиклем ҡурҡа, хатта улар ысынында үҙ ҡулдарына власты алғас, бер кем ҡаршы төшөргә баҙнат итмәй{{конец цитаты|источник=СССР Совнаркомы секретариаты мөдире урынбаҫары Михаил Смиртюковтың хәтирәләренән&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/1752481 &quot;После расстрела Берии Маленков все время улыбался&quot; – Власть – Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;}}

Рәсми рәүештә бер ваҡытта ла «Ленинград эшенең» асылы тураһында хәбәр ителмәй. Һуңынан Маленков, Ленинградты таҙартыу буйынса Сталиндың бойороҡтарын үтәүен таный. Хрущевтың ҡайһы бер һүҙҙәренән ошолар билдәле: ленинградсылар бер ниндәй ҙә фетнә ойошторорға йыйынмаған, улар бары Рәсәй Коммунистик партияһын булдырыу тураһында тәҡдим яһаған. Үҙәк Комитеты — Ленинградта урынлашырға, шулай уҡ РСФСР-ҙың Министрҙар Советы ла Мәскәүҙән Ленинградҡа күсерелергә тейеш була. Бөтә эш шунда: РСФСР СССР составындағы үҙ Рәсәй, йәки урыҫ, коммунистик партияһы булмаған берҙән-бер союз республикаһы була&lt;ref&gt;Авторханов А. Загадка смерти Сталина. М., 1992. стр 32&lt;/ref&gt;.
&lt;ref name=&quot;izv&quot;&gt;[http://www.languages-study.com/yiddish/eakizvestiya.html О так называемом «деле Еврейского антифашистского комитета»] // «Известия ЦК КПСС», 1989, № 12.&lt;/ref&gt;. 1988 йылғы КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы комиссияһы ЕАК эше буйынса йәлеп ителгән һәм репрессияға дусар ителгән шәхестәр буйынса Маленков туранан-тура яуаплы&lt;ref name=&quot;izv&quot;/&gt;.

Маленков И. В. Сталиндың иң ышаныслы кешеләренең береһе була һәм ВКП(б) — КПСС-тың (1952 йылдың октябре) XIX съезында уның урынына Отчет Докладын яһай.

=== Сталиндан һуңғы йылдар ===
{{начало цитаты}}Сталин үлгән көндө беҙҙе Маленков саҡыртып алды, һәм ул Сталин кабинетын биләп тә алған булып сыҡты{{конец цитаты|источник=СССР Совнаркомы секретариаты мөдире урынбаҫары Михаила Смиртюковтың хәтирәләренән}}

Сталиндың вафатынан һуң Маленков тотороҡло рәүештә партияла һәм дәүләттә икенсе кеше урынын биләй. КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһы 1952 йылдың 10 ноябрендәге ҡарары буйынса Маленков Министрҙар Советындағы эшенән ситләшә һәм Үҙәк Комитет эштәре менән шөғөлләнә. Шул уҡ Бюроның 1952 йылдың 17 ноябрендәге ҡарарына ярашлы И. В. Сталин булмаған саҡта КПСС Үҙәк Комитеты Секретариаты ултырыштарын Маленковҡа, Пеговҡа һәм Сусловҡа сиратлап алып барыу йөкмәтелә.&lt;ref&gt;''Сергей Кремлёв.'' [http://www.telenir.net/istorija/zachem_ubili_stalina_prestuplenie_veka/p16.php Зачем убили Сталина? Преступление века. Гл. 13. Быль о «Тройке»]&lt;/ref&gt;.

Сталиндың вафатынан һуң (1953 йылдың 5 марты) Маленков СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе вазифаһын биләй. 1953 йылдың мартында уҡ ул (Үҙәк Комитеты Президиумының беренсе ултырышында) «шәхес культы сәйәсәтен туҡтатыу һәм коллектив етәкселеккә» күсеү кәрәклеге тураһында белдерә{{Sfn|Р. Медведев|1990}}&lt;ref&gt;''Опенкин Л. А.'' На историческом перепутье // Вопросы истории КПСС. 1990. № 1. — С. 110.&lt;/ref&gt; һәм Үҙәк Комитеты ағзаларына, Сталин уның тирәләй культты өнәмәүен һәм тәнҡиткә дусар итеүе, н хәтерҙәренә төшөрә, әммә Маленковтың тәҡдименә бер ниндәй ҙә яуап булмай.
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_146-1989-101-01A,_Moskau,_Besuch_Konrad_Adenauer.jpg|мини|316x316пкс|Г. М. Маленков, Н. С. Хрущев, Н. А. Булганин, К. Аденауэр. 1955 йыл.]]
[[Файл:Georgi-Malenkov-Ho-Chi-Minh-Mao.jpg|мини|316x316пкс|1954 йылғы М. Маленков, [[Хо Ши Мин]]а һәм [[Мао Цзэдун]] портреттары менән Вьетнам маркаһы ]]
1953 йылдың майында Маленковтың башланғысы менән Хөкүмәт Ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы партия чиновниктарына аҡсалата бүләкләү кәметелә һәм иҫәптә тормаған «конверттар»ҙағы өҫтәмә түләүҙәр бөтөрөлә&lt;ref name=&quot;zhukov4.pdf&quot;&gt;''Жуков Ю. Н.'' [http://www.august-1914.ru/zhukov4.pdf Борьба за власть в партийно-государственных верхах СССР весной 1953 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Вопросы истории]]. — 1996. — № 5-6. — С. 39-57.&lt;/ref&gt;. Әлеге башланғыс [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущевҡа]], дүрт айҙан һуң, «һарай түңкәрелешен» ойоштороу, йәғни 1953 йылдың 26 июнендә үҙенең төп конкуренты [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берияны]] ҡулға алыу, партия Үҙәк комитетының коллектив етәкселеген юҡҡа сығарыу, элекке өҫтөнлөктәрҙе («конверттарҙы») ҡайтарыу һәм партия етәкселегенә эш хаҡы буйынса юғалтыуҙарҙы ҡаплау, шулай уҡ Үҙәк Комитетының Беренсе секретары вазифаһын үҙе өсөн булдырыу мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?ei=vhGjTpj2Hs7JiQKNvqxa&amp;ct=result&amp;id=NghEAQAAIAAJ&amp;dq=восстановить+конверты XX съезд: материалы конференции к 40-летию XX съезда КПСС.] — М.: Апрель-85, 1996. — С. 38.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Georgy Malenkov 1953b.jpg|мини|Г. М. Маленков]]
1953 йылдың 15 майында Ҡытайҙы индустриялаштырыуҙа ярҙам күрһәтеү буйынса бик мөһим ҡарар ҡабул ителә -«бөйөк дуҫлыҡ» осороноң башы (ғәҙәттә 1953—1957 йылдар тип билдәләнә).

Берияны ҡулға алғандан һуң, Июль Пленумында, Маленков Сталиндың культы булыуы тураһында белдерә, уның кире яҡтары итеп ул Үҙәк Комитетының октябрь пленумында (1952) Сталин тарафынан Молотовты һәм Микоянды «сәйәси яҡтан дискредитациялауҙы», 1953 йылда 40 миллиард һумға ауыл налогтарын арттырыуҙы, Төркмән каналын төҙөүҙе һәм тауар алмашыуҙан аҙыҡ -түлек алмаштырыуға күсеүҙе атай&lt;ref&gt;''[[Черкасов, Пётр Петрович|Черкасов П. П.]]'' ИМЭМО. Портрет на фоне эпохи. — М.: Весь Мир, 2004. С. 84—85.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Известия ЦК КПСС, 1991, № 2. С. 196.&lt;/ref&gt;.

Маленковтың реформалар сәйәсәте дауам итә, әммә уңышҡа өмөттәр юғала башлай. 1953 йылдың авгусында Юғары Совет сессияһы ултырышында Маленков ауыл хужалығы налогын (сельхозналог) ике тапҡырға кәметеү, түләнеп бөтмәгән һалымды юҡҡа сығарыу, шулай уҡ ауыл халҡына һалым түләү принцибын үҙгәртеү буйынса тәҡдимдәр яһай. Маленков тәүгеләрҙән булып ике системаның һыйышып йәшәү тезисы менән сығыш яһай
&lt;ref name=&quot;zhukov4.pdf&quot; /&gt;, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәттәренең үҫеше яҡлы була, өҫтөнлөктәр һәм партия һәм дәүләт аппараты бюрократизмына ҡаршы көрәшкә саҡыра.

1955 йылда тәнҡиткә дусар була&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22336 Постановление ЦК КПСС от 31 января 1955 г. о Г. М. Маленкове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181020140759/http://istmat.info/node/22336 |date=2018-10-20 }}&lt;/ref&gt; һәм Министрҙар Советы рәйесе вазифаһына бушатыла&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22337 Постановление Президиума ЦК КПСС от 9 февраля 1955 г. об информационном письме Центральным комитетам братских коммунистических и рабочих партий об освобождении от обязанностей председателя Совета Министров СССР Г. М. Маленкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816062449/http://istmat.info/node/22337 |date=2019-08-16 }}&lt;/ref&gt;, электр станцияһы министры итеп тәғәйенләнә, ләкин КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы булып ҡала.

1957 йылда [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]] һәм Л. М. Каганович («Молотов, Маленков, Каганович һәм уларға ҡушылған Шепилов»), менән берлектә Н. С. Хрущевты КПСС Үҙәк Комитеты секретары вазифаһынан ситләштереүҙе ойоштороуҙа ҡатнаша.

1957 йылдың июнендәге Үҙәк комитеты Пленумында «Партияға ҡаршы төркөм» эше ҡарала һәм Маленков Үҙәк Комитеты составынан сығарыла, Усть-Каменогорскиҙағы электр станцияһы директоры итеп күсерелә, һуңынан — [[Икебаштоҙ]]ҙағы йылытыу станцияһы директоры итеп тәғәйенләнә. 1961 йылдың ноябрендә КПСС-тан сығарыла (Молотовтан айырмалы рәүештә кире тергеҙлмәй) шул уҡ йылда уҡ пенсияға оҙатыла&lt;ref name=&quot;praviteli.org&quot; /&gt;.

Маленковтың ҡыҫҡа идара итеү осоро күп кенә тыйыуҙарҙы юҡҡа сығарыу менән айырыла: сит ил матбуғатына, сик буйҙарын үтеүгә, таможня ташыуҙарына. Әммә яңы сәйәсәтте Маленков элеккенең дауамы итеп күрһәтә, шуға күрә илдең ҡала халҡы үҙгәрештәргә иғтибар бирмәй тиерлек, уларҙы насар аңлай һәм иҫендә лә ҡалдырмай.
{{начало цитаты}}Атайҙы ҡаршы алыуға бөтә ҡала демонстрацияға сыҡты — флагтар менән, уның портреттары менән. Һәм ошо демонстрация менән осрашыу килеп сыҡмаһын өсөн, нәҡ шуның өсөн, беҙҙе далала туҡтаттылар, автомобилгә ултырттылар һәм насар юлдарҙан йәшерен рәүештә алып килделәр…{{конец цитаты|источник=Воля Маленкова (Г. М. Маленковтың ҡыҙы) Усть-Каменогорскиға килеү тураһында&lt;ref name=&quot;svoboda&quot;&gt;[http://archive.svoboda.org/programs/hd/2005/hd.020505.asp Документы прошлого: Георгий Маленков. 50 лет со дня отставки] // [[Радио Свобода]]&lt;/ref&gt;}}

=== Һуңғы йылдары ===
Барлыҡ партия-дәүләт вазифаларын бушатылғандан һуң 1957 йылда һөргөнгә — Усть-Каменогорскиға, һуңынан [[Икебаштоҙ|Экибастузҡа]] ебәрелә&lt;ref name=&quot;Kuznecova&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кузнецова В. В.|заглавие=Валерия Алексеевна Голубцова — самый могущественный ректор в истории Московского энергетического института|ссылка=http://vseist.tgizd.ru/ru/arhiv/12255|издание=Всеобщая история|год=2013|номер=12|страницы=51—57}}&lt;/ref&gt;. Әсәһенең вафатынан һуң 1968 йылда Мәскәү тирәһендәге Удельная ҡасабаһына шәхси дачаһында йәшәй.

1973 йылдан алып Мәскәүҙә 2-се Синичкин урамындағы ике бүлмәле фатирында йәшәй. 1980 йылда, Ю. В. Андропов ҡушыуы буйынса, уға Фрунзе набережныйында ике бүлмәле фатир бирелә, шунда ул ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарын үткәрә&lt;ref&gt;''Зенькович Н. А.'' [https://books.google.ru/books?id=sXJEF6HHyH0C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_v2_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Самые секретные родственники. Энциклопедия биографий] — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — C.249—250.&lt;/ref&gt;. {{начало цитаты}}Молотовҡа һәм Кагановичҡа һуңынан пенсияларын арттырҙылар, ә Маленков пенсия тураһында ла, Кремль ашханаһына беркетеү тураһында ла һораманы. Беҙ уға фатир менән, санаторийға юлланмалар менән ярҙам иттек. Әммә уның менән осрашырға тура килмәне. Уның үтенестәре менән ғаризаларын йә ҡатыны, йә ҡыҙы Воля алып киләләр ине. Ул үҙе Кремлдә башҡаса бер тапҡыр ҙа булманы. Әллә Маленков илдең яңы етәкселегенә үҙе тураһында иҫкәртеүҙән шикләнде, әллә үҙ-үҙенә нимәһе булғанын һәм нимә юғалтҡанын хәтерләтергә теләмәне{{конец цитаты|источник=СССР Совнаркомы секретариаты мөдире урынбаҫары Михаила Смиртюковтың хәтирәләренән}}
Der Spiegel журналы Маленковтың һуңғы йылдары тураһында үҙенең некрологында яҙып сығарҙы&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Георгий Максимилианович Маленков|издание=[[Der Spiegel]]|год=1988|номер=6|страницы=138, 141|ссылка=http://www.hrono.ru/biograf/bio_m/malenkov5gm.php}}&lt;/ref&gt;:
{{Начало цитаты}}
Ул үҙенең ҡатыны Валерия менән Фрунзенскаяла йәшәне, функционерҙар өсөн махсус магазинда тауарҙар алды һәм Кратовалағы үҙенең дачаһына электричкала йөрөнө. Унда уны ауыл сиркәүендә күрә торғандар. Ул православиеға ылыға — тәүбәгә килә.
{{Конец цитаты}}

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны (1920 йылдан), Валерия Алексеевна Голубцова — Мәскәү энергетика институты ректоры (1942—1952 йылдарҙа).

=== Балалары ===
* Воля (Валентина) Георгиевна Маленкова (кейәүҙә — Шамберг&lt;ref&gt;[http://www.vgd.ru/STORY/partelit.htm Генеалогия советской партэлиты]&lt;/ref&gt;). 1924 йылдың 9 сентябрендә тыуған, архитектор. 2010 йылда вафат була&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2016-01-28|title = Запись:738264|url = http://ru.rodovid.org/wk/Запись:738264|publisher = ru.rodovid.org}}&lt;/ref&gt;.
* Андрей Георгиевич Маленков. 1937 йылдың 29 майында тыуған. Ғалим, биофизика өлкәһе белгесе; белеме буйынса физик; биология фәндәре докторы, профессор, РАЕН-дың почетлы вице-президенты . «Минең атайым Георгий Маленков тураһында» хәтирәләр китабы авторы.
* Георгий Георгиевич Маленков. 1938 йылдың 20 октябрендә тыуған. Профессор, химия фәндәре докторы.

== Төп сәйәси акциялары ==
* [[Ленинград эше]]н ойоштора, блокада геройҙарына ҡаршы сығыш яһай, шәхсән үҙе Ленинград блокада тарихы музейын ҡыйрата.
* Фашизмға ҡаршы йәһүд комитетын (ЕАК) тар-мар итеүҙә төп ролде уйнай (1948—1952 йылдарҙа).
* [[Берия Лаврентий Павлович|Л.]] [[Берия Лаврентий Павлович|П. Берияның]] Сталин репрессиялары ҡорбандарын азат итеү һәм аҡлау буйынса башланғысын өлөшләтә тормошҡа ашыра.
* Ауыл хужалығы өлкәһендә: һатып алыу хаҡтарын күтәреү, һалымдарҙы кәметеү, ауыл хужалығы буйынса пленум (1953) үткәреү, колхозсыларға паспорттар биреү.
* РСФСР составындағы Ҡырым өлкәһен УССР-ға тапшырыу.

== Кинола ==
* 1949 — Сталинград алышы — Виктор Хохряков
* 1983 — Ҡыҙыл монарх — Питер Вудторп
* 1989 — Закон — Юрий Рудченко
* 1990 — Хатлашыуһыҙ ун йыл — Юрий Рудченко
* 1991 — Яҡын даирә — Валентин Червяков
* 1996 — Революция балалары — Стивен Эббот
* 2005 — Дәүер йондоҙо — Сергей Николаев
* 2009 — Һәм уларға ҡушылған Шепилов — Юрий Митрофанов
* 2010 — Берия. Еңелеү — Валерий Магдьяш
* 2011 — Жуков — Игорь Марычев
* 2013 — Халыҡтар атаһының улы — Сергей Беляев
* 2017 — Сталиндың вафаты — Джеффри Тэмбор

== Филателияла ==
* 1953 йылда ЧССР Халыҡ-ара хеҙмәтсәндәрҙең теләктәшлек Көнө — 1 майға арналған серия сығара, улар араһында [[Прага]]лағы демонстрация һүрәтендә И. В. Сталин һәм Г. М. Маленков портреттары бар.
* 1954 йылда Вьетнам Демократик Республикаһы өс марканан торған вьетнам-совет дуҫлығына арналған серия сығара (өҫтәрәк ҡарағыҙ).
* Чад республикаһында 2014 йылда «Советтар Союзы етәкселәре Икенсе донъя һуғышында» почта серияһын сығара (улар араһында Маленковтың портреты бар).

== Наградалары ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (30.09.1943)
* Өс [[Ленин ордены]] (30.09.1943, 06.11.1945, 07.01.1952)
* миҙалдар

== Званиеһы ==
* Генерал-лейтенант (1943)&lt;ref name=&quot;hrono&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2|refs=&lt;ref name=&quot;hrono&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hrono.info/biograf/bio_m/malenkov_gm.php |title=Маленков, Георгий Максимилианович |publisher=[[Хронос (интернет-сайт)|Хронос]] |accessdate=2013-03-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJ634Lg |archivedate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;1017-419cc&quot;&gt;{{Источник в Викитеке
 |ссылка=Постановление Совета Министров СССР от 13.05.1946 № 1017-419сс
 |текст_ссылки=Постановление СМ СССР от 13 мая 1946 года № 1017-419сс «Вопросы реактивного вооружения»
 |текст=документа}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;9887cc&quot;&gt;{{Источник в Викитеке
 |ссылка=Распоряжение ГКО № 9887сс/ов от 20.08.45
 |текст_ссылки=Распоряжение ГКО СССР от 20 августа 1945 года № 9887сс/ов «О специальном комитете [по использованию атомной энергии] при ГКО»
 |текст=документа}}&lt;/ref&gt;}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Маленков А. Г.'' Георгий Маленков / Под общ. ред. И. В. Храмова. — Оренбург: Оренбургское книжное издательство имени Г. П. Донковцева, 2019. — 320 с: ил. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-88788-253-6&lt;/nowiki&gt;
* {{Source|Q21996113}}&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;{{Source|Q21996113}}&lt;/div&gt;{{Source|Q21996113}}&lt;div style=&quot;display:none&quot;&gt;&lt;a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21996113'{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;&lt;/a&gt;&lt;a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q4370058'{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;&lt;/a&gt;&lt;a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q729983'{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;


* {{Китап|автор=[[Баландин, Рудольф Константинович|Баландин Р. К.]]|заглавие=Маленков. Третий вождь Страны Советов|серия=Досье эпохи|место=М.|издательство=Вече|год=2007|страниц=336|isbn=5-9533-1757-3}}
* {{Китап|автор=Маленков А. Г.|заглавие=О моём отце Георгии Маленкове|место=М.|издательство=НТЦ «Техноэкос»|год=1992|страниц=116|isbn=5-87928-005-5|ref=А. Маленков}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://sovietera.net/rulers/malenkov/ Биография и фотографии Г. М. Маленкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107020907/http://sovietera.net/rulers/malenkov/ |date=2011-11-07 }}
* [http://m-necropol.narod.ru/malenkov.html Могила Г. М. Маленкова]
* {{Warheroes|id=9015|star=Labor}}

{{start box}}
{{succession box | before=[[Ежов Николай Иванович]]| title= ВКП(б) Үҙәк Комитетының Етәксе партия органдары бүлеге (ОРПО) начальнигы | years= 1936—1939 | after=Кадрҙар идаралығы тип үҙгәртелгән}}
{{succession box | before=ВКП(б) Үҙәк Комитетының ОРПО начальнигы буларак ул үҙе| title= ВКП(б) Үҙәк Комитетының Кадрҙар идаралығы начальнигы | years= 1939—1946 | after=[[Кузнецов Алексей Александрович]]}}
{{succession box|title=СССР Электр станциялары министры|before=[[Павленко Алексей Сергеевич|Алексей Сергеевич Павленко]]|after=[[Павленко Алексей Сергеевич|Алексей Сергеевич Павленко]]|years=[[1955]]—[[1957]]}}
{{end box}}
{{Внешние ссылки}}
{{КПСС етәкселәре}}
{{СССР лидерҙары}}
{{Советтар Союзы хөкүмәте етәкселәре}}
{{Навигационная таблица
|имя =  КПСС етәкселәре
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок = [[КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретары|РСДРП(б) — РКП(б) — ВКП(б) — КПСС етәкселәре]]
|изображение = [[Файл:Symbol-hammer-and-sickle.svg|48px|Серп и Молот]]
|класс_списков = hlist hlist-items-nowrap

|группа1 = Партия лидеры&lt;ref&gt;В. И. Ленин айырым партия булараҡ ойошторолған Рәсәй социал-демократик эшсе партияһы (большевиктар) лидеры була (1917 йылдан). Быға тиклем, ул  1898 йылдан алып [[РСДРП]] составында большевиктар фракцияһын етәкләй. Шул уҡ ваҡытта ул фракцияла ла, большевиктар партияһында ла бер ниндәй формаль рәүештәге вазифаларҙы биләмәй&lt;/ref&gt;.
|список1 =
* [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] (1917—1924)

|группа2 = [[КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары|РКП(б) Үҙәк Комитеты Генераль секретары]] (1922—1925)&lt;br&gt;[[КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары|ВКП(б) Үҙәк Комитеты Генераль секретары]]] (1925—1934)&lt;ref&gt;РКП(б) Үҙәк Комитеты Генераль секретары вазифаһы 1922 йылда РКП(б -ның XI съезыеда индерелә; шул уҡ ваҡытта ул уставта нығытылмай, һәм формаль рәүештә генсек партияның юғары етәксеһе булмай. 1925 йылда ВКП(б)-ның XIV съезында партия ВКП(б) тип үҙгәртелә, генсек вазифаһы ла тейешле рәүештә үҙгәртелә. И. В. Сталин был вазифаны булдырылған ваҡыттан биләй, әммә бөтә тулылыҡта тик 1930-сы йылдар башында ғына партия етәксеһе һәм СССР хакимы булып китә&lt;/ref&gt;.
|список2 =
* [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] (1922—1934)

|группа3 = [[КПСС Үҙәк Комитеты Секретариаты|ВКП(б)Үҙәк Комитеты Секретарҙары]] (1934—1952)&lt;br&gt;[[КПСС Үҙәк Комитеты Секретариаты|ВКП(б)Үҙәк Комитеты Секретарҙары]] (1952—1953)&lt;ref&gt;1934 йылда ВКП(б)-ның XVII съезында генераль секретарь вазифаһы бөтөрөлә. Формаль рәүештә ошо ваҡыттан һәм 1953 йылға тиклем Үҙәк Комитеты Секретариаты партияның юғары етәкселек органы булып тора, уның бөтә ағзалары тиң хоҡуҡлы була.Ысынында 1953 йылға тиклем И. В. Сталин партия һәм ил лидеры була; 1953 йылдың  артында уны Үҙәк Комитеттың икенсе секретары Г. М. Маленков алмаштыра. 1952 йылда КПСС-тың XIX съезында партия КПСС тип исемләнә башлай, секретариат исеме лә үҙгәрә. ында күрһәтелгән бер нисә Үҙәк Комитеты секретарҙары Секретариатта вазифларҙы 1934 йылға тиклем һәм 1953 йылдан һуң, әммә ул осорҙа улар партияның формаль лидерҙары булмай&lt;/ref&gt;.
|список3 =
* [[Андреев Андрей Андреевич|А. А. Андреев]] (1935—1946)
* [[Аристов Аверкий Борисович|А. Б. Аристов]] (1952—1953)
* [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]] (1952—1953)
* [[Ежов Николай Иванович|Н. И. Ежов]] (1935—1939)
* [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Жданов]] (1934—1948)
* [[Игнатов Николай Григорьевич|Н. Г. Игнатов]] (1952—1953)
* [[Игнатьев Семён Денисович|С. Д. Игнатьев]] (1952—1953)
* [[Каганович Лазарь Моисеевич|Л. М. Каганович]] (1934—1939)
* [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] (1934)
* [[Кузнецов Алексей Александрович|А. А. Кузнецов]] (1946—1949)
* '''[[Маленков Георгий Максимилианович|Г. М. Маленков]]''' (1939—1946, 1948—1953)
* [[Михайлов Николай Александрович (государственный деятель)|Н. А. Михайлов]] (1952—1953)
* [[Патоличев Николай Семёнович|Н. С. Патоличев]] (1946—1947)
* [[Пегов Николай Михайлович|Н. М. Пегов]] (1952—1953)
* [[Пономаренко Пантелеймон Кондратьевич|П. К. Пономаренко]] (1948—1953)
* [[Попов Георгий Михайлович|Г. М. Попов]] (1946—1949)
* '''[[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]]''' (1934—1953)
* [[Суслов Михаил Андреевич|М. А. Суслов]] (1947—1953)
* [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] (1949—1953)
* [[Щербаков Александр Сергеевич|А. С. Щербаков]] (1941—1945)

|группа4 = [[КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретары|КПСС Үҙәк Комитеты беренсе секретарҙары]] (1953—1966)&lt;ref&gt;1953 йылда КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары вазифаһы булдырыла; шул уҡ ваҡытта партия уставына әлеге вазифаға рәсми рәүештә партияла юғары статусын биргән үҙгәрештәр индерелә&lt;/ref&gt;.
|список4 =
* [[Маленков Георгий Максимилианович|Г. М. Маленков]] (1953)
* [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] (1953—1964)
* [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]] (1964—1966)

|группа5 = [[КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретары|КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретарҙары]] (1966—1991)&lt;ref&gt; 1966 йылда КПСС-тың  XXIII съезында КПСС Үҙәк Комитеты беренсе секретары вазифаһы КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретары итеп үҙгәртелә&lt;/ref&gt;.
|список5 =
* [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]] (1966—1982)
* [[Андропов Юрий Владимирович|Ю. А. Андропов]] (1982—1984)
* [[Черненко Константин Устинович|К. У. Черненко]] (1984—1985)
* [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]] (1985—1991)
* [[Ивашко Владимир Антонович|В. А. Ивашко]] &lt;small&gt;(в.в.б. 1991)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;1991 йылдың 24 авгусында  М. С. Горбачев КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары вәкәләттәрен үҙ өҫтөнән төшөрә. Бынан һуң генсек вазифаһын  уның урынбаҫары В. А. Ивашко ваҡытлыса башҡара һәм әлеге вазифаны КПСС-ты тыйғанға тиклем биләй&lt;/ref&gt;.

|стиль_внизу = font-size:smaller;
|внизу = Примечания {{примечания}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигационные шаблоны:Персоналии СССР]]
&lt;/noinclude&gt;
{{Навигационная таблица
| имя = СССР лидерҙары
| заголовок = [[Совет Социалистик Республикалары Союзы|СССР]] лидерҙары
| state = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
| стиль =  text-align: center;
| изображение = [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|50px]] &lt;br&gt;  &lt;br&gt; [[Файл:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|50px]]
| класс_списков = hlist hlist-items-nowrap

| заголовок1 = СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе (1922—1924)
| список1 = &lt;div&gt;
{{nobr|[[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] (1922—1924) }}
&lt;/div&gt;

| заголовок2 = ВКП(б) Үҙәк Комитеты Генераль секретары (1922—1934)
| список2 = &lt;div&gt;
{{nobr|[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] (1922—1934) }}
&lt;/div&gt;

| заголовок3 = ВКП(б)/КПСС Үҙәк Комитеты секретарҙары (1934—1953)
| список3 =
* [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] (1934—1953)
* [[Маленков Георгий Максимилианович|Георгий Маленков]] (1953)
* [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёв]] (1953)

| заголовок4 = Первые секретари ЦК КПСС (1953—1966)
| список4 =
* [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёв]] (1953—1964)
* [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Брежнев]] (1964—1966)

| заголовок5 = КПСС Үҙәк Комитеты генераль секретарҙары (1966—1990)
| список5 =
* [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Брежнев]] (1966—1982)
* [[Андропов Юрий Владимирович|Юрий Андропов]] (1982—1984)
* [[Черненко Константин Устинович|Константин Черненко]] (1984—1985)
* [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёв]] (1985—1991)
* [[Ивашко Владимир Антонович|Владимир Ивашко]] (1991) (и. о.)

| заголовок6 = СССР Президенты (1990—1991)
| список6 =
* [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёв]] (1990—1991&lt;sup&gt;&lt;/sup&gt;)
* [[Янаев Геннадий Иванович|Геннадий Янаев]] (1991) (в. в.)
* [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёв]] (1991)

}}
{{Навигационная таблица
|имя                       = Рәсәй һәм СССР хөкүмәттәре башлыҡтары
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок = Рәсәй һәм СССР хөкүмәттәре башлыҡтары
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = Министрҙар кабинеты|[[Румянцев Николай Петрович|Румянцев]]
* [[Салтыков Николай Иванович|Салтыков]]
* [[Вязмитинов Сергей Кузьмич|Вязмитинов]]
* [[Лопухин Пётр Васильевич|Лопухин]]
* [[Кочубей Виктор Павлович|Кочубей]]
* [[Новосильцев Николай Николаевич|Новосильцев]]
* [[Васильчиков Илларион Васильевич|Васильчиков]]
* [[Левашов Василий Васильевич|Левашов]]
* [[Чернышёв Александр Иванович|Чернышёв]]
* [[Орлов Алексей Фёдорович|Орлов]]
* [[Блудов Дмитрий Николаевич|Блудов]]
* [[Гагарин Павел Павлович|Гагарин]]
* [[Игнатьев Павел Николаевич (генерал)|Игнатьев]]
* [[Валуев Пётр Александрович|Валуев]]
* [[Рейтерн Михаил Христофорович|Рейтерн]]
* [[Бунге Николай Христианович|Бунге]]
* [[Дурново,Иван Николаевич|Дурново]]
* [[Витте Сергей Юльевич|Витте]]

|заголовок2 = Рәсәй империяһының Министрҙар Советы
|список2 =
* [[Витте Сергей Юльевич|Витте]]
* [[Горемыкин Иван Логгинович|Горемыкин]]
* [[Столыпин Пётр Аркадьевич|Столыпин]]
* [[Коковцов Владимир Николаевич|Коковцов]]
* [[Горемыкин Иван Логгинович|Горемыкин]]
* [[Штюрмер Борис Владимирович|Штюрмер]]
* [[Трепов Александр Фёдорович|Трепов]]
* [[Голицын Николай Дмитриевич|Голицын]]
* [[Львов Георгий Евгеньевич|Львов]]

|заголовок3 = Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте
|список3 =
* [[Львов Георгий Евгеньевич|Львов]]
* [[Керенский Александр Фёдорович|Керенский]]

|заголовок4 = [[Аҡ хәрәкәте]]
|список4 =
* [[Вольский Владимир Казимирович|Вольский]]
* [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Авксентьев]]
* [[Вологодский Пётр Васильевич|Вологодский]]
* [[Пепеляев Виктор Николаевич|Пепеляев]]
* [[Кривошеин Александр Васильевич|Кривошеин]]
* [[Врангель Пётр Николаевич|Врангель]]

|заголовок5 = [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]
|список5 =
* [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]
* [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]]
* [[Сырцов Сергей Иванович|Сырцов]]
* [[Сулимов Даниил Егорович|Сулимов]]
* [[Булганин Николай Александрович|Булганин]]
* [[Вахрушев Василий Васильевич|Вахрушев]]
* [[Хохлов Иван Сергеевич|Хохлов]]
* [[Памфилов Константин Дмитриевич|Памфилов]] (в. в.)
* [[Косыгин Алексей Николаевич|Косыгин]]
* [[Родионов Михаил Иванович|Родионов]]
* [[Черноусов Борис Николаевич|Черноусов]]
* [[Пузанов Александр Михайлович|Пузанов]]
* [[Яснов Михаил Алексеевич|Яснов]]
* [[Козлов Фрол Романович|Козлов]]
* [[Полянский Дмитрий Степанович|Полянский]]
* [[Воронов Геннадий Иванович|Воронов]]
* [[Соломенцев Михаил Сергеевич|Соломенцев]]
* [[Воротников Виталий Иванович|Воротников]]
* [[Власов Александр Владимирович|Власов]]
* [[Силаев Иван Степанович|Силаев]]
* [[Ельцин Борис Николаевич|Ельцин]]¹

|заголовок6 = СССР хөкүмәттәре башлыҡтары
|список6 =
* [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]
* [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]]
* [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]]
* [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]
* [[Маленков Георгий Максимилианович|Маленков]]
* [[Булганин Николай Александрович|Булганин]]
* [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущёв]]
* [[Косыгин Алексей Николаевич|Косыгин]]
* [[Тихонов Николай Александрович|Тихонов]]
* [[Рыжков Николай Иванович|Рыжков]]
* [[Павлов Валентин Сергеевич|Павлов]]
* [[Догужиев Виталий Хуссейнович|Догужиев]](и. о.)
* [[Силаев Иван Степанович|Силаев]]

|заголовок7 = Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе
|список7 =
* [[Ельцин Борис Николаевич|Ельцин]]¹
* [[Гайдар Егор Тимурович|Гайдар]] (в. в.)
* [[Черномырдин Виктор Степанович|Черномырдин]]
* [[Кириенко Сергей Владиленович|Кириенко]]
* [[Черномырдин,Виктор Степанович|Черномырдин]] (в. в.)
* [[Примаков Евгений Максимович|Примаков]]
* [[Степашин Сергей Вадимович|Степашин]]
* [[Путин Владимир Владимирович|Путин]]
* [[Касьянов Михаил Михайлович|Касьянов]]
* [[Христенко Виктор Борисович|Христенко]] (в. в.)
* [[Фрадков Михаил Ефимович|Фрадков]]
* [[Зубков Виктор Алексеевич|Зубков]]
* [[Путин Владимир Владимирович|Путин]]
* [[Зубков Виктор Алексеевич|Зубков]] (в. в.)
* [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Медведев]]

|внизу =¹ возглавлял правительство в качестве Президента

}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Генерал-лейтенанттар (СССР)]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Ырымбурҙа тыуғандар]]
[[Категория:1901 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>rkmcwf8aveglpifk0s9jdm2v5lwswco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Константин Леселидзе һәйкәле (Тбилиси)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153661</id>
    <revision>
      <id>1309514</id>
      <parentid>1183934</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4373" sha1="9gawp6c9zky2zypj0w5cdxatidp55z1" xml:space="preserve">{{Памятник
|Русское название         = 
 |Оригинальное название    = 
 |Изображение              = 
 |Подпись изображения      = 
 |Ширина изображения       = 
 |Современный статус       = 
 |Страна                   = Грузия
 |Местоположение           = Тбилиси
 |Метро                    = 
 |Координаты               = 
  |CoordScale = 
 |Позиционная карта        = 
 |Архитектурный стиль      = 
 |Автор проекта            = 
 |Архитектор               = 
 |Скульптор                = Яков Николадзе
 |Строитель                = 
 |Основатель               = 
 |Начало строительства     = 
 |Окончание строительства  = 
 |Состояние                = 
 |Высота                   = 
 |Материал                 = мәрмәр
 |Сайт                     = 
 |Commons                  = 
}}

'''Константин Леселидзе һәйкәле''' ({{Lang-ka|კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი}}) — Тбилисиҙа, [[Иҫке Тбилиси|Иҫке ҡала]] тарихи районында Леселидзе скверында&lt;ref&gt;[http://photos.wikimapia.org/p/00/05/91/04/60_big.jpg Сквер Леселидзе в городе Тбилиси]&lt;/ref&gt;тора. Совет хәрби эшмәкәре, генерал-полковник Константин Николаевич Леселидзе (1903—1944) иҫтәлегенә ҡуйылған.

== Тарихы ==
1947 йылда Константин Леселидзе исемендәге урамда (хәҙерге исеме үҙгәртелгән) ҡуйылған. Скульптор — Яков Николадзе.

1990 йылда советтарға ҡаршы митингыһы ваҡытында зыян полководец бюсы зыян күргән&lt;ref&gt;[http://ann.az/ru/legendarnyy-gruzinskiy-uchenik-ogyusta-rodena-foto/ Легендарный грузинский ученик Огюста Родена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821145042/http://ann.az/ru/legendarnyy-gruzinskiy-uchenik-ogyusta-rodena-foto/ |date=2017-08-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
[http://kartli.info/?p=2643 Памятник К. Н. Леселидзе]

[http://101ways.ru/georgia/2016/img/h/497.jpg Памятник Константину Леселидзе]

[https://web.archive.org/web/20230412190434/http://videolike.org/view/yt=s6FRD,Q7gvr Monument to the general K. Leselidze (Tbilisi, Georgia) / ლესელიძის ძეგლი, თბილისი]

[http://memkvidreoba.gov.ge/Home/Immovable/17876 კოტე აფხაზის ქუჩაზე მდებარე ბაღი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612143517/http://memkvidreoba.gov.ge/Home/Immovable/17876 |date=2018-06-12 }}

[http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/128265 საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა]

[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/128248/1/Dzeglebi-045.jpg კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი]

[http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/128248 Iverieli ფოტოები ციფრული ფოტომატიანე ეროვნული ფოტომატიანე]

[https://culttourism.ru/georgia/tbilisi/pamyatnik_general-polkovniku_leselidze.html Памятник генерал-полковнику Леселидзе]

[https://burusi.wordpress.com/2009/07/05/iakob-nikoladse/p1050723/ იაკობ ნიკოლაძე — შემოქმედება; Iakob Nikoladse — Art &quot; კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი — იაკობ ნიკოლაძე]


[[Категория:Тбилиси һәйкәлдәре|Леселидзе]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>9gawp6c9zky2zypj0w5cdxatidp55z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каганович Лазарь Моисеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153707</id>
    <revision>
      <id>1309431</id>
      <parentid>1307271</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64345" sha1="5d0i9mgm6ic4jpkm3pth5b8zsnc4nhz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Каганович Лазарь Моисеевич''' ([[22 ноябрь]] [[1893 йыл]] — [[25 июль]] [[1991 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталиндың]] яҡын арҡалашы.

РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1923—1924), Үҙәк Комитеты ағзаһы (1924—1957), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1924—1925, 1928—1946), ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1924—1925, 1928—1939), РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1926—1930), Үҙәк Комитеты Политбюроһы (Президиум) ағзаһы (1930—1957).

== Революцияға тиклем биографияһы ==
Киев губернаһының Радомысль өйәҙе Ҡабандар ауылында (һуңынан — Киев өлкәһе Полесье районы Дибров ауылы, 1999 йылда [[Чернобылдең ябыҡ зонаһы]]на ингән аыул булараҡ бөтөрөлә) [[Йәһүдтәр|йәһүд]] крәҫтиәне Моисей Гершкович ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә барыһы 13 бала була, алтауһы вафат була. Каганович үҙе һөйләүенсә, уның атаһы ауылдан алыҫ булмаған ыҫмала заводында эшләгән: «Бик ярлы йәшәнек — элек һарай булған насар ғына өйҙә. Бөтәбеҙ ҙә бер бүлмәлә етәүләп ширлектә йоҡланыҡ»&lt;ref&gt;''Чуев Ф.'' Каганович. Шепилов. — Олма-Пресс, 2001. — С. 142.&lt;/ref&gt;. Әммә Рой Медведев, шаһиттарҙың хәтирәләренә һылтанып, Кагановичтың атаһы мал сауҙагәре булған, тип раҫлай&lt;ref&gt;''Медведев Р.'' Окружение Сталина. — М.: Мол. гвардия, 2006. — С. 66.&lt;/ref&gt;. Таганрог коммерсанты Гирша Фельдмандың ҡыҙы Изабелла Аллен-Фельдман, уның атаһы XIX быуат аҙағында оло Каганович менән эш итә, ул ваҡытта Моисей Каганович 1-се гильдия сауҙагәре була һәм баш ҡалаларҙа йәшәү хоҡуғына эйә була, мәҫәлән. Киевта, тип яҙа. [[Беренсе донъя һуғышы]] башында оло Каганович бер нисә уңышһыҙ хәрби операцияларҙан һуң бөлгөнлөккә төшә&lt;ref&gt;''Аллен-Фельдман И.'' Моя сестра Фаина Раневская. — М.: Яуза-пресс, 2014. — С. 180.&lt;/ref&gt;.

Лазарь Каганович үҙенең тыуған ауылында ике класлы халыҡ мәктәбен тамамлай, артабан яҡында ғына урынлашҡан Мартыновичи ауылында уҡыуын дауам итә. 14 йәшенән [[Киев]]та төрлө заводтарҙа, аяҡ кейеме фабрикаларында һәм итек оҫтаханаларында итексе булып эшләй. Бер тирә «Лазарь Бродский» тирмәнендә йөк ташыусы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кальницкий М. Б.|заглавие=Мельница Бродского|ссылка=http://primetour.ua/ru/company/articles/Melnitsa-Brodskogo.html|издание=Медиацентр компании «Первое экскурсионное бюро»|год=январь 2010}}&lt;/ref&gt;, унлап йәш йөк ташыусыларҙан торған төркөм менән бергә предприятие администрацияһы алдында протест акцияларын ойошторған өсөн эштән ҡыуыла. Йәһүд йәштәре, күп кенә хоҡуҡтарҙан мәхрүм булыу айҡанлы, бик тиҙ революцион агитацияға бирелә. 1905 йылда большевиктар сафына баҫҡан өлкән ағаһы Михаилдың йоғонтоһо аҫтында Лазарь 1911 йылда [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ға инә. 1914—1915 йылдарҙа — Киев РСДРП комитеты ағзаһы. 1915 йылда ҡулға алына һәм тыуған яғына һөрөлә, әммә тиҙҙән йәшерен рәүештә Киевҡа кире әйләнә. 1916 йылда Стомахин фамилияһы аҫтында [[Днепр (ҡала)|Екатеринославта]] аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, Итекселәр союзын ойоштора һәм уның рәйесе була. Район партия комитеты етәксеһе һәм [[Днепр (ҡала)|Екатеринослав]] большевиктар партияһы комитеты ағзаһы. Рәсми версияға ярашлы, провокаторҙың хыянаты арҡаһында Мелитополгә күсергә мәжбүр була, унда Гольденберг фамилияһы аҫтында эшләй һәм бында ла Итекселәр союзын һәм большевистик төркөмөн ойоштора. Һуңынан Юзовкаға (хәҙерге [[Донецк]] күсә), унда Борис Кошерович исеме аҫтында Новороссийск йәмғиәтенең аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, большевистик ойошмаһы етәксеһе була һәм Итекселәр союзын ойоштора.

== Революция һәм Граждандар һуғышы (1917—1922) ==
1917 йылғы февраль революцияһынан һуң [[Донецк|Юзовкала]] большевиктар ойошмаһын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша, Комитет һәм Совет ағзаһы итеп һайлана, рәйес урынбаҫары була. Мартта Бахмутта Донбасс Советтары район конференцияһына делегат итеп һайлана. Март аҙағында [[Киев|Киевҡа]] партия эшенә китә.

[[Октябрь революцияһы]]нда әүҙем ҡатнаша, Гомелдә ихтилал менән етәкселек итә. [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|Ойоштороу йыйылышына]] һайлауҙарында большевиктар исемлеге буйынса үтә. 1917 йылдың декабрендә [[Советтарҙың Бөтә Рәсәй III съезы|Советтарҙың Бөтә Рәсәй III бөтә съезы]] делегаты була. Советтар съезында Каганович Бөтә Рәсәй Башҡарма комитетына (ВЦИК) һайлана. 1918 йылдың ғинуарынан алып [[Санкт-Петербург|Петроградта]] эшләй. ВЦИК-тың башҡа ағзалары менән бергә 1918 йылдың яҙында Мәскәүгә күсенә, унда ул Ҡыҙыл Армияны ойоштороу буйынса Бөтә Рәсәй коллегияһының ойоштороу-агитация бүлеге комиссары булып китә. 1918 йылдың июне РКП(б) Үҙәк Комитеты уны [[Түбәнге Новгород]]ҡа ебәрә, унда ул губком агитаторы, агитация бүлеге мөдире, губком һәм губерния башҡарма комитеты рәйесе була. ЧОН коммунары&lt;ref&gt;''Захаров А.'' [http://ru-civil-war.livejournal.com/254083.html ЧОН : Очерки по истории Октябрьской революции в Нижегородской губернии]. — Н. Новгород, 1927. — С. 47-54.&lt;/ref&gt;. 1919 йылдың сентябрендә Көньяҡ фронттың Воронеж участкаһына ебәрелә. Воронежды яулағандан һуң — Воронеж губревкомы, ә һуңынан губерна башҡарма комитеты рәйесе. 1920 йылдың сентябрендә партия уны Урта Азияға ВЦИК-тың һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының Төркөстан комиссияһы ағзаһы итеп ебәрә, шул уҡ ваҡытта ул РКП(б) Үҙәк Комитетының Төркөстан бюроһы ағзаһы һәм Төркөстан фронты Реввоенсоветы етәкселәренең береһе, шулай уҡ Ташкент ҡала советы рәйесе була.

1921 йылда ВЦСПС-та, Мәскәү һәм һуңынан Үҙәк күнселәр союзы комитеты инструкторы һәм секретары була. 1922 йылдың башында партияның Үҙәк Комитеты уны Төркөстанға РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп тәғәйенләй. 1922 йылда Лазарь Каганович ойоштороу-инструктор мөдире итеп тәғәйенләнә. XII съезда РКП(б) Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. XIII съездан һуң, 1924 йылдың 2 июненән 1925 йылдың 30 апреленә тиклем — РКП(б) Үҙәк Комитеты секретары. Украина Компартияһының Үҙәк Комитеты генераль секретары итеп һайланғандан һуң был вазифаларынан бушатыла&lt;ref&gt;[http://www.praviteli.org/kpss/sekretariat/sekretariat1924_26.php Руководство Коммунистической партии: Секретариат ЦК: 1924—1926 — Правители России и Советского Союза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812061046/http://www.praviteli.org/kpss/sekretariat/sekretariat1924_26.php |date=2014-08-12 }}&lt;/ref&gt;.

== УССР-ҙың һәм СССР-ҙың юғары етәкселегендә (1922—1941) ==

=== Украина етәкселегендә ===
1924 йылда, Лениндың вафатынан һуң, партия эсендә киҫкен көрәш башлана, Сталинға РСФСР-ҙағы иң ҙур республика һаналған Украинала үҙенә ярҙам тәьмин итергә кәрәк була. Сталиндың тәҡдиме буйынса нәҡ Каганович 1925 йылда Украина КП (б) Үҙәк Комитеты секретары итеп һайлана.

Ул осорҙа Украинала милли сәйәсәттә ике курс үткәрелә: «украинлаштырыу», йәғни украин мәҙәниәтен, телен, мәктәбен дәртләндереү, украиндарҙы идара итеү органдарына йәлеп итеү һәм икенсеһе — «буржуаз һәм ваҡ буржуаз милләтселек» менән көрәш алып барыу. Әлеге ике курсты бер-береһенән айырыу еңелдән булмай, бигерәк тә эре сәнәғәт үҙәктәрендә, һәм Каганович, күренеүенсә, икенсе йүнәлешкә нығыраҡ тартыла, сөнки ул украин милләтселегенә ҡырҡа ҡаршы була. Йыш ҡына уның һәм Украина Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе Влас Чубарь араһында ызғыштар булып ала. Шулай уҡ уға ҡаршы УКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы һәм Украина мәғариф наркомы Александр Шумский тора. Шумский 1926 йылда Сталинға тиклем барып етеп, Кагановичты Украинанан эштән алыуҙы талап итә. Сталин, Шумскийҙың ҡайһы бер дәлилдәре менән ризалашһа ла, шул уҡ ваҡытта Кагановичҡа теләктәшлек күрһәтеп, Үҙәк Комитеты Политбюроһына махсус хат юллай. Эш, киреһенсә, Шумскийҙы наркомпрос вазифаһынан бушатыу һәм УССР-ҙан саҡыртып алыу менән тамамлана.

Каганович Украина сәнәғәтен тергеҙеү һәм үҫештереү буйынса байтаҡ эштәр башҡара. Совет Украинаның Коммунистар партияһы етәксеһе булараҡ Каганович ҙур булмаған Көнбайыш Украина партияһының да етәксеһе була. Поляк дәүлете составына ингән Көнбайыш Украина халҡы араһында милли хәл-торош һәм кәйефтәр УССР-ҙағы хәлдәрҙән бик ныҡ айырыла. Каганович Мәскәүгә киткәндән һуң Чубарь уның сәйәсәтен тәнҡитләп сығыш яһай. Лазарь Моисеевичкә ҡаршы оппозиция көс туплай. Чубарь һәм УССР-ҙан СССР Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе Г. И. Петровский Сталинға Кагановичты Украинанан саҡыртып алыу үтенесе менән киләләр. Баштараҡ Сталин ҡаршы килә, әммә 1928 йылда уға Кагановичты Мәскәүгә ҡайтарырға тура килә.

=== Каганович һәм Шахта эше ===
[[Файл:Шахтинское_дело.jpg|мини|250x250пкс|Шахта процесы.]]
Украина Коммунистар партияһы (б) Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. М. Каганович 1928 йылдың 26 апрелендә Сталинға былай тип яҙа: «''Атап әйткәндә, ГПУ ролен ошолайыраҡ көсәйтер кәрәк тип уйлайым, һәр эре треста ГПУ вәкилдәре, транспорттағы ГПУ органдары һымаҡ, эре чиновниктар булырға тейеш. Әлеге үҙгәртеп ҡороуҙы Үҙәк Комитеттының һәм Үҙәк контроль комиссияһы күҙәтеүе һәм туранан-тура етәкселеге аҫтында үткәрер кәрәк, юғиһә, ысынында эш структураһы һәм алымдары элеккесә ҡалыуынан ҡурҡам''м»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=«Замешанных немцев арестовать… Англичан не трогать» : Документы Архива Президента Российской Федерации о роли Политбюро ЦК ВКП(б) в организации «Шахтинского дела». 1928 г.|ссылка=http://www.rusarchives.ru/publication/politbyuro.shtml|издание=Отечественные архивы|год=2008|номер=6}}&lt;/ref&gt;.

=== Кагановичтың күтәрелеүе ===
[[Файл:Politburo1934.jpg|справа|мини|320x320пкс| Каганович ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы составында. 1934 йыл.]]
[[Файл:Горький,_Каганович,_Ворошилов,_Сталин.jpg|справа|мини|320x320пкс|Горький, Каганович (һулдан икенсе), Ворошилов, Сталин Мавзолей трибунаһында, 1931 йыл.]]
[[1930 йыл]]дың башында Каганович Мәскәү өлкә комитетының, ә һуңынан — ҡала комитетының да беренсе секретары, шулай уҡ ВКП(б) Үҙәк Комитетының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып китә. Үҙәк Комитеты секретары һәм ауыл хужалығы бүлеге мөдире булараҡ 1929—1934 йылдарҙа колхоз-совхоздарҙың хужалығын нығытыу эшенә һәм кулактар ойошторған саботажға ҡаршы көрәшкә туранан-тура етәкселек итә&lt;ref&gt;Каганович // Малая советская энциклопедия. — 2-е изд. — Стб. 125—128.&lt;/ref&gt;.

30-сы йылдарҙың беренсе яртыһы — Кагановичтың властағы иң һөҙөмтәле осоро.
[[1933 йыл]]да ВКП(б) Үҙәк Комитетында ауыл хужалығы бүлеген етәкләй һәм колхоз-совхоздарҙа МТС-тарҙы ойоштороу менән шөғөлләнә. Беренселәрҙән булып Ленин ордены менән бүләкләнә (Мәскәү өлкәһендә ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн).
1933—1934 йылдарҙа партияны таҙартыу буйынса Үҙәк партия комиссияһы рәйесе булараҡ «партия сафтарын таҙартыу» менән етәкселек итә. 1934 йылдың 21 сентябендә Мәскәү өлкәһенең суд-прокуратура хеҙмәткәрҙәре кәңәшмәһендә программалы телмәре менән сығыш яһай&lt;ref&gt;''Соломон П.'' Советская юстиция при Сталине. — М., 1998. — С. 184.&lt;/ref&gt;.
XVII Съезынан һуң, 1934—1935 йылдарҙа, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комиссияһы рәйесе була.

Ошо уҡ осорҙа (1934 йыл) Каганович — бер үк ваҡытта — ВКП(б) Үҙәк Комитетының Транспорт комиссияһы рәйесе була. Сталин Ҡара диңгеҙгә ял итергә киткән саҡта нәҡ Каганович ваҡытлыса партия етәксеһе булып ҡала. 1935 йылдың 28 февралендә Сталин Кагановичты юлдар наркомы итеп тәғәйенләй, бер үк ваҡытта ул Үҙәк Комитеты секретары вазифаһын да үҙ артынан һаҡлап ҡала. Күренекле партия етәкселәрен хужалыҡ наркоматтарына тәғәйенләү [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронан ҡалған йола. Ҙур ил өсөн тимер юлы транспорты мөһим генә түгел — ул иҡтисади үҫеште тотҡарлаусы халыҡ хужалығының «бушаҡ урыны» була. Тимер юлы ташыуҙары планын арттырып үтәү һәм тимер юлы транспорты эшен ойоштороу һәм хеҙмәт тәртибен индереү өсөн 1936 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. 1935—1955 йылдарҙа Мәскәү метрополитены Каганович исемен йөрөтә башлай (Каганович метро төҙөлөшенә етәкселек итә), 1957 йылға тиклем «Охотный ряд» станцияһы уның исемен йөрөтә; беренсе совет троллейбусына уның хөрмәтенә «ЛК» маркаһы бирелә — Каганович тарафынан Мәскәүҙә троллейбус линиялары ебәрелә. Шулай уҡ Каганович балалар тимер юлын булдырыу идеяһы авторы (Мәскәү тирәһендәге Кратово ҡасабаһы).

[[1937]] йылдан бер үк ваҡытта — ауыр сәнәғәт наркомы, 1939 йылдан — яғыулыҡ тәьмин итеү сәнәғәте наркомы, 1939 (12 октябрҙән) —1940 йылдарҙа — СССР нефть сәнәғәте наркомы&lt;ref&gt;Назначен [[s:ru:Указ Президиума ВС СССР от 12.10.1939 о назначении тов. Кагановича Л. М. народным комиссаром нефтяной промышленности СССР|Указом Президиума Верховного Совета СССР от 12 октября 1939]]&lt;/ref&gt;. 1938 йылдың авгусынан бер үк ваҡытта — СССР Совнаркомы рәйесе урынбаҫары.&lt;br&gt;
Каганович Политбюро буйынса хеҙмәттәштәренә яҙған хаттарында Сталинға ҡарата айырыуса арыу-талыу белмәгән ярамһаҡланыу менән айырылып тора:{{Цитата башы}}Беҙҙә бында эштәр хөрт түгел. Ҡыҫҡа ғына тасуирлағанда, мин, Сочиға Калинин килгән саҡта беҙ Микоян менән әйткәнебеҙҙе, ҡабатлап әйтә алам. Ҡайтыр алдынан ул беҙҙән, нимә тип Хужаға әйтергә, тип һораны. Беҙ уға, «ил һәм партия шул тиклем илһамланған, хатта уҡсы — ял итә, ә эштәр бара — армия ата» тип әйт, тинек. Мәҫәлән, быйылғы йылда иген әҙерләү менән бында нисек эштәр — был иҫ китерлек, быға тиклем булмаған беҙҙең еңеү — Сталинизмдың еңеүе{{Цитата аҙағы}}

{{начало цитаты}}Ғөмүмән, Хужаһыҙ бик ауыр… Әммә, үкенескә ҡаршы, Хужаға ҙур һандағы эштәр өйөргә һәм уның ялын юҡҡа сығарырға тура килә, шул уҡ ваҡытта Уның һаулығы һәм дәртлелеге беҙҙең өсөн, шул тиклем Уны яратыусылар өсөн, һәм бөтә ил өсөн ни тиклем ҡиммәтле икәнен һүҙ менән генә аңлатып булмай.{{конец цитаты}} {{начало цитаты}}Бына, брат, сәйәсәттәге бөйөк диалектика, бына ниндәй камиллыҡҡа эйә беҙҙең Бөйөк иптәшебеҙ һәм Атабыҙ.&lt;ref&gt;''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — М.: РОССПЭН, 2012. — С. 257.&lt;/ref&gt;{{конец цитаты}}

=== Мәскәү реконструкцияһы ===
1935 йылда Каганович Мәскәү реконструкцияһының генераль планын төҙөү буйынса һәм «пролетар баш ҡалаһының» архитектура биҙәлеше менән туранан-тура етәкселек итә. Мәскәү метрополитены төҙөлөшөнең беренсе сиратын етәкләй.

Мәскәүҙе реконструкциялауҙа Кагановичтың роле ифрат ҙур. Ул шәхсән үҙе архитекторҙарға күрһәтмәләр бирә, улар менән йыйылыштар үткәрә, әммә реконструкциялау барышында күп кенә боронғо тарих биналар һүтелә.

=== 1932—1933 йылдар ===
1932 йылдың 22 октябрендә Сталин инициативаһы буйынса Политбюро [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украинала]] һәм Төньяҡ Кавказда иген әҙерләү өсөн ғәҙәттән тыш комиссиялар булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;{{Китап|часть=Введение|ссылка часть=http://tragedia-sovetskoy-derevni-3.blogspot.ru/2008_09_01_archive.html|заглавие=Трагедия советской деревни : Коллективизация и раскулачивание : 1927—1939 : Документы и материалы : в 5-ти т|том=3 : Конец 1930—1933|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2001}}&lt;/ref&gt;. Украина буйынса комиссияны [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] етәкләй, Төньяҡ Кавказда — Каганович, әммә ғәмәлдә ул Молотов комиссияһында ла, ауыл хужалығы бүлеге мөдире булараҡ, әүҙем ҡатнаша. Тиҙҙән Каганович Төньяҡ Кавказға китә.

Каганович комиссияһы иген әҙерләү планын үтәмәгән станицаларҙы «ҡара таҡталарға» индерә башлай, уның һөҙөмтәһендә:
{{Цитата башы}}
а) кисекмәҫтән тауарҙар ташыуҙы һәм урында тулыһынса кооператив һәм дәүләт сауҙаһын туҡтатыу һәм кооператив нөктәләренән бөтә булған тауарҙы алып сығыу;

б) колхоздар, колхозсылар, шулай уҡ яңғыҙаҡтар өсөн тулыһынса колхоз сауҙаһы тыйыу;

в) төрлө кредитлауҙы туҡтатыу һәм ваҡытынан алда кредиттарҙы һәм башҡа финанс йөкләмәләрен түләттереү;

г) РКИ органдары тарафынан колхоз, кооператив һәм дәүләт аппараттарын төрлө сит һәм дошмандарса элементтарҙан таҙартыу һәм тикшереү үткәреү;

д) ОГПУ органдары тарафынан контрреволюцион элементтарҙы, иген әҙерләүҙә һәм сәсеүҙә саботаж ойоштороусыларҙы сығарып ташлау ҡарала.
{{Цитата аҙағы}}

Каганович комиссияһы эшләгән осорҙа «ҡара таҡталарға» барыһы 15 станица индерелә, уның һөҙөмтәһендә аслыҡтан йөҙҙәрсә кеше үлә. Шулай уҡ «саботаж» менән көрәш барышында ай ярым эсендә генә (1 ноябрҙән 10 декабргә тиклем) Төньяҡ-Кавказ крайы территорияһында 16 864 кеше ҡулға алына («кулак һәм советтарға ҡаршы элементтар»)&lt;ref&gt;{{Китап|часть=№ 240. Спецсводка № 9 Секретно-политического отдела ОГПУ о репрессиях в связи с хлебозаготовками в Северо-Кавказском крае|ссылка часть=http://tragedia-sovetskoy-derevni-3.blogspot.com/2008/09/17-3.html|заглавие=Трагедия советской деревни : Коллективизация и раскулачивание : 1927—1939 : Документы и материалы : в 5-ти т|том=3 : Конец 1930—1933|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=2001}}&lt;/ref&gt;.

Бының менән генә сикләнеп ҡалмай, Каганович ҡайһы бер станицаларҙан дәүләт поставкаларын түләй алмаған кешеләрҙе «төньяҡ өлкәләргә» һөрөүҙе ойоштора. Өс станицанан ғына — Полтава, Медведов һәм Урупск — 45 600 кеше һөрөлә (47500 кешенән)&lt;ref name=&quot;vved&quot;/&gt;.

=== 1937—1938 йылдар ===
[[Файл:Great Purge Resolution of Central Committee.jpg|thumb|300px|Шпион-диверсион контингенттарҙы 15 апрелгә тиклем ҡыйратыуҙы дауам итеү тураһында ВКП(б) Үҙәк Комитеты 1938 йылдың 31 ғинуарындағы ҡарары. Сталиндың резолюцияһы «''За''», Кагановичтың ҡултамғаһы — һулдан өсөнсө|alt=Постановление о продолжении разгрома шпионско-диверсионных контингентов]]

1937 йылғы ВКП(б) Үҙәк Комитетының февраль-март пленумындағы докладында Каганович юлдар наркоматында ғына түгел, ә, ғөмүмән, йәмғиәттә, репрессияларҙың кәрәклеге тураһында әйтә. Уның һүҙҙәре буйынса, «ҡоторонған, илебеҙҙә социализмдың ҡеүәтле үҫешенә асыуы килгән һәм Совет власы менән көрәштә ҡанһыҙ ысулдар ҡулланған разведчик-шпиондар бандаһы менән эш итәбеҙ»&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Материалы февральско-мартовского пленума ЦК ВКП(б) 1937 года 28 февраля 1937 г. Вечернее заседание (стенограмма) : Каганович|ссылка=http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/index.htm|издание=Вопросы истории|год=1993|номер=9}}&lt;/ref&gt;. Тимер юлы хужалығының бөтә тармаҡтарында тиерлек (тимер юлдарҙы проектлау, реконструциялау, эксплуатация) «ҡоротҡос» эшмәкәрлек фаш ителеүгә ҡарамаҫтан, Каганович «беҙ әлегә шпион-япон-немец-троцкист-ҡортоҡос үҙәгенә барып етмәнек, уларҙың бер нисә ячейкаларына барып етмәнек» һәм «бында ғәйепһеҙҙәр эләгеүе мөмкин тип илаулауҙар урынһыҙ», тип белдерә.

[[Оло террор]] Каганович Үҙәк Комитеттың юғары ҡатламы санкцияһы буйынса репрессияланған «исемлектәрҙе» ҡарауҙа ҡатнаша. Исемлектәргә ҡуйылған имзалар ғәйепләү хөкөмөн сығарыуға тиң була. Кагановичтың ҡултамғаһы 189 исемлектә тора, улар буйынса яҡынса 19 000 кеше хөкөм ителә һәм атып үлтерелә.

ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы булараҡ Каганович бик күп «лимиттарҙы» (0044-се һанлы НКВД бойороғо буйынса репрессияланғандарҙың квотаһы) раҫлай. Мәҫәлән,1938 йылдың 26 апрелендә Сталин, Молотов, [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]] һәм [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] менән берлектә ВКП(б) Иркутск өлкә комитеты секретарының (в. в. б.) беренсе категория буйынса (4 000 кешене атып үлтереү) өҫтәмә лимиты буйынса мөрәжәғәтенә ыңғай резолюция ҡуя.

[[1937 йыл]]да Каганович СССР-ҙың ҡайһы бер төбәктәре буйлап партия һәм совет етәкселәре араһында таҙартыу үткәреү маҡсатында сәфәр ҡыла ([[Киев өлкәһе|Киев]], [[Ярославль өлкәһе|Ярославль]], [[Иваново өлкәһе|Иваново]], Көнбайыш өлкәләре). [[Киев]]та, Каганович килеп киткәндән һуң, Тарих институты аспиранты Николаенконың ялыуы буйынса бер нисә өлкә комитеты хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ Киев тарихи музейы директоры ҡулға алыналар. Һуңынан Николаенко психик яҡтан ауырыу тип таныла.

5 марта 1940 йылдың 5 мартында Каганович Сталин, Молотов һәм Ворошилов менән берлектә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының әсирлеккә төшкән поляк офицерҙарын, полицейскийҙарҙы, пограничниктарҙы, жандармдарҙы һәм башҡаларҙы атып үлтереү тураһындағы ҡарар аҫтында үҙенең ҡултамғаһын ҡуя ([[Катынь атып үлтереүе]]).

{{Цитата башы}} Совнарком рәйесенең яңы урынбаҫарҙары (Микоян, Булганин, Каганович, Вознесенский) Сталиндың тоғро көрәштәре булалар. Совнарком ҡарарҙарының күпселек өлөшө Сталиндың яҡын даирәһе тарафынан алдан тикшерелә. Һәм мин Каганович аппаратындағы кешеләр Молотовтың һәм уның ярҙамсыларының һәр аҙымын күҙәтеүе тураһында бик яҡшы беләм. Тегеләр ҙә, дөрөҫөн әйткәндә, тиҙҙән уларға шул уҡ менән яуап бирә башлайҙар.{{Цитата аҙағы}}

1980-се йылдарҙа Каганович репрессиялар буйынса былай тип әйтә:
{{Цитата башы}}Арттырып ебәреүебеҙҙә, беҙ ғәйепле, ысынбарлыҡта дошмандар, булғанына ҡарағанда күберәк, тип уйлағайныҡ. Мин был мәсьәлә буйынса партияның ҡарарҙарына ҡаршы сыҡмайым. Хаталар булды — Сталиндың ғына түгел, ә беҙҙең бөтәбеҙҙең дә, Сталин етәкселегендә, дөйөм алғанда, хаталар булды. Хәҙер, ҡаты ҡулдың, көрәштең һәм ҡаңһыҙлыҡтың хәжәте булмағас, еңел һүҙ йөрөтөргә.{{Цитата аҙағы}}

== Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы һәм һуғыштан һуңғы осор (1941—1957) ==
[[Файл:Dzhugashvili_with_Kaganovich.jpg|справа|мини|320x320пкс|Каганович һәм Сталин.]]
Һуғыш башында Каганович юлдар наркомы вазифаһында була. Формаль рәүештә Юлдар наркоматына (НКПС) етәкселек итмәгән саҡта ла ул наркоматҡа кураторлыҡ итеүен дауам итә. 1942 йылдың 25 мартында ГКО «НКПС тураһында» исемле ҡарар ҡабул ителә, әлеге ҡарарҙа «Каганович һуғыш шарттарында эште үтәй алмай», тип яҙыла һәм ул вазифаһынан бушатыла, әммә ысынында (ҡыҫҡа өҙлөктәрҙе иҫәпкә алмағанда) Каганович НКПС етәкселегендә 1944 йылға тиклем ҡала. Сәнәғәт предприятиеларын һәм халыҡты илдең көнсығыш райондарына ебәреү өсөн өҙлөкһөҙ тимер юлы ташыуҙарын тәьмин итеүҙә Кагановичтың хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ ҙур. [[1942 йыл]]да — Төньяҡ-Кавказ, һуңынан Кавказ аръяғы фронттарының Хәрби советы ағзаһы. Ставка ҡушыуы буйынса Кавказ оборонаһын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 4 октябрендә Туапсе тирәһендә Ҡара диңгеҙ төркөмөнөң командалыҡ пункты бомбаға тотола, бер нисә генерал шул урында һәләк була, ә нарком ярсыҡ менән яралана&lt;ref&gt;''Куманёв Г. А.'' Говорят сталинские наркомы. — Смоленск: Русич, 2005. — С. 600.&lt;/ref&gt;. 1942—[[1945 йыл|1945 йылдарҙа]] Дәүләт оборона комитеты ағзаһы. Һуғыш аҙағына хужалыҡ вазифаларына күсә: 1944 йылда — Совнарком рәйесе урынбаҫары, 1947 йылда — Украина коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары һәм Политбюроһы ағзаһы.

Һуғыштан һуң Каганович юлбашсының ышанысын юғалта башлай. Сталин Каганович менән һирәгерәк осраша, киске аш табынына саҡырмай. КПСС Үҙәк Комитетының Төньяҡ-Кавказ, Кавказ аръяғы фронттарынан һуң Үҙәк Комитеты Президиумының һәм хатта Үҙәк Комитеты Бюроһы киңәйтелгән составына инә, әммә Сталин үҙе шәхсән һайлап алған иң ышанысылы партия етәкселәренән торған «пятеркаһына» Кагановичты индермәй.

Кремль табиптарын ҡулға алғандан һуң СССР-ҙа ҡабаттан антисемит кампанияһы башлана. Ҡайһы бер көнбайыш китаптарында (мәҫәлән, А. Авторхановтың «Сталин үлеменең серҙәре») Каганович СССР-ҙа йәһүдтәрҙе эҙәрлекләүгә ҡырҡа ҡаршы булған тигән фараздар күҙәтелә, йәнәһе, ул Сталинға «табиптар эшен» ҡабаттан тикшереү талабын ҡуйған.

1953 йылдың мартынан — СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1952 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы. Ул бер нисә мөһим министрлыҡты контролдә тота. Каганович Берияны ҡулға алыу һәм ситләштереү буйынса Хрущевтың һәм Маленковтың тәҡдимен хуплай. Артабан Лазарь Моисеевич яңы пенсия ҡануниәтен әҙерләү менән шөғөлләнә, уның һөҙөмтәһендә бөтә халыҡ ҡатламдары пенсия ала башлай.

1955 йылдың 25 ноябрендә Мәскәү метрополитенына В. И. Ленин исеме бирелә (Л. М. Каганович тәҡдиме буйынса). Шул уҡ ҡарар менән Кагановичтың ҡаҙаныштары билдәләнә һәм Охотный ряд станцияһына Каганович исеме бирелә&lt;ref&gt;Зиновьев А. Н. «Сталинское метро. Исторический путеводитель». 2011. — 240 с. ISBN 978-5-9903159-1-4&lt;/ref&gt;.

1955—1956 йылдарҙа хеҙмәт һәм эш хаҡы мәсьәләләре буйынса СССР Министрҙар Советының дәүләт комитеты рәйесе була, 1956 йылдан 1957 йылға тиклем — Төҙөлөш материалдары сәнәғәте министры.

== Вазифаларҙан бушатылыуы. Ғүмеренең һуңғы йылдары (1957—1991) ==
[[Файл:Могила_государственного_деятеля_Лазаря_Кагановича.JPG|слева|мини|200x200пкс|Новодевичье зыяратындағы Л. М. Кагановичтың ҡәберташы]]
[[1957 йыл]]да «Маленков — Каганович — Молотовтың партияға ҡаршы төркөмө» ағзаһы тип иғлан ителә һәм бөтә вазифаларынан бушатыла. 1957 йылдың 13 июлендә «КПСС ағзаһы исеменә тап төшөрөүе, ҡул аҫтындағы хеҙмәткәрен мыҫҡыл итеү өсөн» ҡаты шелтә бирелә&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26162.4/3049182/Статья: «Сталин обещал лично сбрить бороду Кагановичу».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721000240/https://www.kp.ru/daily/26162.4/3049182/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%3A |date=2019-07-21 }} // Комсомольская правда.&lt;/ref&gt;. Каганович Асбеста Урал тау-байыҡтырыу заводы директоры булып эшләй&lt;ref&gt;Робертс, Дж. Вячеслав Молотов. Сталинский рыцарь «холодной войны». М.: АСТ, 2013&lt;/ref&gt; (1961 йыл аҙағына тиклем). 1957—1958 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары Советы сессиларынабара, әммә сираттағы һайлауҙарҙа уның кандидатураһы күрһәтелмәй. [[1961 йыл]]дың декабрендә КПСС-тан сығарыла. Күп кенә үтенестәр булыуға ҡарамаҫтан, партияла тергеҙелмәй ([[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотовтан]] айырмалы рәүештә). Шулай ҙа Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер статусына һәм привилегияларға эйә була.

Дмитрий Волкогонов билдәләүенсә, [[Тверь|Калининға]] һөрөлгән Каганович яртылаш легаль рәүештә баш ҡалаға килеп йөрөй һәм хәтирәләр китабын яҙыуҙа элекке хеҙмәттәштеренән ярҙам алыу өсөн бәйләнештәр булдыра&lt;ref&gt;[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Гл. 4 Мавзолей ленинизма]. / Ленин: политический портрет. Кн. 2.&lt;/ref&gt;. Документаль мәғлүмәттәр буйынса, Мәскәүҙә йәшәй (Тверҙә түгел).

[[1991 йыл]]дың 25 июлендә, 97 йәшендә, вафат була.

== Ғаиләһе ==
Өлкән ағалары — Каганович Израиль (1884—1973), Михаил Каганович (1888—1941) һәм Юлий Каганович (1892—1962).
[[Файл:Kagan_and_Privorotskaya.jpg|слева|мини|281x281пкс|М. Каганович М. Приворотская менән.]]
Мария Марковна Приворотскаяға өйләнгән була (1894—1961)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ak-group.ru/forum/showthread.php?t=2406|title=Приворотская Мария Марковна|date=2009-09-15|publisher=Ассоциация коллекционеров|accessdate=2013-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313201212/http://ak-group.ru/forum/showthread.php?t=2406 |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Ҡыҙҙары, Мая Лазаревна Каганович (1923—2001), архитектор, атаһының хәтирәләрен — «Иҫтәлекле яҙмалар» — 1997 йылда баҫтырып сығара. Бынан тыш, Каганович үгәй улы Юрийҙы тәрбиәләп үҫтергән (1931—1976).

Политбюро ВКП(б) Политбюроһы секртетары Б Г. Бажанов 1920-се йылдарҙа үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙа&lt;ref name=&quot;Bazhanov&quot;&gt;Бажанов Б. [http://stepanov01.narod.ru/library/bazan/content.htm Записки секретаря Сталина].&lt;/ref&gt;:
&lt;blockquote&gt;
«Лазарь Моисеевич Каганович Сталин осоронда власта ҡала алған ике-өс йәһүдтең береһе булыуы менән айырылып тора. Антисемитизм сиктәрендә был хәл Кагановичтың бөтә туғандарынан, дуҫ-иштәренән тулыһынса баш тартыуы арҡаһында ғына мөмкин була. Мәҫәлән, чекистар Сталин алдында Кагановичтың ағаһы, авиация сәнәғәте министры Михаил Моисеевич тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас һәм Сталин Лазарь Кагановичтың фекерен һорағас, бер ниндәй дәлилһеҙ үлтереү әҙерләнгәнен белә тороп, Лазарь Каганович, был тикшереү органдарының эше һәм уның уға ҡағылышы юҡ, тип яуап бирә. Ҡотолғоһоҙ ҡулға алыу алдынан Михаил Каганович үҙ-үҙен атып үлтерә.»&lt;ref name=&quot;Brat&quot;&gt;. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Л. Каганович Сталин менән һөйләшеүҙән һуң ағаһын телефон аша ҡулға алыу әүҙерләнеүе тураһында иҫкәртә&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

Әммә Лазарь Каганович, Бажановтың хәтирәләре ысынбарлыҡҡа тап килмәй, тип һөйләй.&lt;blockquote&gt;
'''Л. М. Каганович:''' Был эш Лубянкала түгел, Совнаркомда булды. Бының хаҡта бик күп алдайҙар, алдайҙар. Хәҙер минең ҡараш тураһында һәм Сталин менән һөйләшеү тураһында, йәнәһе мин әйткәнмен, был тәфтишсенең эше тип. Был алдаҡ. Хәл былай булды. Мин ултырышҡа килдем. Сталин ҡағыҙ тотҡан һәм миңә, бына Һеҙҙең ағайығыҙға, Михаилға, халыҡ дошмандары менән берлектә, күрһәтмәләр бар, ти. Мин, был тотошлайы алдаҡ, ялған, тинем. Шул тиклем ҡапыл әйттем, ултырып та өлгөрмәнем. «Был ялған. Минең ағайым 1905 йылдан большевик, эшсе, ул ышаныслы партиясы, партияға, Үҙәк Комитетҡа һәм Һеҙгә, иптәш Сталин, тоғро»--тинем. Ә Сталин әйтә: «Ә бына… күрһәтмәләр нисек һуң?» «Күрһәтмәләрҙең дөрөҫ булмағандары ла була. Мин Һеҙҙән, иптәш Сталин, күҙгә-күҙ осрашыу һорайым. Мин быларҙың береһенә лә ышанмайым. Күҙгә-күҙ осрашыуҙы үтенәм», — тип яуапланым.

Ул күҙҙәрен өҫкә күтәрҙе. Уйланды ла: «Йә, ярай, Һеҙ күҙгә-күҙ осрашыуҙы һорағас, ойошторорбоҙ», — тине.

Мине ике көндән саҡырттылар (быларҙы мин Һеҙгә документаль рәүештә һөйләйем, мин әлегә бер ҡайҙа ла быны һөйләгәнем юҡ). Ләкин был факт, шулай булды. Маленков, Берия һәм Микоян мине бер кабинетҡа саҡырттылар, улар унда ултыралар ине. Мин килдем. Улар миңә: «Беҙ Һеҙгә йәмһеҙ нәмә тураһында әйтергә саҡырғайныҡ бит» — тинеләр. Мин әйтәм: «Ә ни өсөн мине саҡырманығыҙ. Мин унда булырмын тип иҫәп тотҡайным». Улар: «Ҡарале, унда шундай эштәр асылды, беҙ һине борсомҫҡа булдыҡ» — тинеләр. Баяғы күҙгә-күҙ осрашыуҙа уға күрһәткән Ванниковты саҡырғандар. Ә Ванников үҙ ваҡытында Михаилдың урынбаҫары булды. Әйткәндәй, элегерәк Ванниковты ҡулға алырға йөрөгәндә, Михаил бик ныҡ уны яҡлашты. Ванников хатта Михаилдың дачаһында йәшенеп ятты, йоҡлап йөрөнө шунда. Улар бик яҡын кешеләр ине. Ә Ванниковты ҡулға алғас, ул Михаилға күрһәткән.

Бына шулай Ванниковты һәм башҡаларҙы саҡырғандар, күҙгә-күҙ осрашыу ойошторғандар. Былар бер нәмәне күрһәтә, ә Михаил ҡыҙыу кеше булды, йоҙроҡлап тиерлек уларға ташлана. Ҡысҡыра: «Ҡәбәхәттәр, һеҙ алдайһығыҙ» һәм башҡалар. Ну, былар алдында бер нәмә тураһында һөйләшеп булмай, ҡулға алынғандарҙы сығаралар, ә Михаилға: «Һин бар әле, ҡабул итеү бүлмәһендә ултырып тор, беҙ һине тағы бер тапҡыр саҡырырбыҙ. Ә беҙ әле фекер алышып алабыҙ», тигәндәр.

Һөйләшә генә башлағандар, ҡабул итеү бүлмәһенән килеп инәләр һәм Михаил үҙ-үҙен атып үлтерҙе, тиҙәр. Ул ысынлап та ҡабул итеү бүлмәһенә сыҡҡан, кемдер, бәҙрәфкә, ти, кемдер, коридорға, ти. Уның янында револьверы була, һәм ул үҙ-үҙен атып үлтерә. Ул бик ҡыҙыу, темпераментлы кеше ине. Өҫтәүенә, ул бик тәүәккәл кеше ине һәм шундай ҡарарға килә: тикшереү төрмәһенә бармайым. Тикшереү төрмәһенә барыуҙан үлем артығыраҡ&lt;ref&gt;''Куманёв Г. А.'' Говорят сталинские наркомы. — Смоленск: Русич, 2005. — С. 105.&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;

== Маҡтаулы исемдәре, наградалары ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|Социалистик Хеҙмәт Геройы (]][[5 ноябрь]] [[1943 йыл|1943);]]
* 4 [[Ленин ордены]] [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|(]][[5 ноябрь]] [[1943 йыл|1943, 1953?);]]
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ о рдены]];
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы;
* миҙалдар.

== Хәтер ==
Кагановичтың исеме территориаль берәмектәренә һәм тораҡ пункттарына бирелә, атап әйткәндә, Мәскәү өлкәһендә Каганович ҡалаһы була (1938—1957)

[[1938 йыл]]да уның исеме менән Павлодар өлкәһендәге район йөрөтөлә башлай. [[1957 йыл]]да район Ермаковский итеп үҙгәртелә.

[[Новосибирск]]иҙа хәҙерге ваҡытта Железнодорожный районы Каганович исемен йөрөткән.

1938—1943 йылдарҙа [[Луганск өлкәһе]]ндәге Попасная ҡалаһы Каганович исемендәге тип йөрөтөлгән.

Украинала, Киев өлкәһендә, Беренсе Кагановичи (1934) һәм Икенсе Кагановичи (Кагановичтың тыуған урыны) тораҡ пункттары була.

Каганович исемен Мәскәү метрополитены, Хәрби-транспорт академияһы, Тимер юлы инженерҙары институты ([[Мәскәү]]ҙә һәм [[Днепропетровск]]иҙа), Мелитополь балалар тимер юлы йөрөткән.

1957 йылда Кагановичтың исеме уның хөрмәтенә ҡушылған объекттарҙан төшөрөлә. Хәҙерге ваҡытта уның исемен [[Белгород өлкәһе|Белгород өлкәһендәге]] ҡасаба һәм ҡасаба территорияһындағы майҙан йөрөтә. Шулай уҡ, ҡайһы бер фаразадарға ярашлы, [[Ҡырым]]да Лазаревка ауылы Кагановичтың исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[http://maidan.org.ua/arch/oldkrym/1179999234.html Откуда в Крыму взялись Вождёвки и Полководовки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 Про перейменування окремих населених пунктів та районів Автономної Республіки Крим та міста Севастополя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630065839/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1352-19 |date=2018-06-30 }}&lt;/ref&gt;.

2018 йылда [[Екатеринбург]]та [[Рәсәй тимер юлдары]] тарихына арналған һәйкәл ҡуйыла, унда Каганович Феликс Дзержинский менән бергә һүрәтләнгән&lt;ref&gt;[https://www.znak.com/2018-07-20/v_ekaterinburge_poyavilsya_barelef_s_lyudmi_pohozhimi_na_stalina_i_dzerzhinskogo В Екатеринбурге появился барельеф с фигурами, похожими на Сталина и Дзержинского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725042226/https://www.znak.com/2018-07-20/v_ekaterinburge_poyavilsya_barelef_s_lyudmi_pohozhimi_na_stalina_i_dzerzhinskogo |date=2018-07-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.znak.com/2018-07-20/avtor_barelefa_v_ekaterinburge_poyasnil_chto_na_nem_izobrazhen_ne_stalin_a_kaganovich Автор барельефа в Екатеринбурге пояснил, что на нём изображён не Сталин, а Каганович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103074439/https://www.znak.com/2018-07-20/avtor_barelefa_v_ekaterinburge_poyasnil_chto_na_nem_izobrazhen_ne_stalin_a_kaganovich |date=2019-11-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Библиографияһы ==
* «Памятная книжка советского строителя». 1920
* «Местное советское самоуправление». 1923
* «Как построена РКП(б)». 1923
* «Два года от IX до X съезда КП(б)У». 1927
* «Партия и советы». 1928
* «Сталин и партия». 1929
* «12 лет строительства Советского государства и борьба с оппортунизмом». 1929
* «Проблема кадров». 1929
* «Очередные задачи партработы и организации партаппарата». 1930
* «Советы на новом этапе». 1930
* «Орготчет ЦК XVI съезду ВКП(б)». 1930
* «За социалистическую реконструкцию Москвы и городов СССР». 1931
* «За большевистское изучение истории партии». 1931
* «Очередные задачи партийно- массовой работы ячеек». 1932
* [http://захаров.net/index.php?md=books&amp;to=art&amp;id=5768 Каганович Л. М. «Очередные задачи партийно — массовой работы ячеек» в книге «Три звена партийной работы» М. Трансжелдориздат. 1934 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817132043/http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&amp;to=art&amp;id=5768 |date=2016-08-17 }}
* «О задачах профсоюзов на данном этапе развития». 1932
* «Цели и задачи политических отделов МТС и колхозов». 1933
* «О чистке партии». 1933
* «О строительстве метрополитена и плане города Москвы». 1934
* «О задаче партийного контроля и контрольной работе профсоюзов, комсомола и печати». 1934
* ''Чуев Ф. И.'' «Так говорил Каганович» — Отечество, 1992. — 208 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-85808-131-2&lt;/nowiki&gt;
* ''Л. М. Каганович'', ''Каганович М. Л.'' «Памятные записки» — Вагриус, 1997. — 576 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7027-0284-0&lt;/nowiki&gt;
* ''Чуев Ф. И.'' Каганович. Шепилов — Олма-Пресс, 2001 — 5-224-02285-1
* ''Каганович Л. М.'' «Памятные записки» — М: Вагриус, 2003. — 672 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-9560-0032-5&lt;/nowiki&gt;

== Кинола ==
* 1946 — «Ант». Каганович ролендә — Николай Рыжов
* 1949 — «Берлиндың ҡолауы». Ролдә — Николай Рыжов
* 1989 — «Васька». Ролдә — Александр Калягин.
* 2006 — «Сталин. Live». Ролдә — Борис Эстрин.
* 2010 — «Берия. Отолоу». Ролдә — Алексей Сосновка.
* 2009 — «Һәм уларға ылыҡҡан Шепилов»; «Тухачевский. Маршал Заговор». Ролдә — Александр Никулин.
* 2012 — «Жуков». Ролдә — Вайнер Вольф.
* 2013 — [https://www.youtube.com/watch?v=iR1n1qZlbf0&amp;index=13&amp;list=LLIrTUnABS8Czu-uEzuANPhA «Сталиндың ҡорос йәһүде»] (документаль)
* 2017 — «Әсе ураҡ». Ролдә — Иҙән Хикка.
* 2017 — «Сталиндың вафаты». Ролдә — Краули Дермот.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* «Лазарь Каганович» паравозы
* «Лазарь Каганович» троллейбусы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* Каганович, Лазарь Моисеевич / Аксютин Ю. В. // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 370. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 12). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-85270-343-9&lt;/nowiki&gt;.
* [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KAGANOVICH_Lazar'_Moiseevich/_Kaganovich_L._M..html Памятные записки.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080731051650/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KAGANOVICH_Lazar'_Moiseevich/_Kaganovich_L._M..html |date=2008-07-31 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KAGANOVICH_Lazar'_Moiseevich/_Kaganovich_L._M..html|id=20090115}}
* ''Кумок В. Н., Воловник С. В.'' Евреи Мелитополя. — Мелитополь: Изд. дом МГТ, 2012. — Т. 1. — С.164-165.
* ''Лиховод А.'' Молодость Лазаря Кагановича.
* ''Медведев Р. А.'' Окружение Сталина — М.: Молодая гвардия, 2010. — (Жизнь замечательных людей).
* ''Медведев Р. А.'' Ближний круг Сталина.
* ''Чуев Ф. И.'' Так говорил Каганович: Исповедь сталинского апостола. — М., 1992.
* Энциклопедический словарь. — М.: Большая Советская энциклопедия, 1954. — Т. 2. — С. 7.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hrono.ru/biograf/kaganov.html Краткая биография]
* [http://soratniki.chat.ru/kagan_07.html Каганович и реконструкция Москвы] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Warheroes|star=Labor|id=8994}}
* Каганович, Лазарь Моисеевич (неопр.). «Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991».
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1991 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1893 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5d0i9mgm6ic4jpkm3pth5b8zsnc4nhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карсавина Тамара Платоновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153986</id>
    <revision>
      <id>1309462</id>
      <parentid>1292284</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17768" sha1="gwwzimxr3f1xty5n4yr2fcstrlyuz8y" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Карсавин}}
{{Театральный деятель
 | Имя              = Тамара Карсавина
 | Изображение      = Tamara Karsavina -circa 1910.jpg
 | Ширина           = 220px
 | Описание изображения = 
 | Имя при рождении = Тамара Платоновна Карсавина
 | Место рождения   = {{МестоРождения|Санкт-Петербург}}, [[Рәсәй империяһы]]
 | Место смерти     = {{МестоСмерти|Лондон}}, [[Бөйөк Британия]]
 | Профессия        = {{артистка балета|Рәсәй империяһы|Рәсәй|XX быуат}},&lt;br /&gt;{{балетный педагог|Бөйөк Британия|XX быуат}}
 | Гражданство      = {{Российская империя}}→&lt;br /&gt;{{GBR}}
 | Годы активности  = 
 | Театр            = {{Балет Мариинского театра}}
 | Награды          = 
 | imdb_id          = 0440139
}}
[[Файл:Tamara Karsavina in Les Sylphides.jpg|мини|220px|Тамара Карсавина в балете «[[Сильфиды]]», [[Сорин, Савелий Абрамович|Савелий Сорин]], 1910]]
'''Тама́ра Плато́новна Карса́вина''' ({{СС2|9|марта|1885|25|февраль}}, [[Санкт-Петербург]], [[Российская империя]] — [[26 май]], [[1978]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — рус балеринаһы&lt;ref name=&quot;bse11&quot;&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 11. Италия — Кваркуш. 1973. 608 стр., илл.; 39 л. илл. и карт. 1 карта-вкл.&lt;/ref&gt;.  [[Мария театры]]  солисткаһы,Сергей Дягилевтың Рус балетында [[Нижинский, Вацлав Фомич|Вацлав Нижинский]] менән бейегән. Рәсәйҙәге 1917 йылғы революциянан һуң  [[Бөйөк Британия]]ла йәшәгән. Тарихсы һәм философ  Л. П. Карсавин һеңлеһе.

== Биографияһы ==
Балерина 1885 йылдың 25 февралендә Санкт-Петербургта  император труппаһы бейеүсеһе [[Платон Карсавин]] менән уның ҡатыны  Анна Иосифовна( Хомякова)  ғаиләһендә тыуған &lt;ref&gt;[http://vestnik.mstu.edu.ru/v10_3_n28/articles/11_melikh.pdf О личности Л. П. Карсавина. К 125-летнему юбилею] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819001152/http://vestnik.mstu.edu.ru/v10_3_n28/articles/11_melikh.pdf |date=2019-08-19 }}&lt;/ref&gt;. Ағаһы — [[Лев Карсавин]], рус философы.

1902 йылда Император театр училищеһын тамамлай. 1902 йылда  Мария театрына кордебалетҡа алына, 1902 йылдың апрелендә тәү тапҡыр профессиональ сәхнәлә   «Жавотта» ([[Сен-Санс, Камиль|Сен-Санс]]) спектаклендә  бейей{{sfn|Красовская|1972|loc=|с=277}}{{sfn|Дюкина|1981}}.  1910 йылда прима-балерина дәрәжәһе ала {{sfn|Карсавина|2004|loc=Глава 22. Я становлюсь примой-балериной|с=}}{{sfn|Деген, Ступников}}. Мария театрында Карсавина «Жизель», «Йоҡоға талған һылыу», «Щелкунчик», «Аҡҡош күле»һәм башҡа спектаклдәрҙә төп партияларҙы башҡара.

[[Михаил Фокин]] менән хеҙмәттәшлек икеһе өсөн дә уңышлы була. 1907 йылдың  8 мартында  Карсавина «Шопениана»ның яңы редакцияһында вальсты башҡара{{sfn|Красовская|1972|с=283}}. 

1906 йылдың йәйендә Г. Г. Кякшт труппаһы менән Рәсәй ҡалалары буйынса гастролдә йөрөй. Унан һуң [[Прага|Прага]] (1908), [[Милан]] һәм [[Лондон]] (1909), [[Берлин]], [[Брюссель]] һәм Лондонда (1910)  {{sfn|Соколов-Каминский|1997}}, 1913 йылдың көҙөндә Дягилев труппаһы менән [[Көньяҡ Америка]]  сығыш яһай{{sfn|Карсавина|2004|loc=Глава 23|с=}}.

1909- 1914  йылдарҙа [[Сергей Дягилев]] саҡырыуы буйынса Рәсәй балет артистары менән Европа буйлап гастролдәрҙә йөрөй&lt;ref&gt;[http://www.hrono.info/biograf/bio_k/karsavina.php Карсавина Тамара Платоновна&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.   Артистка үҙе әйтеүе буйынса, Фокин шедевры- ''Шәмәхә батшабикәһе'' ( «Алтын әтәс» балеты) уның иң уңышлы роле {{sfn|Карсавина|2004|loc=Глава 24. Штраус|с=}}. В. М. Красовская фекеренсә, Карсавина « Фокин героиняһы концепцияһын иң оҫта кәүҙәләндереүсе...»{{sfn|Красовская|1972|loc=|с=302}}. С. Л. Григорьев: «Карсавинаға Утҡош ролендә тиңләшерлек кеше юҡ . &lt;…&gt;Әлбиттә,был роль тик уның өсөн булдырылған»{{sfn|Григорьев|1993|loc=Глава 2. 1910|с=45}}.

[[Красовская, Вера Михайловна|В. М. Красовская]] : « Анна Павлова һәм Тамара Карсавина исемдәре быуат башындағы балет импрессионизмы сәскә атыуы менән бәйле»{{sfn|Красовская|1972|loc=|с=228}}. 

1916 йылда актрисаның улы Никита тыуа (атаһы- Британия дипломаты Генри Брюс). 1917 йылда Карсавина  Генри Брюсҡа кейәүгә сыға. 1918 йылдың  15 майында ул  Мария театрында  Никия партияһын башҡара ( «Баядерка»{{sfn|Соколов-Каминский|1997}}), шул уҡ  йылда&lt;ref name=&quot;bse11&quot; /&gt;  ғаиләһе менән [[Лондон]]ға күсеп китә. Эмиграцияла балерина сәхнәлә сығыш яһауын дауам итә, Дягилевтың Рус балеты менән гастролдәрҙә йөрөй, бейеү сәнғәтен уҡыта.[[1920]]-сы йылдар башында  балерина   [[Германия|Германия]] һәм [[Бөйөк Британия]]ла тауышһыҙ фильмдарҙа эпизодтарҙа уйнай.  1931 сәхнәнән китә&lt;ref&gt;[http://polit.ru/news/2016/03/09/karsavina/ Мемория. Тамара Карсавина - ПОЛИТ.РУ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226032011/http://polit.ru/news/2016/03/09/karsavina/ |date=2018-02-26 }}&lt;/ref&gt;. [[1930]]—[[1955]]  йылдарҙа Король бейеү академияһы вице-президенты вазифаһын үтәй&lt;ref name=&quot;bse11&quot; /&gt;.

Тамара Карсавина 1978 йылдың  26 майында Лондонда  93 йәштә вафат була.

== Әҫәрҙәр ==
;Мемуары
* {{книга|автор= Карсавина Т. П.|заглавие= Театральная улица|оригинал=Theatre Street|ссылка= |ответственный= Пер. с англ. Г. Гуляницкой|место= Л.|издательство= Искусство|год= 1971|страниц= 248|серия= Театральные мемуары|isbn= |тираж= 30 000|ref=}}
* {{книга|автор= Карсавина Т. П.|заглавие= Театральная улица|оригинал=Theatre Street|ссылка= |ответственный= Пер. с англ. И. Э. Балод|место= М.|издательство= Центрполиграф|год= 2004|страниц= 320|isbn= 5-9524-1053-7|тираж= 6 000|ref=Карсавина}}
* {{книга|автор= [Karsavina T.], Phelan A. L.|заглавие= Tamara Karsavina: Beyond the Ballerina: Her unpublished, untitled manuscript about the first years in England|оригинал=|ссылка= http://www.quailcreekeditions.com/record_publications.php?id=16|ответственный=Annotated and with a histotical essay by ''Andrew L. Phelan''; Introd. by ''Douglas Blair Turnbaugh''|место= [ [[Норман (Оклахома)|Norman, Oklahoma]] ]|издательство= Quail Creek Ed.|год= 2018|страниц=  (120 p.; 30 photos) 126|isbn= 9780996012263|тираж= 300|ref=}}&lt;ref&gt;[https://www.dancebooks.co.uk/tamara-karsavina-beyond-the-ballerina-p-416.html Tamara Karsavina - Beyond the ballerina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190504190510/https://www.dancebooks.co.uk/tamara-karsavina-beyond-the-ballerina-p-416.html |date=2019-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{публикация|книга |автор= |заглавие= Букет для Тамары Карсавиной|ссылка=http://arch.permculture.ru/handle/permculture/2518|ответственный= Сост. и макет В. Киселёва|место= М.|издательство= Композитор|год= 1998|страниц= 81|isbn= 9785852851666|ref=Букет}}
* {{книга |автор= [[Григорьев, Сергей Леонидович|Григорьев С. Л.]]|заглавие= Балет Дягилева, 1909—1929|оригинал= The Diaghilev Ballet. 1909—1929|ссылка=|ответственный= Пер. с англ. Чистяковой Н. А.; предисл. и ком. [[Чистякова, Валерия Владимировна|В. В. Чистяковой]]|место= М.|издательство= Aртист. Pежиссёр. Tеатр|год= 1993|страниц= 383|серия= [[Ballets Russes (серия книг)|Ballets Russes]]|isbn= 5-87334-002-1|тираж= 5 000|ref=Григорьев}}
* {{cite web |url= https://www.belcanto.ru/karsavina.html|title= Тамара Платоновна Карсавина|author= Деген А., Ступников И.|date= |work= |publisher= Belcanto.ru|accessdate= 2019-03-18|ref= Деген, Ступников}}
* {{публикация|книга |автор= Дюкина Е. Н.|часть= Карсавина Тамара Платоновна|ссылка часть= http://dancelib.ru/baletenc/item/f00/s01/e0001253/index.shtml|заглавие= Балет|вид= Энциклопедия|ответственный= Гл. ред. [[Григорович, Юрий Николаевич|Ю. Н. Григорович]]|ссылка= |место= М.|издательство= Советская энциклопедия|год= 1981|страниц= 623|isbn= |ref= Дюкина}}
* {{публикация|книга |автор= [[Красовская, Вера Михайловна|Красовская В. М.]]|часть= Павлова. Карсавина. Спесивцева|заглавие= Русский балетный театр начала XX века|ссылка=|подзаголовок= Танцовщики|ответственный= |место= Л.|издательство= Искусство|год= 1972 |книга=2|страницы= 275—304|страниц= 456|isbn= |тираж= 30 000|ref=Красовская}}
* {{публикация|книга |автор= [[Соколов-Каминский, Аркадий Андреевич|Соколов-Каминский А. А.]]|часть= Карсавина Тамара Платоновна|ссылка часть= https://www.booksite.ru/localtxt/rus/sky/bal/let/24.htm|заглавие= Русский балет|вид= Энциклопедия|ответственный= Ред. Е. П. Белова, [[Добровольская, Галина Николаевна|Г. Н. Добровольская]], [[Красовская, Вера Михайловна|В. М. Красовская]], [[Суриц, Елизавета Яковлевна|Е. Я. Суриц]]|место= М.|издательство= Большая Российская энциклопедия, Согласие|год= 1997|страниц= 632|isbn= 5-85270-099-1|тираж= 10 000|ref= Соколов-Каминский}}
* {{публикация|книга |автор= |заглавие= Тамаре Платоновне Карсавиной «Бродячая собака»|ссылка=|подзаголовок= Букет Карсавиной|ответственный= Оф. худ. С. Судейкина|место= Пг.|издательство= Современное искусство|год= 1914|страниц= 24|ref=}}
* {{cite web |url= https://www.belcanto.ru/karsavina.html|title= Тамара Платоновна Карсавина|author= Трускиновская Д.|date= |work= |publisher= Belcanto.ru|accessdate= 2019-03-18|ref= Трускиновская}}
* ''Уколова Ю. В''. Исполнительское искусство Тамары Карсавиной в английский период её творчества / Юлия Викторовна Уколова // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой 2006, ISSN 1681-8962, № 15, с. 88—111.
* ''Уколова Ю. В''. Педагогическая деятельность Тамары Карсавиной в контексте развития английского балетного театра / Юлия Викторовна Уколова // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой 2001, ISSN 1681-8962, № 9, с. 151—157.
* {{книга|автор= [[Фокин, Михаил Михайлович|Фокин М. М.]]|заглавие= Против течения|ссылка= http://dancelib.ru/books/item/f00/s00/z0000017/index.shtml|подзаголовок= Воспоминания балетмейстера|ответственный= Ред. [[Добровольская, Галина Николаевна|Г. Н. Добровольская]]; составление [[Слонимский, Юрий Иосифович|Ю. В. Слонимского]], Г. Н. Добровольской|издание= 2-е изд., доп. и испр|место= Л.|издательство= «[[Искусство]]»|год= 1981|страниц= 510|isbn= |ref= Фокин}}
* {{публикация|книга |автор= |заглавие= Les ballets russes|ссылка= https://issuu.com/stipart/docs/lesballetsrusses_bd_/4|вид= Catalog d’exposition [Paris, Bibliothèque-musée de l'Opéra, 24 novembre 2009 – 23 mai 2010]|ответственный= Direction de Mathias Auclair et Pierre Vidal ; assistés de Jean-Michel Vinciguerra ; préface de Bruno Racine|место= Montreuil|издательство= Gourcuff Gradenigo|год= 2009|allpages= 299|язык= fr|isbn= 978-2-35340-067-6|ref= }}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Тамара Карсавина}}
* [http://www.aha.ru/~vladmo/karsavina.html Эссе о Тамаре Карсавиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214004056/http://www.aha.ru/~vladmo/karsavina.html |date=2021-02-14 }} {{ref-en}}
* [http://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp05466/tamara-karsavina Фотографии Тамары Карсавиной] // коллекция Национальной портретной галереи, Лондон. 
* [http://www.ballerinagallery.com/karsav.htm Фотографии Тамары Карсавиной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315011522/https://www.ballerinagallery.com/karsav.htm |date=2022-03-15 }} // The Ballerina Gallery
* [http://chtoby-pomnili.com/page.php?id=685 Тамара Карсавина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924010846/http://chtoby-pomnili.com/page.php?id=685 |date=2019-09-24 }} // Библиографический ресурс «Чтобы помнили»
* [https://web.archive.org/web/20201130213958/https://project1917.ru/heroes/tamara-karsavina Тамара Карсавина] на [[1917. Свободная история|Проекте1917]]
{{ВС}}

[[Категория:Санкт-Петербург театр училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мария театры балет артистары]]
[[Категория:Артисты Русского балета Дягилева]]
[[Категория:Русские эмигранты первой волны в Великобритании]]
[[Категория:Мемуаристы Великобритании XX века]]
[[Категория:Мемуаристы русского зарубежья]]
[[Категория:Авторы балетных мемуаров]]
[[Категория:Деятельницы культуры Серебряного века]]</text>
      <sha1>gwwzimxr3f1xty5n4yr2fcstrlyuz8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малая Любовь Трофимовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154618</id>
    <revision>
      <id>1309625</id>
      <parentid>1308181</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10952" sha1="mx5l33htfxikt8p75sji9w9xcdl54iv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Малая Любовь Трофимовна''' ([[13 ғинуар]] [[1919 йыл]] — [[14 апрель]] [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]]ның ғалим-терапевы. Медицина фәндәре докторы (1954), профессор (1955), СССР Медицина Фәндәре академияһы академигы (1974). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979). Украина Геройы (1999). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән  эшмәкәре (1968). СССР-ҙың (1980) һәм Украинаның  (2003, үлгәндән һуң) дәүләт премиялары лауреаты.

== Биографияһы ==
Любовь Трофимовна Малая 1919 йылдың 13 ғинуарында Украинаның Запорожье өлкәһе Ореховский районының Копани ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

[[1938 йыл]]да Харьковтың 1-се медицина институтын тамамлағандан һуң, Ворошиловоград өлкәһенең Иванов районы петровеньки ауылында ауыл участка дауаханаһында табип булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның тәүге көнөнән алып [[1946 йыл]]дың сентябргә тиклем Совет Армияһы сафында сортировкаланған эвакуация госпиталдәре начальнигы урынбаҫары, Төньяҡ Кавказ фронтының фронт эвакуация пунктының эвакуация бүлеге начальнигы ярҙамсыһы, Харьков хәрби округының дауалау бүлеге начальнигы ярҙамсыһы була.

[[1946 йыл]]дан Харьков медицина институтында эшләй: клиника ординаторы ([[1946]]—[[1949]]), аспирант ([[1949]]—[[1952]]), докторант ([[1952]]—[[1954]]), доцент ([[1954]]—[[1955]]). [[1955 йыл]]дан — санитар-гигиена һәм педиатрия факультетында терапия кафедраһы мөдире, [[1961 йыл]]дан — госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта ([[1962 йыл]]дан) шул уҡ институтының проблемалы кардиология лабораторияһының ғилми етәксеһе. [[1986 йыл]]дан — Украина ССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ҡабаттан булдырылған Харьков терапия фәнни-тикшеренеү институты директоры (хәҙер Украина Медицина Фәндәре академияһының Терапия институты).

[[1950 йыл]]да Б. М. Хмельницкий етәкселегендә — «Туберкулинодиагностика һәм эске ауырыуҙар клиникаһында туберкулинотерапия» темаһына кандидатлыҡ, ә [[1954 йыл]]да «Туберкулез булғанда йөрәк-ҡан тамырҙары системаһындағы үҙгәрештәр» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ул — 500-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 24 монография, 26 авторлыҡ уйлап табыуы һәм 21 патент авторы.

Л. Т. Малая әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә:

* Совет ҡатын-ҡыҙҙары комитеты ағзаһы ([[1963]]),
* Халыҡ-ара интернистар ассоциацияһы ағзаһы ([[1968]]),
* Бөтә союз кардиологтар ғилми йәмғиәте президиумы ағзаһы ([[1973]]),
* Бөтә союз терапевтары ғилми йәмғиәте рәйесе урынбаҫары ([[1975]]),
* СССР Медицина фәндәре академияһы ҡарамағанда Бөтә союз йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙарына ҡаршы көрәш буйынса комитет президиумы ағзаһы.

[[Харьков]]та йәшәй һәм эшләй. [[2003 йыл]]дың 1 апрелендә вафат була.&lt;ref&gt;[http://www.medicusamicus.com/index.php?action=5x249-15x1 Слово об учителе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228105925/http://www.medicusamicus.com/index.php?action=5x249-15x1 |date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt; Харьков ҡалаһының 2-се зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәрое һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1979 йылдың 12 ғинуарында Малая Любовь Трофимовнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, [[Ленин ордены]], [[«Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы]] тапшырыла.
* Украина президенты указы менән [[1999 йыл]]дың [[12 ғинуар]]ында Украинала медицина фәнен үҫтереүҙәге шәхси хеҙмәте өсөн, кардиология өлкәһендәге фундаменталь тикшеренеүҙәре өсөн Украинаның Медицина фәндәре академияһының Терапия институты директоры, Украина НАН-ы һәм МФА академигы Любовь Трофимовна Малаяға «Украина Геройы» исеме бирелә һәм Держава ордены тапшырыла&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/7/99 Президент України; Указ від 12.01.1999 № 7/99] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424132248/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/7/99 |date=2016-04-24 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ленин ордены]] ([[1979]]).
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены ([[1985]]).
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1960]]).
* V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[1998]])&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/898/98 Президент України; Указ від 19.08.1998 № 898/98] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424140427/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/898/98 |date=2016-04-24 }}&lt;/ref&gt;.
* III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены ([[1995]])&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/349/95 Президент України; Указ від 7.05.1995 № 349/95] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424144748/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/349/95 |date=2016-04-24 }}&lt;/ref&gt;.
* Миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн».
* С. П. Боткин исемендәге почетлы миҙал менән бүләкләнә ([[1984]]).
* Академик С. И. Вавилов исемендәге грамота менән билдәләне. ([[1989]]).
* СССР дәүләт премияһы ([[1980]]).
* Украинаның дәүләт премияһы ([[2003]], үлгәндән һуң).
* СССР МФА-ның Н. Д. Стражеско исемендәге премияһы ([[1983]]).
* Украина МФА-ның Н. Д. Стражеско исемендәге премияһы. ([[1998]]).
* Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1968]]).
* Харьков ҡалаһының почётлы гражданы ([[1999]]).

== Хәтер ==
* Американың Биографик институты [[1996 йыл]]да Малаяға «Йыл кешеһе» исемен бирә, ә халыҡ-ара Биографик үҙәк (Кембридж, Англия) уны «XX быуаттың күренекле 2000 ғалимы» баҫмаһына индерә ([[1998]]).
* Украинаның Министрҙар Кабинеты ҡарары менән [[2004 йыл]]дың [[9 апрель|9 апрелендә]] Украина Медицина фәндәре академияһының Терапия институтына Л. Т. Малая исеме бирелә.
* [[Украинала декоммунизация|Декоммунизация]] сиктәрендә 2015 йылдың ноябрендә Харьковта Постышев проспекты Любовь Vалая проспекты тип үҙгәртелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=11553|star=Labor}}

* [https://web.archive.org/web/20130625205113/http://ukrgeroes.narod.ru/MalaLT.html ГЕРОЙ УКРАЇНИ — Малая Любов Трохимівна]{{ref-uk}}
* [http://geroiros.narod.ru/wwsoldat/200/ARTICLES/BIO/malaya_lt.htm МАЛАЯ Любовь Трофимовна]
* [http://www.city.kharkov.ua/ru/person/view/id/41 Малая Любовь Трофимовна]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20101127135927/http://nbuv.gov.ua/institutions/therapy/mala.html Мала Любов Трохимівна]{{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20081203131522/http://who-is-who.com.ua/bookmaket/nagorody2006/8/427.html Мала Любов Трохимівна (1919−2003)]{{ref-uk}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Украинаның Милли фәндәр академияһы ғәмәли ағзалары]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Харьковта вафат булғандар]]
[[Категория:2003 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>mx5l33htfxikt8p75sji9w9xcdl54iv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катманду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155030</id>
    <revision>
      <id>1309467</id>
      <parentid>1281124</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T19:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26280" sha1="a8b2n44usqqc4io9ez80u23mgskg117" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kathmandu_Market_1920.jpg|мини|300x300пкс|Катманду — 1920 йылда Дурбар майҙаны]]
[[Файл:Деталь_дворца_в_Катманду.jpg|мини|300x300пкс|Катманду һарайының парад инеү урынының бер детале]]
'''Катманду́''' ({{Lang-ne|काठमाडौं}} {{Ipa|[kɑʈʰmɑɳɖu]}}, ''Kāthmāndau'') — [[Непал|Непалдың]] [[Баш ҡала|баш ҡалаһы]] һәм ғәйәт ҙур ҡалаһы, уның тарихи, иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалала миллиндан ашыу кеше йәшәй.

Катмандуның бейеклеге яҡынса 1300 метр булған тауҙар үҙәне — Непалдың Катманду, Лалитпур (Патан), Бхактапур, Киртипур, Панаути тигән невар ҡалалары һәм күп һандағы монастырҙар, ғибәҙәтханалар үҙәктәре һәм мәҙәни һәйкәлдәре менән дан ҡаҙанған тарихи өлкәһе.

Ҡаланың 2000 йыллыҡ бай тарихы бар. Баш ҡаланың [[XVII быуат|XVII]]—[[XVIII быуат|XVIII веков]] быуаттарҙағы тышҡы йөҙө һаҡланып ҡалған, тап Малла династияһы королдәре хакимлыҡ иткән дәүерҙә ҡала эсендә әүҙем төҙөлөштәр алып барыла. Дини һәм мәҙәни фестивалдәр —ҡала халҡы тормошоноң мөһим бер өлөшө. Катманду халҡының күпселеге[[Индуизм|индуизмға]] тоғро, [[буддизм]]ды хуп күреүселәр һан буйынса икенсе урында тора. Ҡалала башҡа диндәргә өҫтөнлөк биреүселәр ҙә байтаҡ, шуға ла Катманду донъялағы иң космополитик ҡалаларҙың береһе тип һанала. [[Непал теле|Непали]] теле — бында иң киң таралған тел.

Катманду — Непалдың эре мәҙәни-белем биреү үҙәге. Ҡалала Король академияһы, Милли колледж, [[Санскрит]] колледжы, Трибхуван исемендәге университет, Нәфис сәнғәт ассоциацияһы урынлашҡан. Бынан тыш Катманду Непал милли музейы, [[нумизматика]] музейы һәм Милли һәм Үҙәк һәм башҡа китапханалары менән бөтә донъяға билдәлелек яулаған.

Катманду, Лалитпур һәм Бхактапур ҡалалары үҙ-ара тығыҙ бәйле, шуға ла был өс ҡаланың иҫтәлекле урындары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә бер һаҡ объекты — «Катманду үҙәненең Бөтә донъя мираҫы»&lt;ref name=&quot;Heritage&quot;&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/121|title=Kathmandu Valley-Unesco World Heritage site|accessdate=November 25, 2009|publisher=World Heritage- UNESCO.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{Cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001520/152020m.pdf|title=Kathmandu Valley World Heritage site: Nepal|accessdate=November 25, 2009|publisher=Unesco, Kathmandu and Bangkok}}&lt;/ref&gt; исеме аҫтында индерелгән.

== Этимологияһы ==
[[Файл:Kasthamandap.jpg|слева|мини|Кастамандап]]
Катманду ҡалаһы Дурбар майҙанында урынлашҡан Кастхамандап ғибәҙәтханаһы хөрмәтенә шундай исемде йөрөтә. [[Санскрит]]тан тәржемәләгәндә ''Кастха'' (काष्ठ) һүҙе «ағас» тигәнде һәм ''Мандап'' (/मण्डप) «ябылған йәшәү урынын» аңлата. Тағы ла ''Mapy Сатал'', булараҡ та билдәле булған был ғибәҙәтхананы 1596 йыла король Лакшми Нарсингхом Малла төҙөй. Ике ҡатлы ҡоролма, тимер ҡаҙаҡтар ҡулланмайынса, тотошо менән ағастан ғына төҙөлә. Риүәйәтенә ярашлы, ғибәҙәтхана төҙөлөшө өсөн тик бер генә ағастан алынған төҙөлөш материалдары файҙаланыла&lt;ref name=&quot;introd&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kathmandu.gov.np/index.php?cid=1&amp;pr_id=1|title=Introduction|accessdate=2009-12-12|publisher=Kathmandu Metropolitan City, Government of Nepal}}&lt;/ref&gt;.

Урта быуаттарҙа ҡала '''Кантипур''' (कान्तिपुर) булараҡ билдәле була. Был исем дә шулай уҡ ике санскрит һүҙе нигеҙендә барлыҡҡа килгән — ''канти'' һәм ''пуре''. «Канти» — Лакшми алиһәләрҙең береһенең исеме, һәм «пуре» урын тигәнде аңлата.

Неварҙар араһында Катманду булараҡ ''Йен Деса'' (देश येँ)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ijxAAAAAYAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=An Account of the Kingdom of Nepaul|publisher=London: William Miller}} pp. 159, 162—163.&lt;/ref&gt; булараҡ билдәле: «Йен» — ''Ямбунан'' (यम्बु) ҡыҫҡартып алынған. тәүге мәлдә ул Катмандуның тик төньяҡ өлөшөнә генә ҡарата әйтелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;q=cache:h6sdBc7CLUEJ:himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_11_01_reviews.pdf+Kathmandu+yambu+slusser&amp;hl=en&amp;gl=np&amp;pid=bl&amp;srcid=ADGEESg2ceBxI2fFOKQgQawkxmzqzoMpH5CPM7DxxjITxvk6FEH37tQcNFg0lMHOlFu9vmfaAqritlH6E4NlF76dKsQdlL6TDPo9V6d86J_7eotAoYi7QKny7jwpszlL8p2lNVvIWjLj&amp;sig=AHIEtbTGepgF3U_fNi5Y4cjlL4hx_DQzeA|title=Contributions to Nepalese Studies|publisher=CNAS, Tribhuvan University|accessdate=28 July 2012|date=December 1983}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Buddha_on_street._Kathmandu._1979._Lo-res.jpg|слева|мини|Будданың Катманду урамындағы статуяһы. 1979]]
[[Файл:Medbud_BuddhaManjushri.jpg|справа|мини|Манджушри]]
Катмандула үткәрелгән археологик ҡаҙылмалар бында боронғо цивилизацияның булыуын раҫлай. Бында табылған иң боронғо статуяға беҙҙең эраның 185 йылы яҙылып ҡуйылған.&lt;ref name=&quot;Kantipur&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485|title=सुस्त उत्खनन » पुरातत्व » सम्पदा :: नेपाल ::|publisher=Ekantipur.com|date=2010-06-09|accessdate=2012-01-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911000320/http://www.ekantipur.com/nepal/article/?id=1485 |date=2010-09-11 }}&lt;/ref&gt;. Дхандо Чаитиялағы ҡаҙылмаларҙа брахма телендәге яҙыуҙарҙың йәше 2000 йылдан ашыу тип иҫәпләнелә. Таштарға соҡоп яҙылған яҙыуҙар — Непал тарихы тураһындағы мөһим сығанаҡ.

=== Боронғо дәүер ===
Катманду тарихының боронғо дәүере мифтарҙа һәм риүәйәттәрҙә һүрәтләнә. Сваямбху пуранеһына ярашлы, хәҙерге Катманду урынында Нагдаха исемле күл булған. Күлде '''Манджушрипаттан''' тип аталған ҡалаға нигеҙ һалған Манджушри киптерә һәм Дхармакараны киптерелгән ерҙең хакимы итеп тәғәйенләй&lt;ref name=&quot;prehistory&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kathmandu.gov.np/index.php?cid=4&amp;pr_id=4|title=History|accessdate=2009-12-12|publisher=Government of Nepal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;travel&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.newatravels.com/nepal/index.html|title=History:Ancient Nepal|accessdate=2009-12-18|publisher=New Travels and Tours Ltd}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228192743/http://www.newatravels.com/nepal/index.html |date=2009-12-28 }}&lt;/ref&gt;

Тәхеткә урта быуаттың (беҙҙең эраның яҡынса 400 йылдары) Ликчави династияһы ултырғанға тиклемге дәүере тураһында яҙмалар бик аҙ. Непал монархтарының (Гопалрадж Вансавали) шәжәрә ағасына ярашлы, Ликчавтарға тиклем Гопал, Махиспалый, Аабхира, Кират һәм Сомаваншиҙар Катманду үҙәненең хакимдары була&lt;ref&gt;Article:गोपालराज वंशावली Language: Nepalbhasa, Journal:नेपालभाषा केन्द्रीय विभागया जर्नल, Edition:1, Date: 1998, Page: 18-25, 44&lt;/ref&gt;. Кират династияһына Яламбер нигеҙ һала. Кираттар хакимлығы осоронда иҫке Катмандуның төньяҡ өлөшөндә Ямб исемле тораҡ пункты барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер син-тибет телдәрендә һөйләшеүселәр Катмандуны элеккесә '''Ямб''' тип йөрөтә. Ҡаланың хәҙерге көньяҡ өлөшөндә шул уҡ дәүерҙә Йенгал ҡалаһына нигеҙ һалына. Кираттар династияһының 7-се быуыны вәкиле Джитедасти хакимлығы осоронда Катманду үҙәнененә [[Буддизм|будда]] монахтары үтеп инә һәм Санкху монастырына нигеҙ һала.

=== Урта быуаттар осоро ===

==== Ликчавтар дәүере ====
4-се һәм 5-се быуаттар араһында Катманду үҙәненә [[Һинд-Ганг тигеҙлеге|һинд-ганг тигеҙлегенән]] Ликчавтар килеп төпләнә. Кираттарҙы еңеп, улар яңы династияға нигеҙ һала. Ошо уҡ осорҙа Лимбиниҙа хаким Вирудхака ойошторған [[геноцид]]тан ҡасып ҡотолған Шакьялар төньяҡҡа Ямб менән Йенгалуға (Ланджагвал һәм Манджупаттан) күсенә һәм унда тәүге Катманду даими будда монастырына нигеҙ һала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dsbcproject.org/manuscripts/short-history|title=A Short History of Sanskrit Buddhist Manuscripts|accessdate=2013-11-24|archiveurl=https://archive.is/20130414141212/http://www.dsbcproject.org/manuscripts/short-history|archivedate=2013-04-14}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130414141212/http://www.dsbcproject.org/manuscripts/short-history |date=2013-04-14 }}&lt;/ref&gt;. Улар килеп төпләнгәндән һуң Ямбу Колиграм, ә Йенгал — Дакшим Колиграм тип атала башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kathmandu.gov.np/Page_Ward+No.+23_38|title=Kathmandu Metropolitan City|accessdate=2013-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120622181813/http://www.kathmandu.gov.np/Page_Ward%2BNo.%2B23_38|archivedate=2012-06-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622181813/http://www.kathmandu.gov.np/Page_Ward%2BNo.%2B23_38 |date=2012-06-22 }}&lt;/ref&gt;.

Катманду үҙе 723 йылда Колиграм һәм Дакшим Колиграмды берләштергән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://britannica.com/EBchecked/topic/249388/Raja-Gunakamadeva|title=Raja Gunakamadeva (Nepalese leader) — Encyclopedia Britannica&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2014-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808042959/http://britannica.com/EBchecked/topic/249388/Raja-Gunakamadeva|archivedate=2014-08-08}}&lt;/ref&gt; Ликчав династияһы хакимы Гунамакадева тарафынан һалына. Ҡала ''Чандрахраса,'' Манджушри ҡылысы форрмаһында төҙөлә. Һиндостан менән Тибет араһындағы транзит сауҙала Катманду мөһим роль уйнай. Невар сәнғәте был осорҙа үҙән эсендә лә, шулай уҡ унан ситтә лә киң танылыу ала. Невар рәссамдары үҙәндән ситтә лә ғибәҙәтханаларға һүрәттәр төшөрөү менән шөғөлләнә.

==== Маллалар дәүере ====
[[Файл:Kathmandu_Darbar0659.JPG|справа|мини|Малла кланы аллаһы Таледжи Вхавани ғибәҙәтханаһы]]
Ликчав дәүере артынан Малла дәүере (12-18-се быуаттар) башлана. 12-се быуатта Тирхут өлкәһе хакимдары мосолмандарҙың ҡыҫымы аҫтында төньяҡҡа Катманду үҙәненә күсенергә мәжбүр була. Династиялар араһындағы никахтар арҡаһында улар Катманду хакимдары булып китә. Династия хакимлығының тәүге йылдарында бик ауырға тура килә, сөнки һастар һәм мосолмандар бер туҡтауһыҙ уларға һөжүм итеп тора. Шулай уҡ көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә Катманду халҡының өстән бер өлөшө, шул иҫәптән батша Малла Абхай ҙә һәләк була. Был ваҡиғалар ваҡытында Ликчавтар дәүеренең архитектура мираҫының байтаҡ өлөшө емерелә һәм әҙәби ҡомартҡылар ҙа юҡҡа сыға. Ошо ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, Катманду үҙенең тотҡан урынын кире ҡайтарыуға өлгәшә һәм Малла дәүерендә Һиндостан һәм Тибет араһында барған транзит сауҙала өҫтөнлөк итә. Непал аҡсаһы трансгималай валютаһына әүерелә. Дәүер тамамланыр алдынан Малладәүләте 4 ҡала-дәүләтте — Кантипура, Лалитпур, Бхактапур һәм Киртипурҙыберләштергән конфедерацияға әйләнә. Ошо конфедерация хакимдары, Катманду үҙәнен контролдә тота, сәнғәт, архитектура һәм сауҙа өлкәһендә бер-береһе менән ярышып йәшәй.

=== Яңы осор ===
Малла дәүере [[1768 йыл]]да, Катманду үҙәне Горкх короллеге контроле аҫтына күскәндән һуң тамамлана. Катманду Горкх империяһының баш ҡалаһы булып китә һәм бөтә Непалды контролдә тота. Әммә шул уҡ ваҡытта күрше дәүләттәр араһында һуғыштар башлауы арҡаһында, трансгималай сауҙаһы һүнә. Непал тышҡы сәйәсәттә әүҙем эш алып бара башлай, Мәҫәлән, Непалдың премьер-министрв Бхимсен Тхап (1806—1837 йй.) Һиндостан өҫтөнән контроль урынлаштырыу буйынса Бөйөк Британия алып барған көрәштә Франция яҡлы булып сығыш яһай. Һөҙөмтәлә Катманду ла заманса хәрби нығытмалар төҙөлә башлай.

==== Ран дәүере ====
1846 йылда, Котский ҡырылышынан һуң, ил һәм ҡала өҫтөнән контроллек итеү Ран династияһына нигеҙ һалған Джунг Бахадур Ранға күсә. Ран хакимлыҡ итеү осоронда Катманду Бөйөк Британия яҡлы булып китә. Ҡалала көнбайыш стилендә биналар төҙөлә, Катманду үҙәнендә тәүге заманса юл һалына. Тричандра колледжы (Непалдың беренсе колледжы), Дурбар мәктәбе (Непалдың беренсе заманса мәктәбе), Бир госпитале (илдә беренсе госпиталь) асыла. әммә Ран хакимлығы осорона тиранлыҡ, халыҡты иҡтисади йәһәттән иҙеү һәм дини эҙәрлекләүҙәр хас була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|first=Angela|last=Dietrich|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=24 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archivedate=2013-10-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Rana resonance|first=C. K.|last=Lal|url=http://nepalitimes.com/news.php?id=8741|date=16 February 2001|accessdate=24 September 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Физик-география характеристикаһы ==
[[Файл:Kathmandu.png|слева|мини|Ҡала үҙәге картаһы]]
[[Файл:Kathmandu_Avion_01.JPG|справа|мини|Катманду]]
Катманду Катманду үҙәненең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 50,67кв. км. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 1350 метр. Катмандуның ҡала агломерацияһы, күрше Патан, Киртипур, Тхими, Бхактапур ҡалаларын да, күрше үҙәнендәрҙә урынлашҡан Банеп, Панаути һәм Дхуликхел ҡалаларын да үҙ эсенә ала.

Ҡала территорияһы буйлап 8 йылға аға. Багмати, Бисхнумати, Дхобикхола, Манохара, Ханумант һәм Тукуча йылғалары — мул һыулы йылғалар.

=== Климаты ===
Катмандуның диңгеҙ кимәленән бейеклеге (1355. м.) һәм бейек тауҙарға ([[Гималай тауҙары|Гималай]], Тибет) яҡынлығы арҡаһында уның климаты субтропик муссонлы. Ҡышын ҡитғанан ел иҫә, әммә тауҙар төньяҡтан килгән һалҡын һауа массаларынның килеүен ҡаплап тора. Йәй [[Һиндостан]] яғынан муссондар килә һәм яуым-төшөм мул була. Йәй дымлы һәм тынсыу, ләкин көслө эҫелек бик һирәк күҙәтелә. Ҡышын йыш ҡына ҡырау төшә, ләкин ҡар бик һирәк яуа. Ғинуарҙа уртаса температура (иң һалҡын ай) +10 °C, июнь һәм июлдә (иң йылы ай) +24,4 °C.{{Ҡала климаты||Ширина=auto|Источник=[http://worldweather.wmo.int/031/c00114.htm World Meteorological Organisation (UN)] [http://www.globalbioclimatics.org/station/ne-katma.htm] [http://wetter.zdf.de/ZDFwetter/inhalt/6/0,5998,1040006_stationID:1044454,00.html]|Янв_ср=10|Янв_ср_осад=14|Фев_ср=11.7|Фев_ср_осад=17|Мар_ср=16.1|Мар_ср_осад=31|Апр_ср=20|Апр_ср_осад=54|Май_ср=23.1|Май_ср_осад=114|Июн_ср=24.4|Июн_ср_осад=256|Июл_ср=24.4|Июл_ср_осад=360|Авг_ср=24.2|Авг_ср_осад=314|Сен_ср=23.6|Сен_ср_осад=183|Окт_ср=20|Окт_ср_осад=59|Ноя_ср=15.3|Ноя_ср_осад=8|Дек_ср=11.1|Дек_ср_осад=14|Год_ср=18.7|Год_ср_осад=1425|Янв_ср_мин=2.1|Янв_ср_макс=18|Фев_ср_мин=3.8|Фев_ср_макс=20.2|Мар_ср_мин=7.5|Мар_ср_макс=24.3|Апр_ср_мин=11.3|Апр_ср_макс=27.4|Май_ср_мин=15.5|Май_ср_макс=28.2|Июн_ср_мин=19|Июн_ср_макс=28.3|Июл_ср_мин=20|Июл_ср_макс=27.7|Авг_ср_мин=19.7|Авг_ср_макс=28|Сен_ср_мин=18.2|Сен_ср_макс=27.2|Окт_ср_мин=13|Окт_ср_макс=25.8|Ноя_ср_мин=7.4|Ноя_ср_макс=22.7|Дек_ср_мин=3|Дек_ср_макс=19.4|Год_ср_мин=11.7|Год_ср_макс=24.8|Янв_а_макс=24.4|Янв_а_мин=−2.8|Фев_а_макс=28.3|Фев_а_мин=−1.1|Мар_а_макс=33.3|Мар_а_мин=1.7|Апр_а_макс=35.0|Апр_а_мин=4.4|Май_а_макс=36.1|Май_а_мин=9.4|Июн_а_макс=37.2|Июн_а_мин=13.9|Июл_а_макс=32.8|Июл_а_мин=16.1|Авг_а_макс=33.3|Авг_а_мин=16.1|Сен_а_макс=33.3|Сен_а_мин=13.3|Окт_а_макс=33.3|Окт_а_мин=5.6|Ноя_а_макс=29.4|Ноя_а_мин=0.6|Дек_а_макс=28.3|Дек_а_мин=−1.7|Год_а_макс=37.2|Год_а_мин=-2.8}}

== Иҡтисады ==
[[Файл:Kathmandu0941.JPG|справа|мини|Дхарахара башняһы янында Непал Телеком комплексы]]
Катманду — [[Непал|Непалдың]] мөһим сәнәғәт һәм сауҙа үҙәге. Бында Непалдың Фонд биржаһы, Непал Милли банкыһының баш офисы, сауҙа палаталары, шулай уҡ милли һәм трансмилли банкылар офистары, телекоммуникация компаниялары һәм башҡа милли һәм халыҡ-ара ойошмалар урынлашҡан.

== Катмандуның һәм Үҙәндең төп иҫтәлекле урындары ==
Боднатх һәм Сваямбунатх, Пашупатинатх киртләстәре, Дурбар майҙаны, «Кастамандап» бинаһы, Королдәр һарайы, Лалитпур (Патан), Буданилкантха, туристар районы Тамель, Рани-Покхари быуаһы, Дхарахара башняһы.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* {{Флаг|Великобритания}} [[Эдинбург]], [[Шотландия]], [[Бөйөк Британия]]
* {{Флаг|США}} [[Юджин (Орегон)|Юджин]], Орегон, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]
* {{Флаг|Иран}} [[Исфаһан|Исфахан]], [[Иран]]
* {{Флаг|ЮАР}} Йоханнесбург, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|ЮАР]]
* {{Флаг|США}} Канзас-Сити, [[Миссури]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]
* {{Флаг|Япония}} [[Киото]], [[Япония]]
* {{Флаг|Япония}} Мацумото, [[Япония]]
* {{Флаг|Белоруссия}} [[Минск]], [[Беларусь|Белоруссия]]
* {{Флаг|Франция}} По, [[Франция]]
* {{Флаг|Северная Корея}} [[Пхеньян]], [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КНДР]]
* {{Флаг|Северная Корея}} Кэсон, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КНДР]]
* {{Флаг|Канада}} Квебек, Квебек, [[Канада]]
* {{Флаг|Китай}} [[Сиань]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2|refs=&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://census.gov.np/index.php?view=article&amp;catid=6:home&amp;id=31:preliminary-result-of-national-population-census-2011-released&amp;format=pdf|title=Preliminary Result of National Population Census 2011 Released|date=pdf|publisher=National Planning Commission Secretariat, Central Bureau of Statistics (CBS), Government of Nepal|accessdate=2012-05-09|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/683nKzNzT?url=http://census.gov.np/index.php?view=article|archivedate=2012-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120416113748/http://census.gov.np/index.php?view=article&amp;catid=6:home&amp;id=31:preliminary-result-of-national-population-census-2011-released&amp;format=pdf |date=2012-04-16 }}&lt;/ref&gt;}}

== Һылтанмалар ==
* [https://maps.yandex.ru/-/CVgluE69 Катманду] на службе Яндекс. Панорамы
* [https://web.archive.org/web/20191108122551/http://fedin.org/puteshestviya/karty/karta-katmandu.html Карта Катманду и окрестностей]
* [http://yourroadabroad.com/katmandu/ Статья о Катманду с фотографиями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016214921/http://yourroadabroad.com/katmandu/ |date=2019-10-16 }}

{{Азия баш ҡалалары}}
[[Категория:Миллионер ҡалалар]]
[[Категория:Изге ҡалалар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Неопределяемая страна (телефонный код)]]
[[Категория:Непал]]</text>
      <sha1>a8b2n44usqqc4io9ez80u23mgskg117</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155160</id>
    <revision>
      <id>1309555</id>
      <parentid>1184079</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3831" sha1="aqs63zututhzauk41a1ynnterhxz85h" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Кәлимуллин}}
'''Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы''' ([[27 июль]] [[1939 йыл]] — [[2 июль]] [[2012 йыл]]) — иҡтисадсы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1975). Илеш районының почётлы гражданы (2005).

== Биографияһы ==
Ләбип Сәхиулла улы Кәлимуллин 1939 йылдың 27 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Илеш районы]] [[Ишҡар]] ауылында тыуған.

[[1957 йыл]]да Өфө авиация техникумын, [[1970 йыл]]дан ситтән тороп [[Өфө авиация институты]]н (хәҙерге ваҡытта [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]) тамамлаған.

Хеҙмәт юлын [[1957 йыл]]да [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]нда (хәҙерге [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]) токарь булып башлай, план-иҡтисад бүлеге начальнигы вазифаһына тиклем күтәрелә.

[[1972]]—[[1975]] йылдарҙа Өфө моторҙар заводы партия комитетының завод хакимиәте эшмәкәрлегенә күҙәтеү комиссияһы рәйесе булып эшләй.

[[1975 йыл]]да [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] оборона сәнәғәте бүлеге инструкторы вазифаһына эшкә саҡырыла.

[[1978 йыл]]да КПСС-тың Өфө ҡалаһы Калинин район комитетының икенсе секретаре итеп һайлана.

1980 йылда Башҡорт АССР-ының Дәүләт планы (Госплан) рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

[[1984 йыл]]дан Башҡорт АССР-ының яғыулыҡ сәнәғәте министры, [[1988 йыл]]дан Башҡорт АССР-ының финанс министры вазифаларында эшләй.

[[1988]]—[[1990]] йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Президиумы ағзаһы булып тора.

[[1990]] йылда Башҡортостан Республикаһы буйынса дәүләт һалым инспекицияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм 1997 йылда хаҡлы ялға киткәнсе шул вазифала эшләй.

Ләбип Сәхиулла улы Кәлимуллин 2012 йылдың 2 июлендә [[Өфө]] ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1964, 1989)
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1975)
* Илеш районының почётлы гражданы (2005)

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashinform.ru/news/474396-ne-stalo-lyabipa-kalimullina/  Не стало Лябипа Калимуллина // Башинформ]
* [https://web.archive.org/web/20191114162007/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%9B%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BF_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Страница Калимуллина Л.С на сайте http://letopiswiki.ugatu.su/]</text>
      <sha1>aqs63zututhzauk41a1ynnterhxz85h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канаев Никита Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155512</id>
    <revision>
      <id>1309445</id>
      <parentid>1241237</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6740" sha1="f790j0edkg9d8rci37d4o98r7f3cmyy" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Никита Петрович Канаев''' ([[27 сентябрь]] [[1907 йыл]]— [[23 октябрь]] [[1987 йыл]]) — филолог, уҡытыусы, ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1967).

Әҙәби тәнҡит өлкәһеһәм [[әҙәбиәт ғилеме]] белгесе, әҙәбиәт тарихы буйынса 80-дән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән яҡут әҙәбиәте тарихы буйынса, яҡут теленә китаптар тәржемәләүсе.

== Биографияһы ==
1907 йылдың 27 сентябрендә хәҙерге Саха Республикаһы (Яҡутстан) Нюрбинский улусының Аммосовка ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1928 йылда башлай, 1929 йылда, Яҡут Башҡарма Үҙәк комитеты аппаратында эшләй. 1929—1932 йылдарҙа Иркутск дәүләт университетында уҡый. Университетын тамамлағас, 1932—1933 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1934—1939 йылдарҙа Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү тарих, философия һәм әҙәбиәт институтында уҡый. 1939—1941 йылдарҙа [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Учпедгиз яҡут мөхәрририәтенең тәржемәсеһе булып эшләй, 1941—1942 йылдарҙа — Амгино-Нахаринский урта мәктәбе директоры була&lt;ref&gt;[http://amga-nakharasosh.saha.eduru.ru/history Директора школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117082946/http://amga-nakharasosh.saha.eduru.ru/history |date=2019-11-17 }}&lt;/ref&gt;.

1942 йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА]]-ға саҡырыла, 1942—1943 йылдарҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, 1942 йылдың декабрь аҙағында ҡаты яралана. 1943 йылдың яҙында яраланыу арҡаһында демобилизациялана.&lt;ref&gt;[http://prez.ysn.ru/?p=1324 О КАНАЕВЕ НИКИТЕ ПЕТРОВИЧЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928173830/http://prez.ysn.ru/?p=1324 |date=2021-09-28 }}&lt;/ref&gt; 1943—1946 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Мәғариф комиссариатында мәктәптәр инспекторы булып эшләй. Журналының баш мөхәррире була. 1946—1947 йылдарҙа «Хотугу сулус» журналының баш мөхәррире, 1947—1952 йылдарҙа — [[Яҡут АССР-ы]]ның дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй Никита Петрович 1952 йылдан алып, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Яҡут тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында ғилми хеҙмәткәр була: кесе ғилми хеҙмәткәр (1952—1970), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1970—1980). 1967 йылда «Творчество В. М. Новикова-Урастырова» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылда уға «СССР халыҡтары әҙәбиәте» ғилми хеҙмәткәре дәрәжәһе бирелә.

'''Уның иң мөһим эштәре:'''

* «Тема дружбы народов в якутской литературе» (1955).
* «Якутская советская литература» (1963).
* «Творчество Н. Е. Мординова» (1964).
* «Русско-якутские литературные связи» (1965).
* «Творчество В. Новикова-Урастырова» (1968).
* «Очерки истории якутской советской литературы» (1955—1956, в соавторстве с Г. Эргисом и Г. Васильевым).

Яҡутстанда 1987 йылдың 23 октябрендә вафат була.

2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн» һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн».

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }}
* [https://howlingpixel.com/i-sah/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Никита Петрович Канаев]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://igi.ysn.ru/files/publicasii/vestnik/vestnik_2015_1%2810%29.pdf СЕВЕРО-ВОСТОЧНЫЙ ГУМАНИТАРНЫЙ ВЕСТНИК — 70 лет Великой Победы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921001009/http://igi.ysn.ru/files/publicasii/vestnik/vestnik_2015_1(10).pdf |date=2018-09-21 }}

[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Тәржемәселәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Иркутск дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>f790j0edkg9d8rci37d4o98r7f3cmyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йомағужин Валерий Әфтәх улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155661</id>
    <revision>
      <id>1309384</id>
      <parentid>1276345</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6525" sha1="36m102rs7hzi4gcznqc90wu9g58f0ar" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йомағужин Валерий Әфтәх улы''' ([[18 июль]] [[1950 йыл]]) — ғалим-математик. Физика-математика фәндәре докторы (2010).

== Биографияһы ==
Валерий Әфтәх улы Йомағужин [[1950 йыл]]дың [[18 июль|18 июлендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Оло Теләк районы]] [[Түбәнге Ләмәҙ]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]]) тыуған. 1972 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлай һәм артабанғы дүрт йыл дауамында (1973—1976) шунда уҡ, юғары алгебра һәм геометрия кафедраһында, эшкә ҡалдырыла. 1973 йылда Һарытау дәүләт университетының геометрия кафедраһы ҡарамағындағы аспирантураға уҡырға инә. Бында ул В. В. Вагнер һәм М. В. Лосик етәкселегендә тикшеренеү эштәрен алып бара&lt;ref name=&quot;Юмагужин&quot;&gt;[http://d-omega.org/2010/09/01/ В.А. Юмагужин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260107192842/http://d-omega.org/2010/09/01/ |date=2026-01-07 }}&lt;/ref&gt;.
1979 йылда Ҡаҙан дәүләт университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Аспирантуранан һуң ул эшен Башҡорт дәүләт университетында дауам итә, башта ассистент булып, һуңынан — өлкән уҡытыусы вазифаһында&lt;ref name=&quot;Юмагужин&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. В. Ә. Йомағужиндың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының формалашыуына 1980-се йылдар башында А. М. Виноградов, уның идеялары һәм эш һөҙөмтәләре менән танышыуы ифрат ҙур йоғонто яһай. Яңы өлкәлә тәүге эштәре (А. М. Виноградов һәм В. Н. Гусятникова менән берлектә) икенсел дифференциаль операторҙарға арнала.

1985 йылдан башлап (өҙөклөк менән) А. М. Виноградовтың саҡырыуы буйынса В. Ә. Йомағужин Переславль-Залесский ҡалаһына күсә&lt;ref name=&quot;Юмагужин&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. һәм РФА ның А. К. Айламазян исемендәге Программа системалары институтының системалы анализ тикшеренеү үҙәгендә эшләй: 1992 йылдан алып — өлкән, 2011 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре вазифаһында. 1991—1992 йылдарҙа. «Робот ландия» ЯСЙ программисы, бер үк ваҡытта (1997 йылдан башлап) Переславль ҡалаһы университетында (бөтәһе лә — Переславль-Залесский ҡалаһы) уҡыта&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|/index.php/component/content/article/8-statya/5972-joma-uzhin-valerij-ft-kh-uly}}&lt;/ref&gt;.

Бында тәүге үк эшендә алдына ҡуйған маҡсаттарға ирешә һәм ул 19 быуат уртаһында уҡ ҡуйылған проблеманы хәл итеүгә өлгәшә.
2004 йыл һәм 2005 йылдың көҙгө семестрын В. Ә. Йомағужин профессор М. Марван саҡырыуы буйынса Силезия универстетында (Чехия республикаһы) үткәрә һәм М. Марван менән берлектә тикшеренеүҙәрҙәр өҫтөндә эшләй&lt;ref name=&quot;Юмагужин&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Себер федераль университетында ([[Красноярск]] ҡалаһы) 2010 йылдың апрелендә яҡланған докторлыҡ диссертацияһы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе булып тора&lt;ref name=&quot;Юмагужин&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге дифференциаль инварианттарҙы иҫәпләп сығарыу ысулдарын эшләүгә һәм уларҙың ҡушымталарына арналған. В. Ә. Йомағужин тарафынан 2-се дәрәжә ябай дифференциаль тигеҙләмәләрҙең киң класы өсөн, шулай уҡ 2 үлсәмле күп төрлөлөктәге туҡымалар өсөн скаляр дифференциаль инварианттар алгебраһының тулы тасуирламаһы, дөйөм хәлдәге Монж-Ампер гиперболик тигеҙләмәләренең һәм һыҙыҡлы ябай дифференциаль тигеҙләмәләрҙең контактлы классификацияһы эшләнә, газ динамикаһы һәм акустика тигеҙләмәләренең асыҡланған яңы сығарылыштары табыла.

40-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|/index.php/component/content/article/8-statya/5972-joma-uzhin-valerij-ft-kh-uly}}&lt;/ref&gt;.

'''Төп ғилми хеҙмәттәре:'''
* Хеҙм.: On geometric structures of 2-dimensional gas dynamics equations //Lobachevski Journal of Mathematics. 2009. Vol.30. № 4 (авторҙаш);
* Differential Invariants of Second Order ODEs, I //Acta Applicandae Mathematicae. 2010. Vol.109. № 1.

Математиканан тыш, Валерий Әфтәх улы спорт менән әүҙем шөғөлләнә: Переславлгә күскәнгә тиклем ул эштән буш ваҡытын альпинизм һәм ҡаяға менеүгә бағышлаһа, Преславлдә ул — саңғысы һәм һунарсы, аҙаҡҡы уның мауығыуҙары — тау саңғылары һәм ролик конькиҙар&lt;ref name=&quot;Юмагужин&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|/index.php/component/content/article/8-statya/5972-joma-uzhin-valerij-ft-kh-uly}}</text>
      <sha1>36m102rs7hzi4gcznqc90wu9g58f0ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маслов Леонид Романович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155717</id>
    <revision>
      <id>1309642</id>
      <parentid>1287465</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6665" sha1="jtp4qph6surpsxmgq8ln5nwgidk3fs2" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Маслов Леонид Романович''' ([[1895 йыл|1895]]—[[1969 йыл|1969]]) — табип һәм совет хәрби эшмәкәре, медицина хеҙмәте генерал-майоры (1943).

== Биографияһы ==
[[1895 йыл]]дың [[22 август|22 авгус]]ында [[Белгород]] ҡалаһында тимер юлсы ғаиләһендә тыуған.

[[1915 йыл]]да [[Тифлис]] хәрби-фельдшерлыҡ мәктәбен тамамлай, шунан һуң Рус императоры армияһында фельдшер булып хеҙмәт итә. 1920 йылдың июненән алып [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ла]] хеҙмәт итә, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://beluezd.ru/maslov-leonid-romanovich.html Маслов Леонид Романович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419002554/https://beluezd.ru/maslov-leonid-romanovich.html |date=2020-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

[[1929 йыл]]да [[Ленинград]] Хәрби-медицина академияһын (ХМА, хәҙерге С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы) тамамлай. 1-се Тымыҡ океан дивизияһының 1-се Чита полкында кесе табибтан алып Никольский-Уссурийский, Иркутск, Киев һәм башҡа хәрби госпиталдарҙың начальнигына тиклем хеҙмәт юлын үтә. 1938 йылдан алып — бригада табип-хирургы, Харьков хәрби-медицина училищеһы коменданты була. Генераль штабтың хәрби академияһы ҡарамағындағы юғары курсын тамамлап, [[1941 йыл]]да [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан Генштаб академияһы янындағы начальниктар составы курстарын тамамлай — Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлешендә медицина хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә (1941), шулай уҡ [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] кадрҙар идаралығы һәм төп хәрби-санитар идаралығы начальнигы була (1942). 1942 йылдың 25 мартынан 1943 йылдың 15 ғинуары буйына Хәрби медицина академияһы начальнигы булып эшләй. Һуңынан тағы фронтта була — Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украин һәм 2-се Белорус фронттарының хәрби-санитар идаралығы начальнигы булып хеҙмәт итә (1943—1944). 1944—1945 йылдарҙа [[Киев]] медицина институтының хәрби-медицина әҙерлек кафедраһы начальнигы (КМИ, хәҙер А. А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты), һуңынан Карпат яны хәрби округында хәрби-санитар идаралыҡ менән етәкселек итә.

[[1947 йылд]]а армиянан китә. [[СССР]] Оборона Минстрлығының Хәрби-медицина музейында (хәҙерге Хәрби-медицина музейы) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй .

1969 йылдың 3 авгусында Ленинградта вафат була, Богословский зыяратында ерләнгән (32-се участкала).&lt;ref name=&quot;mednecropol&quot;&gt;[http://mednecropol.ru/m/maslov-lr/maslov-lr.htm Маслов Леонид Романович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031162330/http://mednecropol.ru/m/maslov-lr/maslov-lr.htm |date=2019-10-31 }}&lt;/ref&gt;

[[Ленин ордены]] менән бүләкләнә, өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], шулай уҡ күп миҙалдар һәм сит ил наградалары менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;mednecropol&quot;/&gt;.

== Сығанағы ==
* Ими гордится земля Белгородская. Сост. К А. Маракина. Белгород, 1997.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://generals.dk/general/Maslov/Leonid_Romanovich/Soviet_Union.html Леонид Романович Маслов]
* [https://web.archive.org/web/20240625001256/http://attic.volgmed.ru/science/stg/rm_budko4.pdf Вклад медицины Ленинграда в победу советских войск под Сталинградом]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/vklad-sovetskoy-meditsiny-v-velikuyu-pobedu/viewer ВКЛАД СОВЕТСКОЙ МЕДИЦИНЫ В ВЕЛИКУЮ ПОБЕДУ]

[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1969 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 августа тыуғандар]]
[[Категория:Белгородта тыуғандар]]</text>
      <sha1>jtp4qph6surpsxmgq8ln5nwgidk3fs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лисовский Николай Кузьмич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155736</id>
    <revision>
      <id>1309591</id>
      <parentid>1180360</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9872" sha1="05svm6wgd0oktjp2weyl4lht4kjkpg1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лисовский Николай Кузьмич''' ([[3 декабрь]] [[1914 йыл]] — [[25 май]] [[1987 йыл]]), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1949—1953 йылдарҙа Силәбе уҡытыусылар институтының&lt;ref name=&quot;СДПУ&quot;&gt;Хәҙер Силәбе дәүләт педагогия университеты&lt;/ref&gt; директор урынбаҫары, 1964 йылдан — Силәбе дәүләт педагогия институтының&lt;ref name=&quot;СДПУ&quot; /&gt; тарих кафедраһы мөдире. [[Тарих]] фәндәре докторы (1966), профессор (1967). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1977), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Николай Кузьмич Лисовский 1914 йылдың 3 декабрендә (иҫке стиль буйынса 20 ноябрендә) [[Ырымбур губернаһы]]ның {{ТУ|Үрге Урал өйәҙе|Верхнеурал өйәҙендә}} [[Үрге Әүжән|Үрге Әүжән-Петровск]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Белорет районы}} [[Үрге Әүжән]] ауылы&lt;/ref&gt; ауылында тыуған&lt;ref&gt;[http://www.book-chel.ru/ind.php?id=1199&amp;what=card Энциклопедия «ЧЕЛЯБИНСК». ЛИСОВСКИЙ Николай Кузьмич]{{ref-ru}}{{V|25|11|2019}}&lt;/ref&gt;.

[[Үрге Урал]] ҡалаһындағы [[ауыл хужалығы]] техникумын тамамлағандан һуң ул ваҡыттағы Урал өлкәһе Төмән округының Червишев машина-трактор станцияһында агроном булып эшләй.

[[1936 йыл]]да йәш белгес ситтән тороп Силәбе педагогия институтының&lt;ref&gt;Артабан Силәбе дәүләт педагогия институты, хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университеты&lt;/ref&gt; тарих факультетына уҡырға инә, уны [[1941 йыл]]да уңышлы тамамлай.

[[1937 йыл]]дың сентябренән Николай Лисовский хеҙмәт эшмәкәрлеген мәғариф өлкәһендә дауам итә: Түбәнге Увель ауылындағы мәктәптә тарихтан уҡыта, бер ни тиклем ваҡыттан мәктәп директоры вазифаһына үрләтелә. Артабан уны [[Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы|Троицк педагогия училищеһы]] директоры итеп тәғәйенләйҙәр.

1941 йылдан [[ВКП (б)]] ағзаһы Николай Лисовский [[1943]]—[[1949 йыл]]дарҙа [[КПСС|партияның]] [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкә]] комитеты аппаратында яуалы вазифала була.

Артабан ул тағы ла уҡытыу-тәрбиә эшендә: 1949—[[1953 йыл]]дарҙа уҡытыусылар институтының директор урынбаҫары, 1953—1954 йылдарҙа был юғары уҡыу йортоноң уҡыу һәм фәнни эштәр буйынса проректоры була. [[1954 йыл]]дан — [[КПСС]] тарихы кафедраһы доценты.

[[1964 йыл]]дың апреленән Николай Кузьмич Силәбе дәүләт педагогия институтының кафедра мөдире.

Тарихсы ғалим 1953 йылда «[[Көньяҡ Урал]] большевиктарының Совет власын нығытыу өсөн көрәше» («Борьба большевиков Южного Урала за упрочение Советской власти») тигән темаға кандидатлыҡ, 1966 йылда — «Урал большевиктары Октябрь социалистик революцияһының еңеүе өсөн көрәштә» («Большевики Урала в борьбе за победу Октябрьской социалистической революции») тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Lisovskiy&amp;id=7500 Энциклопедия Челябинской области. Лисовский Николай Кузьмич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110185343/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Lisovskiy&amp;id=7500 |date=2019-11-10 }}{{ref-ru}}{{V|25|11|2019}}&lt;/ref&gt;.

Тырыш хеҙмәткәр юғары уҡыу йортонда үҙенең фәнни мәктәбен булдыра, уҙған быуаттың 1960-сы йылдарында унда аспирантура ойоштора. Силәбе ҡалаһы юғары уҡыу йрттары ректорҙары советы ҡарамағындағы ғилми-методик комиссия менән етәкселек итә, СССР тарихы институтының «Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы» («Октябрьская революция и Гражданская война») проблемаһы буйынса Урал секцияһын етәкләй.

Емешле фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге өсөн Николай Лисовский  Октябрь Революцияһы (1977), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә, 1973 йылда уға РСФСР Юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығының «Эштәге юғары уңыштары өсөн» («За отличные успехи в работе») билдәһе тапшырыла.

1970 йылда ғалимдың исеме Силәбе ҡалаһының Хеҙмәт батырлығы китабына индерелә.

Николай Кузьмич Лисовский 1987 йылдың 25 майында Силәбелә вафат була.

== Китаптары ==
* Долой самодержавие! — [[Челябинск]]: Южно-Уральское книжное издательство, 1967. 1975.
* Очерки истории большевистских организаций Южного Урала, 1883—1917. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1972.
* 1917 год на Урале. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1967.  — 560 с.;
* В. П. Точисский — Россияла тәүге марксистик түңәрәктәрҙе ойоштороусыларҙың береһе. — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1965; 
* Октябрь на Южном Урале. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1957; 
* Революция 1905—1907 гг. на Урале. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1955.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974);
* Октябрь Революцияһы ордены (1977);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971);
* «Почёт Билдәһе» (1966) ордены.
* РСФСР Юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығының&lt;br&gt; «Эштәге юғары уңыштары өсөн» билдәһе (1973)

== Хәтер ==
* Силәбе дәүләт педагогия институтының тарих факультеты студенттары өсөн Николай Лисовский исемендәге стипендия булдырылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7893-lisovskij-nikolaj-kuzmich}} {{V|25|11|2019}}
* [http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-11-1155-lisovskij-nikolaj-kuzmich.html Уральская Историческая Энциклопедия. Главная &quot; Справочники &quot; Уральская Историческая Энциклопедия &quot; Л &quot; ЛИСОВСКИЙ Николай Кузьмич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907214501/http://ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-11-1155-lisovskij-nikolaj-kuzmich.html |date=2017-09-07 }}{{ref-ru}} {{V|25|11|2019}}
* [http://sbiblio.com/biblio/content.aspx?dictid=168&amp;wordid=1255721 Уральская историческая энциклопедия. Лисовский, Николай Кузьмич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} {{V|25|11|2019}}

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Силәбе дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>05svm6wgd0oktjp2weyl4lht4kjkpg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киссельгоф Иосиф Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155749</id>
    <revision>
      <id>1309496</id>
      <parentid>1218245</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7510" sha1="oqlapv5et1rfn0i9g9dk117eqa63bk5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Киссельгоф Иосиф Сергеевич''' ([[14 сентябрь]] [[1908 йыл]] — [[19 май]] [[1973 йыл]]) — совет тарихсы-ғалимы, тарих фәндәре докторы ([[1967 йыл|1967]]), БДУ профессоры ([[1968 йыл|1968]]) .

== Биографияһы ==
Киссельгоф Иосиф Сергеевич 1908 йылдың 14 сентябрендә Тверь губернаһы Торопец ҡалаһында тыуған.

1927 йылда ул Ушинский исемендәге Ленинград педагогия техникумын тамамлай. Техникумды тамамлағас, 1938 йылға тиклем [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.

1938 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтының киске бүлеген тамамлай. Институттың аспирантураһында уҡый. ««Общество друзей народа» и республиканское восстание 1832 года в Париже» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1941 йылдан башлап Вологда педагогия институтында доцент һәм тарих факультеты деканы, һуңыраҡ — дөйөм тарих кафедраһы мөдире (1946—1947) булып эшләй.

И. С. Киссельгоф 1947—1951 йылдарҙа А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы доценты, ә 1951 йылдың сентябренән (суд ҡарары менән һөргөнгә ебәрелә&lt;ref&gt;[http://vechufa.ru/exclusive/1145-csylka.html Ссылка &quot; Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты «Вечерняя Уфа»]&lt;/ref&gt;) — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1957 йылдан — тарих-филология факультеты деканы, 1959 йылдан алып 1973 йылға тиклем — БДУ-ла дөйөм тарих кафедраһы мөдире булып эшләй. Өфөлә Р. Зорге урамы, 25 адресы буйынса йәшәй.

1967 йылда Иосиф Сергеевич «[[:ru:Режим Виши|Вишистский режим]] во Франции в годы второй мировой войны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Ғалимдың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — Икенсе донъя һуғышы осоронда Франция тарихы. И. С. Киссельгоф етәкселегендә БДУ-ның дөйөм тарих кафедраһы, «Франция тарихынан» йыйынтыҡтар сығарыусы, Франция тарихын өйрәнеү буйынса перифериялағы үҙәк булып китә.

[[1973 йыл|1973 йылдың]] [[19 май|19 майында]] вафат була, Өфөлә ерләнгән.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
И. С. Киссельгоф — төрлө баҫмаларҙа, шул иҫәптән «Француз йыллыҡ баҫма»һын да индереп, баҫылып сыҡҡан француз ҡаршылығы тарихы буйынса 100-гә яҡын ғилми хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[http://annuaire-fr.narod.ru/fe1961-oglav.html Французский ежегодник. 1960. М.: Издательство АН СССР, 1961. 543 с]&lt;/ref&gt;: «Францияның капитуляцияһы һәм 1940—1941 йылдарҙа Виши режимы», «Францияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн милли көрәш фронты барлыҡҡа килеүе», «Правящие круги и народные массы Франции после нападения гитлеровской Германии на СССР» һәм башҡалар.

=== Һайланма хеҙмәттәре ===
* ''Киссельгоф И. С.'' История Франции в годы Второй мировой войны. — М.: Высшая школа, 1975. — 208 с. — ISBN 978-5-458-39563-2
* ''Киссельгоф И. С.'' Республиканское восстание 5-6 июня 1832 г. в Париже // Французский ежегодник 1974. — М.: Наука. 1976.
* ''Киссельгоф И. С.'' К истории возникновения «Общества прав человека и гражданина» (1830—1833). — Французский ежегодник 1961. — М.: Наука. 1960. — С. 124—140.
* ''Киссельгоф И. С.'' Капитуляция Франции и вишистский режим в 1940—1941 гг. // Из истории Франции. — Уфа, 1961. — С. 93—168.
* ''Киссельгоф И. С.'' Борьба коммунистов Франции за объединение патриотических сил и образование Национального совета Сопротивления (1940—1943 гг.) // Вопросы истории. — 1963. — № 11. — C. 110—111.
* Из истории Франции: / [Ред. коллегия: доц. И. С. Киссельгоф (отв. ред.) и др.]. — Уфа, 1963. — (Ученые записки / Башкирский гос. ун-т им. 40-летия Октября. Серия исторических наук / Кафедра всеобщей истории; Вып. 12.)

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/12831-kisselgof-iosif-sergeevich|title=Киссельгоф, Иосиф Сергеевич|author=Г.Т. Хусаинова|date=2013|publisher=[[ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия»]]|accessdate=2017-04-04|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426060143/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/12831-kisselgof-iosif-sergeevich |date=2017-04-26 }}

* https://web.archive.org/web/20141113212850/http://hist.at.ua/index/0-7
* http://istmat.info/node/27775 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703220525/http://istmat.info/node/27775 |date=2014-07-03 }}
* http://vechufa.ru/exclusive/1145-csylka.html
* http://posredi.ru/enc_S_Ssilka_ufimskaya.html

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:1973 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:19 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>oqlapv5et1rfn0i9g9dk117eqa63bk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кульпин Валерий Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155972</id>
    <revision>
      <id>1309541</id>
      <parentid>1213119</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4844" sha1="77hd6gwe5dpi3968bviwt83y2sqka6m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кульпин Валерий Дмитриевич''' ([[27 ғинуар]] [[1941 йыл]]) — хеҙмәт ветераны, нефтсе-геологы, хужалыҡ эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтсеһе&lt;ref name=&quot;Своб. энц. Урала&quot;&gt;index.php/Кульпин_Валерий_Дмитриевич&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Валерий Дмитриевич Кульпин 1941 йылдың 27 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. 1968 йылда — [[Өфө авиация институты]]н, 1978 йылда — Төмән индустриаль институтын тамамлай&lt;ref name=&quot;Своб. энц. Урала&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1982—1987 йылдарҙа — СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Көнбайыш Себер бүлеге начальнигы; 1987—1996 йылдарҙа — «Урайнефтегаз» берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары; 1999 йылдан — «Самотлорнефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры&lt;ref&gt;[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Кульпин_Валерий_Дмитриевич Кульпин Валерий Дмитриевич]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Свободная энциклопедия Урала&lt;/ref&gt;.

Көнбайыш Себер нефть сәнәғәтенең стратегик һәм оператив үҫеш пландарын эшләүҙә, импортлы газлифт комплексы, нефть промыслаһының коммуникацион селтәрҙәренә радиоканалдар, «РЭДА» ҡоралмаларының импортлы киҫеп алыу каналдарын, нефть промыслаһына тоҙ ултырыу һәм коррозия менән көрәш алымдарын индереүҙә ҡатнаша. Скважиналар ҡыуағына яңғын һүндереү системаһын ооштороуға ҙур өлөш индерә&lt;ref name=&quot;Своб. энц. Урала&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһыны почетлы нефтсеһе
* Халыҡ-ара тәбиғәт һәм йәмғиәт буйынса фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998),
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы (2001)&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/ukaz/sbor07/text07507.htm О награждении государственными наградами Российской Федерации работников предприятий, учреждений и организаций Ханты-Мансийского автономного]&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — [[Екатеринбург]] : Уральский рабочий, 2001. — 694, [1] с. : портр.; 27 см. С.303.
* Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа : РИК УГАТУ, 2017. — 379 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20251210092333/http://letopis.ugatu.su/mediawiki-1.31.0/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кульпин Валерий Дмитриевич]

[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ишембайҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Төмән дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>77hd6gwe5dpi3968bviwt83y2sqka6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коган Ефим Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155981</id>
    <revision>
      <id>1309505</id>
      <parentid>1302706</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8566" sha1="hdjcno5zan33lys3vxgoiw7rcblao7w" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Коган Ефим Яковлевич''' ([[8 ноябрь]] [[1940 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[2019 йыл]]) — дәүләт хеҙмәткәре, ғалим. [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]] (1985), профессор (1987), Нью-Йорк фәндәр академияһының ағзаһы, һамар өлкәһенең беренсе мәғариф һәм фән министры.

Ватанда һәм сит илдәрҙә баҫылған 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=27305 КОГАН ЕФИМ ЯКОВЛЕВИЧ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Украин ССР-ы [[Полтава]] ҡалаһында [[1940 йыл]]дың 8 ноябрендә [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған.

[[1962 йыл]]да Полтава инженер-төҙөлөш институтын (хәҙер Ю. Кондратюк исемендәге Полтава милли техник университеты) тамамлай һәм «Казпромстройпроект» тресының Ҡарағанда бүлеге инженеры, аҙаҡ — «Южэнергострой» тресында инженер булып эшләй. 1967 йылда Новосибирск дәүләт университеты аспирантураһын тамамлай, инженер, өлкән инженер, радио-физика факультетының физик электроника проблемалы лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәре, шулай уҡ Киев дәүләт университетының (хәҙер [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]) ғилми-тикшеренеү секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр була.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Куйбышев (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]) Куйбышев дәүләт педагогия институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире булып 1981 йылда башлай. Ефим Яковлевич 1985 йылда «Вопросы кинетики и релаксационной динамики частично ионизированной плазмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01008693847 Диссертация доктора физико-математических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904205751/https://search.rsl.ru/ru/record/01008693847 |date=2021-09-04 }}&lt;/ref&gt;. 1987 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

1992-2005 йылдарҙа [[Һамар өлкәһе]] мәғариф системаһын етәкләй: өлкә хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара, аҙаҡ — Һамар өлкәһенең мәғариф һәм фән министры. [[2001 йыл]]да, РФ Дәүләт Советының эшсе төркөмө ағзаһы булараҡ, дәүләт «Рәсәй мәғарифын 2010 йылға тиклем модернизациялау концепцияһы»н төҙөүҙә ҡатнаша.

Дәүләт хеҙмәтенән киткәс, фәнни-педагогик эшмәкәрлеген дауам итә: «[https://firo.ranepa.ru/ Федераль мәғарифты үҫтереү институтының] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812173621/http://firo.ranepa.ru/ |date=2021-08-12 }}» Волга буйы федераль дәүләт автономиялы учреждениеһының ғилми етәксеһе була, шулай уҡ Милли кадрҙар әҙерләү фондының эксперты була. Артабан ғүмеренең аҙағына тиклем Һамар университетының физика кафедраһы профессоры (хәҙер Академик С. П. Королев исемендәге Һамар милли тикшеренеүҙәр университеты).&lt;ref&gt;[https://ssau.ru/staff/62015001-kogan-efim-yakovlevich Коган Ефим Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403102838/http://ssau.ru/staff/62015001-kogan-efim-yakovlevich |date=2018-04-03 }}&lt;/ref&gt; 2018  йылда ЕС2018 Халыҡ-ара конференцияһында Әзербайжан дипломатик академияһында сығыш яһаны&lt;ref&gt;[http://ec2018.ada.edu.az/index.html#speakers EC2018 — EDUCATION CONFERENCE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218224656/http://ec2018.ada.edu.az/index.html#speakers |date=2020-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дың 28 ноябрендә һамар ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;[https://old.educat.samregion.ru/news/kogan_efim_yakovlevich/ Министерство образования и науки Самарской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216022809/https://old.educat.samregion.ru/news/kogan_efim_yakovlevich/ |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt;. 30 ноябрҙә Һамар ҡалаһының Ғалимдар йортонда граждандар йыназаһы үтә&lt;ref&gt;[https://www.niasam.ru/Obschestvo/---noyabrya-projdet-grazhdanskaya-panihida-i-proschanie-s-Efimom-YAkovlevichem-Koganom141488.html Прощание с Ефимом Яковлевичем Коганом]&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==

* 1995 йылда «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә.
* 1999 йылда «Рәсәй мәғарифы йыл кешеһе» номинацияһында еңеүсе тип таныла.
* 2002 йылда Дуҫлыҡ орденына лайыҡ була, 2003 йылдың июнендә Франция Республикаһының «Академик пальма» ордены менән бүләкләнә.
* 2012 йылда мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://samsud.ru/blogs/hroniki-samarochki/pozdravljaem-efima-jakovlevicha-kogana-s.html Поздравляем Ефима Яковлевича Когана с 75-летним юбилеем!]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://63.ru/text/education/66374674/ Внедрил ЕГЭ в Самарской области: публикуем воспоминания о первом министре образования Ефиме Когане]
* [https://samsud.ru/journal/heroes/efim-kogan.html Ефим Коган: «Для успешности сегодня надо успевать за изменениями мира!»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://samara.mk.ru/articles/2014/10/08/efim-kogan-kolichestvom-my-bem-pricelno-kachestvom-slozhno-ponyat.html Ефим Коган: «Количеством мы бьем прицельно, качеством — сложно понять»]

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]]
[[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Һамарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2019 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1940 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>hdjcno5zan33lys3vxgoiw7rcblao7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мастобаев Борис Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155988</id>
    <revision>
      <id>1309643</id>
      <parentid>1307307</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98903" sha1="htiniyen3sb0dhryfret5h0iw1nlwxs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мастобаев Борис Николаевич''' ([[13 июнь]] [[1950 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, [[транспорт]] һәм [[нефть]] һәм [[газ]] һаҡлау, нефть һәм газ эше тарихы өлкәһендә белгес, педагог. [[Фән докторы|Техник фәндәре докторы]], профессор. Өфө дәүләт нефть техник университетының «Транспорт һәм нефть һәм газды һаҡлау» кафедраһы мөдире . Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте премияһының ике тапҡыр лауреаты (2007, 2011).

== Биографияһы ==
Борис Николаевич Мастобаев 1950 йылдың 13 июнендә Литва ССР-ының- Вильнюс ҡалаһында тыуған.

Уның атаһы, Мастобаев Николай Иванович (1919—2013) — Бөйөк Ватан һуғышының ҡатнашыусыһы һәм инвалиды. Һуғыш башланғанда ул Бреста була. 1942 йылда Одесса тирәһендә ҡаты яралана. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм күп кенә миҙалдар менән наградлана.

Әсәһе — Антонина Андреевна Мастобаева (ҡыҙ фамилияһы — Дубровская, 1921—2011), күп йылдар китапхана мөдире булып эшләй; улына китапҡа һөйөү уята.

Өлкән ағаһы Мастобаев Владимир Николаевич (1942—2001) Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң инженер торба үткәргестәренең инженер диагностикаһы менән шөғөлләнә. Апаһы Наталья Николаевна Широкова (Мастобаева; 1956 йылғы), Өфө авиация институтын тамамлаған.

=== Профессиональ эшмәкәрлеге хроникаһы ===
1967 йылда Өфөлә 45-се мәктәпте тамамлай. 1967—1972 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. Юғары уҡыу йортон «Газ һәм нефть торбаларын, газ һәм нефть һаҡлағыстарын һәм нефть базаларын проектлау һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса тамамлай (квалификацияһы — «инженер-механик»).

Б. Н. Мастобаевтың берҙән-бер эш урыны, бөтә ғилми-педагогик карьераһы Өфө нефть институтында (1993 йылдан Өфө дәүләт нефть университеты) үтә:

1972—[[1973 йыл]]дарҙа — Торба үткәргес транспорты тармаҡ лабораторияһының (ОЛТТ) ғилми-тикшеренеү секторы өлкән лаборанты ;
1973 йылда — ОЛТТ ғилми-тикшеренеү секторы инженеры;
1973—[[1975 йыл|1975 йылдарҙа]] — «Газ һәм нефть торбаларын, газ һәм нефть һаҡлағыстарын һәм нефть базаларын проектлау һәм файҙаланыу» кафедраһы ассистенты;
1975—[[1978 йыл]]дарҙа — Өфө нефть институты аспирантураһында уҡый;
1978—[[1979 йыл|1979]]: «Юғары математика» кафедраһы кесе ғилми хеҙмәткәре;
1979—[[1982 йыл|1982]] — «Һыҙма геометрия һәм черчение» кафедраһы ассистенты;
[[1981 йыл|1981 йылда «техник фәндәр кандидаты»]] ғилми дәрәжәгә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай. Диссертацияһының темаһы: «Исследование процесса парафинизации и диагностирование состояния внутренней поверхности нефтепроводов», ғилми етәксеһе — техник фәндәре докторы, профессор А. К. Ғәлләмов;
1981—[[1986 йыл]]дарҙа — Өфө нефть институты ҡабул итеү комиссияһының яуаплы секретары урынбаҫары (бер үк ваҡытта);
1982—[[2004 йыл]]дарҙа -«Газ һәм нефть торбаларын, газ һәм нефть һаҡлағыстарын һәм нефть базаларын проектлау һәм файҙаланыу» кафедраһы доценты (1983 йылда «Нефть һәм газ һаҡлауы һәм транспортлауы» кафедраһына үҙгәртелә);
1986: ҡабул итеү комиссияһының яуаплы секретары УНИ (бер үк ваҡытта);
1993—[[1996 йыл]]дарҙа — ӨДНТУ үҫешенә булышлыҡ итеү фондының башҡарма директоры (бер үк ваҡытта);
[[2003 йыл|2003 йылда — «техник фәндәр докторы»]] ғилми дәрәжәгә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлау. Диссертацияһының темаһы: «История применения химических реагентов и технологий в трубопроводном транспорте нефти и нефтепродуктов», фәнни консультанты — техник фәндәре докторы, профессор [[Шаммазов Айрат Минһаж улы|А.]] [[Шаммазов Айрат Минһаж улы|М. Шаммазов]];
[[2004 йыл]]дан — «Нефть һәм газды һаҡлау һәм транспортлау» кафедраһы профессоры ;
[[2005 йыл|2005 йылда — профессор ғалим исеме бирелә]];
[[2014 йыл]]дан — Өфө дәүләт нефть техник университетының Нефть һәм газды һаҡлау һәм транспортлау&quot; кафедраһы мөдире.

== Ғилми, педагогик һәм ойоштороу эшмәкәрлеге ==
Профессор Б. Н. Мастобаевтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — магистраль нефть үткәргестәренең парафинилау процесстарын тикшереү, химик реагенттар үткәргес транспортта ҡулланыу, нефть һәм газды диңгеҙ ятҡылыҡтарынан транспортлау.

Профессор Б. Н. Мастобаев профессорҙар [[Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы|Д.]] [[Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы|Л. Рахманкулов]] һәм Э. М. Мовсумзаде менән бер рәттән ӨДНТУ-ның нефть һәм газ тармағының Рәсәйҙә һәм сит илдәге фән һәм техника буйынса ғилми мәктәбен ойоштороусыларының береһе. Борис Николаевичтың һәм уның уҡыусыларынынң күп кенә ғилми тикшеренеүҙәре башҡа фәнни йүнәлештәр менән тығыҙ бәйләнештә алып барыла, беренсе нәүбәттә — торба үткәргес транспорты һәм нефтехимия өлкәһендә.

ӨДНТУ үҫтереүгә булышлыҡ итеү фондының башҡарма директоры вазифаһында эшләгән осоронда Б Н. Мастобаев юғары уҡыу йортоноң уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге үҫешендә әүҙем ҡатнаша. Атап әйткәндә, уның ҡатнашлығында Мишкольц техни универвситеты (Венгрия) һәм Леобен техник университеты (Австрия), Вьетнам һәм Чехияның техник вуздары менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр төҙөлә, уҡытыусыларҙың һәм хеҙмәткәрҙәрҙең сит илдә стажировкалары ойоштоорола.

Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылда дауамында профессорБ, Н. Мастобаев 22 фәндәр кандидатын әҙерләй. Ул — докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса ӨДНТУ-ның махсуслаштырылған диссертацион советы рәйесе. Университеттың торба үткәргес транспорты факультетының Ғилми советы ағзаһы. Профилле Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья&quot; (г. Мәскәү) һәм «Нефтегазовое дело» журналдары мөхәрририәте коллегиялары ағзаһы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
«Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белеменең почетлы хеҙмәткәре» (2000);
Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты — уҡытыу-методик комплект өсөн (2007)&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2007/08/07/obrazovanie-dok.html Постановление Правительства Российской Федерации от 2 августа 2007 г. N 497] «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2007 года в области образования»;&lt;/ref&gt;

Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты— &quot;Диңгеҙ нефте&quot;фәнни-ғәмәли тикшеренеүе өсөн (2011).&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2011/11/16/premii-dok.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 3 ноября 2011 г. N 1946-р] «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2011 года в области образования»;&lt;/ref&gt;

[[2011 йыл|2011]]: маҡтаулы исеме «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» — ғилми эшмәкәрлегендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм юғары профессиональ белем биреү системаһында күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн&lt;ref&gt;[http://zakon-region3.ru/1/59429/ Указ Президента Республики Башкортостан от 22.04.2011 № УП-191] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093522/http://zakon-region3.ru/1/59429/ |date=2016-03-04 }} «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан“ Мастобаеву Б. Н.»;&lt;/ref&gt;

== Иң билдәле ғилми хеҙмәттәр исемлеге ==
Профессор Б. Н. Мастобаев— 27 дәреслек, уҡыу әсбабы һәм фәнни монографиялар, 250-нән ашыу ғилми мәҡәләләр һәм докладтар авторы, уның хеҙмәттәре СССР, Рәсәй, Венгрия, Чехия, Финляндия, Испания фәнни баҫмаларында баҫылып сыҡты. Фәнни эштәре араһында иң билдәлеләре:

{|
|
{{Начало скрытого блока
 |Заголовок = Дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, фәнни монографиялары
 |Фон_заголовка = #ccc
}}
&lt;blockquote&gt;

# Применение химических реагентов в области добычи и транспорта нефти / ''Д. Л. Рахманкулов, С. С. Злотский, В. И. Мархасин, О. В. Пешкин, В. Я. Щекотурова, Б. Н. Мастобаев.'' — Москва, Химия, 1987. — 144 с.;
# Die Entwicklung der Erdolindustrie in der Sowjetunion / ''A. Shammazov, B. Mastobaev, M. Kouba.'' — Wien, 1997. — 116 с.;
# Очерки по истории нефтяной индустрии СССР / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев;'' Уфим. гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 1999. — 128 с. — ISBN 5-7831-0241-5;
# История развития нефтегазовой промышленности : Конспект лекций / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, Э. М. Мовсумзаде.'' — Уфа, Изд-во Фонда содействия развитию научных исследований, 1999. — 188 с.;
# История развития трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов / ''Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. Е. Сощенко, Т. В. Дмитриева.'' — Уфа, Изд-во Фонда содействия развитию научных исследований, 1999. — 60 с.;
# Эксплуатация насосных станций : Учеб. пособие / ''Б. Н. Мастобаев, И. М. Руфанова;'' Уф. гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа, Уф. гос. нефтяной техн. ун-т, 2000. — 135 с. — ISBN 5-7831-0308-X;
# История нефтегазового дела России : Учебник для подготовки бакалавров и магистров по направлению 553600 «Нефтегазовое дело» и для подготовки дипломированных специалистов по направлению 650700 «Нефтегазовое дело» / ''А. М. Шаммазов, Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, А. И. Владимиров, А. Л. Лапидус, Н. Н. Карнаухов, Н. Д. Цхадая.'' — Москва, Химия, 2001. — 315 с. — ISBN 5-7245-1176-2;
# Химические средства и технологии в трубопроводном транспорте нефти / ''Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов, Э. М. Мовсумзаде''. — Москва, Химия, 2002. — 296 с. — ISBN 5-7245-1204-1;
# Транспорт и хранение высоковязких нефтей и нефтепродуктов. Применение электроподогрева [Монография] / ''Р. Н. Бахтизин, А. К. Галлямов, Б. Н. Мастобаев, А. М. Нечваль, М. Р. Хасанов, А. Ф. Юкин.'' — Москва, Химия, 2004. — 196 с.;
# Трубопроводный транспорт нефти : Учеб. для студентов вузов, обучающихся по направлению подгот. дипломир. специалиста 650700 «Нефтегазовое дело». В 2 т. / Вайншток С. М., Новоселов В. В., Прохоров А. Д., Шаммазов А. М., .., Мастобаев Б. Н. и др. / Москва, 2004. Том 2;
# Морская нефть. Развитие технических средств и технологий [Монография] / ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Ю. Б. Мастобаев, М. Э. Мовсумзаде''; под ред. ''А. М. Шаммазова.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2005. — 236 с.;
# Методы и технические средства очистки нефтесодержащих сточных вод [Монография] / Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, А. Ф. Туктамышев, А. С. Болгова, А. Б. Магид.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2006. — 192 с.;
# Развитие системы нефтепродуктообеспечения России : Учебное пособие для подготовки бакалавров и магистров по направлению 130500 «Нефтегазовое дело» и дипломированных специалистов специальности 130501 «Проектирование, сооружение и эксплуатация нефтегазопроводов и газонефтехранилищ» / ''Б. Н. Мастобаев, Н. Г. Муталлапов, А. Д. Прохоров, Г. Е. Коробков, Т. В. Дмитриева;'' под ред. ''А. М. Шаммазова.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2006. — 320 с. — ISBN 5-94089-084-9;
# Морская нефть. Трубопроводный транспорт и переработка продукции скважин [Монография] / ''Э. М. Мовсум-Заде, Б. Н. Мастобаев, Ю. Б. Мастобаев, М. Э. Мовсумзаде''; ред. ''А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2006. — 192 с.;
# Развитие системы нефтепродуктообеспечения Западной Европы [Монография] / Соавторы: ''Э. М. Мовсумзаде, А. М. Сыркин, Д. М. Брегман.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2007. — 208 с.;
# Производство, хранение и транспорт сжиженного природного газа [Монография] / Соавторы: ''А. М. Шаммазов, Р. К. Терегулов, Г. Е. Коробков.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2007. — 152 с.;
# Морская нефть. Развитие технических средств для освоения морских арктических месторождений нефти и газа. Переработка продукции скважин [Монография] / ''Э. М. Мовсумзадэ, Б. Н. Мастобаев, Ю. Б. Мастобаев, М. Э. Мовсумзадэ;'' под ред. ''А. М. Шаммазова.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2008. — 304 с.;
# Основы технической диагностики трубопроводных систем нефти и газа : Учебник для подготовки бакалавров и магистров по направлению 130500 «Нефтегазовое дело» и дипломированных специалистов по специальности 130501 «Проектирование, сооружение и эксплуатация нефтегазопроводов и газонефтехранилищ» / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко, Г. Е. Коробков, В. М. Писаревский.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2009. — 512 с.;
# Основы технической диагностики трубопроводных систем нефти и нефтепродуктов : Учебное пособие / ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко, Г. Е. Коробков, В. М. Писаревский.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2010. — 428 с.;
# Борьба с отложениями в нефтяных емкостях : Учебное пособие / ''О. В. Кононов, Б. Н. Мастобаев, В. Ф. Галиакбаров;'' М-во образования и науки Российской Федерации, Федеральное агентство по образованию, Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной технический ун-т». — Уфа, Реактив, 2010. — 38 с. — ISBN 978-5-88333-145-8;
# Техническая диагностика объектов транспорта нефти и нефтепродуктов [Монография] / ''Ю. В. Лисин, А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2011. — 488 с.;
# Транспорт углеводородного сырья по трубопроводам из полимерных и композитных материалов / ''М. М. Фаттахов, Р. К. Терегулов, А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсум-заде.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2011. — 288 с.;
# Становление и развитие танкерного флота. Морские и речные перевозки нефти и нефтепродуктов [в 2 т.]. Т. 1. 1800—1940 гг. / ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2011. — 480 с.;
# Ресурсосберегающие технологии и экологическая безопасность на магистральных нефтепроводах / ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2012. — 472 с.;
# Становление и развитие танкерного флота. Морские и речные перевозки нефти и нефтепродуктов [в 2 т.]. Т. 2. 1939—2012 гг. / ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2012. — 476 с.;
# Химические реагенты в трубопроводном транспорте нефти и нефтепродуктов / ''Ю. В. Лисин, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов, Э. М. Мовсум-заде.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2012. — 360 с.;
# Становление и развитие танкерного флота: морские перевозки сжиженного и компримированного газов. Том 3 / Соавторы: ''Н. Я. Багаутдинов, О. А. Макаренко, Б. Н. Мастобаев, А. М. Шаммазов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2013. — 397 с.;
# Нефтегазовое дело [Учебное пособие в 6 т.]. Т. 5. Транспорт и хранение нефти и газа / ''Б. Н. Мастобаев, А. М. Нечваль, Г. Е. Коробков, М. М. Гареев;'' под ред. ''А. М. Шаммазова''. М-во образования и науки Российской Федерации, Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной технический ун-т», Ин-т доп. проф. образования. — Санкт-Петербург, Недра, 2013. — 328 с. — ISBN 978-5-905153-35-3;
# Диагностика оборудования насосных и компрессорных станций : электронный учебно-методический комплекс / ''Б. Н. Мастобаев, Г. Е Коробков, Р. М. Каримов, Р. М. Жиганнуров;'' Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной технический ун-т», Структурное подразделение «Ин-т доп. проф. образования». — Уфа, ФГБОУ ВПО «УГНТУ» : ССП УГНТУ «ИДПО», 2013. — 1 электрон. опт. диск (СD-ROM);
# Транспорт и хранение высоких нефтей / ''Ты Тхань Нгиа, Р. Н. Бахтизин, М. М. Велиев, Б. Н. Мастобаев, Ле Вьет, Э. М. Мовсум-заде, Р. М. Каримов.'' — Санкт-Петербург, Недра, 2015. — 544 с. — ISBN 978-5-905153-62-0.

=== Мәҡәләләре ===
# Определение коэффициента молекулярной диффузии при расчетах процесса отмывки нефтепроводов различными растворителями // ''Е. А. Арменский, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1975, № 11. — С. 5—6;
# К вопросу отмывки пристенных парафино-смолистых отложений // ''Е. А. Арменский, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1976, № 3. — С. 5—7;
# Определение радиуса «живого» сечения запарафиненого трубопровода // ''Б. Н. Мастобаев, Е. А. Арменский, Р. Г. Гимаев.'' — Нефтяное хозяйство, 1980, № 1. — С. 51;
# Влияние асфальто-смолистых веществ на процесс парафинизации трубопроводов // ''Б. Н. Мастобаев, Р. Я. Хайбуллин, Е. А. Арменский.'' — Транспорт и хранение нефти и нефтепродуктов, 1981, № 8. — С. 9—11;
# Исследование влияния асфальто-смолистых веществ на интенсивность запарафинивания магистральных нефтепроводов // ''А. К. Галлямов, Б. Н. Мастобаев, А. Ф. Юкин.'' — Нефтяное хозяйство, 1983, № 3. — С. 42—43;
# Экспериментальное исследование влияния асфальто-смолистых веществ на процесс заполнения трубопроводов // ''Б. Н. Мастобаев, Р. Я. Хайбуллин.'' — Экспресс-информация «Нефтепромысловое дело и транспорт нефти», 1985, № 10. — С. 1—3;
# Использование гибких электронагревательных лент для разогрева нефтепродуктов в железнодорожных цистернах // ''А. К. Галлямов, А. Ф. Юкин, Б. Н. Мастобаев, Д. И. Муталов.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1988, № 3. — С. 19;
# Применение высокомолекулярных добавок для повышения эффективности работы нефтепроводов // ''В. Ф. Новоселов, Б. Н. Мастобаев.'' — Доклад на симпозиуме по геохимическим и физико-химическим вопросам разведки и добычи нефти и газа. — Сольнок (Венгрия), том III, 1988. — С. 338—343;
# Удаление парафино-смолистых отложений из труб с использованием растворителей // ''Б. Н. Мастобаев.'' — Тез. докл. Республ. конф. «Применение реагентов в процессах добычи нефти и газа и их получение на базе нефтескладского сырья». — Уфа, 1989. — С. 43—44;
# Особенности применения химических реагентов для предотвращения и удаления АСПО при совместной добыче газоконденсатной смеси и эксплуатации нефтепроводов // ''А. И. Пономарев, Б. Н. Мастобаев.'' — Доклад на III симпозиуме по горной химии. — Шиофок (Венгрия), 1990. — С. 51—56;
# Разогрев нефтепровода с застывшей нефтью // ''Ш. Г. Гатауллин, М. Э. Рахимов, Б. Н. Мастобаев.'' — Нефтяное хозяйство, 1990, № 8. — С. 61;
# Применение растворителей для удаления нефтеотходов из прудов-шламонакопителей // ''Б. Н. Мастобаев, В. Ф. Новоселов, В. Н. Муфтахова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1992, № 9. — С. 14—17;
# OLD oil removal out of the oil pools and ponds-sludge accumulators // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин.'' — 5th Symposium on Mining Chemistry. — Istambul, 1995. — С. 341—351;
# Исследование нефтепродуктов в прудах-шламонакопителях НПС и разработка методов их удаления // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин.'' — Известия ВУЗов «Нефть и газ» (Баку), 1996, № 1—2. — С. 63—66;
# Д. И. Менделеев — один из основателей нефтяного дела // ''И. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, И. В. Дюмаева.'' — Башкирский химический журнал, 1997, том 4, № 1. — С. 87—88;
# Не башней единой славен // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, И. М. Мовсумзаде.'' — Нефть России, 1997, № 3. — С. 55—56;
# Не одной таблицей славен // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, И. М. Мовсумзаде.'' — Нефть России, 1997, № 10. — С. 56—57;
# Удаление вязких нефтепродуктов из прудов-шламонакопителей после их длительного хранения // ''Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин, В. Н. Муфтахова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 1997, № 10—11. — С. 15;
# Удаление донных отложений из резервуаров с использованием растворителей // ''В. Н. Муфтахова, Б. Н. Мастобаев.'' — Межвузовский сборник «Нефть и газ» (Уфа), 1997, вып. 1. — С. 177—179;
# Технология очистки прудов-шламонакопителей в процессе эксплуатации // ''Б. Н. Мастобаев, В. Рогович, Р. Ф. Бикметов, И. Ш. Ахметшин.'' — Доклад на научно-технической конференции «Проблемы нефтегазового комплекса России». — 1998. — С. 77;
# История применения химических реагентов и их использование в подводных газо- и нефтепроводах // ''Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — В кн. «Проблемы эксплуатации шельфовых месторождений». — Уфа, 1999. — С. 3—14;
# Первый опыт использования химических реагентов (ПАВ) для транспорта высоковязких и высокозастывающих нефтей и нефтепродуктов // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов, 1999, № 12. — С. 9—12;
# Применение химических реагентов в области транспорта и хранения нефти и нефтепродуктов // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — В кн. «Проблемы нефтегазового комплекса в условиях становления рыночных отношений». — Уфа, 1999, вып. 2. — С. 219—228;
# Применение химреагентов для совершенствования транспорта нефти и нефтепродуктов по трубопроводам // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Башкирский химический журнал, 1999, т. 6, № 4. — С.51—53;
# Депрессорные присадки для трубопроводного транспорта высокопарафинистых нефтей и тяжелых нефтепродуктов // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, Э. М. Мовсумзаде.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2000, № 5. — С. 16—20;
# Использование присадок в трубопроводном транспорте нефти // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — Реактив-2000: Тез. докл. XIII Междунар. науч.-техн. конф. «Химические реактивы, реагенты и процессы малотоннажной химии». —- Тула, Изд-во Тул. гос. пед. ун-та им. Л. Н. Толстого, 2000. — С. 282—283;
# История создания и производства химических реагентов для трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, Э. М. Мовсумзаде.'' — Нефтяное хозяйство, 2000, № 11. — С. 107—108;
# Некоторые химические препараты для подготовки нефти к переработке и транспорту // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, С. Р. Зорина, Т. В. Дмитриева.'' — Нефтепереработка и нефтехимия. Научно-технические достижения и передовой опыт. — 2000, № 12. — С. 38—43;
# Полиакриламид и его производные при транспортировке нефти и нефтепродуктов // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Производство и использование эластомеров, 2000, № 2. — С.15—19;
# Полимерные добавки для снижения сопротивления течению нефти и нефтепродуктов в трубопроводах // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, С. Р. Зорина.'' — Промышленное производство и использование эластомеров, 2000, № 5. — С. 22—25;
# Противотурбулентные присадки для снижения гидравлического сопротивления нефти // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Перспективные процессы и продукты малотоннажной химии. Материалы XIII Междунар. науч.-техн. конф. «Химические реактивы, реагенты и процессы малотоннажной химии» (Реактив-2000). Вып. 3. — Тула, Изд-во Тул. гос. пед. ун-та им. Л. Н. Толстого, 2000. — С. 114—121;
# Разработка математических моделей и технологий по очистке прудов-шламонакопителей НПС // ''А. М. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. А. Локшин, Р. Н. Бахтизин, Р. Р. Бикметов.'' — В сб. «Intellectual service for Oil and Gas industry». — Издательство УГНТУ и университета Мишкольца (Венгрия), 2000. — С. 177—181;
# Резервуар для нефтепродуктов // ''В. Н. Александров, Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, С. М. Файзуллин, А. М. Шаммазов.'' — Патент на изобретение RUS 2198125. — 14.09.2000;
# Снижение экологического риска эксплуатации открытых емкостей при транспорте и хранении нефти и нефтепродуктов // ''Р. Н. Бахтизин, Б. Н. Мастобаев, Р. Ф. Бикметов, А. А. Локшин.'' — Башкирский экологический вестник, 2000, спец. выпуск, № 1. — С. 48—50;
# Трубопроводный транспорт России (1860—1917) // ''A. M. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, А. Е. Сощенко.'' — Трубопроводный транспорт нефти, 2000, № 6. — С. 32—37;
# Трубопроводный транспорт России (1917—1945) // ''A. M. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. Е. Сощенко.'' — Трубопроводный транспорт и хранение нефти, 2000, № 9. — С. 33—38;
# Укрощение строптивых факторов // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Т. П. Дмитриева, С. Р. Зорина.'' — Нефть России, 2000, № 8. — С. 61—63;
# Химические реагенты для транспорта нефти // ''Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев, С. Р. Зорина.'' — Реактив-2000: Тез. докл. XIII Междунар. науч.-техн. конф. «Химические реактивы, реагенты и процессы малотоннажной химии». — Тула, Изд-во Тул. гос. пед. ун-та им. Л. Н. Толстого, 2000. — С. 283—284;
# The Development of Oil Pipeline Transport in Russia // ''A. M. Shammazov, A. E. Soschenko, B. N. Mastobaev, R. N. Bakhtizin.'' — The 27th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Praha, 2000. — С. 132;
# Chemicals for Oil and Oil Transportation // ''B. N. Mastobaev, E. M. Movsumzade, T. V. Dmitrieva.'' — The 27th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Praha, 2000. — С. 135;
# Использование деэмульгаторов при подготовке нефти к транспорту // ''С. Р. Зорина, Б. Н. Мастобаев.'' — Материалы II Международной научной конференции «История науки и техники-2001». — 2001. — С. 59;
# Использование химических реагентов в трубопроводах // ''Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, Т. В. Дмитриева.'' — Материалы II Международной научной конференции «История науки и техники-2001». — 2001. — С. 75—76;
# Применение химических реагентов для снижения интенсивности запарафинивания магистральных нефтепроводов // ''Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумадзе, Т. В. Дмитриева.'' — Нефтепереработка и нефтехимия. Научно-технические достижения и передовой опыт. — 2001, № 1. — С. 30—34;
# Развитие методов и средств очистки магистральных трубопроводов от грязепарафиновых отложений // ''Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева, Р. З. Нагаев.'' — Материалы II Международной научной конференции «История науки и техники-2001». — 2001. — С. 74—75;
# Совершенствование систем предотвращения накопления донных нефтяных отложений в резервуарах большой вместимости // ''В. Н. Александров, В. А. Галканов, Ю. К. Кириллов, С. Н. Мальцев, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. А. Локшин.'' — Нефтяное хозяйство, 2001, № 2. — С. 70—74;
# Трубопроводный транспорт России (1945—1991) // ''A. M. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, А. Е. Сощенко.'' — Трубопроводный транспорт и хранение нефти, 2001, № 2. — С. 42—48;
# Поверхностно-активные вещества при подготовке и транспорте нефти. // ''С. Р. Зорина, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, Т. В. Дмитриева.'' — Химическая технология, 2002, № 4. — С. 14—19;
# Развитие химических методов в трубопроводном транспорте нефти // ''Б. Н. Мастобаев.'' — Материалы III Международной научной конференции «История науки и техники — 2002». — Уфа, 2002. — С. 71—72;
# The development of technologies of the diagnostics and repair of main pipelelines // ''R. N. Bakhtizin, B. N. Mastobaev, A. E. Soschenko.'' — The 29th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Granada (Spain), 2002;
# The development of technologies of the pipeline transport of oil and oil products // ''B. N. Mastobaev, A. M. Shammazov.'' — The 29th International Committee for the History of Technology (ICOHTEC). — Granada (Spain), 2002;
# Исследование подогрева высоковязких нефтепродуктов при использовании электронагревательных лент // Соавторы: ''М. Р. Хасанов, А. Ф. Юкин, А. М. Нечваль.'' — Новоселовские чтения. Материалы 2-й Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 40;
# Исследование процессов транспорта и хранения вязких нефтепродуктов // ''А. Ф. Юкин, М. Р. Хасанов, Б. Н. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин.'' — Нефтяное хозяйство, 2004, № 7. — С. 110—111;
# О проблемах загрязнения природных вод городскими и фабричными стоками (I век до н. э. — XIX век) // Соавторы: ''Д. Л. Рахманкулов, Е. Ф. Кузнецова.'' — История науки и техники, 2004, № 1. — С. 87—91;
# Особенности железнодорожных перевозок нефтепродуктов в 1925—1930 годах // Соавторы: ''Т. В. Дмитриева, Р. С. Нурисламов.'' — Новоселовские чтения. Материалы 2-й Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 38—39;
# Первые трубопроводы для перекачки нефтепродуктов // Соавторы: ''Д. А. Кевлер, В. В. Драчинский.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, 2004. — С. 70—71;
# Развитие добычи нефти в море с искусственных островов // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде, М. Коуба.'' — Материалы Новоселовских чтений, вып. 2. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 131—145;
# Развитие дорожных транспортных средств для перевозок нефтетоплив // Соавторы: ''Т. В. Дмитриева, А. С. Верещагин, Р. С. Нурисламов.'' — История науки и техники, 2004, № 1. — С. 92—96;
# Развитие железнодорожного транспорта нефти и нефтепродуктов в России // Соавторы: ''Т. В. Дмитриева, Р. С. Нурисламов.'' — Материалы Новоселовских чтений, вып. 2. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 119—130;
# Развитие коммунальных и фабричных систем канализации и очистных сооружений (VI век до н. э. — начало XX века) // ''Д. Л. Рахманкулов, Б. Н. Мастобаев, Е. В. Кузнецова.'' — История науки и техники, 2004, № 4. — С. 98—104;
# Развитие морской нефтедобычи // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — История науки и техники, 2004, № 4. — С. 10—26;
# Развитие основных методов и технических средств капитального ремонта магистральных трубопроводов // ''А. Е. Сощенко, Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — Нефтегазовое дело, 2004, № 2. — С. 257—265;
# Ретроспективный анализ методов очистки сточных вод // Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, Д. Л. Рахманкулов.'' — История науки и техники, 2004, № 2. — С. 80—85;
# Решение задачи оптимизации железнодорожного транспорта высоковязких нефтепродуктов при использовании электронагревательных лент // Соавторы: ''М. Р. Хасанов, А. Ф. Юкин, А. М. Нечваль.'' — Новоселовские чтения. Материалы 2-й Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 41;
# Совершенствование изоляционных покрытий магистральных нефтепроводов // Соавторы: ''А. Е. Сощенко, Т. В. Дмитриева.'' — Материалы Новоселовских чтений, вып. 2. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2004. — С. 115—118;
# Транспорт газа с морских месторождений // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, 2004. — С. 71—72;
# Экологические проблемы нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей отрасли. Исторический аспект // Соавтор: ''Е. В. Кузнецова.'' — Проблемы строительного комплекса России. Материалы VIII Международной научно-технической конференции. — Уфа, УГНТУ, 2004. — С. 194;
# XX век — начало промышленной добычи нефти на шельфовых и морских месторождениях // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, 2004. — С. 73—74;
# History of Chemicals Application and Main Underwater Gas and Oil Pipelines // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Р. Н. Бахтизин, Г. Г. Мазитов.'' — Intellectual service for oil and gas industry. — Ufa-Miskolc, Vol. 3, 2004. — P. 132—135;
# The development of methods and technical means of oil production in shelf and offshore oil fields // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Intellectual service for oil and gas industry. — Ufa-Miskolc, Vol. 3, 2004. — P. 23—30;
# Анализ нормативных методов расчета морских трубопроводов на прочность и устойчивость // Соавтор: ''А. Р. Асадуллин.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт». — Уфа, 2005. — С. 19—21;
# Добыча газа и газификация в Башкортостане // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт». — Уфа, 2005. — С. 113—115;
# Зарождение и развитие сплавных систем канализации // Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, А. С. Болгова, А. Ф. Туктамышев.'' — Материалы Х Международной научно-технической конференции «Строительство. Коммунальное хозяйство». — Уфа, 2005. — С. 284—285;
# Изменение функциональной деятельности трубопроводов в процессе их эксплуатации // Соавторы: ''Д. А. Кевлер, Д. М. Брегман.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2005. — С. 106—107;
# Концентрация автозаправочных станций в Западной Европе // Соавторы: ''Д. М. Брегман, М. Коуба.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт». — Уфа, 2005. — С. 47—49;
# Начало газификации в Башкортостане // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2005. — С. 98—99;
# Начало добычи газа в Башкортостане // Соавтор: ''Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2005. — С. 97—98;
# Развитие природоохранной деятельности в период Петра I // Соавторы: ''Е. В. Кузнецова, А. С. Болгова, А. Ф. Туктамышев.'' — Материалы Х Международной научно-технической конференции «Строительство. Коммунальное хозяйство». — Уфа, 2005. — С. 282;
# Развитие системы нефтепродуктоснабжения в Западной Европе // Соавторы: ''Д. М. Брегман, М. Коуба.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы V Международной научной конференции. Уфа, Реактив, 2005. — С. 25—26;
# Развитие технических методов диагностики трубопроводов морских месторождений нефти и газа // Соавтор: ''А. Р. Асадуллин.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной конференции. — Уфа, 2005. — С. 4—6;
# Развитие транспорта сжиженного природного газа // Соавтор: ''Р. Ш. Ситдиков.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной научной конференции. — Том 1, вып. 5. — Уфа, Реактив, 2005. —С. 107—109;
# Становление и развитие морской нефтедобычи во Вьетнаме // Соавторы: ''Нгуен Тхук Кханг, Г. В. Журавлев.'' — Материалы VI конгресса нефтегазопромышленников России «Проблемы и методы обеспечения надежности и безопасности систем транспорта нефти, нефтепродуктов и газа». — Уфа, 2005. — С. 332—333;
# Химическая переработка продукции скважин в условиях морского месторождения // Соавторы: ''Ю. Б. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде.'' — Материалы VI конгресса нефтегазопромышленников России «Проблемы и методы обеспечения надежности и безопасности систем транспорта нефти, нефтепродуктов и газа». — Уфа, 2005. — С. 330—331;
# Развитие производства и транспорта сжиженного природного газа // Соавтор: ''Р. Ш. Ситдиков.'' — Материалы VI Международной конференции «История науки и техники — 2005». — Т. 2, вып. 6. — Уфа, Реактив, 2006. —С. 170—183;
# Анализ опыта разработки размывающих устройств // Соавтор: ''О. В. Кононов.'' — Материалы Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2007». — Уфа, 2007. — С. 21—22;
# Первые советские нефтеналивные суда // Соавторы: ''А. А. Локшина, Р. К. Терегулов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2007. — С. 56—57;
# Развитие диагностики морских трубопроводов // Соавторы: ''А. Р. Асадуллин, Т. В. Дмитриева.'' — История науки и техники: научный журнал. —Уфа, 2007, вып. 1. — С. 111—118;
# Развитие нефтегазодобычи в Арктике и использование наработанного опыта при освоении нефтегазовых месторождений шельфа северных морей России // Соавторы: ''Н. Е. Дворянинова, М. Э. Мовсумзаде.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VIII Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2007. — С. 21—23;
# Развитие технологий и технических средств прокладки морских трубопроводов // Соавторы: ''А. Р. Асадуллин, Н. Е. Дворянинова.'' — История науки и техники, Уфа, 2007, вып. 6, спец. вып. 1. — С. 116—126;
# Становление и развитие производства синтетических моторных топлив в Западной Европе // Соавторы: ''Д. М. Брегман, Т. В. Дмитриева.'' — История науки и техники: научный журнал. — Уфа, 2007, вып. 1. — С. 105—108;
# Трубопроводный транспорт Западной Европы — развитие и становление // Соавторы: ''Д. А. Кевлер, Г. Г. Мазитов.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы VI Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2007. — С. 48—49;
# Construction of submarine pipelines // Соавтор: ''А. Р. Асадуллин.'' — Intellectual service for oil and gas industry. — Miskolc, 2007, vol. 4. — P. 99—106;
# Автоматизация производственных процессов в нефтепроводном транспорте // ''А. Э. Караев, М. В. Лобанов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 1. — С. 9—13;
# Основополагающие факторы, влияющие на образование осадков в нефтяных емкостях // Соавтор: ''О. В. Кононов.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 65;
# Особенности предотвращения образования асвальтосмолопарафиновых отложений и их удаление на морских трубопроводах // Соавтор: ''М. Е. Дмитриев.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 52—53;
# Первые танкеры специальных конструкций // Соавтор: ''А. А. Локшина.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы IX Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2008. — С. 103—106;
# Проектирование морских трубопроводов // ''Н. Е. Дворянинова, М. Э. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 1. — С. 13—15;
# Развитие внутритрубной диагностики. Первые отечественные разработки // Соавтор: ''Р. М. Жиганнуров.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 55—56;
# Развитие технологий для извлечения нефти из прудов-шламонакопителей, амбаров и ям, и возвращение её в оборот // Соавторы: ''А. Ф. Туктамышев, Т. В. Дмитриева.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы IX Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2008. — С. 122—123;
# Развитие ультразвукового метода диагностики объектов трубопроводного транспорта // Соавтор: ''Р. М. Жиганнуров.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы IX Международной научной конференции. — Уфа, Реактив, 2008. — С. 53—54;
# Создание первого в Европе завода по сжижению природного газа в арктических условиях // Соавторы: ''Н. Е. Дворянинова, Р. К. Терегулов.'' — Актуальные проблемы технических, естественных и гуманитарных наук. Материалы Международной научно-технической конференции. — Уфа, Изд-во УГНТУ, 2008, вып. 3. — С. 461—465;
# Существующий опыт разработки систем размыва и предотвращения отложений в нефтяных емкостях // ''О. В. Кононов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 2. — С. 18—20;
# Факторы, определяющие развитие систем увеличения полезной емкости хранилищ // Соавтор: ''О. В. Кононов.'' — Материалы IV Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2008». — Уфа, 2008. — С. 64;
# Эксплуатация морских трубопроводов // ''Н. Е. Дворянинова, М. Э. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2008, № 2. — С. 3—5;
# Исследования свойств нефтей и нефтепродуктов, находящихся в прудах-шламонакопителях нефтеперекачивающих станций с целью вовлечения их в сырьевую базу углеводородов // ''А. Ф. Туктамышев, Р. Ф. Бикметов, Б. Н. Мастобаев, Т. В. Дмитриева.'' — Башкирский химический журнал, 2009, т. 16, № 1. — С. 82—88;
# Определение объемов и свойств донных отложений, образующихся в танках-нефтехранилищах на морских нефтепромыслах // ''Г. В. Журавлев, А. А. Локшин, Р. Ф. Бикметов, А. Ф. Файзуллин, А. А. Локшина, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2009, № 2—3. — С. 28—32;
# Развитие метода радиационной интроскопии. Первые отечественные разработки // Соавторы: ''Р. М. Жиганнуров, И. А. Шаммазов.'' — История науки и техники, 2009, № 12, спецвыпуск № 4. — С. 74—83;
# Развитие методов и средств неразрушающего контроля магистральных трубопроводов // ''Р. М. Жиганнуров, И. А. Шаммазов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2009, № 2—3. — С. 3—9;
# Evolution of the technologies and technical means for offshore oil and gas fields development // Соавтор: ''А. М. Шаммазов.'' — XXIII International Congress of History of Science and Technology. Ideas and Instruments in Social Context. 28 July — 2 August 2009. — Budapest, Hungary;
# Изменение технологии перекачки нефти на нефтепроводе «Узень-Атырау-Самара» с развитием нефтетранспортной системы Западного Казахстана // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2010, № 2. — С. 9—14;
# Основные методы борьбы с асфальто-смоло-парафиновыми отложениями в нефтепроводах // ''Б. Н. Мастобаев, И. А. Шаммазов, И. Ш. Инграм, Г. Ф. Аминова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2010, № 4. — С. 9—11;
# Развитие межконтинентальных морских перевозок нефти и нефтепродуктов в XIX в. // А. И. Иванов, Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев. Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2010, № 4. — С. 32—37;
# Influence of the Economic, Political and Social Factors on the Development of the Russian Offshore Arctic Fields // Соавтор: ''А. М. Шаммазов.'' — Reusing the Industrial Past. ICONTEC, TICCIH &amp; Worklab joint conference in Tampere, Finland, 10th — 15th of August 2010;
# Анализ результатов экспериментальных исследований по влиянию различных факторов на процесс парафинизации магистральных нефтепроводов // ''М. Е. Дмитриев, Б. Н. Мастобаев, К. И. Хасанова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 2. — С. 10—14;
# Конструкции гибких резервуаров для хранения нефти и нефтепродуктов // ''А. А. Локшина, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 2. — С. 18—22;
# Методы удаления осадков и донных отложений из резервуаров для хранения нефти и нефтепродуктов // ''А. А. Локшина, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 1. — С. 16—21;
# Опыт применения неметаллических трубопроводов в морских условиях // Соавторы: ''Р. Ж. Нуржауов, Т. А. Зубаиров.'' — 8-й Международный молодежный нефтегазовый форум. Труды науч.-практ. конф. — Алматы, КазНТУ, 2011;
# Развитие межконтинентальных морских перевозок нефти и нефтепродуктов в 1900—1935 гг. // ''А. И. Иванов, Т. В. Дмитриева, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 1. — С. 34—41;
# Разработка проектов по развитию трубопроводной инфраструктуры для транспортировки углеводородного сырья // ''Б. Н. Мастобаев, А. В. Бородин, К. Э. Лалаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 3. — С. 3—7;
# Реологические особенности западноказахской нефтяной смеси // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 2. — С. 3—7;
# Реологические особенности товарных нефтей Западного Казахстана // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Башкирский химический журнал, 2011, т. 18, № 4. — С. 177—181;
# Экспериментальные исследования процесса парафинизации континентальных нефтепроводов // ''М. Е. Дмитриев, Б. Н. Мастобаев, К. И. Хасанова.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2011, № 1. — С. 12—15;
# Влияние содержания парафинов, смол и асфальтенов на товарные качества нефтей // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Башкирский химический журнал, 2012, т. 19, № 1. — С. 97—102;
# Заводы по сжижению газа на Ближнем Востоке, их необходимость, развитие, характеристики // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 3. — С. 43—48;
# Исследование распространения ультразвука в асфальтосмолопарафиновых отложениях магистральных нефтепроводов // ''Ю. В. Лисин, Р. М. Жиганнуров, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 2. — С. 7—10;
# Новые технологии, применяемые для строительства и эксплуатации труб из неметаллических материалов в морских условиях // ''Т. А. Зубаиров, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 1. — С. 13—15;
# Основные конструкции и технологии производства труб из полимерных и композиционных материалов для эксплуатации в морских условиях // ''Т. А. Зубаиров, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 3. — С. 25—27;
# Особенности трубопроводного транспорта многокомпонентных нефтяных систем // Соавтор: ''Р. М. Каримов.'' — Азербайджанское нефтяное хозяйство, 2012, № 1. — С.60—64;
# Проблемы и перспективы использования попутного нефтяного газа в России // ''А. В. Бородин, Б. Н. Мастобаев, К. Э Лалаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 1. — С. 35—40;
# Проблемы утилизации попутного газа морских месторождений и его транспорта в виде моторных топлив // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 4. — С. 32—35;
# Совершенствование систем мониторинга парафинизации нефтепроводов шельфовых месторождений // ''Б. Н. Мастобаев, М. Е. Дмитриев, К. И. Хасанова.'' — Наука и технологии трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов, 2012, № 4. — С. 44—47;
# Совместный транспорт высоковязких и высокозастывающих нефтей Западного Казахстана по нефтепроводу «Узень-Атырау-Самара» // ''Р. М. Каримов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2012, № 1. — С. 3—6;
# International experience and prospects of the sea oil and gas production in Russia // Соавтор: ''А. М. Шаммазов.'' — Fuel and Energy Complex in the Arts and Social Life. — Barcelona, 14th July 2012;
# Варианты и источники получения сжиженного нефтяного газа (СНГ) // ''И. И. Хасанов, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 143—145;
# Выработка попутных продуктов на заводах сжиженного природного газа Ближнего Востока // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 2. — С. 29—33;
# Изменение физико-химических свойств нефти при добыче (на примере месторождений РФ) и влияние их на процессы подготовки и транспорта // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 1. — С 9—12;
# Методы производства и транспорта диметилового эфира // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 41—42;
# Механизмы разрушения полимерных материалов // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 66—68;
# Опыт применения защитных покрытий из полимерных материалов // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''Ю. Г. Матвеев'' (ответственный редактор) [и др.]. — 64-я научно-техническая конференция студентов, аспирантов и молодых ученых УГНТУ. Сборник материалов конференции. — 2013. — С. 25—26;
# Повышение эффективности применения средств и методов борьбы с асфальтосмолопарафиновыми отложениями в процессе транспорта нефти по магистральным трубопроводам // ''М. Е. Дмитриев, К. И. Хасанова, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 3. — С. 7—13;
# Подготовка газа к сжижению в зависимости от его свойств на заводах сжиженного природного газа стран Ближнего Востока // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 1. — С. 57—62;
# Применение деэмульгаторов в процессе подготовки нефти в Республике Башкортостан для улучшения процесса транспортировки сырья // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''К. И. Джафаров, Ф. Н. Латыпова, Б. Н. Мастобаев, Э. М. Мовсумзаде'' [и др.]. — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы XIII Международной научной конференции. — 2013. — С. 128—130;
# Применение ультразвука для разрушения смолисто-парафиновых отложений в трубопроводном транспорте нефти // ''М. В. Павлов, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 105—106;
# Применяемые деэмульгаторы в процессе подготовки нефти в Республике Башкортостан с целью улучшения дальнейшей транспортировки сырья // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 83—85;
# Производство и транспорт метанола с малодебитных морских месторождений // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 39-40;
# Северные и южные заводы по сжижению природного газа. Сравнение технологий подготовки газа // ''В. Ю. Дорожкин, Б. Н. Мастобаев.'' — Башкирский химический журнал, 2013, т. 20, № 1. — С. 123—134;
# Технологические процессы сжижения природного газа на заводах СПГ Ближнего Востока // ''В. Ю. Дорожкин, Р. К. Терегулов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2013, № 3. — С. 28—36;
# Технологические процессы сжижения природного газа на северных заводах // ''А. М. Шаммазов, В. Ю. Дорожкин, Б. Н. Мастобаев, А. Р. Гимаева.'' — История науки и техники, 2013, № 7. — С. 48—59;
# Факторы, вызывающие старение трубопроводных систем // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев;'' редакционная коллегия: ''А. М. Шаммазов'' (ответственный редактор) [и др.]. — Материалы IX Международной учебно-научно-практической конференции «Трубопроводный транспорт — 2013». — 2013. — С. 64—66;
# Анализ основных нормативных документов на полимерные материалы для газопроводов // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев, М. М. Фаттахов.'' — Нефтегазохимия, 2014, № 3. — С. 25—27;
# Изменение технологий для подготовки башкирской нефти (1950—2014 гг.) // ''Д. А. Ковда, Б. Н. Мастобаев.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы 14-й международной научной конференции, посвященной 75-летию академика АН РБ, профессора Д. Л. Рахматуллина. — 2014. — С. 84—86;
# Использование полимерных труб в России // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы 14-й международной научной конференции, посвященной 75-летию академика АН РБ, профессора Д. Л. Рахматуллина. — 2014. — С. 43—45;
# Использование труб из полимерных материалов для сбора и транспорта газа на промыслах и в газовых сетях России // ''Т. А. Зубаиров, Б. Н. Мастобаев, М. М. Фаттахов.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2014, № 3. — С. 28—36;
# История применения GTL-технологий на отдаленных морских месторождениях // ''А. Р. Гимаева, Б. Н. Мастобаев.'' — Современные проблемы истории естествознания в области химии, химической технологии и нефтяного дела. Материалы 14-й международной научной конференции, посвященной 75-летию академика АН РБ, профессора Д. Л. Рахматуллина. — 2014. — С. 25—27;
# Перспективы переработки попутного нефтяного газа предприятиями ОАО «СИБУР Холдинг» // ''К. Э. Лалаев, Б. Н. Мастобаев, А. В. Бородин.'' — Нефтепереработка и нефтехимия. Научно-технические достижения и передовой опыт. — 2014, № 2. — С. 3—7;
# Применение ультразвука для предотвращения асфальтено-смолопарафинистых отложений при транспортировке нефти по трубопроводу // Соавторы: ''Г. Хофштаттер, М. В. Павлов.'' — Socar Proceedings, 2014, № 4. — С. 35—40;
# Применение ультразвука для разрушения асфальтосмолопарафиновых отложений в трубопроводе при транспортировке нефти // ''Г. Хофштаттер, М. В. Павлов, Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2014, № 3. — С. 6—9;
# Улучшение процессов подготовки нефти на промыслах Башкирии для дальнейшей транспортировки // ''Д. А. Ковда; Б. Н. Мастобаев.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2014, № 1. — С. 30—33;
# Путешествие нефти по земному шару // ''Э. М. Мовсумзаде, Б. Н. Мастобаев, Э. Н. Мамедъяров.'' — Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья, 2015, № 1. — С. 42—46.
{{Конец скрытого блока}}
|}

Үҫмер сағынан Борис Мастобаевтың төп мауығыуы — китаптар, музыка һәм автомобилдәр. Йортондағы китапханала һирәк нәфис һәм фәнни әҙәбиәте йыйылған. Музыка өлкәһендә Мастобаев айырыуса урын джазға бүлә; уның колекцияһында һирәк осрай торған яҙмалар бар [[Луи Армстронг|Л. Армстронг]], Н. К. Коул, Г. Миллер, Э. Фицджеральд, Д. Эллингтон, 1950—1980 йылдарҙағы популяр башҡарыусылар П. Анка, Т. Джонс, Ф. Синатра, Э. Уильямс, Э. Хампердинк һәм башҡа музыканттар). Борис Николаевич бала саҡтан автомобилдәр менән ҡыҙыҡһына һәм уларҙы профессиональ рәүештә белә. Бер нисә тиҫтә йыл ул бөтә эштән буш ваҡытын автомобиль сәйәхәттәренә арнай, бик күп Европа, Яҡын Көнсығыш илдәрен һәм Рәсәйҙең һәр төбәгендә булып сыға.

== Ҡыҙыҡлы факт ==
* Тәүге хеҙмәт тәжрибәһен Борис Мастобаев мәктәп йылдарында уҡ ала: өлкән кластарҙа уҡыған саҡта ул йәйге айҙарҙа Башҡорт АССР-ында һөт заводтарын монтажлау бригадаһында эшләй. Ул ваҡыттағы эш хаҡы менән сағыштарғанда хатта өлкәндәр өсөн дә эш хаҡы бик ҙур ғына була: беренсе йәйҙә ул — 180 һум, икенсеһендә 250 һум ала. Аҙаҡҡы осраҡта алынған аҡсаға йәш кеше совет дәүерендәге иң яҡшы тип һаналған «Днепр» магнитофонын һатып ала.

== Әҙәбиәт ==
# Уфимский государственный нефтяной технический университет. Выпускники УГНТУ (УНИ). [Научно-биографический сборник]. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. — Москва, Недра, 1997. — 198 с. — 630 экз. — ISBN 5-247-03759-6;
# Уфимский государственный нефтяной технический университет. К 50-летию УГНТУ / Министерство общего и профессионального образования РФ. — Сост. проф. ''А. И. Спивак''. Под общ. ред. проф. ''А. М. Шаммазова''. — Москва, Недра, 1998. — 269 с. — ISBN 5-247-03802-9;
# Дела и люди Уфимского нефтяного. Летопись / Под общей редакцией ''А. М. Шаммазова''. — Уфа, Инеш, 2008. — 516 с. — ISBN 978-5-903622-07-8.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Mastobaev_Boris_Nikolaevich/t/17609 Мастобаев Борис Николаевич] {{Недоступная ссылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на портале Электронной энциклопедии «Башкортостан»;
* [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/16068-mastobaev-boris-nikolaevich Мастобаев Борис Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407173627/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/16068-mastobaev-boris-nikolaevich |date=2016-04-07 }} на портале Башкирской энциклопедии;
* [http://alumni.rusoil.net/?s=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 Мастобаев Борис Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523230353/http://alumni.rusoil.net/?s=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 |date=2022-05-23 }} на сайте Ассоциации выпускников УГНТУ;
* [http://mgazeta.com/chem-paxnet-neft.html ''Ирина Мартова.'' Чем пахнет нефть? В музее УГНТУ ответят на любой вопрос!]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} Профессор Б. Н. Мастобаев рассказал школьникам о тайнах морской нефти. — Статья на сайте «Молодёжной газеты» Республики Башкортостан, 27.02.2013;
* [http://www.rusoil.net/(X(1)F(9prJaszNePpNOyDVSWmleFTMPLV56wGOdfCBEvnFsIAKX2lg61qCtDY0RLUQ36HIvw_TrUc-lo3aDSeYignqHK-vg0MZRvVIUuO5GI5I7qLrMiag09iE2EqDUjRG2iu99CbluA2))/pages/1976/ZaNK_2011_30-32_desember.pdf В море нужно идти подготовленными.]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}} Интервью А. М. Шаммазова, Б. Н. Мастобаева и Э. М. Мовсумзаде газете УГНТУ «За нефтяные кадры» № 30—32 (1358—1360), 30 декабря 2011 г.;
* [http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Галлямов_Абузар_Карамович Галлямов Абузар Карамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228033938/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-12-28 }} на портале Свободной энциклопедии Урала;
* [https://web.archive.org/web/20241130135626/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Новосёлов Виктор Фёдорович] на портале Свободной энциклопедии Урала.
[[Категория:Рәсәй тарихсылары]]
[[Категория:Рәсәй инженерҙары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Вильнюста тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1950 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>htiniyen3sb0dhryfret5h0iw1nlwxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карденаль Эрнесто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156954</id>
    <revision>
      <id>1309453</id>
      <parentid>1062628</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13307" sha1="dovykk79ukpdlphf65jzudz290ovwjs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эрнесто Карденаль Мартинес''' ({{Lang-es|Ernesto Cardenal Martínez}}. [[20 ғинуар]] [[1925 йыл]], Гранада) — [[Никарагуа]] революционеры, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, шағир, [[Әҙип|яҙыусы]], әҙәби тәнҡитсе; христиан социалисаы, иезуит, һуңынан траппист дин әһеле булып китә, һәм СФНО ағзаһы.  Азатлыҡ теологияһының ҙур  теоретигы&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Эрнесто Карденаль Мартинес. О Царствии Небесном и Латинской Америке. http://9e-maya.com/index.php?page=2061 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310230447/http://9e-maya.com/index.php?page=2061 |date=2014-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Станислав Минин. Священники-марксисты и новый Томас Мор. Независимая газета. 06.12.2006 http://www.ng.ru/ng_religii/2006-12-06/4_nikaragua.html&lt;/ref&gt;  2012 йылда королева София  исемендәге   ибер-америка шиғриәте премияһы лауреаты. Туғаны Антонио Карденаль.

== Биографияһы ==
Эрнесто Карденаль бай аристократик  сауҙагәр ғаиләһенән сыҡҡан. Бала сағында уҡ шиғырҙар яҙа башлай. [[Мехико]]ла һәм [[АҠШ]]-та  филология белемен ала, унда Колумбия университетының аспирантураһында Америка әҙәбиәтен өйрәнә;  Латин Америкаһы һәм [[Европа]] илдәре буйлап күп сәйәхәт ҡыла.

[[1949 йыл]]да тыуған иленә әйләнеп ҡайтып, сәйәси эшмәкәрлеккә йәлеп ителә, Сомоса диктатураһына ҡаршы  йәшерен көрәштә ҡатнаша. Бер ҡасан да ҡорал ҡулланырға тура килмәһә лә, ул быға әҙер икәнен раҫлай, сөнки    көс ҡулланмау көс ҡулланыуға ҡарағанда, ә көс ҡулланыу ҡурҡаҡлыҡҡа һәм хыянатҡа ҡарағанда яҡшыраҡ тигән  [[Махатма Ганди]] идеяһына таяна.

[[1954 йыл]]да Сомоса диктатураһын хәрби ҡолатырға тырышыуҙа ҡатнаша. Ихтилал уңышһыҙ тамамлана, һәм Карденаль  АҠШ-ҡа эмиграцияға китергә мәжбүр була, унда католик монах була. Ул Кентукки штатындағы  монастырға китә, унда Мертон Томасты — шулай уҡ монах -шағирҙы осрата, уның шиғырҙарын Карденаль элек испан теленә тәржемә иткән була. Мертон коллегаһын үҙ халҡының сәйәси һәм социаль проблемаларынан баш тартмаҫҡа һәм  йәмәғәт эшмәкәрлеген дауам итергә саҡыра.
[[Файл:Ernesto_Cardenal_Poet_by_Patty_Mooney.jpg|слева|мини|260x260пкс|Карденаль Эрнесто Сан-Диего университетында, 2001 йыл.]]
1965 йылда иезуиттар ордены руханийы дәрәжәһен ала һәм 1965 йылдан алып  1977 йылға тиклем Никарагуа күле уртаһындағы утрауҙа үҙе ойошторған ҡасаба-коммуна  менән етәкселек итә, унда ярлы  крәҫтиәндәр (башлыса һинд сығышлы) [[уҡый-яҙа белеү]]гә өйрәнә, [[примитивизм]] стилендәге картиналар төшөрә,  халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнә һәм [[марксизм]]ды өйрәнә.

Сомоса властары Карденалдең  сандинист партизандары менән бәйләнеше хаҡында белеп ҡала, хөкүмәт ғәскәрҙәре (Милли гвардия) коммунаны емерә, китапхананы яндыра һәм утрауҙа төҙөлгән Халыҡ ижады музейын юҡҡа сығара&lt;ref&gt;Эрнесто Карденаль http://poeti.biz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224093916/http://poeti.biz/ |date=2019-12-24 }}&lt;/ref&gt;  СФНО талабы буйынса Карденаль партизандарҙа йәшеренә; Сан-Карлостағы казармаға һөжүм итергә  ҡаршы ҡотортоуҙа ғәйепләнә, сомосалылар тарафынан  ситтән тороп  18 йыл төрмәгә ябыуға хөкөм ителә

Эрнесто Карденаль  [[Коста-Рика]]ға эмиграцияға китә һәм Сандино армияһы уны халыҡ-ара эмиссар сифатында Никарагуа менән халыҡ-ара теләктәшлек селтәрен  үҫтереү буйынса вәкил итеп ебәрә; Карденаль талабы буйынса Сандино көрәшселәре файҙаһына иғәнә итеүселәр араһында [[Габриэль Гарсия Маркес]] була. 

1979 йылда Сандино революцияһының  еңеүе һөҙөмтәһендә Сандино хөкүмәтендә 1987 йылға тиклем (Министрлыҡ финанс проблемалары менән тарҡалғанға тиклем) Мәҙәниәт министры була. Уның ҡустыһы Фернандо шул уҡ хөкүмәттә мәғариф министры итеп тәғәйенләнә.

Эрнесто Карденаль «үсһеҙ революция өсөн» сығыш яһай, әммә  уның дини ҡараштары  [[1983 йыл]]да Иоанн  Павел II тарафынан Никарагуаға  сәфәре ваҡытында асыҡ тәнҡиткә дусар була. Иезуиттар орденынан сығарыла һәм 1984 йылдың 4 февралендә Изге Апостолдар ҡағиҙәһенә ярашлы рухани дәрәжәһе дәүләт вазифаларын биләү  менән тап килмәү сәбәпле Рим курияһы ҡарары менән сиркәүҙән айырыла&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;  Ысынында Эрнесто Карденаль, уның ҡустыһы Фернандо һәм Мигель д’Эското Боркманға ҡарата был ҡарар азатлыҡ теологияһына ҡаршы йүнәлтелә. Уның дәрәжәһенән сығарылыуы тураһында ҡарарҙы Рим папаһы Франциск    2014 йылдың 4 авгусында юҡҡа сығара. 

[[1994 йыл]]да СФНО-нан Фронт менән килешмәүсәнлек арҡаһында китә, һуңынан Сандино яңырыуы хәрәкәтенә ҡушыла.  Сиркәү менән берләшә һәм, траппистар орденына ҡушылып,  пастырь  хеҙмәтен яңынан башлай. Ул үҙен коммунист һәм христиан тип иҫәпләй, тәүге христиандар коммунистар булған тип  әйтә.  Әлеге СФНО етәкселеген һул радикаль позицияларҙан сығып авторитаризм, шәхес культы, революцияға хыянат һәм капитализм менән ярашыуы  өсөн тәнҡитләй. Президент  Даниэль Ортеганы яуыз, ә  Никарагуа власын  ғаилә диктатураһы тип атай.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Эрнесто Карденаль Мартинес. О Царствии Небесном и Латинской Америке. http://9e-maya.com/index.php?page=2061 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310230447/http://9e-maya.com/index.php?page=2061 |date=2014-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&amp;id=65115 В Никарагуа разгорается конфликт между президентом Даниэлем Ортегой и известным поэтом, священником Эрнесто Карденалем]&lt;/ref&gt;

== Әҙәби ижады ==
[[Файл:ErnestoCardenal2001.jpg|справа|мини|240x240пкс|Карденаль Эрнесто  Манагуала, 2001 йыл.]]
1950 йылда Латин Америкаһы илдәренә уларҙы буйһондороу маҡсатында интервенция индергән Төньяҡ Америка авантюрисы Уильям Уокер тураһында «Уокер в Никарагуа» поэмаһын яҙа. Карденаль Эрнестоға әҙәби билдәлелекте «Час „0“» (1960), «Эпиграммы» (1961), «Псалмы» (1969), «Хвала американским индейцам» (1969), «Молитва за Мерилин Монро и другие стихи» (1965), «Жизнь в любви» (1970) шиғри йыйынтыҡтары, шулай уҡ сәйәси публицистика: «На Кубе» (1972), «Евангелие на Солентинаме» (1975) һәм башҡа әҫәрҙәре килтерә. Хәйер, уның лирикаһы ла граждандар һәм сәйәси  мотивтарға йүнәлтелгән: уның билдәле бер поэмаһы «Час „0“», Никарагуаның милли геройы  Сесар Аугусто Сандиноға арналған, ә «Эпиграммалары» Сомоса  режимын мыҫҡыл итә.

== Танылыуы ==
Немец китап һатыусыларының Тыныслыҡ премияһы лауреаты ([[1981 йыл|1981]]). Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына номинациялана ([[2005 йыл|2005]]), шулай уҡ Рубен  Дарио ордены менән бүләкләнә.&lt;ref name=&quot;poeti.biz&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.poeti.biz/avtobiografiya/latinoamerikanskie_poetj/kardenal_ernesto.html|title=Карденаль, Эрнесто|publisher=poeti.biz|accessdate=2012-11-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CKlAzmV7?url=http://www.poeti.biz/avtobiografiya/latinoamerikanskie_poetj/kardenal_ernesto.html|archivedate=2012-11-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307062758/http://www.poeti.biz/avtobiografiya/latinoamerikanskie_poetj/kardenal_ernesto.html |date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt; . 2012 йылда королева София исемендәге шиғриәттең Ибероамерика премияһын ала.  Шул уҡ йылда ул Уэльва университетының  Honoris causa дәрәжәһенә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uhu.es/canaluhu/?menu=viewitemrss&amp;item=205|title=Investidura como Doctores Honoris Causa de Pelechano, Cardenal y Sternberg|publisher=uhu|accessdate=2012-11-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CKlC0Elj?url=http://www.uhu.es/canaluhu/?menu=viewitemrss|archivedate=2012-11-21}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20070927191612/http://amediavoz.com/cardenal.htm Краткая биография, поэзия on line] {{ref-es}}
* [http://www.indiansworld.org/Latin/latin_america_culture1986_18.html#.V-CAOfmLTcs Интервью с Э. Карденалем: «Когда борьба закончится, я вернусь к поэзии…» // Приглашение к диалогу. Латинская Америка: размышления о культуре континента]
* [http://cultprosvet-mag.livejournal.com/29655.html Эрнесто Карденаль. Св. дух всегда в авангарде. Из интервью 1972 года]
[[Категория:Дин белгестәре]]
[[Категория:Христиан социалистары]]
[[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы докторҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Колумбия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Никарагуа яҙыусылары]]</text>
      <sha1>dovykk79ukpdlphf65jzudz290ovwjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крыжопиль районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156984</id>
    <revision>
      <id>1309532</id>
      <parentid>1183996</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2487" sha1="17tn31xyt5e79ui4sw6ocivbtviufue" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Крыжопиль районы''' ({{lang-uk|Крижопільський район}}) — [[Винница өлкәһе]]ндәге район. Район үҙәге — [[Крыжопиль]] ҡала тибындағы ҡасабаһы.

[[2018 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 976 кеше йәшәй.

== Географияһы ==
Майҙаны — 880&amp;nbsp;км² (райондар араһында 19-сы урын).

== Тарихы ==
Район [[1923]] йылда барлыҡҡа килгән.

Халык һаны-48 мең кеше. 45 тораҡ пункт ауыл советына (село) һәм 20 тораҡ пункт ауыл (деревня) ерлегенә ҡарай. Район иген үҫтереү, ит-һөт етештереү, шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүсе булараҡ билдәле. Районда 13 сәнәғәт предприятиеһы, 142 магазин һәм 40 йәмәғәт туҡланыу предприятиеһы эшләй.

50 мәктәп, һөнәри техник училище, музыка мәктәбе, 46 клуб һәм мәҙәният йорто, 7 китапхана, 61 кино ҡоролмаһы. 9 дауахана, 31 фельдшер һәм фельдшер-акушер пункты, 9 профилакторий, 5 колхоз бала табыу йорто һәм туберкулез бинаһы эшләп килә&lt;ref&gt;[http://imsu-vinnycja.com/mista-i-sela-vinnyckoi-oblasti/kryzhopilskyj-rajon/krizhopl.html Крижопіль — Інформаційно-пізнавальний портал | Вінницька область у складі УРСР]&lt;/ref&gt;.
== Демография ==
2013 1 июненә торошло районда 34 617 кеше йәшәй, шул иҫәптән ҡала халҡы 8 974 кеше (25,92 %), ауыл халҡы — 25 643 кеше (74,08 %).
== Һылтанмалар==
* [https://web.archive.org/web/20250516033855/http://kryzh.gov.ua/ Крижопільська РДА] {{ref-uk}}
* [http://rayrada.krz.gov.ua/ Крижопільська районна рада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202041357/http://rayrada.krz.gov.ua/ |date=2020-02-02 }} {{ref-uk}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Винница өлкәһе райондары]]</text>
      <sha1>17tn31xyt5e79ui4sw6ocivbtviufue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лузин эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157217</id>
    <revision>
      <id>1309603</id>
      <parentid>1285367</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33447" sha1="dkeq3udtiiuubvckgbcdihpkhwm66kn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Лузин эше»''' — академик Николай Лузинды сәйәси яҡтан һөсләү&lt;ref&gt;Политический характер травли отчетливо сформулирован в статье в «О врагах в советской маске», «Правда» 3 июля 1936 года.: «Мы знаем, откуда вырос академик Лузин: мы знаем, что он один из стаи бесславной царской „Московской математической школы“, философией которой было черносотенство и движущей идеей — киты российской реакции: православие и самодержавие. Мы знаем, что и сейчас он недалек от подобных взглядов, может быть, чуть-чуть фашистски модернизированных.»&lt;/ref&gt; һәм СССР Фәндәр академияһы Президиумы Комиссияһы тарафынан уның шәхси эшен тикшереү&lt;ref name=&quot;luzin&quot;/&gt;.

== Тәүшарттары ==
1930 йылдың сентябрь айында Мәскәү математик йәмғиәте президенты Дмитрий Егоров рухи бойондроҡһоҙлоғо һәм дини ҡараштары өсөн бәләгә тарый. Ул «катакомбалар сиркәүе» эше буйынса ҡулға алына һәм төп ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға. Быға тиклем Егоров «пролетар студентлыҡ» идеологтары һөжүменән дусар була һәм математика буйынса Предмет комиссияһы рәйесе һәм Мәскәү университетының математика һәм механика институты вазифаларынан төшөрөлә. Уның ҡулға алыныуын Мәскәү математик йәмғиәтенең «инициатив төркөмө» хуплап ҡаршы ала һәм 1930 йылдың 21 ноябрендәге ултырышта «егоровщина» менән көрәш тураһында декларация ҡабул итә&lt;ref&gt;Инициативная группа считает, что борьба с «егоровщиной» должна быть бескомпромиссной, ибо «формальное отмежевание» мало что дает, особенно если оно связано с пацифистским «отрицанием необходимости революционного террора, с проповедью „общечеловеческой“ морали и с примиренчеством на основе этой морали… с готовностью идти к социализму, но без жертв, без борьбы». (Подписали проф. Люстерник Л. А., проф. Шнирельман Л. Г., профессор Гельфонд А., доцент Понтрягин Л., проф. Некрасов) Цит. по: ''Боголюбов А. Н., Роженко Н. М.'', [http://www.mathedu.ru/histmath/dialektika-v-matematike.doc Опыт «внедрения» диалектики в математику в конце 20-х — начале 30-х гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722010551/http://www.mathedu.ru/histmath/dialektika-v-matematike.doc |date=2017-07-22 }} Вопросы философии. 1991. № 9. С. 32-43.{{Cite web|url=http://www.mathedu.ru/histmath/dialektika-v-matematike.doc|title=Опыт «внедрения» диалектики в математику в конце 20-х — начале 30-х гг|publisher=|accessdate=2013-07-14|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JEUwyptO?url=http://www.mathedu.ru/histmath/dialektika-v-matematike.doc|archivedate=2013-08-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722010551/http://www.mathedu.ru/histmath/dialektika-v-matematike.doc |date=2017-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

Бынан һуң Николай Лузин Мәскәү математика йәмғиәте менән етәкселек итеүҙән ситләшә һәм университеттан китә. Мәскәү математика йәмғиәте рәйесе итеп партия эшмәкәре Эрнест Кольман һайлана. Николай Лузинды эшкә академик Сергей Чаплыгин ала (ЦАГИ); бынан тыш, Лузин В. А. Стеклов исемендәге физика-математика институтында функциялар теорияһы бүлеге етәксеһе булып ҡала (Ленинградта), шулай уҡ ул фәндәр академияһының Математика төркөмө рәйесе була.

1931 йылда Эрнест Кольман «Ҡоротҡослоҡ фәндә» программалы мәҡәләһендә фәндәге ҡортоҡослоҡҡа синфи көрәштең ҡотолғоһоҙ һәм дөйөм күренеше тип ҡарай&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кольман Э. Я.|заглавие=Вредительство в науке|издание=«Большевик»|год=1931|номер=2|страницы=71—81|ссылка=http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/bolshevik/1931/2/73-81.pdf}}{{Cite web|url=http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/bolshevik/1931/2/73-81.pdf|title=Вредительство в науке|publisher=|accessdate=2013-07-14|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IDajkY1C?url=http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/bolshevik/1931/2/73-81.pdf|archivedate=2013-07-19}}&lt;/ref&gt;.

«Лузитания» эсендә етди конфликттар 1919 йылда уҡ башлана. Егоровты эшенән бушатҡандан һуң Мәскә математика мәктәбендә «мәҙәни революция» үткәрелә&lt;ref name=&quot;DAA&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Александров Д. А.|ссылка=http://www.russcience.euro.ru/papers/alex93v.htm|заглавие=Почему советские учёные перестали печататься за рубежом: становление самодостаточности и изолированности отечественной науки. 1914—1940|издание=Вопросы истории естествознания и техники|год=1996|номер=3|страницы=4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090514035539/http://www.russcience.euro.ru/papers/alex93v.htm|archivedate=2009-05-14}}&lt;/ref&gt;. Кольман ярҙамында йәш математиктар — Павел Александров, Лазарь Люстерник, Арыҫлан Шнирельман, Александр Гельфонд, Лев Понтрягин һәм башҡалар — Мәскәү математик йәмғиәтендә власты үҙ ҡулдарына ала; улар математиканы үҙгәртеп ҡороу һәм «социалистик төҙөлөшө менән яҡынайы мәсьәләләре» программаһын иғлан итәләр. Артабан Кольман һәм Лузинға ҡаршы математик төркөмө үҙ маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәштә бер-береһен файҙалана башлай.

&quot;Егоровщина&quot;ны тар-мар иткәндән һуң Кольман [[1931 йыл]]да «Математикала материалистик диалектика өсөн көрәшкә» йыйынтығында ете мәҡәлә баҫтыра&lt;ref&gt;''На борьбу за материалистическую диалектику в математике''. Сб. статей. Под ред. С. А. Яновской. М.-Л., 1931&lt;/ref&gt;, улар Лузин менән Егоровҡа ҡаршы йүнәлтелгән. Бер үк ваҡытта ул Лузин өҫтөнән ялыу яҙа: Кольмандың 1931 йылдың 22 февралендәге ялыуы «Лузин эше» папкаһында беренсе документ.

1931 йылдың 5 июнендә Мәскәүҙә математиканы планлаштырыу буйынса I Бөтә Рәсәй конференцияһы уҙғарыла. Эрнест Кольмандың доклады буйынса конференция «Буржуаз математиканың көрсөгө һәм СССР-ҙа математиканы үҙгәртеп ҡороу тураһында» исемле резолюция ҡабул ителә. Докладта һәм резолюцияла Николай Лузин идеализмда ғәйепләнә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Материалы конференции по планированию математики|издание=Математический сборник|год=1931|номер=3—4|страницы=5—8|ссылка=http://mi.mathnet.ru/msb6873}}&lt;/ref&gt;.

1933 йылда уйлап сығарылған эш буйынса рухани Павел Флоренский ҡулға алына һәм хөкөм ителә. Лузиндың өҫтөнән ялған мәғлүмәттәр бирергә мәжбүр ителгән Флоренский, Лузин «Национал-фашистик үҙәге» менән етәкселек итте һәм Гитлерҙан туранан-тура күрһәтмәләр алды, тип күрһәтә&lt;ref&gt;''Токарева Т. А.'', [http://www.ihst.ru/projects/sohist/hronmath.htm Хроника социальной истории отечественной математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104111339/http://www.ihst.ru/projects/sohist/hronmath.htm |date=2013-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Существует труднопроверяемая легенда об этих показаниях П. А. Флоренского. В ней говорится, что доведённый до крайности он начал давать показания, но так, чтобы построенные на них обвинения рассыпались при малейшей проверке. Например, он мог утверждать, что Лузин встречался с Гитлером тогда, когда он заведомо не выезжал из СССР, и т. п.&lt;/ref&gt;. Лузин үҙе әлегә ҡулға алынмай.

== Сәйәси һөсләү ==
 
Рәсми рәүештә Лузиндың сәйәси һөсләүе 1936 йылдың 2 июлендәге «Академик Н. Лузинға яуап» һәм 1936 йылдың 3 июлендәге «Совет битлегендә дошмандар тураһында» исемле «Правда» гәзитендәге мәҡәләләрҙән башлана&lt;ref name=&quot;pravda&quot;&gt;[http://www.math.ru/history/stories/story.php?id=5 «О врагах в советской маске»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531200759/http://www.math.ru/history/stories/story.php?id=5 |date=2013-05-31 }} Опубликовано в газете «[[Правда (газета)|Правда]]&lt;nowiki/&gt;» 3 июля 1936 года.&lt;/ref&gt;. мәҡәләләр анонимлы булыуға ҡарамаҫтан, төрлө эксперттар, уларҙың авторы — Эрнест Кольман, тип һанай&lt;ref name=&quot;luzin&quot;/&gt;. Шулай уҡ деталдәрҙең күплелеге Кольманды Лузитания мәктәбенән кемдер мәғлүмәттәр менән тәьмин итеүен күрһәтә.

Шул уҡ көндө, [[3 июль|3 июлдә]], «Правда» гәзитенең баш мөхәррире Лев мехлис партияныңҮҙәк Комитетына «фәнни ойошмаларҙың бер етди етешһеҙлеге» тураһында хат яҙа. Мехлистың фекеренсә, ғалимдарҙың күпселеге үҙҙәренең иң мөһим эщтәрен башлыса сит илдә нәшер итеүҙе хуп күрә. Мехлис ВКП(б) Үҙәк Комитетынан «Правда» гәзитендә әлеге мәсьәлә буйынса мәҡәлә яҙырға рөхсәт биреүҙе һорай. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] резолюция һала: «Моғайын, рөхсәт итергә мөмкиндер»&lt;ref name=&quot;luzin&quot;&gt;''Демидов С. С., Левшин Б. В.'' (отв. редакторы), [http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/luzin.pdf Дело академика Николая Николаевича Лузина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228231048/http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/luzin.pdf |date=2008-02-28 }} Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН, Архив Российской Академии Наук&lt;/ref&gt;.

Фәнни һәм партия ойошмаларҙа Лузинды тәнҡитләү буйынса йыйылыштар үткәрелә. Академик Н. Лузиндың эше буйынса Фәндәр академияһы Президиумы Комиссияһы булдырыла. Комиссия составына Академия вице-президенты Глеб Кржижановский (рәйесе), академиктар Александр Ферсман, Сергей Бернштейн, Отто Шмидт, Иван Виноградов, Алексей Бах, Николай Горбунов, мөхбир ағзалары Лев Шнирельман, Сергей Соболев, Павел Александров һәм профессор Александр Хинчин индерелә. Комиссия ултырыштарында Кольман да ҡатнаша (ул ваҡытта ВКП(б) Мәскәү комитетының фән бүлеге мөдире).

«Эш» буйынса йәлеп ителгән ғалимдарҙың һәм комиссия ағзаларының позициялары төрлөсә була. Өлкән ғалимдар Кржижановский һәм Ферсман, Лузинға ҡаты бәрелмәйенсә, властың сит ил публикацияларын сикләү буйынса заказын үтәһә, Лузиндың уҡыусылары (Александров, Андрей Колмогоров, Хинчин) ситуацияны үҙ иҫәбендә ҡулланырға тырыша, төп ғәйепләү темаһынан алыҫлашып, мәктәп эсендәге ығы-зығы менән мауығалар һәм улар үҙҙәре «Ялағайланыу традициялары» мәҡәләһендә тәнҡитләнә («Правда» гәзите, 1936 йылдың 9 июле). Лузинға ҡарата нахаҡ бәлә тағыуға Анри Лебег, Вацлав Серрпинский, Арно Данжау һәм ҡайһы бер сит ил ғалимдары ҡырҡа ҡаршы сығыш яһайҙар, әммә Лузиндың уҡыусылары һәм башҡа ватандаштары яғынан һөсләү хуплана&lt;ref&gt;[http://www.uniyar.ac.ru/index.php/%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B4%D1%8B_%D1%81_%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BC_%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BC Беседы с одним московским математиком]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Воспоминания В. А. Ефремовича.&lt;/ref&gt;.

Уҡыусылары араһында ла Лузинды яҡлап сығыусылар табыла, мәҫәлән, Михаил Лаврентьев һәм Петр Новиков комиссия эшенән ситләшәләр. Лузинды әүҙем рәүештә Комиссия ағзаһы академик Сергей Бернштейн һәм академик Алексей Крылов яҡлап сыға, шулай уҡ Академияның абруйлы ағзалары Владимир Вернадский, Николай Курнаков һәм Николай Насонов. Академик Петр Капица 1936 йылдың 6 июлендә [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотоовҡа]] асыулы хат юллай&lt;ref&gt;''Капица П. Л.'' [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KAPICA_Petr_Leonidovich/Kapica_P.L._Pis%27ma_o_nauke._1930-1980.(1989).%5Bdoc%5D.zip Письма о науке. 1930—1980]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. М.: Московский рабочий, 1989, стр. 86-88.&lt;/ref&gt;: &quot; &quot;Правда&quot;лағы мәҡәлә мине аптыратты, хайран ҡалдырҙы һәм һәм асыу килтерҙе…Ҡасандыр Лазаревты ҡулға алдылар, Сперанскийҙы ҡыуҙылар, ә хәҙер Лузинға ябырылдылар. Бындай «наҙлы» мөнәсәбәттән Успенский, Чичибабин, Ипатьев һәм башҡа ғалимдар ҡасып киттеләр. Мин үҙемдән сығып, нисек һеҙ кеше менән йәнһеҙ эш итә алыуығыҙҙы, беләм&quot;.

Тәүге ҡарарҙарҙың бер версияһы буйынса (11 июль) Лузин «үҙенең эшмәкәрлеге менән совет фәненә һәм Советтар Союзына зыян килтергән» дошман тип нарыҡлана. Әммә һуңынан ҡапыл бөтөнләй башҡа формулировка барлыҡҡа килә һәм «совет фәненә һәм Советтар Союзына зыян килтергән» урынына «совет фәненә зыян килтергән» типкенә яҙыла, был ҡыҫҡартыуҙы Комиссия рәйесе эшләй. Киләһе ултырышта Кржижановский бынан да йомшағыраҡ формулировка тәҡдим итә: «…Лузиндың ҡылығы совет ғалимы исеменә тап төшөрә». Петр Капицаның хаты 16 экземплярҙа күсерелеп, ВКП(б) Политбюроһы ағзаларына таратыла, Капицаның хаты һәм Лузинды яҡлаған башҡа хаттар буйынса тикшереү үткәрелгәне хәҙер билдәле . Бынан һуң комиссия ҡарары йомшартыла (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Сталин Кржижановскийға шәхси осрашыу ваҡытында рөхсәт итә&lt;ref name=&quot;luzin&quot;/&gt;): Лузин Академия ағзаһы булып ҡала, уға «төҙәлергә мөмкинлек бирелә».

Икенсе көндө, [[14 июль|14 июлдә]], «Правда» гәзитендә «Битлеге сиселгән дошман» исемле мәҡәлә баҡтырыла. Лузин «фәнни даирәнең йомшаҡлығына иҫәп тотоусы» «синфи дошман» тип исемләнә. Мехлис Кржижановскийҙың һәм Комиссияның йомшаҡлығына зарлана, әммә үҙенекенә ирешә алмай. СССР Фәндәр академияһы Комиссияһының йомғаҡлау («йомшаҡ») һығымтаһы &quot;Правда&quot;гәзитендә 1936 йылдың 6 авгусында баҫтырыла. Шунда уҡ Фәндәр академияһы Президиумының Н. Н. Лузин тураһында ҡарарында «Президиум Н. Н. Лузинға иҫкәртмә яһау менән сикләнеүҙе мөмкин тип таба», тип әйтелә.

Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы үҙенең 2012 йылдың 17 ғинуарындағы 8-се һанлы Ҡарарына ярашлы&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=1ddeafed-83fe-473a-aa34-608e7bd312e5 Постановление Президиума РАН № 8 от 17.01.2012 «Об отмене постановления Президиума Академии наук СССР от 5 августа 1936 г. (протокол № 16)»]&lt;/ref&gt; 1936 йылдың 5 авгусындағы ҡарарын ғәмәлдән сығарҙы.

== Һөҙөмтәләр ==
Совет битлегендәге дошман келәймәһе Лузиндың һуңғы ун дүрт йыл ғүмерен ныҡ ҡатмарлаштыра. Ул эшһеҙ ҡала. 1939 йылда Кулебакин Виктор Лузинды эшкә СССР Фәндәр академияһының автоматика һәм телемеханика институтына ала. бында ла, тикшеренеүсе Георгий Щипановты нахаҡтан ғәйепләгән саҡта, Лузин Кулебакин менән берлектә уның яҡлы була&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Васильев С. Н.|заглавие=Труды Научного семинара «70 лет теории инвариантности»: Москва, 2 июня 2008 г.|место={{М.}}|издательство=URSS|год=2008|страниц=256}}&lt;/ref&gt;.

&quot;Лузин эше&quot;нән һуң совет ғалимдары сит илдәге публикацияларын ҡыҫҡарталар. Сит ил бәйләнештәре күҙәтеү аҫтына алына. баҫмаһында сит илдән ғалимдар совет ҡыҫҡартыла. Изоляция сәйәсәте рәсми сәйәсәткә әүерелә&lt;ref name=&quot;DAA&quot;/&gt;.

Лузинды һөсләү тәүге йәки айырым осраҡ булмай. Бер ай элек, 4 июндә, Ленинградта Пулково обсерваторияһын ғәйепләү буйынса ошондай уҡ кампания үткәрелә ([[Пулково эше]]).

Төбәктәрҙә лә кампаниялар тулҡыны үтә. Мәҫәлән, [[Томск|Томскиҙа]] халыҡ-ара билдәлелек яулаған «Известия НИИ математики и механики» журналы тар-мар ителә, был журналды немец телендә ике антифашист-эмигранттар Стефан Бергман һәм Фриц Нетер нәшер итәләр&lt;ref&gt;''Кликушин М. В., Красильников С. А.,'' Анатомия одной идеологической кампании 1936 г.: «лузинщина» в Сибири // Советская история: проблемы и уроки. Новосибирск, 1992.&lt;/ref&gt;. [[Харьков]]та украин телендә «Physikalische Zeitschrift der Sowjet Union» исемле билдәле совет журналын баҫтырырға булалар, әммә был ҡарар шунда уҡ үҙәк власы тарафынан ююҡа сығарыла.

«Лузинщина» менән көрәш алып барыу өсөн подкомиссиялар булдырыла. Физика буйынса ошондай подкомиссия рәйесе итеп академик [[Иоффе Абрам Фёдорович|Абрам Иоффе]] тәғәйенләнә (әүҙемлек күрһәтмәй), Пулково обсерваторияһы директоры Борис Герасимович подкомиссия ағзаһы була. Тиҙҙән Герасимович «[[Пулково эше]]» буйынса хөкөм ителә һәм атып үлтерелә.

Лузин эше артынан генетика фәнен эҙәрлекләүҙәр башлана, Николай Вавилов ҡулға алына һәм башҡалар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Академиктар эше]]
* [[Славистар эше]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|colwidth=30em}}

== Әҙәбиәт ==
* Дело академика Николая Николаевича Лузина / Отв. ред. С.&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;Демидов, Б.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Левшин. СПб.: РХГИ, 1999. 312 с.

== Һылтанмалар ==
* {{Мәҡәлә|заглавие=Изжить лузинщину в научной среде!|ссылка=http://mi.mathnet.ru/rus/umn/y1937/i3/p3|издание=[[УМН]]|год=1937|номер=3|страницы=3—4}} {{V|11|8|2011}}
* ''Демидов С., Д. В. Есак. '' [http://krotov.info/history/19/1890_10_2/1883_luzin.htm «Академик н эштәре. Н. Лузин» ғилми берләшмәһе коллективы иҫтәлегенә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819041747/http://krotov.info/history/19/1890_10_2/1883_luzin.htm |date=2014-08-19 }}. — СПб., 1999.
* {{Китап|ответственный=Под ред. Демидова С. С., Левшина Б. В.|заглавие=Дело академика Лузина|издательство=РХГИ|год=1999|страниц=368|ссылка=http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/luzin.pdf}} (стенограмма сығыш)
* {{Мәҡәлә|автор=[[Лаврентьев, Михаил Михайлович (старший)|М. М. Лаврентьев]]|заглавие=Отец не предвидел таких поворотов|издание=Книга воспоминаний «Городок.ru», Новосибирск|год=2003|ссылка=http://odasib.ru/openarchive/DocumentImage.cshtml?id=Xu_kray_634993802507080078_5064&amp;eid=Oh_0001_0047}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кутателадзе, Семён Самсонович|С.С. Кутателадзе]]|заглавие=Трагедия отечественной математики|издание=Вестник Владикавказского научного центра|год=2007|том=7|номер=1|страницы=65–68|ссылка=http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/case.html}} (киңәйтелгән версия)
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кутателадзе, Семён Самсонович|С.С. Кутателадзе]]|заглавие=Корни дела Лузина|издание=Сиб. журн. индустр. матем|год=2007|том=10|номер=2|страницы=85–92|ссылка=http://mi.mathnet.ru/sjim182}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кутателадзе, Семён Самсонович|С.С. Кутателадзе]]|заглавие=An epilog to the Luzin case|издание=Сибирские электронные математические известия|год=2013|том=10|страницы=A1-A6|ссылка=http://semr.math.nsc.ru/v10/a1-6.pdf}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кутателадзе, Семён Самсонович|С.С. Кутателадзе]]|заглавие=Срок давности и честь науки|ссылка=http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/limitations.html}}
* А. П. Юшкевича. [http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/os/377-394.pdf «Эште» академик н. Н. Лузин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180412214955/http://ihst.ru/projects/sohist/books/os/377-394.pdf |date=2018-04-12 }}. // Фән репрессиялана. Л.: Наука, 1991, 377—394.
{{Навигационная таблица
| имя       = Сталин репрессиялары
| заголовок =  [[Сталин репрессиялары]]
| state                     = {{{state|}}}
| класс_тела                = hlist

| заголовок1 = Репрессиялар
| список1 =
*[[Кулактарҙы эҙәрлекләү]]
* [[СССР-ҙа 1920—50-се йылдарҙа психиатрияны сәйәси маҡсаттарҙа файҙаланыу]]
* [[Инжил христиандары һәм баптистарға ҡарата Сталин репрессиялары]]
* [[Назино фажиғәһе]]
* [[Киров ағымы]]
* [[Оло террор]]
**[[Әзербайжанда Сталин репрессиялары]]
**[[Белорус ССР-ында репрессиялар]]
**[[Ҡаҙаҡ ССР-ында репрессиялар]]
**[[Монголия Халыҡ Республикаһында репрессиялар]]
**[[Тыва Халыҡ Республикаһында репрессиялар]]
*[[Сталиндың атыу исемлектәре]]
*[[ВКП(б)-ла таҙартыу]]
* [[СССР-ҙа  «милли һыҙаттар» буйынса репрессиялар (1937—1938)]]
* [[РККА-ла  репрессиялар (1937—1938)]]
* [[НКВД эсендә таҙартыуҙар (1937—1938)]]
*[[НКВД һәм НКГБ ҡулға алғандарҙы атыу (1941)]]
*[[СССР халыҡтарын депортациялау]]
*[[Катынь атыуы]]
*[[Август ҡамауы]]
*[[Карпат аръяғы  венгрҙарын һәм немецтарын депортациялау]]
*[[Калининград немецтарын депортациялау (1945—1951)]]
*[[Көнбайыш Украина украиндарын депортациялау]]
*[[«Яҙ» операцияһы (1948)]]
*[[«Көньяҡ» операцияһы]] 
*[[«Прибой» операцияһы]]
*[[Псков өлкәһенең көнбайышын депортациялау]]
*[[«Төньяҡ» операцияһы]]

| заголовок2 = Сәйәси&lt;br&gt;үлтереүҙәр
| список2 =
*[[Хуангутунь инциденты]]
*[[Евгений Коновалец]] 
*[[Троцкийҙы үлтереү|Троцкий]]
*[[Теодорҙың (Ромжа) вафаты]]
*[[ Соломон Михоэлсты үлтереү|Михоэлс]]

| заголовок3 = Идеологик&lt;br&gt;кампания
| список3 =
*[[Лысенкосылыҡ]]
*[[Космополитизмға ҡаршы көрәш]]

| заголовок4 = Енәйәт эштәре
| список4 =
*[[Авиация эше]]
*[[Академиктар эше]]
*[[Алаш эше]]
*[[Николай Вавилов эше]]
*[[Башҡортостанда сәйәси репрессиялар| «Вәлидовсылар» эше]]
*[[«Весна» эше]]
*[[Табиптар эше]]
*[[Красноярск эше| Геологтар эше]]
*[[Советтарға ҡаршы грек контрреволюцион баш күтәреүсе шпион йәшерен ойошмаһы |ГАКПШПО эше ]]
*[[Фашизмға ҡаршы йәһүд комитеты эше]]
*[[ Ералиев эше]]
*[[«Контрреволюцион милләтселек ойошмаһының запастағы уң троцкистар үҙәге» эше|ЗПЦКНО эше ]]
* [[Кремль эше]]
*[[Милләттәр буйынса репрессиялар (1937—1938)]]
*[[Ленинград эше]]
*[[Лузин эше]]
*[[Мегрелдар эше]]
*[[Промпартия эше]]
*[[Пулково эше]]
*[[Славистар эше]]
*[[«Белоруссияны азат итеү союзы» эше]]
*[[«Украинаны азат итеү союзы» эше ]]
*[[«Фин халыҡтары азатлығы союзы» эше]]
*[[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|«Солтанғәлиевщина» буйынса эш]]
*[[Хеҙмәт крәҫтиән партияһы эше ]]
*[[Тухачевскийҙың эше]]
*[[УФТИ эше]]
*[[Флоринский эше]]
*[[ЦДУМ-дың енәйәт эше]]
*[[Сыуаш буржуаз милләтселәр ойошмаһы эше]]
*[[Ҡөрьән сылбыры]]
*[[Шахта эше]]

| заголовок5 = Процестар
| список5 =
*[[Беренсе Мәскәү процесы]]
*[[Икенсе Мәскәү процесы]]
*[[Өсөнсө Мәскәү процесы]]

| внизу =
* [[Сталин Иосиф Виссарионович]]
* [[:Категория:Иосиф Сталин]]
* [[Портал:СССР]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Математик берләшмә]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]
[[Категория:Коммунизм]]
[[Категория:СССР эске сәйәсәте]]
[[Категория:СССР-ҙа фән]]</text>
      <sha1>dkeq3udtiiuubvckgbcdihpkhwm66kn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кармелюк Подольеһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157447</id>
    <revision>
      <id>1309461</id>
      <parentid>1183780</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15267" sha1="lpt0b68wcynknxp44fb88eqh65nbt94" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Кармелюк Подольеһы»''' ({{Lang-uk|«Кармелюкове Поділля»}}) — [[Винница өлкәһе]]нең ([[Украина]]) Томашполь һәм Чечельник райондары территорияһында урынлашҡан тәбиғәт милли паркы.

[[2009 йыл]]дың [[16 декабрь|16 декабрендә]] төҙөлә. Майҙаны — 20 203,4 гектар.

== Тарихы ==
Юғары тәбиғәт ҡиммәтен иҫәпкә алып, Чечельник районы территорияһында «Бритавский» (1990) ботаник заказнигы, урындағы әһәмиәткә эйә булған «Вербы дачаһы» (1981) һәм «Червоногреблянск» (1990) заказниктары һәм дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге «Терещук яр» һәм «Ромашково» (1989) һ. б. тәбиғәт һәйкәлдәре төҙөлә.&quot;Гайдамак урҙаһы&quot; дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге Ботаник заказник (1989) күрше Тростянец районындағы Цыбулевск ауыл советы (ер менән ҡулланыусы — Ободовск дәүләт урман-һунарсылыҡ хужалығы) территорияһындағы ҡиммәтле имән-дардар (ҡорос ағасы) урмандарын һаҡлау маҡсатынан ойошторола.

[[1988 йыл]]да ғалимдар урындағы тәбиғәт объекттары нигеҙендә ''Көньяҡ-Подольский ҡурсаулығы'' булдырырға тәҡдим итә. Хәҙерге ''Чечельник милли тәбиғәт паркы'' «Кармелюк Подольеһы» тип, Подольела 1813—1835 йылдарҙа крәҫтиән хәрәкәтенә етәкселек иткән Устим Кармелюкты хөрмәтләгән халыҡ традициялары менән бәйләп атала.

«Кармелюк Подольеһы» паркы [[2010 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]] Украина президенты Виктор Ющенконың 1057/2009 һанлы указына ярашлы, Көньяҡ Подольеның мөһим әһәмиәткә эйә тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни комплекстарын һаҡлау, тергеҙеү, рациональ ҡулланыу маҡсатында булдырыла.

== Тасуирламаһы ==
«Кармелюк Подольеһы» паркы [[Винница өлкәһе]]нең көньяғында урынлашҡан.

16 518 гектар ер «Чечельник урман хужалығы» дәүләт предприятиеһынан тартып алынып, паркка даими ҡулланыуға тапшырыла, шулай уҡ 3 685,4 гектар ер тартып алмайынса ғына парк составына индерелә.

== Тәбиғәте ==
Урман паркының дөйөм майҙаны — 15 684,95 гектар. Унда ҡатнаш урман өҫтөнлөк итә. Бер-береһенән алыҫ урынлашҡан бер нисә үҙенсәлекле урман массивтары һаҡланып ҡалған. Улар [[имән]]-граб урмандары, имән-ҡорос ағасы урмандары һәм ҡиммәтле Урта диңгеҙ буйы флораһы, Балҡан һәм Урта Европа таулы үҫемлек төрҙәре.

Милли парк булдырыу маҡсаты менән перспективалы урындарҙы һайлағанда Винница өлкәһенең Одесса өлкәһе менән сиктәш көньяҡ-көнсығыш өлөшө — Чечельник һәм Тростянец райондары иғтибарҙы йәлеп итә.

80-се йылдарҙа Винница крайҙы өйрәнеү музейы һәм Н. Г. Холодный исемендәге Ботаника Институты хеҙмәткәрҙәре тарафынан был төбәктә тикшереү Подольеның көньяғы ғәжәйеп үҙенсәлекле ландшафҡа, ғәйәт бай флора һәм фаунаға эйә булыуы булыуын асыҡлай.

Бында бер нисә заказник булдырырға (90-сы йылдарҙа тормошҡа ашырыла) тәҡдим ителә һәм перспективала — ҡурсаулыҡ булдырыу ҡарала.

'''Милли парк өсөн биләмә түбәндәге критерийҙар буйынса һайлап алына:'''

1) биологик һәм ландшафт төрлөлөгөн ғәҙәти һәм һирәк үҫемлектәр генофондтарын һаҡлау өсөн уникаль объект булып тора;

2) Биләмә Бук (Бугск) меридиональ һәм Галицк-Слобожан (урманлы дала) киңлек коридорҙары киҫешкән ерҙә урынлашҡан;

3)урынын билдәләгәндә мөмкин тиклем тәбиғи сиктәрҙе файҙаланыу мөмкинлеге (шундай сиктәр булып Савранок йылғаһы үҙәне һәм уның төньяҡ-көнсығыштағы ҡушылдығы, көнбайышта ҙур урман массивтары, көньяғында сиге булып Одесса өлкәһенең көнбайыштан Рыбка һәм көнсығышта Березка-Чечельницьки ауылдары араһы тора);

4)тарихи-мәҙәни әһәмиәткә эйә булыуы.

==Геоморфология һәм геологик төҙөлөшө==
&quot;Кармелюк Подольеһы&quot; милли тәбиғәт паркы биләмәһе Украин кристаллик ҡалҡаннының көньяҡ битләүендә урынлашҡан. Кристалл тоҡомдар яҡынса 100 м тәрәнлектә ята. Был тоҡомдар аҡбур, неоген (эзбизташ, ҡом-балсыҡ ултырмалары, ҡом) һәм антропоген (ҡыҙыл-һоро балсыҡ, ҡомло балсыҡ) ултырмалары менән ҡапланған.

Кристалл тау тоҡомдары биләмәнең төньяҡ өлөшөндә генә ер өҫтөнә бер аҙ яҡыныя.

Парк биләмәһендә Балт аккумулятив (дельтовый) тигеҙлегенең төньяҡ осо урынлашҡан. Рельефы бик ныҡ телгеләнгән. Күп урындарын соҡор, йырындар алып тора.

Көнбайыштан һәм төньяҡ-көнбайыштан көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа бер нисә километр киңлегендәге һыҙат рәүешендә арал (йылға аралары) һуҙылған .

Битләүҙәр бик текә (йыш ҡына етә текәлек 20°-ҡа етә). Абсолют бейеклеге — 280 м тиклем. Иң кәм тигәндә лә (Савранка йылғаһы үҙәндәрҙә) — 130 м тәшкил итә.

Үҙән, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙары яҡшы эшкәртелгән, шулай уҡ, киң (Савранка буйында киңлеге 1 км етә). Урыны менән һыубаҫар туғайҙан өҫтә аллювиаль ултырмалы йылға киртләстәре осрай.

Ҙур йылғалары Савранка (бассейн майҙаны 1767 км², оҙонлоғо 98 км) һәм Дохна (бассейн майҙаны 1280 км² , оҙонлоғо 74 км). Икеһе лә Көньяҡ Буг йылғаһының уң ҡушылдығы булып торалар. Парк биләмәһе сиктәренә нигеҙҙә, уларҙың үрге ағымы тура килә.

==Климат==
Июлдә уртаса температура — +21 °С, ғинуарҙа - -5°С. Һалҡын булмаған дәүер (туң булмаған)170-180 көн дауам итә. Температура 5°С.-ан юғары осор — яҡынса 210 көн, ә 10°С-ан юғарыһы яҡынса 170 яҡын көн дауам итә.

Әүҙем температуралар суммаһы — 2800-2900°С. Ҡар япмаһы булған осор — 50-55 көн тирәһе дауам итә. Уртаса йыллыҡ яуым - төшөм күләме — 460 мм тәшкил итә. Яуым-төшөмдөң иң мул мәле июнь һәм июлгә тура килә.

==Тупрағы==
Бында һоро урман , ҡара-һоро урман тупрағы, әсе ҡара тупраҡ , һелтеле ҡара тупраҡ һәм ғәҙәти ҡара тупраҡ булған урындар осрай. Һоро урман һәм ҡара-һоро урман тупрағы, ярайһы ҙур ғына дәрәжәлә эсе ҡара тупраҡ булған урындарҙә башлыса урман биләй.Был тупраҡтар тап шул урман үҫемлектәре аҫтында барлыҡҡа килгән дә.

Һелтеле ҡара тупраҡ һәм ғәҙәти ҡара тупраҡ туғай, дала экосистемаһына хас булып тора. Хәҙерге ваҡытта был урындар тулыһынса тиерлек һөрөлгән. Йырындарҙа йыш ҡына ҡара туғай тупрағы осрай.

Төбәк өсөн ҡом, балсыҡлы булған ауыр тупраҡ хас булып тора. Бындай тупраҡ һыуҙы насар һеңдерә. Был ҡойма ямғырҙарҙың тупраҡ өҫтөн йыуыуына, һәм һыу эрозияһына килтерә. Тупраҡтың бындай механик составы менән грунт һыуҙары кимәленеңлығына юғары булыуы, һаҙланып тупраҡтарҙа глей ҡатламы барлыҡҡа килеүе күҙәтелә.

Һыубаҫар туғай өҫтәрендәге йылға киртләстәрендә урыны-урыны менән ҡомһол тоҡомдарҙа ҡара тупраҡ һәм кәҫле тупраҡ уңдырышлы тупраҡ осрай.

Күпселек осраҡта ҡойма ямғырҙар булып, биләмә һыу эрозияһына дусар була. Дөйөм алғанда, типик урман-дала өсөн хас климат булып тора.
==Үҫемлектәр донъяһы==
Милли парктың үҫемлектәр япмаһында урмандар өҫтөнлөк итә. Иң ныҡ әһәмиәткә эйә булғаны — Чечельник дәүләт урман хужалығына ҡараған Червоногреблян, Стратив, Дохнян, Бритав һәм урмансылыҡтарының тәбиғи хәлдә һаҡланған урмандары,  гослесхоз Чечельнииький инә. «Кармелюк Подольеһы» милли тәбиғәт паркы иҫ киткес бай дендрофлораға эйә. .

Киң таралған ағас тоҡомдарына ябай имән, ҡая имәне, бейек дардар, ҡара саған, ялан сағаны, йөрәк япраҡлы йүкә инә. Ареалдың көнсығыш өлөшөндә күп урын биләмәһә лә урман составына дардар, һары сейә, кигермәкле, япраҡлы һәм тау ҡарамалары, урман алмағасы, иртә алмағас, ғәҙәти груша ҡушылып китә. Милли парктың фәнни һәм ғәмәли яҡтан ныҡ әһәмиәткә эйә булыуы имән урмандарына бәйле. Бындай урмандар Украинаның башҡа ҡурсаулыҡтарында юҡ тиерлек.

Урманда түбәнге ярусын бик күп төрлө тәпәш ағастар биләй: татар сағаны, ҡыҙыл свидина, сәтләүек ҡыуағы, эт гөлйемеше , энәлек, гордовин, кизил.

Төп урмандар имән һәм грабтан тора . Улар битләүҙәрҙе ҡаплап, бер нисә экологик рәт барлыҡҡа килтерә. Тигеҙ урындарҙа Зеленчук, йондоҙсоҡ, битләүҙәрҙә төксәле күрән ,уйпат урындарҙа кесерткән һәм айыу һуғанынан торған бергәлектәр биләй. Айыу һуғаны (левурда) Украинала һирәк осраһа ла, был урман массивында ҙур майҙанға һыҙат булып йәйелгән. Был айыу һуғаны (левурда) таралған урындар «Украинаның Йәшел китап» исемлегенә (1987 й.) индерелгән һәм бөтә ерҙә һаҡланырға тейеш.

'''Бөтәһе «Украинаның Йәшел китап» исемлегенә ингән бергәлектәр''' :

1. Кизиллы ҡая имәне бергәлектәре;

2. Кизиллы ябай имән имән урмандары;

3. Татар сағаны ҡушылған ябай имән имән урмандары;

4. Свидина ҡушылған ябай имән урманы ;

5.Ябай имәндән торған граб-имән һәм ябай плющ имәндән торған граб-имән урмандары;

6. Күрәнле граб-имән урмандары һәм фәрзәле (сныть, йәки яглица) граб-имән урмандары;

7. Йүкәле имән урманы

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20230422111643/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1057/2009 Текст закону на веб-сайті Верховної Ради України] {{uk icon}}
* [http://h.ua/story/334039/ Про новостворений національний парк «Кармелюкове Поділля»: МІЖ ДНІСТРОМ І БУГОМ З серії «Новий злет природно-заповідної справи на Україні»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120624232410/http://h.ua/story/334039/ |date=2012-06-24 }} {{uk icon}}

[[Категория:Украинаның милли парктары]]
[[Категория:Категория МСОП II]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>lpt0b68wcynknxp44fb88eqh65nbt94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мазепа Всеволод Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157449</id>
    <revision>
      <id>1309619</id>
      <parentid>1308179</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6840" sha1="kzs0c5a744mwf2vg42z3o3hyvw2msgi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мазепа Всеволод Григорьевич''' ([[2 август]] [[1939 йыл]], Казатин, Украина ССР-ы, СССР — [[22 октябрь]] [[2018 йыл]], [[Киев]], [[Украина]])— украин архитекторы, «Мазепалар ғаиләһе» халыҡ-ара йәмғиәте ойошмаһы советы рәйесе. Украинаның атҡаҙанған архитекторы, беренсе булып Иван Мазепа Тәреһе менән бүләкләнгән.

== Биографияһы ==
Всеволод Григорьевич Мазепа [[1956 йыл]]дан [[1961 йыл]]ға тиклем Днепропетровск транспорт инженерҙары институтында уҡый

[[1969 йыл]]ға тиклем — архитекторы, Львов, Днепропетровск, Омск, Алматы һәм башҡа ҡалаларҙа ҡала-ара телефон станциялары проекттарының авторы.

[[1969 йыл|1969]]-[[1977 йыл]]дарҙа — ГНИ «Укрдипроводгосп» проекттарының баш архитекторы, Каховский һуғарыу системаһында гидротехник ҡоролмалар һәм торлаҡ ҡасабалар авторы.

[[1977 йыл|1977]]-[[1980 йыл]]дарҙа — «Киевгипротранс» институтының баш архитекторы һәм бүлек начальнигы, Ургал станицияһының (БАМ) пассажир вокзалы станцияһы авторы.

[[1980 йыл]]дан [[2002 йыл]]ға тиклем Киев ҡала дәүләт хакимиәтендә ҡала төҙөлөшө һәм архитектура идаралығында эшләй, шул иҫәптән идаралыҡ начальнигының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй.

[[2002 йыл]]дан хаҡлы ялда. [[2008 йыл]]дан — «Мазепалар ғаиләһе» халыҡ-ара йәмғиәт ойошмаһы советы рәйесе.

Украина Архитекторҙарының милли союзы ағзаһы ([[1968 йыл|1968]]), Украина архитектураһы академияһының вәкиле итеп тәғәйенләнгән ағзаһы (1996), Украина Төҙөлөшө академияһының ғәмәли ағзаһы (1998).

Улы — Игорь (1966 й.), төҙөүсе, «Мазепалар ғаиләһе» ойошмаһы рәйесе, III дәрәжә [[«Хеҙмәттәре өсөн» ордены (Украина)|«Хеҙмәттәре өсөн»]] ордены кавалеры (2008 й.)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Украинаның атҡаҙанған архитекторы ([[23 май]] [[1997 йыл]]) — ''Киев ҡалаһын социаль-иҡтисади үҫтереүҙә, милли мәҙәни мираҫын байытыуға тос өлөш индергәне, юғары профессионализм өсөн''&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/468/97 Указ Президента України № 468/97 від 23 травня 1997 року «Про присвоєння почесних звань України працівникам підприємств, установ, організацій міста Києва»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119011045/http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/468/97 |date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;
* Украина президенты билдәһе — Иван Мазепа Тәреһе ([[18 август|18 август,]] [[2009 йыл]]; награда № 0001) — ''Украина дәүләтенең'' ''социаль-иҡтисади, мәҙәни үҫешенә шәхси өлөш индергәне өсөн һәм Украина бойондороҡһоҙлоғоноң 18-йыллығы уңайы менән''&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/619/2009 Указ Президента України № 619/2009 від 18 серпня 2009 року «Про відзначення державними нагородами України працівників підприємств, установ та організацій»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224103610/http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/619/2009 |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;
* «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» СССР миҙалы ([[1982 йыл|1982]]), [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|«Хеҙмәт ветераны»]] ([[1989 йыл|1989]])
* Украина Министрҙар кабинетының почет грамотаһы ([[29 июль]] [[1999 йыл|1999]]) — ''юғары профессионализм, Украинала архитектура эшенә тос өлөш индергәне өсөн һәм тыуған көнөнөң 60-йәшлек уңайы менән''&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1368-99-п Постанова КМУ від 29 липня 1999 р. № 1368 «Про нагородження Мазепи В. Г. Почесною грамотою Кабінету Міністрів України»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308025348/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1368-99-%D0%BF |date=2022-03-08 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Родина Мазеп

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://who-is-who.ua/main/page/bild2010/9/503 Хто є хто в будівництві та архітектурі 2010 — Мазепа Всеволод Григорович // Who-is-Who.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714141726/http://who-is-who.ua/main/page/bild2010/9/503 |date=2014-07-14 }}
* [https://uk-ua.facebook.com/ClanMazepa/photos/a.301466459931576.68300.271994942878728/301466499931572/?type=1 Посвідчення № 1 нагородженого Хрестом Івана Мазепи // «Родина Мазеп» на Facebook]
[[Категория:Украина Министрҙар кабинетының Почет грамотаһы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:2018 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1939 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>kzs0c5a744mwf2vg42z3o3hyvw2msgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медведева Светлана Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158092</id>
    <revision>
      <id>1309650</id>
      <parentid>1287467</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:29:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9796" sha1="6n0a1erm2h3xn3jwxbuqvupw6yj91cg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Медведев Светлана Владимировна''' ( '''Линникта тыуған;'''  [[15 март]] [[1965 йыл]], [[Кронштадт]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]] (хәҙерге [[Санкт-Петербург]]) — Рәсәй Федерацияһының 3-сө  президентының (2008—2012), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәне рәйесенең (2012—2020), Рәсәй Федерацияһы Именлек Советы рәйесе урынбаҫары [[Дмитрий Медведев]]тың ҡатыны.

2008 йылдан 2012 йылға тиклем Рәсәйҙә беренсе леди.

== Биография ==
[[Файл:Dmitry_Medvedev_and_his_wife_Svetlana_Medvedeva.jpg|слева|мини|250x250пкс|Светлана менән [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий]] Медведев 2008 йылда]]
Светлана Владимировна 1965 йылдың 15 мартында Кронштат ҡалаһында хәрби моряк Владимир Алексеевич Линник һәм экономист Лариса Ивановна Линник&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.mayak.sbor.net/index.php?module=articles&amp;func=display&amp;catid=76&amp;aid=6778 «Маяк». Домик в деревне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620055314/https://www.mayak.sbor.net/index.php?module=articles&amp;func=display&amp;catid=76&amp;aid=6778 |date=2021-06-20 }}&lt;/ref&gt; ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Коваши ауылында, Ломоносов, Кроштат &lt;ref name=glomuru&gt;[http://kp.ru/online/news/486690/ Светлана Медведева посетила роддом, в котором родилась]&lt;/ref&gt; ҡалаларында үтә, һуңынан Ленинградҡа күсәләр &lt;ref name=autogenerated2 /&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://www.photokonkurs.com/liebkind/stihi/rezenzii/Ozhen8.htm Борис Либкинд — Проза, Поэзия, Автобиографические заметки, фотоработы и прочее]&lt;/ref&gt; .


Буласаҡ ире Дмитрий Анатольевич Медведев менән 1972 йылда 1-се синыфта уҡығында танышалар &lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Светлана 1-се «В», ә Дмитрий — в 1-се «Б» синыфында уҡый, 7-се синыфта (14 йәштә) осраша башлаҙар. [[:ru:Купчино|Купчино]] ([[:ru:Санкт-Петербург|Ленинград]]) ҡалаһының 205-се мәктәбендә уҡыйҙар. Спектаклдәрҙә, КВН-да һәм башҡа үҙешмәкәрлектә ҡатнашалар.&lt;ref&gt;[http://www.spbdnevnik.ru/?show=article&amp;id=2663 Парень из нашего Купчино…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524054039/http://www.spbdnevnik.ru/news/2007-07-19/paren-iz-nashego-kupchina/ |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;

Ленинград финанс-иҡтисад институтының (хәҙерге [[Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты|Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты]]) статистика, бухучет һәм иҡтисади анализ факультетында уҡый. Беренсе курстан киске бүлеккә күсә һәм Мәскәүҙә эшләй башлай, Санкт-Петербургта ижтимиғи саралар ойоштороуҙа ҡатнаша.

2007 йылның апреленән «Рәсәйҙең үҫеп килеүсе йәш быуындың рухи-әхләҡи мәҙәниәте» попечителдәр советын етәкләй&lt;ref&gt;[http://ng.ru/events/2008-02-06/3_woman.html Женщина в церкви: Светлану Медведеву наградили]&lt;/ref&gt;.

2008 йылдан декабренән  социаль-мәҙәни башланғыстар фонды Президенты.

== Ғаиләһе ==
1993 йылдың 24 декабрендә [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Анатольевич Медведевҡа]] кейәүгә сыға.&lt;ref name=&quot;Сайт Медведева&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120515101631/http://da-medvedev.ru/svetlana-medvedeva/biography Биография С. Медведевой на личном сайте мужа] 1 сентября 2009&lt;/ref&gt;

* Улы Илья 1995 йылдың 3 августында тыуа.&lt;ref name=&quot;Сайт Медведева&quot;/&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
[[Файл:34th_G8_summit_member's_spouses_20080708_2.jpg|слева|мини|250x250пкс|Светлана Медведева 34-се Ҙур һигеҙ саммитында, 8 июль 2008 йыл]]
Патриарх Алексий II фатихаһы менән ойошторолған «Рәсәйҙең үҫеп килеүсе йәш быуындың рихи-әхләки мәҙәниәте» комплекслы программаһының попечителдәр советы етәксеһе. Шулай уҡ мәрхәмәтлек эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: Санкт-Петербургтағы дүрт йәштән 25 йәшкә тиклем 36 бала йәшәгән 1-се интернат-йортто ҡурсалай.

2008 йылда Дивеев монастырына ғибәҙәт ҡыла.

Уның инициативаһы һәм социаль-мәҙәни инициативалар фонды булышлығы менән бер нисә социаль, мәҙәни һәм белем биреү проекты эшләй башлай. Уларҙың башланғысына ярашлы 2008 йылдан Бөтә Рәсәй «Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ» байрамы үткәрелә. Баланың ғүмергә хоҡуғын һаҡлауҙы һәм ҡатын-ҡыҙҙың репродуктив сәләмәтлеге тураһында хәстәрлек күреүҙе нигеҙ итеп алған &quot;Миңә ғүмер бүләк ит&quot; акцияһы нәҡ ошо алда әйтелгән  «Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө» менән турынан-туры бәйле. Фонд булдырған һәм уңышлы эшләп килгән «Аҡ роза» социаль программаһы буйынса Санкт-Петербург, Владивосток, Кемерово, Архангельскиҙа ҡатын-ҡыҙҙар сәләмәтлеген диагностикалау үҙәктәре асылды. Уларҙың төп бурысы — репродуктив органдарҙа һәм һөт биҙендә онкологик ауырыуҙарҙы иҫкәртеү.

== ФБК тикшереүе ==
Коррупция менән көрәш фонды мәғлүмәте буйынса, Медведева $50 млн-лыҡ Bombardier Global Express 5000 шәхси самолеты менән файҙаланған. ФБК тикшереүенә ярашлы, Медведева һәм уның ире Дмитрий Медведев үҙ декларацияларында белдергән килем самолет арендаһын ҡаплай алмай.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/навальный-нашел-у-жены-медведева-самолет-за-50-млн-долларов/a-51528575 |title=Навальный нашел у жены Медведева самолет за 50 млн долларов {{!}} DW {{!}} 04.12.2019 |author=Deutsche Welle (www.dw.com) |publisher=dw.com |lang=ru |accessdate=2019-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/12/04/817857-fbk-svetlana-medvedeva |title=ФБК: Светлана Медведева летала на бизнес-джете за $50 млн |publisher=Ведомости |lang=ru |accessdate=2019-12-06}}&lt;/ref&gt; 2019 йылдың 6 декабрендә Дмитрий Медведевтың матбуғат секретары Олег Осипов, «Дмитрий Медведев һәм уның ҡатынының милке декларацияла күрһәтелгән. Әгәр ҙә хөкүмәт ағзаларының ғаиләһе ниндәй ҙә булһа транспорт менән файҙалана икән, был сығымдарҙы улар үҙ аҡсаһына ҡаплай», тип белдерҙе.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/articles/2019/12/06/razgovor/ |title=«Было очевидно, что надо поговорить со всеми» |publisher=Lenta.ru |accessdate=2019-12-06 |lang=ru }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1965 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>6n0a1erm2h3xn3jwxbuqvupw6yj91cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клёнова Мария Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158917</id>
    <revision>
      <id>1309501</id>
      <parentid>1286490</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14124" sha1="m2vzyggj1w9ecx07528rsehymyc9mxq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клёнова Мария Васильевна''' (1898—1976) — совет геологы, геология-минералогия фәндәре докторы, СССР-ҙа диңгеҙ геологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Публикация|книга|часть ответственный=[[Безруков, Пантелеймон Леонидович|Безруков П. Л.]], [[Леонтьев, Олег Константинович|Леонтьев О. К.]]|часть=Морская геология|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=3-е изд|год=1974|том=16 : Мёзия — Моршанск|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|место=М.|издательство=[[Советская Энциклопедия]]|страницы=585|тираж=629000|ссылка часть=http://bse.sci-lib.com/article078243.html}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Клёнова Мария Васильевна 1898 йылдың 31 июлендә (12 авгусында) [[Иркутск]] ҡалаһында эшсе Василий Дмитриевич һәм фельдшер Раиса Наумовна ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://isaran.ru/?q=ru/fund&amp;ida=1&amp;guid=3478CADB-4797-AB0E-DED7-202BA46BA5BD Историческая справка] Архива РАН&lt;/ref&gt;.

1925 йылдан СССР Фәндәр академияһының океанология институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

М. В. Клёноваға 1937 йылда диңгеҙ геологияһы өлкәһендә профессор дәрәжәһе бирелә һәм Юғары Аттестация Комиссияһының 1937 йылдың 11 майындағы ҡарары менән диссертация яҡламайынса геология-минералогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Ул үҙенең тикшеренеүҙәре нигеҙендә диңгеҙ төбө картаһы төҙөү методикаһын эшләй. Ошо методика буйынса һәм М. В. Кленова етәкселегендә Баренец, Аҡ, Каспий һәм башҡа диңгеҙҙәрҙең 150-нән ашыу диңгеҙ төбө картаһы төҙөлә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында [[Ҡыҙыл Армия]] Гидрометеорологик хеҙмәте баш идаралығының Дәүләт гидрология институты Диңгеҙ бүлеге Диңгеҙ геологияһы бүлеге начальнигы булып эшләй. М. В. Клёнова етәкселегендә хәрби-диңгеҙ флоты өсөн 200-ләп махсус карталар һәм атластар төҙөлә. Ул бер нисә тапҡыр Төньяҡ һәм Ҡара диңгеҙ флоттарына сыға, унда уҡыу әсбаптары төҙөү өҫтөндә эшләй, подводниктарға лекциялар уҡый.

М. В. Кленоваа СССР Фәндәр Академияһының күп кенә диңгеҙ экспедицияларында ҡатнаша: [[Каспий диңгеҙе|Каспийға]], [[Арктика]]ға (Яңы Ер, Шпицберген, Франц-Иосиф Ере), Беренсе совет антарктида экспедицияһында ҡатнаша. Ул йылғаларҙа, диңгеҙҙәрҙә һәм океандарҙа ултырма тоҡомдарҙы тикшереү үткәрә, Рәсәй диңгеҙ геологияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Публикация|книга|часть ответственный=[[Безруков, Пантелеймон Леонидович|Безруков П. Л.]], [[Леонтьев, Олег Константинович|Леонтьев О. К.]]|часть=Морская геология|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=3-е изд|год=1974|том=16 : Мёзия — Моршанск|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|место=М.|издательство=[[Советская Энциклопедия]]|страницы=585|тираж=629000|ссылка часть=http://bse.sci-lib.com/article078243.html}}&lt;/ref&gt;

[[1948 йыл]]да М. В. Клёнова диңгеҙ геологияһы буйынса тәүге дәреслек баҫтырып сығара&lt;ref&gt;''Кленова М. В.'' Геология моря: Учебное пособие для геогр. фак-тов ун-тов и пед. ин-тов. М.: Учпедгиз, 1948 (Ленинград : Тип. «Печ. двор»). 495 с., 4 л. карт., схем&lt;/ref&gt;.

М. В. Клёнова — йөҙөп йөрөүсе боҙҙарҙа 4 көн үткәрә, ул «[[:ru:Северный полюс-4|Северный полюс-4]]» дрейф станцияһында беренсе ҡатын-ҡыҙ була.

1960 йылда [[Баренц диңгеҙе]] геологияһы буйынса монографияһы сыға. [[1975 йыл]]да — [[Атлантик океан]] буйынса монографияһы баҫылып сыға.

Клёнова Мария Васильевна 1976 йылдың 6 авгусында Мәскәүҙә вафат була&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.

== Ғаиләһе ==
Апайы — Кленова, Елена Васильевна, табип.

Ире — Пустовалов, Леонид Васильевич (1902—1970), минералог.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
- 1943 — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] - диңгеҙ төбөн өйрәнгән һәм «диңгеҙ геологияһы» фәне булдырған өсөн&lt;ref&gt;[http://www.polarpost.ru/forum/viewtopic.php?f=8&amp;t=3524 Наградной лист] от 21.04.1943&lt;/ref&gt;.

- 1951 — [[Ленин ордены]]

- 1962 — И. М. Губкин исемендәге премия ''«Геологическое строение подводного склона Каспийского моря» монографияһының төп авторҙарына'' (В. Ф. Соловьев һәм Н. С. Скорнякова менән авторҙашлыҡта.)

- 1969 — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре исеме;

- 1975 — [[«Почёт Билдәһе» ордены]].

== Ойошмаларҙа ағзалығы ==
- 1941 йылдан. — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]]

- МОИП

== Хәтер ==
Уның иҫтәлегенә аталған:

- Клёнова үҙәне (valley Klenova&lt;ref&gt;[http://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&amp;id=7816 Klenova valley]&lt;/ref&gt;) — Гренландиянан төньяҡта океан уйпаты, Төньяҡ флот гидрографик экспедицияһы [[1981 йыл|1981]] — [[1983 йыл|1983 йылдарҙа]] асҡан. Географик координаталары: {{Coord|85|19|N|45|50|W}}&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Алехина Г. Н., Ушакова М. Г., Агапова Г. В.|заглавие=Имена ученых и научных судов Института океанологии на карте Мирового океана|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|год=2016|номер=8|страницы=6—14|ссылка=https://ocean.ru/images/about/history/names_on_the_map.pdf}}&lt;/ref&gt;;

- Клёнова тауы (seamount Klenova) — һыу аҫты тауы, Бразилияның Салвадор ҡалаһынан 450 км көнсығышта. Географик координаталары: 
{{Coord|13|01|S|34|15|W}}&lt;ref&gt;''Christina Reed, William J. Cannon'' Marine Science: Decade by Decade. Infobase Publishing, 2009. P. 104&lt;/ref&gt;;

- Клёнова кратеры (Klenova crater) — [[Сулпан|Венера планетаһындағы кратер]];

- «Профессор Клёнова» уҡыу-производство судноһы (Мурманск) — 1979 йылда ГДР-ҙа төҙөлгән, 2004 йылға тиклем файҙаланылған, Һиндостанда һүтелгән&lt;ref&gt;''Ушакова М. Г., Алёхина Г. Н., Антонова Л. В.'' Флотилия памяти Института океанологии им. П. П. Ширшова РАН // [http://geoschool.ocean.ru/index.php/arkhiv-konferentsii/file/46-materialy-xx-shkoly-po-morskoj-geologii-2013-tom-i.html Геология морей и океанов: Материалы XX Международной научной конференции (Школы) по морской геологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418081604/http://geoschool.ocean.ru/index.php/arkhiv-konferentsii/file/46-materialy-xx-shkoly-po-morskoj-geologii-2013-tom-i.html |date=2017-04-18 }}. Т. 1. — М.: ГЕОС, 2013. С. 27-32&lt;/ref&gt;.

== Библиография ==
М. В. Клёнованың 250-нән ашыу ғилми эше баҫылып сыҡҡан&lt;ref&gt;''Ципоруха М. И.'' Очарованная севером // Наука в России. 1998. № 5. С. 68-72.&lt;/ref&gt;.

Төп хеҙмәттәре:

* ''Клёнова М. В.'' Геология моря как пограничная область между геологией и океанографией: Тезисы доклада // Международный геологический конгресс. 17 сессия. СССР. 1937: Труды. Т. 5. М.: ГНТИ нефтяной и горно-топливной литературы, 1940. С. 485—486.
* ''Клёнова М. В.'' Геология моря. М.: Учпедгиз, 1948. 495 с.
* ''Клёнова М. В.'' Редактор и статьи: Интеграция данных механического анализа. К вопросу о характере и значении мелкой фракции осадков // Работы по геологии моря. М.; Л.: Гидрометеоиздат, 1948. (Труды Государственного океанографического института и Главного управления гидрометеорологической службы; Вып. 5 (17)). 154 с.
* ''Клёнова М. В., Соловьев В. Ф., Арутюнова Н. М. и др.'' Современные осадки Каспийского моря. М.: Изд-во АН СССР, 1956. 303 с.
* ''Клёнова М. В.'' [http://www.marinejournal.cn/hyyhze/ch/reader/issue_list.aspx?year_id=1958&amp;quarter_id=1 海洋底质图; Грунтовые карты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120043107/http://www.marinejournal.cn/hyyhze/ch/reader/issue_list.aspx?year_id=1958&amp;quarter_id=1 |date=2025-01-20 }} // Oceanologia et Limnologia Sinica. 1958. T. 1. № 1. P. 243—254.
* ''Клёнова М. В.'' Геология Баренцева моря. М.: Изд-во АН СССР, 1960. 367 с.
* ''Клёнова М. В., Соловьев В. Ф., Алексина И. А. и др.'' Геологическое строение подводного склона Каспийского моря. М.: Изд-во АН СССР, 1962. 638 с.
* ''Клёнова М. В.'' Осадки Арктического бассейна по материалам дрейфа л/п «Г. Седов». М.: Изд-во Акад. наук СССР, 1962. 105 с.
* ''Клёнова М. В., Лавров В. М.'' Геология Атлантического океана. М.: Наука, 1975. 458 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
 

* [http://www.vniro.ru/ru/vniro/alleja-slavy/kljonova-mariya-vasilevna Клёнова Мария Васильевна] — Биография на сайте ВНИРО
* [http://isaran.ru/?q=ru/fund&amp;ida=1&amp;guid=3478CADB-4797-AB0E-DED7-202BA46BA5BD Документы] в Архиве РАН.
* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=623 Библиография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407083013/http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=623 |date=2022-04-07 }} в информационной системе «История геологии и горного дела» РАН.
* [http://www.polarpost.ru/forum/viewtopic.php?f=8&amp;t=3524 Документы] на сайте polarpost.ru.
[[Категория:Рәсәй геологтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1976 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1898 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>m2vzyggj1w9ecx07528rsehymyc9mxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнекәева Светлана Әхмәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158993</id>
    <revision>
      <id>1309404</id>
      <parentid>1307822</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7594" sha1="nomavd8sqaa06vscp3e2cc5bl8ktyun" xml:space="preserve">{{ТТ}}
{{Ук}}
'''Еникеева Светлана Әхмәт ҡыҙы''' ([[10 апрель]] [[1946 йыл]]) — ғалим-[[аллерголог]]-[[иммунолог]]. Медицина фәндәре докторы (1991), [[профессор]] (1996). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1986). [[СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы]] (1981)&lt;ref name=&quot;Еникеева Светлана Ахметовна&quot;&gt;[http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/11033-enikeeva-svetlana-akhmetovna  БЭ Еникеева Светлана Ахметовна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .

== Биографияһы ==
Светлана Еникеева происходит из старинного татарского княжеского рода [[Еникеевы]]х (Еникей Тенишевич князь Кугушев правил [[Темниковское княжество|Темниковским княжеством]]).

Дочь общественного и государственного деятеля [[Еникеев, Ахмет Сафиуллович|Ахмета Сафиулловича Еникеева]], сестра профессора Дамира Еникеева.

Окончила [[Башкирский государственный медицинский университет|Башкирский государственный медицинский институт]] (1971), Башкирскую академию государственной службы и управления (1998).

В [[1971 год]]у работала на предприятии «[[Микроген|Иммунопрепарат]]».

В [[1978 год]]у защитила диссертацию на соискание научной степни кандидата медицинских наук.

С [[1980 год]]а — старший научный сотрудник, в 1981—1997 годах — заведующая лабораторией предприятия «Иммунопрепарат», одновременно в 1987—1994 годах — начальник цеха препаратов крови УфНИИВС им. [[Мечников, Илья Ильич|И. И. Мечникова]] .

В [[1991 год]]у защитила докторскую диссертацию, [[профессор]] (1996). Член-корреспондент Российской академии естественных наук (РАЕН, [[1998]]).

В 2002—2004 годах — преподаватель в БАГСУ. Была избрана председателем республиканской партии «Женщины за мир, счастье детей и прогресс» (1993—1999).

Депутат [[Верховный Совет Башкирской АССР|Верховного Совета Республики Башкортостан XII-го созыва]] ([[1990]]—[[1993]])&lt;ref name=&quot;Верховный Совет БАССР&quot;&gt;[ http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37939/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220074202/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37939/ |date=2020-02-20 }}  Верховный Совет БАССР ]&lt;/ref&gt; (1995—1999) и Государственного собрания Республики Башкортостан I-го созыва (1995—1999)&lt;ref name=&quot;Госсобрание- Курултай РБ&quot;&gt;[http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ Госсобрание- Курултай РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203174255/http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/38091/ |date=2020-02-03 }}&lt;/ref&gt; .

Заслуженный врач [[Башкирская АССР|Башкирской АССР]] (1986).
[[Отличник здравоохранения СССР]] (1981).

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Научная деятельность Светланы Еникеевой посвящена разработке препаратов по лечению [[аллергия|аллергических]] заболеваний, изучению роли микроклимата пещер (на примере [[Капова пещера|Шульган-Таш]]) в лечении гормонозависимых больных [[бронхиальная астма|бронхиальной астмой]]. Под руководством Еникеевой разработаны и внедрены в производство система выхаживания новорождённых, технологии переработки крови с получением (впервые в России) минорных белков [[плазма|плазмы]], иммунорегулирующих препаратов (противоаллергический [[иммуноглобулин]], орозин, церулоплазмин).

Автор около 300 научных трудов и 15 изобретений&lt;ref&gt;БЭ Еникеева Светлана Ахметовна&lt;/ref&gt;.
  

== Маҡтаулы исемдәре ==
* [[Отличник здравоохранения СССР]] ([[1981]])
* Заслуженный врач [[Башкирская АССР|Башкирской АССР]] (1986).

== Бүләктәре ==
* Лауреат выставки научно-технического творчества молодежи социалистических стран (1978).
* Серебряная медаль ВДНХ за разработку отечественного противоаллергического иммуноглобулина (1985).
* Медали им. И. И. Мечникова, В. А. Неговского «За заслуги в научных исследованиях»&lt;ref name=&quot;врачи России.Еникеева Светлана Ахметовна&quot;&gt;[https://www.famous-doctors.ru/3965/ Врачи России. Еникеева Светлана Ахметовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621072659/https://famous-doctors.ru/3965/ |date=2021-06-21 }}&lt;/ref&gt; .

== Фәнни хеҙмәттәре ==
* Иммунодиагностика и иммунокоррекция в педиатрической практике. Уфа, 1998 (соавт.);

* Местные аллергические реакции и реанимация. Уфа, 1999 (соавт.);

* Микроциркуляция мягкой мозговой оболочки и сетчатки глаза в постреанимационном периоде. Уфа, 2004 (соавт.).

== Һылтанмалар ==
* [http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/11033-enikeeva-svetlana-akhmetovna  БЭ Еникеева Светлана Ахметовна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.famous-doctors.ru/3965/ Врачи России. Еникеева Светлана Ахметовна ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621072659/https://famous-doctors.ru/3965/ |date=2021-06-21 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Выпускники Башкирского государственного медицинского университета]]</text>
      <sha1>nomavd8sqaa06vscp3e2cc5bl8ktyun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медникова Юлия Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159299</id>
    <revision>
      <id>1309651</id>
      <parentid>1307864</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T11:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9489" sha1="119y3jhqi7ekjehtczmp401aaq20xs6" xml:space="preserve">{{Спортсмен
|имя = Юлия Медникова
|пол = ҡатын-ҡыҙ
|полное имя = Юлия Александровна Медникова
|дата рождения = 8.3.1983
|место рождения = {{МестоРождения|Мәскәү}}, [[СССР]]
|гражданство = {{Флагификация|Россия}}
|рост = 
|вес = 
|позиция = диагональная
|нынешний клуб = {{Флаг России}} ЦСП-Крылатское
|клубы = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} ЦСП-Крылатское|}}
|национальная сборная = {{спортивная карьера||{{Флаг России}} [[Женская сборная России по волейболу сидя|Россия (паралимп.)]]|}}
| медали = 
{{ОИ-спорт|[[Волейбол]]}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин|Донъя чемпионаттары]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2014|Эльблонг 2014]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат мира по волейболу сидя среди женщин 2018|Роттердам 2018]]}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин|Европа чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2017|Пореч 2017]]}}
{{медаль|Алтын|[[Чемпионат Европы по волейболу сидя среди женщин 2019|Будапешт 2019]]}}
{{турнир|Дәүләт наградалары}}
{{Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры}}
}}
'''Юлия Александровна Медникова'''  ([[8 март]] [[1983 йыл|1983]] йыл)&lt;ref&gt;[https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf Список кандидатов в спортивные сборные команды России по спорту лиц с поражением ОДА (летние дисциплины) на сезон 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203750/https://minsport.samregion.ru/wp-content/uploads/sites/8/2019/06/oda.pdf |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; — ултырып  волейбол уйнаусы,  «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы&lt;ref&gt;[https://www.championat.com/volleyball/news-3496755-zhenskaja-sbornaja-rossii-po-volejbolu-sidja-vpervye-vyigrala-chm.html Женская сборная России по волейболу сидя впервые выиграла ЧМ] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 2017 йылда Европа чемпионы &lt;ref&gt;[https://krylatskoe.com/sport_i_zdorovie/sportsmenki-csp-krylatskoe-stali-chempionkami-evropy-po-volejjbolu-sidya.html Спортсменки ЦСП «Крылатское» стали чемпионками Европы по волейболу сидя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең  атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

== Биографияһы ==
Юлия Александровна Медникова [[1983 йыл]]дың [[8 март]]ында [[Мәскәү]]ҙә тыуған.  «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://mosday.ru/news/item.php?1076236 Спортсменки из района Восточный стали чемпионками по волейболу сидя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919001517/http://mosday.ru/news/item.php?1076236 |date=2020-09-19 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ МУЖСКАЯ И ЖЕНСКАЯ СБОРНЫЕ КОМАНДЫ РОССИИ ВЫИГРАЛИ ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210045410/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/20-07-2019-muzhskaya_i_zhenskaya_sbornye_komandy_rossii_vyigrali_chempionat_evropy_po_voleybolu_sidya/ |date=2021-02-10 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ КОМАНДА РОССИИ ПО ВОЛЕЙБОЛУ СИДЯ ВПЕРВЫЕ ЗАВОЕВАЛА ТИТУЛ ЧЕМПИОНА МИРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318203751/https://paralymp.ru/press_center/news/voleybol_sidya/zhenskaya_sbornaya_komanda_rossii_po_voleybolu_sidya_vpervye_zavoevala_titul_chempiona_mira/ |date=2020-03-18 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ( диагональ һәм MVP чемпионатында иң яҡшы тип таныла)&lt;ref&gt;[http://www.worldparavolley.org/russia-women-claim-first-world-championship-title/ Russia women claim first World Championship title] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы яулай&lt;ref&gt;[https://paralymp.ru/sport/athletes/yuliya-mednikova/ Профиль на сайте Паралимпийского комитета России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924112136/https://paralymp.ru/sport/athletes/yuliya-mednikova/ |date=2020-09-24 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була, шулай уҡ «Таяныс нөктәһе»&lt;ref&gt;В Красноярске наградили лауреатов премии Паралимпийского комитета России {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; номинацияһында  Рәсәй Паралимпия комитетыныңМилли спорт премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://www.gorodnabire.ru/novosti/sobitiya/lenta/pochti-poltori-tisyachi-chelovek-progolosovali-za-ekaterinu-rumyantsevu-v-natsionalnoy-sportivnoy-premii ПОЧТИ ПОЛТОРЫ ТЫСЯЧИ ЧЕЛОВЕК ПРОГОЛОСОВАЛИ ЗА ЕКАТЕРИНУ РУМЯНЦЕВУ В НАЦИОНАЛЬНОЙ СПОРТИВНОЙ ПРЕМИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181333/https://www.gorodnabire.ru/novosti/sobitiya/lenta/pochti-poltori-tisyachi-chelovek-progolosovali-za-ekaterinu-rumyantsevu-v-natsionalnoy-sportivnoy-premii |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Юлия һүҙҙәре буйынса, был еңеү менән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары Паралимпия уйындарында ултырып волейбол  уйнау көстән килерлек икәнен иҫбатлай&lt;ref&gt;[https://rsport.ria.ru/20180724/1139697261.html Медникова: победой на ЧМ мы доказали, что могли выиграть Паралимпиаду-2016] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә йәшәй. Ире менән айырылған (Алексей элекке ире), балалары бар. 2018 йылдың 15 ноябрендә уның ҡала ситендәге йортонда ММА яугире Евгений Гонтаров һәм уның ҡустыһы Вадим Мәскәү ашығыс көстәрҙең махсус отряды тарафынан ҡулға алына, улар  1,6 млн. һумлыҡ урлау һәм талауҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;[https://www.tumen.kp.ru/daily/26909.7/3954139/ В Москве в доме спортсменки паралимпийской сборной по волейболу задержали бойца ММА Евгения Гонтарева] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html Бойца ММА Гонтарева задержали в доме спортсменки паралимпийской сборной России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412181315/https://informing.ru/2018/11/16/boyca-mma-gontareva-zaderzhali-v-dome-sportsmenki-paralimpiyskoy-sbornoy-rossii.html |date=2020-04-12 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Спортсылар]]</text>
      <sha1>119y3jhqi7ekjehtczmp401aaq20xs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лысенина Августа Васильевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159409</id>
    <revision>
      <id>1309607</id>
      <parentid>1294645</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5881" sha1="jkqwez45vty008r8lmhj9rd7zvcn3vi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лысенина Августа Васильевна'''  ([[22 ноябрь]] [[1924 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] педагогы.

== Биографияһы ==
Августа Васильевна Лысенина 1924 йылдың 22 ноябрендә  Сыуаш автономиялы өлкәһенең Цивильск ҡалаһында тыуған.

Ҡазан дәүләт химия-технология институтын (хәҙер  Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты)химик-технолог һөнәре  буйынса тамамлай. Ләкин лабораториялағы  бәхетһеҙ осраҡ күҙе ауырыуға  сәбәп була, артабан химик булып эшләү  мөмкин  булмай. Лысенина  һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм  1947 йылда Сыуаш педагогия институтының тәбиғи факултетын  (хәҙерИ. ЯЯковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты) тамамлай, тәбиғәт һәм химия уҡытыусыһы була.&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=3157 ЛЫСЕНИНА Августа Васильевна]&lt;/ref&gt; Шулай итеп ике фәнде, химия һәм педагогиканы берләштерә.

1947 йылдан 1954 йылға тиклем Августа Васильевна И. Н. Ульянов исемендәге педагогия училищеһында биология һәм химия уҡытыусыһы булып эшләй. 1954—1955 йылдарҙа — Цивильск педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылдан 1981 йылға тиклем  1-се Шумерлин мәктәбендә химиянан уҡыта.&lt;ref&gt;[http://muzey.shumsosh1.edusite.ru/ История школы]&lt;/ref&gt; 1959 йылда уның ҡатнашлығында мәктәптә химия түңәрәге ойошторола, ул бер нисә йылдан һуң  Менделеев йәмғиәтенә әүерелә. Ун йыл дауамында  мәктәп Союз кимәлендә химия буйынса олимпиадаларҙа лидерлыҡты  ышаныслы тота.&lt;ref&gt;[http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html Собрать бы всех учеников…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230162918/http://vpered21.ru/3971-sobrat-by-vseh-uchenikov.html |date=2019-12-30 }}&lt;/ref&gt; Уның талантлы уҡыусыларының  береһе — Валерий&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/pec_print?p_id=21283 Штырлин Валерий Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127213746/https://kpfu.ru/pec_print?p_id=21283 |date=2024-11-27 }}&lt;/ref&gt; һәм Юрий&lt;ref&gt;[https://kpfu.ru/Yurii.Shtyrlin Штырлин Юрий Григорьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123225655/https://kpfu.ru/Yurii.Shtyrlin |date=2020-11-23 }}&lt;/ref&gt; Штырлиндар  химия фәне кандидаттары булып китә, Ҡазан дәүләт университетында химия факультетының ғилми хеҙмәткәрҙәре булып эшләй .&lt;ref&gt;[https://studall.org/all2-52733.html Химия их связала]&lt;/ref&gt;

Сыуашстан Республикаһының Шумерля ҡалаһында 2012 йылдың 28 ноябрендә вафат булып ҡала.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ленин ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Сыуаш АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1969).
* Шумерля ҡалаһының почётлы гражданы (2012).&lt;ref&gt;[https://news.myseldon.com/ru/news/index/141065109 В Шумерле открыли Год человека труда в Чувашии]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old-gshum.cap.ru/SiteMap.aspx?id=1308520 Августа Васильевна Лысенина (Почетное звание присвоено в 2012 году)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.shumbibl.narod.ru/4-640.htm Учитель — это судьба]
* [http://gov.cap.ru/home/76/gorod/enciklopedia/school_1.htm Средняя общеобразовательная школа № 1 — Лысенина Августа Васильевна]
* [https://shumerlya.bezformata.com/listnews/shumerli-avgusta-vasilevna-lisenina/8109267/ Ушла из жизни Почетный гражданин города Шумерли Августа Васильевна Лысенина]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Педагогтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>jkqwez45vty008r8lmhj9rd7zvcn3vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клевцова Надежда Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159890</id>
    <revision>
      <id>1309498</id>
      <parentid>1300408</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="ikivhklhq6qw7pb3gc5v32qa9he30un" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клевцова Надежда Владимировна''' ([[4 февраль]] [[1960 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәйҙең еңел атлетика буйынса тренеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2013).

== Биографияһы ==
Надежда Владимировна Клевцова (ҡыҙ фамилияһы Клишина) 1960 йылдың 4 февралендә [[Барнаул]] ҡалаһында тыуған. 1976 йылда тренер Захаров Юрий Петровичта еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай. Оҙонлоҡҡа һикерә, юниорҙар араһында йүгереү буйынса СССР беренселеге призёры, спорт мастеры була. 1982 йылда Барнаул дәүләт педагогия институтын тамамлай. 27 йәшендә спорт карьераһы тамамлай һәм тулыһынса тренерлыҡ эшенә күсә.

1985 йылда Барнаулдың олимпия резервының 2-се махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй башлай, тәүҙә тренер, һуңынан — өлкән тренер була&lt;ref&gt;[http://sportschool2.edu22.info/svedeniya-ob-organizacii/rukovodstvo-pedagogicheskij-sostav.html Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ олимпия резервының Алтай училищеһында уҡыта&lt;ref&gt;[http://www.altai-uor.ru/ob-uchilishche/trenery/item/124-klevtsova-nadezhda-vladimirovna Клевцова Надежда Владимировна]&lt;/ref&gt;.

Сергей Клевцовҡа кейәүгә сыға, ул да шулай уҡ тренер булып эшләй.

Клевцова Надежда донъя һәм Европа чемпионы Сергей Шубенковтың беренсе тренеры була&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/17-07-2012/1278843_sergej_shubenkov_ni_s_kem_iz_sbornoj_ne_druzhu.html Сергей Шубенков: Ни с кем из сборной не дружу]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ap22.ru/paper/paper_21805.html Заслужил!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808154747/http://www.ap22.ru/paper/paper_21805.html |date=2017-08-08 }}&lt;/ref&gt;. Надежда Владимировна тәрбиәләнеүселәре араһында шулай уҡ:

* Полина Миллер — 2018 йылда Рәсәй чемпионы, 18 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында 200 һәм 400 м дистанцияла Рәсәй рекордсменкаһы&lt;ref&gt;[http://www.ap22.ru/paper/Minuvshee-sportivnoe-leto-podarilo-Altayskomu-krayu-neskol-ko-odarennyh-zvezdochek.html Минувшее спортивное лето подарило Алтайскому краю несколько одаренных звездочек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219234425/http://www.ap22.ru/paper/Minuvshee-sportivnoe-leto-podarilo-Altayskomu-krayu-neskol-ko-odarennyh-zvezdochek.html |date=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.monavista.ru/news/3045198/ Алтайская прыгунья стала серебряным призёром всероссийского турнира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219234018/https://barnaul.monavista.ru/news/3045198/ |date=2025-02-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.org/news/barnaulskaya-begunya-polina-miller-pobeditelnitsa-vserossiyskikh-sorevnovaniy.html Барнаульская бегунья Полина Миллер — победительница Всероссийских соревнований] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219043359/http://barnaul.org/news/barnaulskaya-begunya-polina-miller-pobeditelnitsa-vserossiyskikh-sorevnovaniy.html |date=2017-12-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barnaul.bezformata.ru/listnews/miller-ustanovila-novij-rekord/54178202/ Алтайская легкоатлетка Полина Миллер установила новый рекорд России]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sport-inside.org/?p=13846 Полина Миллер: Не рассчитывала на такой результат, так как бегала 400 м только один раз в жизни, и то в эстафете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430115815/http://sport-inside.org/?p=13846 |date=2019-04-30 }}&lt;/ref&gt;,
* Илдар Надыров — 2015 йәштәр араһында Рәсәй чемпионы&lt;ref&gt;[http://sport.rusathletics.com/CoachProfile/d305dcb5-8c61-420c-bbb8-710543ed7d08 Клевцова Надежда Владимировна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907190056/http://sport.rusathletics.com/CoachProfile/d305dcb5-8c61-420c-bbb8-710543ed7d08 |date=2019-09-07 }}&lt;/ref&gt;,
* Артур Элизбарян — 2014 йәштәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры&lt;ref&gt;Расту с каждым воспитанником…Дата обращения 14 июня 2017.&lt;/ref&gt;,
* Инна Такишина —2011 егеттәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры&lt;ref&gt;[https://www.alt.kp.ru/online/news/926317/ Алтайская юная спортсменка взяла «бронзу» на Первенстве России по легкой атлетике]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Физик культура һәм спортты үҫтереүгә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» почёт билдәһе(2012)&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/2082/ Приказ &quot;О награждении почетным знаком «За заслуги в развитии физической культуры и спорта» от 02 июля 2012 г. № 153-нг]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеме (2013)&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/4230/ Приказ &quot;О присвоении почетного спортивного звания «Заслуженный тренер России» от 01 июля 2013 г. № 78-нг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260411074828/https://www.minsport.gov.ru/documents/awards/4230/ |date=2026-04-11 }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү буйынса почётлы хеҙмәткәре».
* «Физик культура һәм спорт отличнигы».
* «Алтай крайының иң яҡшы балалар тренеры» (2006&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/779830.html В Алтайском крае определили лучших спортсменов и тренеров 2006 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919154307/https://regnum.ru/news/779830.html |date=2019-09-19 }}&lt;/ref&gt;, 2016&lt;ref&gt;[http://barnaul.bezformata.ru/listnews/perehodnij-vozrast/53643832/ Переходный возраст]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ok.ru/profile/436443388458 Страница Н. В. Клевцовой] на сайте Одноклассники

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1960 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Тренерҙар]]
[[Категория:Спорт мастерҙары]]</text>
      <sha1>ikivhklhq6qw7pb3gc5v32qa9he30un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Константинова Инесса Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159946</id>
    <revision>
      <id>1309516</id>
      <parentid>1284208</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6205" sha1="b51n3kev1proh31bpn4m7bm4kcfk8ei" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Константинова Инесса (Ина) Александровна''' ([[1924]] — [[4 март]] [[1944]]) — совет партизаны-разведчицаһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] геройы.

== Биографияһы ==
Инесса Александровна Константинова 1924 йылда  Киверичи ауылында (хәҙерге [[Тверь өлкәһе]]) тыуған. Бала сағын Кашин  ҡалаһында, ата-әсәһе һәм һеңлеһе менән йәшәп үткәрә&lt;ref name=&quot;Holliday 88&quot;&gt;Holliday, Laurel. ''Why Do They Hate Me?: Young Lives Caught in War and Conflict''. New York: Simon and Schuster, 1999. ISBN 0-671-03454-5, ISBN 978-0-671-03454-2. P. 88.&lt;/ref&gt;. Кашин ҡалаһының № 1 урта мәктәбендә уҡый,   1939 йылдан ВЛКСМ ағзаһы була. 1942 йылда  Калинин өлкәһендә һуғыш барғанда мәктәпте тамамлай&lt;ref name=&quot;Tver Oblast Encyclopedic Directory&quot;&gt;[http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=601 &quot;Константинова Инесса Александровна (1924-44)] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121221205857/http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=601 |date=2012-12-21 }} ''Энциклопедический Справочник «Тверская Область»'', 2009{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Һуғыш башынан алып шәфҡәт туташы булып эшләп, Инесса полицайҙар тарафынан зыян күреүсе  яугирҙәргә  ярҙам итә&lt;ref name=&quot;Werner 36&quot;&gt;''Werner, Emmy E.'' Through the Eyes of Innocents: Children Witness World War II. Boulder, Colorado: Westview Press, 2001. ISBN 0-8133-3868-9, ISBN 978-0-8133-3868-2. P. 36.&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың июленән ул рәсми рәүештә партизан хәрәкәтендә тора,  2-се Калинин партизан бригадаһында разведчица булып хеҙмәт итә (1-се Калинин партизан корпусы)&lt;ref name=&quot;Tver Oblast Encyclopedic Directory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Glantz 1999&quot;&gt;''[[David M. Glantz|Glantz, David M.]]'' Women in War: The Red Army’s Experience // [[The Journal of Slavic Military Studies]]. 12.1 (March 1999), pp. 208—212.&lt;/ref&gt;. Ул күп тапҡыр фронт һыҙығын үтә, РККА  яугирҙәре һәм партизандар өсөн ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба. Карателдәргә ҡаршы   алышта  ҡатнаша. Үҙенең хеҙмәте өсөн II дәрәжә «Ватан һуғышы партизанына» миҙалына лайыҡ була, 1943 йылдан башлап — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б.)]] ағзалығына кандидат.

[[1944 йыл]]дың [[4 март]]ында Инесса Константинова, разведкала булып һәм иптәштәренең сигенеүен ҡаплап, өҫтөнлөк иткән немец көстәре менән алышта Лукьяново ауылы эргәһендә һәләк була (Псков  өлкәһе Пустошкино районы)&lt;ref name=&quot;Tver Oblast Encyclopedic Directory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Werner 37&quot;&gt;Werner, Emmy E. ''Through the Eyes of Innocents: Children Witness World War II''. Boulder, Colorado: Westview Press, 2001. ISBN 0-8133-3868-9, ISBN 978-0-8133-3868-2. P. 37.&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө ҡарағай аҫтында кәүҙәһе табыла&lt;ref name=&quot;Werner 36&quot;&gt;''Werner, Emmy E.'' Through the Eyes of Innocents: Children Witness World War II. Boulder, Colorado: Westview Press, 2001. ISBN 0-8133-3868-9, ISBN 978-0-8133-3868-2. P. 36.&lt;/ref&gt;. Инесса Александровна Константинова үлгәндән һуң 1944 йылда  II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә. Инесса  1949 йылда Кашинда ерләнә.

1947 йылда уның көндәлектәре баҫылып сыға, уны партизан рәттәрендә булған сағында алып барған була. Көндәлеге күп телдәргә тәржемә ителә һәм сит илдәрҙә баҫылып сыға. 1970 йылда уның исеме  менән Кашин ҡалаһында урам йөрөтә&lt;ref name=&quot;Tver Oblast Encyclopedic Directory&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20200217205518/http://www.tcdni.ru/pier/exhb19 Тверской центр документации новейшей истории. Константинова Инесса Александровна (1924—1944)]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20141221155626/http://www.mbstver.ru/skins/tpl/zhivem/innesa.php Рекомендательный список литературы из серии «Наши земляки». Константинова Инесса Александровна (1924—1944)]{{ref-ru}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Ватан һуғышы партизанына» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1944 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Разведчиктар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>b51n3kev1proh31bpn4m7bm4kcfk8ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коломбо Бартоломе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161275</id>
    <revision>
      <id>1309512</id>
      <parentid>1248594</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5213" sha1="ahn6co5zikrjfpx0hf68wgkg2eqkx52" xml:space="preserve">{{Футболсы
| исеме = Бартоломе Коломбо
| изображение= 
| тыуыу урыны = 
| буйы =
| ауырлығы =
| хәҙерге клубы = ''карьераһын тамамлаған''
| позиция = һаҡсы
| йәштәр клубтары =
| клубтары = {{футбол карьераһы
|19??—1937|{{Флаг Аргентины (1812—1985)|20px}} [[Архентинос Хуниорс]]|
|1937—1947|{{Флаг Аргентины (1812—1985)|20px}} [[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]]|236 (0)
||{{Флаг Аргентины (1812—1985)|20px}} [[Атланта (футбол клубы, Буэнос-Айрес)|Атланта Архентинос]]|
||{{Флаг Аргентины (1812—1985)|20px}} [[Химнасия и Эсгрима (футбол клубы, Ла-Плата)|Химнасия и Эсгрима]]|
|1949|{{Флаг Аргентины (1812—1985)|20px}} [[Альмагро (футбол клубы)|Альмагро]]|}}
| йыйылма командаһы = {{футбол карьераһы||{{Флаг Аргентины (1812—1985)|20px}} [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]|17 (0)}}
| миҙалдары =
{{турнир|[[Футбол буйынса Америка Кубогы|Көньяҡ Америка чемпионаттары]]}}
{{медаль|Алтын|[[ Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|Аргентина 1937]]}}
{{медаль|Алтын|[[ Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|Чили 1941]]}}
{{медаль|Алтын|[[ Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|Чили 1945]]}}
}}

'''Бартоломе Коломбо''' ({{Lang-es|Bartolomé Colombo}}) — [[Аргентина]] [[Футбол|футболсыһы]], һул һаҡсы.

== Карьераһы ==
Бартоломе Коломбо «Архентинос Хуниорс», «Сан-Лоренсо», «Атланта Архентинос», «Химнасия и Эсгрима» һәм «Альмагро» клубтары өсөн сығыш яһай. Карьераһының иң яҡшы йылдары «Сан-Лоренсо» командаһы составында үтә. Был команда өсөн ул [[1937 йыл]]дың [[11 апрель|11 апрелендә]] «Расинг» менән матчта үҙенең дебют уйынын уйнай. «Сан-Лоренсо» өсөн ул 10 йыл сығыш яһай. Барлығы 236 уйын үткәрә, уның составында [[1946 йыл]]да Аргентина чемпионаты еңеүсеһе була&lt;ref&gt;[http://sanlorenzojugadores.blogspot.com/2007/07/bartolome-colombo.html Bartolome Colombo]&lt;/ref&gt;.

Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы составында Коломбо 17 уйын үткәрә, бер генә гол да индермәй. 1937 йылда ул Аргентина юниорҙар клубы уйынсыһы булараҡ Copa América турнирында ҡатнаша һәм [[Перу]] һәм [[Уругвай]]ға ҡаршы ике матчта уйнай, икеһендә лә Селестино Мартинесҡа алмашҡа сыға. Был турнирҙа Аргентина Көньяҡ Америка чемпионы титулын яулай&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tables/37safull.html Southamerican Championship 1937]&lt;/ref&gt;. [[1941 йыл]]да Коломбо «Сан-Лоренцо-де-Альмагро» командаһы уйынсыһы булараҡ Copa América турнирында ҡатнаша һәм 4 уйындың икеһендә - Эквадор менән Уругвайға ҡаршы уйындарҙағына уйнай. Был юлы ла Аргентина Көньяҡ Америка чемпионы титулын яулай&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tables/41safull.html Southamerican Championship 1941]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ команда составында [[1945 йыл]]да ул тағы ла Copa América турнирында ҡатнаша һәм бөтә алты уйында ла уйнай&lt;ref&gt;[http://www.rsssf.com/tables/45safull.html Southamerican Championship 1945]&lt;/ref&gt;

== Ҡаҙаныштары ==
* Аргентина чемпионы (1): [[1946 йыл]]
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): [[1941 йыл]], [[1945 йыл]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250226000524/https://www.bdfa.com.ar/jugador2.asp?codigo=1843 Профиль на bdfa.com.ar]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>ahn6co5zikrjfpx0hf68wgkg2eqkx52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кабальнов Юрий Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161959</id>
    <revision>
      <id>1309429</id>
      <parentid>1300379</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5213" sha1="6fegs4w2johdtrmnubhxdgvr5k50zsf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кабальнов Юрий Степанович''' (6 сентябрь 1948 йыл — 20 июль 2009 йыл) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 

== Биографияһы ==
Юрий Степанович Кабальнов 1948 йылдың 6 сентябрендә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында тыуа.

1971 йылда [[Өфө авиация институты]]н (хәҙерге [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]) тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. Ошо институтта инженер, аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы була, 1993 йылда техник фәндәр буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1997 йылда институттың информатика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.  1995 йылдан техник кибернетика кафедраһы профессоры.

Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы динамик объекттарға идара итеүҙең оптималь һәм адаптив системаларын тикшереүгә арналған. 

Кабальнов тарафынан реаль ваҡыт системаларында [[мәғлүмәт]]те синтаксик һәм семантик ҡыҫыу ысулдары; электрон (дистанцион) идара итеүҙең алгоритмик һәм дидактик нигеҙҙәре эшләнә. Ул күп бәйләнешле координацияланған идара итеү системалары өсөн уларҙың тотороҡлолоғон синтезлау һәм тикшереү моделдәрен һәм ысулдарын тәҡдим итә. Кабальнов тәҡдим иткән оптималь һәм адаптив идара итеү алгоритмдарының яңы кластары хәрби һәм ике төр буйһоноуҙағы осоу аппараттарында (Ан-70, МиГ-23 һәм башҡалар)[https://web.archive.org/web/20190820213157/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87] ҡулланыла. 

Юрий Кабальновтың уйлап табыуҙары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһындағы башҡа төбәктәрҙең авиация, нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. Юрий Кабальнов — 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6319-kabalnov-yurij-stepanovich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205231315/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6319-kabalnov-yurij-stepanovich |date=2020-12-05 }}.

2009 йылдың 20 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре ==

1997 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. 

1997 — Навигация һәм хәрәкәткә идара итеү академияһының ғәмәли ағзаһы.

== Хеҙмәттәре ==

* Оптимизация многомерных систем управления газотурбинных двигателей летательных аппаратов. М., 1989 (авторҙаш);

* Управление динамическими системами в условиях неопределённости. М., 1998 (авторҙаш); 

* Проблемы проектирования и развития систем управления и контроля авиационных ГТД. М., 1999 (авторҙаш).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://bashenc.online/ru/articles/86860/ О нём] в Башкирской энциклопедии {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205231315/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6319-kabalnov-yurij-stepanovich |date=2020-12-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20190820213157/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87]
* [http://www.mathnet.ru/rus/person72879 Его труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260412005627/https://www.mathnet.ru/rus/person72879 |date=2026-04-12 }} на {{iw|Math-Net.Ru||ru|Math-Net.Ru}}
[[Категория:Башҡортостан инженерҙары]]</text>
      <sha1>6fegs4w2johdtrmnubhxdgvr5k50zsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калюжный Виктор Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162245</id>
    <revision>
      <id>1309440</id>
      <parentid>1290763</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16457" sha1="7swi3g2w7646q6p5no0fqvvabkghif8" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
 |должность = &lt;small&gt;[[Латвияла СССР һәм Рәсәй илселәре исемлеге|Рәсәй Федерацияһының Латвияла ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе]]&lt;/small&gt;
 |флаг = Flag of Russia.svg
 |флаг2 = Flag of Latvia.svg
 |периодначало = 1 сентябрь 2004
 |периодконец = 11 ғинуар 2008
 |предшественник = [[Студенников Игорь Иванович|Игорь Студенников]]
 |преемник = [[Вешняков Александр Альбертович|Александр Вешняков]]
 |должность_2 = &lt;small&gt;[[Рәсәй энергетика министрҙары исемлеге|Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ һәм энергетика министры]]&lt;/small&gt;
 |флаг_2 = Flag of Russia.svg 
 |флаг2_2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg
 |премьер_2 = [[Степашин Сергей Вадимович|Сергей Степашин]],&lt;br&gt;[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] 
 |президент_2 = [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]],&lt;br&gt;[[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] 
 |периодначало_2 = 25 май 1999
 |периодконец_2 = 7 май 2000&lt;br&gt;&lt;small&gt;(в.б. 2000 йылдың 28 июненә тиклем)&lt;/small&gt; 
 |предшественник_2 = [[Генералов Сергей Владимирович|Сергей Генералов]]
 |преемник_2 = [[Гаврин Александр Сергеевич|Александр Гаврин]] энергетика министры булараҡ
|дата рождения      = 
 |дата смерти        = 
 |место смерти       = 
 |похоронен          = 
 |род                = 
 |имя при рождении   = 
|место смерти =
 |учёная степень     = 
 |учёное звание      =

|профессия = 
|вероисповедание = 
|отец = 
|мать = 
|супруга = 
|дети = 
|звание = запастағы полковник
|награды = {{награды персоны|{{Орден Дружбы}}|{{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» I степени|2007}}|{{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени|2007}}|{{Орден Знак Почёта}}|{{Медаль За освоение недр и развитие нефтегазового комплекса Западной Сибири}}}}{{ряд-л|{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского III степени}}}}
|автограф = 
|викисклад = 
}}

'''Калюжный Виктор Иванович''' ([[18 апрель]] [[1947 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре. 1999—2000 йылдарҙа Рәсәй яғыулыҡ һәм энергетика министры, 2004—2008 йылдарҙа Рәсәйҙең сит ил эштәре министры урынбаҫары һәм Рәсәйҙең [[Латвия]]лағы илсеһе.

== Биографияһы ==
Виктор Иванович Калюжный 1947 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының [[Бөрө]] ҡалаһында нефть сығарыу тармағында эшләүселәр ғаиләһенда тыуа. 1970 йылда [[Өфө нефть институты]]н тамамлай. 1970 йылдан алып 1978 йылға тиклем Советтар Союзының нефть сәнәғәт министрлығының «Томскнефть» производство берләшмәһендә операторҙан алып «Васюганнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының (НГСИ) баш инженерына тиклем барып етә.

1980 йылдан алып 1986 йылға тиклем «Стрежевойнефть» НГСИ партия комитетының сәркәтибе һәм Томь өлкәһе КПСС Стрежевой ҡала комитетында икенсе сәркәтибе була. 1990 йылға тиклем Нефть сәнәғәт министрлығында карьераһын дауам итә: «Томскнефть» производство берләшмәһенең «Стрежевойнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында экономика буйынса етәксенең урынбаҫары, «Нижневартовскнефтегаз» производство берләшмәһендә «Приобнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында баш инженер һәм етәксе була.

1990 йылдан алып 1993 йылға тиклем Вьетнам республикаһының Вунг Тау ҡалаһында «Вьетсовпетро» уртаҡ предприятияһында нефть һәм газ сығарыу буйынса директор вазифаһын башҡара. 1997 йылға тиклем Стрежевой ҡалаһында «Томскнефть» акционер ойошмаһында генераль директорҙың беренсе урынбаҫары була. Шул уҡ йылда Виктор Калюжный Томск ҡалаһында Көнсығыш нефть компанияһында тәүге вице-президент булып эшләй.

1997—1998 йылдарҙа Томь өлкәһенең Закондар сығарыу думаһының икенсе саҡырылышы депутаты булып һайлана. Киләһе йылда Рәсәйҙең яғыулыҡ һәм энергетика министрының тәүге урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1999 йылдың 25 майынан алып 2000 йылдың 28 июненә тиклем Рәсәй яғыулыҡ һәм энергетика министрына тиклем күтәрелә&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/13879 Указ Президента Российской Федерации от 25.05.1999 г. № 662 «О Министре топлива и энергетики Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/14283 Указ Президента Российской Федерации от 19.08.1999 г. № 1090 «О Министре топлива и энергетики Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15754 Указ Президента Российской Федерации от 28.06.2000 г. № 1201 «О прекращении исполнения бывшими членами Правительства Российской Федерации своих обязанностей и сохранении им социальных гарантий»]&lt;/ref&gt;.

Киләһе дүрт йыл сит ил эштәре министрының урынбаҫары һәм [[Каспий диңгеҙе]]нең статусын көйләү һорауҙарын буйынса Рәсәй Федерацияһы президентының махсус вәкиле була&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/15613 Указ Президента Российской Федерации от 31.05.2000 г. № 998 «О специальном представителе Президента Российской Федерации по вопросам урегулирования статуса Каспийского моря»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/18956 Распоряжение Президента Российской Федерации от 19.12.2002 г. № 602-рп]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/19407 Распоряжение Президента Российской Федерации от 21.04.2003 г. № 193-рп]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/21358 Указ Президента Российской Федерации от 29.07.2004 г. № 983 «О Калюжном В. И.»]&lt;/ref&gt;. 2004 йылдың 1 сентябренән 2008 йылдың 11 ғинуарына тиклем Латвияла Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе булып эшләй&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/21382 Указ Президента Российской Федерации от 01.09.2004 г. № 1134 «О назначении Калюжного В. И. Чрезвычайным и Полномочным Послом Российской Федерации в Латвийской Республике»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/26780 Указ Президента Российской Федерации от 11.01.2008 г. № 29 «О Калюжном В. И.»]&lt;/ref&gt;. «Ригаға барыр алдынан миңә, Рәсәй менән Латвия араһында бөтә нимә насар, ә берҙән-бер яҡшыһы — илсе резиденцияһы, тип әйтеп ҡалалар»&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.latvia.mid.ru/int_10.html Посольство России в Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106055454/http://www.latvia.mid.ru/int_10.html |date=2016-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

{{цитата|Латвияла эшләғән сағында Виктор Калюжный үҙенең элекке буйһонғандарынан — Рәсәй Федерацияһының Латвия илселегенең өсөнсө сәркәтиптәре Владимир Симиндей&lt;ref&gt;[rosvesty.ru/1824/sng/1337-poddavki-po-rizhski/ &quot;Российские вести&quot;, статья &quot;Поддавки по-рижски&quot;]&lt;/ref&gt; һәм Дмитрий Ермолаев&lt;ref&gt;[riga.rosvesty.ru/news/187/ Riga.Rosvesty, статья &quot;Вечерня посла Калюжного&quot;]&lt;/ref&gt; яғынан асыҡ тәнҡит ишетә}}

Виктор Калюжный «Милли нефть институты» фондының күҙәтеү кәңәшмәһенең рәйесе вазифаһын башҡара.

== Мауығыуҙары ==

Виктор Калюжный инглиз телен яҡшы белә. Теннис, футбол һәм баскетбол кеүек спорт төрҙәре менән мауыға.

== Ғаиләһе ==

Виктор Калюжный өйләнгән. Уның Михаил һәм Павел исемле улдары бар. Икеһе лә «Terminala serviss» Латвия фирмаһының хужалары.

== Ҡаҙаныштары ==

* «СССР нефть һәм газ сәнғәте отличнигы» күкрәк билдәһе
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1984)
* [[«Көнбайыш Себер ер аҫтын эшкәртеү һәм нефть-газ комплексын үҫтереү өсөн» миҙал]] (1986)
* II дәрәжәлә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы]] (4 март 1996) — ''экономика өлкәһендә оҙаҡ йылдар тырыш хеҙмәте өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/8979/page/1 Указ Президента Российской Федерации от 04.03.1996 г. № 320 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]&lt;/ref&gt;
* III дәрәжәлә «Ватанға хеҙмәт өсөн» орден (2006)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fondvsg.ru/kaluzhniy.htm |title=Виктор Иванович Калюжный награждён орденом &quot;За служение Отечеству&quot; |accessdate=2011-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012141855/http://fondvsg.ru/kaluzhniy.htm |archivedate=2007-10-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012141855/http://fondvsg.ru/kaluzhniy.htm |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt;
* I  дәрәжәлә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы]] (9 октябрь 2007) — ''Рәсәй Федерацияһының тыш политикаһын башҡарыуҙа ҙур өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/26298 Указ Президента Российской Федерации от 09.10.2007 г. № 1353 «О награждении медалью ордена „За заслуги перед Отечеством“ I степени Калюжного В. И.»]&lt;/ref&gt;
* [[Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең маҡтау билдәһе]]
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]
* ''Латвиянан ҡайтыр алдынан ҡайһы бер киң мәңлүмәт сараларында Виктор Калюжныйҙы Латвияның юғары наградаһы — III дәрәжәлә Өс йондоҙ ордены менән бүләкләргә тигән хәбәр була, әммә Сейм депутаттары һорауы буйынса был эш башҡарылмай&lt;ref&gt;[http://www.narodinfo.ru/news/42582.html Посол России не будет награждён латвийским орденом]&lt;/ref&gt;.
* [[А. М. Горчаков иҫтәлекле миҙалы]] (2008, [[Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министрлығы]])&lt;ref&gt;[http://www.d-pils.lv/news/2/259393# В посольстве раздали ордена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071700/http://www.d-pils.lv/news/2/259393 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
* III дәрәжәлә [[Изге кенәз Даниил Московский ордены]] (2008, [[Рус Православ Сиркәүе|РПС]])&lt;ref&gt;[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=23911 Interfaкс]&lt;/ref&gt; — ''«Сиркәү менән Ватанға хеҙмәттәргә иғтибар өсөн һәм 60 йәшлек юбилейына арнап»''

== Дипломатик дәрәжә ==

[[Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы СССР һәм Рәсәй илсеһе|Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе]] (24 апрель 2003)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/19427 Указ Президента Российской Федерации от 24.04.2003 г. № 457 «О присвоении Калюжному В. И. дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посла»]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [[Латвияла СССР һәм Рәсәй илселәре исемлеге]]
* [https://web.archive.org/web/20200803231317/https://ladno.ru/person/kalyuzhnyi/bio/ 2000 йылға тиклем биографияһы]
* [http://www.grankin.ru/dosye/ru_bio280.htm Журналист архивы. Калюжный В. И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123165015/http://www.grankin.ru/dosye/ru_bio280.htm |date=2020-11-23 }}
* [http://www.towiki.ru/view/Виктор_Иванович_Калюжный towiki.ru сайтында Виктор Калюжный Биографияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126030956/http://towiki.ru/view/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 |date=2020-11-26 }}

{{Латвияла СССР һәм Рәсәй илселәре}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ һәм энергетика министрҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министры урынбаҫарҙары]]
[[Категория:Латвияла Рәсәй Федерацияһы илселәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының махсус вәкилдәре]]</text>
      <sha1>7swi3g2w7646q6p5no0fqvvabkghif8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кутахов Павел Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162491</id>
    <revision>
      <id>1309546</id>
      <parentid>1228628</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9104" sha1="0mvedhmp2302gdxejcmhx6pxb7s85yc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кутахов Павел Степанович''' ([[3 август|3 (16) август]] [[1914 йыл]] — [[3 декабрь]] [[1984 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет хәрби етәксеһе, Авиацияның баш маршалы ([[1972]]), ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1 май]] [[1943 йыл]], [[12 август]] [[1984 йыл]]), [[Ленин премияһы]] лауреаты([[1983]]), СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы ([[1966]]). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы ([[1971]]—[[1984]]). [[СССР Юғары Советы]]ның 8-11-се саҡырылыш Союз Советы депутаты ([[1970]]—[[1984]]).

== Биографияһы ==
[[1914 йыл]]дың [[16 август|16 авгусында]] Дон ғәскәре өлкәһенең Таганрог округында Малокирсановка ауылында ([[Ростов өлкәһе]], Матвеево-Курган районы) фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә дүрт малай һәм бер ҡыҙ була. [[1919 йыл]]тифтан аталары вафат була.

Ул ваҡытта Малокирсановкала башланғыс мәктәп кенә була, Павел 18 километр ситтә ятҡан Федоровка ауылына уҡырға йөрөй. 1930 йылда Федоровканың ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылда Таганрогға килә. Бер ни тиклем ваҡыт Яңы баҙар эргәһендәге урта мәктәптә (хәҙер 9-сы урта мәктәп, унда Кутахов музейы ойошторолған) уҡый.

Аҙаҡ трамвайсыларҙың фабрика-завод уҡыусылыҡ мәктәбенә инә һәм уны 1933 йылда тамамлай. Һуңынан Таганрогта [[Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы|Димитров исемендәге]] [[Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы|31-се авиация заводы]]нда слесарь булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта Павел Таганрог индустриаль институтының киске рабфагына уҡырға инә һәм уны 1935 йылда тамамлай.

1935 йылдың авгусында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сафына инә, комсомол саҡырыуы буйынса Сталинград хәрби осоусылар мәктәбенә инеп, уны 1938 йылда таммалай. «У-2» самолетында оса башлай.
[[Файл:Kutahov_03_1940.jpg|справа|мини|260x260пкс|[[Майор]] П. С. Кутахов, Карел фронты, [[1943 йыл|1943]].]]
1938 йылда Ленинград хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең истребитель авиация полкына килә. Тиҙҙән истребителдәр звеноһы командиры була. Польшаға баҫып инеү ваҡытында бер нисә осош яһай.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=Толстиков В. И.|заглавие=С авиацией на Вы... К 100-летию П. С. Кутахова|язык=ru|издание=[[Крылья Родины]]|место=|год=2014|номер=8|страницы=74—78|issn=}}
* Дейнекин П. С. Главный маршал авиации П. С. Кутахов. К 80-летию со дня рождения // Военная мысль. — 1994. — № 7. — С. 66-72.
* Штокало В. К. Главком П. С. Кутахов. — М., 2019.

== Һылтанмалар ==
* {{warheroes|id=10385}}
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11978937@cmsArticle Павел Степанович Кутахов] на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* [http://ava.org.ru/iap/19g.htm Фотографии Павла Кутахова в 19 ГИАП, сайт «Полки и самолёты»]
* [http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf Герои Советского Союза — уроженцы Дона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128160929/http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf |date=2012-01-28 }}.
* https://web.archive.org/web/20191122094420/https://marshal-sssr.ru/%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2-%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB-%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Таганрог]]
[[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Авиация маршалдары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Монголия Халыҡ Революцияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Нил мәрйене» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Чехословакияның Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Британия империяһы ордены офицерҙары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1984 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>0mvedhmp2302gdxejcmhx6pxb7s85yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Константинов Анатолий Устинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162537</id>
    <revision>
      <id>1309515</id>
      <parentid>1228593</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8913" sha1="e9nytmy1z1o7tqsva0rt9xq2s4sd82m" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Константинов Анатолий Устинович''' ([[12 июнь]] [[1923 йыл]] — [[22 октябрь]] [[2006 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, [[Советтар Союзы Геройы]]. КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1981—1986). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1986—1989). СССР-ҙың 9-11-се саҡырылыш (1974—1989) [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депуутаты.

== Биографияһы ==
Мәскәү ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Урта мәктәптең 9 класын, аэроклуб тамамлай.

== Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте ==
Хәрби хеҙмәткә 1940 йылда Мәскәү ҡалаһының Бауман РВК-һы тарафынан комсомол путевкаһы буйынса [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға саҡырыла. 1941 йылда [[Тбилиси]] пилоттарҙың хәрби авиация мәктәбен тамамлай. 1941 йылда [[Һарытау]] эргәһендәге 8-се запастағы истребитель аыиация полкына ебәрелә.

== Бөйөк Ватан һуғышы ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 1941 йылдың авгусынан. Көньяҡ, [[1-се Украин фронты|1-се Украина]], [[2-се Украин фронты|2-се Украина]], [[4-се Украин фронты|4-се Украина]] фронттарында һуғыша. [[Сталинград алышы|Сталинград һуғышында]], Ҡырым һөжүм итеү операцияһында, [[Польша]], [[Румыния]], [[Чехословакия]], [[Венгрия]] һәм [[Австрия]]ны азат итеүҙә ҡатнаша. 85-се гвардия истребитель авиация полкында летчик, звено командиры һәм истребитель эскадрильяһы командиры була. Ил-2 штурмовиктарын һауала оҙатып барыу оҫтаһы булып дан ала, уның оҙатыуында бер ваҡытта ла тиерлек дошман авиацияһынан зыян күрмәйҙәр.

Һуғышта А. С. Яковлев истребителдәрендә оса. 1945 йылдың февраленә 294 хәрби осош яһай, 90 һауа һуғышы үткәрә, шәхсән үҙе дошмандың 19 чсаморлетын бәреп төшөрә. Ошо ҡаһарманлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. СССР Юғары Советы Президиумының тейешле Указы бары тик 1946 йылдың 15 майында ғына сығарыла. Ә гвардия капитаны Константинов һуғыштың һуңғы көндәренә тиклем һуғышыуын дауам итә. Еңеү көнөнә тиклем ул 327 хәрби осош яһай, 96 һауа һуғышында ҡатнаша, уларҙа дошмандың 22 самолетын бәреп төшөрә&lt;ref&gt;{{книга|автор= М. Ю. Быков|заглавие=Все Асы Сталина 1936—1953 гг.|издание=Научно-популярное издание|место=М.|издательство=ООО «Яуза-пресс»|год=2014|серия=Элитная энциклопедия ВВС|страницы=578—579|страниц=1392|isbn=978-5-9955-0712-3|тираж=1500}}&lt;/ref&gt;. Бер нисә тапҡыр яралана, бер тапҡыр самолетын мәжбүри ултырта. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=2148}}
* https://web.archive.org/web/20191207042843/https://marshal-sssr.ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Чехословакияның Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Венаны алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Будапештты алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Авиация маршалдары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>e9nytmy1z1o7tqsva0rt9xq2s4sd82m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163789</id>
    <revision>
      <id>1309628</id>
      <parentid>1300684</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1309628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33714" sha1="f8wju9jszofl1ea0a2psl0a85qs4uzz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна''' ([[12 ноябрь]] [[1951 йыл]] — [[31 ғинуар]] [[2025 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] музыка белгесе, [[Педагогика|педагог]]. Сәнғәт фәндәре докторы (2001), профессор (2001), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Проблемы музыкальной науки» һәм «Креативное обучение в Детской музыкальной школе» журналдарының баш мөхәррире&lt;ref name=&quot;kreativ&quot;&gt;[http://lab-ms.narod.ru/biblioteka/katalog/izdaniya/nauchno-metodicheskii_vestnik_kreativnoe_obuchenie_v_dmsh/ «Креативное обучение в Детской музыкальной школе». Сайт Лаборатории музыкальной семантики.]&lt;/ref&gt;, музыкаль семантика фәнни өлкәһендәге йүнәлеште ойштороусыларҙың береһе&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;''Холопова В. Н.'' [http://symplex.ru/item.php?id=811 Введение. Июнь 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107132444/http://symplex.ru/item.php?id=811 |date=2014-01-07 }} // Теория музыкального содержания: Уч. пособие.— 1-е изд.— СПб.: Планета Музыки, 2006.— ISBN 5-8114-0600-2&lt;br&gt;«…Своё направление развито Лабораторией музыкальной семантики под руководством профессора Л. Н. Шаймухаметовой…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саввина Л. В. [http://dissercat.com/content/zvukoorganizatsiya-muzyki-xx-veka-kak-obekt-semiotiki Звукоорганизация музыки XX века как объект семиотики]. Диссертация на соискание учёной степени доктора искусствоведения; Саратовская государственная консерватория (академия) имени Л. В. Собинова, 2009.&lt;br&gt;«В настоящее время получает всестороннее развитие одна из составных частей семиотики музыкальная семантика, в частности, данная проблема широко разрабатывается лабораторией музыкальной семантики Уфимского института искусств им. 3. Исмагилова, которым руководит доктор искусствоведения, профессор Л. Шаймухаметова».&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;/&gt;,  Музыкаль семантика лабораторияһы ғилми етәксеһе&lt;ref name=&quot;trudi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kazanc&quot;&gt;''Казанцева Л. П.'' [http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html Научные чтения по музыкальному содержанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928043928/http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html |date=2013-09-28 }} // [[Астраханская государственная консерватория]]. Журнал «Камертон», № 7. (автор — доктор искусствоведения, профессор)&lt;br&gt;''«В наше время проблематика музыкального содержания привлекает к себе многих исследователей. Однако, пожалуй, наиболее плодотворно она развивается в трех реально существующих научных школах — Москвы, Уфы (в „Лаборатории музыкальной семантики“) и Астрахани-Волгограда».''&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Людмила Николаева Шәймөхәмәтова 1951 йылдың 12 ноябрендә [[Свердловск]] (хәҙер [[Екатеринбург]]) ҡалаһында тыуған. 1976 йылда М. П. Мусоргский Урал дәүләт консерваторияһының тарихи-теоретик бүлеген тамамлай. 

1994 йылда «Мигрирующая интонационная формула и семантический контекст музыкальной темы» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (Рәсәй сәнғәт институтының музыка бүлегендә диссертация әҙерләнә). Ғилми етәксеһе — сәнғәт фәне докторы, профессор М. Г. Арановский&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/semanticheskie-protsessy-v-muzykalnoi-teme Семантические процессы в музыкальной теме (тема диссертации и автореферата по ВАК 17.00.02, доктор искусствоведения в форме науч. докл. Шаймухаметова, Людмила Николаевна)]&lt;/ref&gt;. Докторлыҡ диссертацияһын (темаһы — &quot;«Семантические процессы в музыкальной теме») 2000 йылдың 23 июнендә Дәүләт Сәнғәт фәне институтында үтә.

1978 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]нда музыка теорияһы кафедраһында эшләй. 1983 йылдан алып 1990 йылға тиклем ошо кафедраны етәкләй. 1989—1990 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эше буйынса проректор вазифаһын биләй. 2001 йылдан — музыкаль семантиканың ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире.

2007 йылдан «Музыка фәне проблемалары» Рәсәй махсуслаштырылған журналының баш мөхәррире булып эшләй. 2008 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт академияһы базаһында ойошторолған музыкаль семантика лабораторияһы базаһында&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mgk&quot;&gt;[http://old.mosconsv.ru/education/programms/teormuzsoder_2009.pdf Теория музыкального содержания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605050529/http://old.mosconsv.ru/education/programms/teormuzsoder_2009.pdf |date=2016-06-05 }}. Программа-конспект для историко-теоретико-композиторских факультетов музыкальных вузов / Сост. В. Н. Холопова.— М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2009.— 24 с.&lt;br&gt;«В научно-педагогическом плане образовалось три основных центра: в Москве под кураторством В. Н. Холоповой, в Астрахани под руководством Л. П. Казанцевой, в Уфе под эгидой Л. Н. Шаймухаметовой (включая Лабораторию музыкальной семантики при Уфимской академии искусств)».&lt;/ref&gt; Л. Н. Шәймөхәмәтова квартал һайын сығарыла торған Музыкаль семантика лабораторияһының «Балалар музыкаль мәктәптәрендә креатив уҡытыу» ғилми-методик баҫмаһын булдыра&lt;ref&gt;[http://ufaart.ru/nauka/zhurnal-problemy-muzykalnoj-nauki/kreativnoe-obuchenie-v-dmsh-prilozhenie-k-zhurnalu/ «Креативное обучение в ДМШ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107210631/http://ufaart.ru/nauka/zhurnal-problemy-muzykalnoj-nauki/kreativnoe-obuchenie-v-dmsh-prilozhenie-k-zhurnalu/ |date=2014-01-07 }} — научно-методический Вестник Лаборатории музыкальной семантики Уфимской государственной академии искусств. Ежеквартальное приложение к Российскому специализированному журналу «Проблемы музыкальной науки».&lt;/ref&gt; («Музыка фәне проблемалары» математика журналына ҡушымта).

=== Ғилми һәм ойоштороу эшмәкәрлеге === 
[[Файл:Laboratory_of_musical_semantics.jpg|слева|мини|350x350пкс|Мухыкаль семантика лабораторияһы ойошторолған &quot;Фән һәм музыканың музыкаль йөкмәткеһе &quot; исемле III Бөтә Рәсәй Фәнни-ғәмәли конференцияһында ҡатнашыусылар (Өфө, 2004 йылды 26-29 апреле). Һулдан уңға, беренсе рәттә: профессор-белгестәр В. Н. Холопова, Л. Н. Шәймөхәмәтова, Г. Р. Тараева, Л. П. Казанцева; икенсе рәттә — Музыкаль семантика лабораторияһы хеҙмәткәрҙәре: сәнғәт фәне докторҙары һәм кандидаттары Н. М. Кузнецова, Р.. Х. Исламғолов, А И.Әсфәндийәров, П. В. Кириченко, И. В. Алексеева, Н. Ф. Ғарипова.]]
Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна — музыкаль педагогика, музыкаль семантика теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре өлкәһендәге бик күп хеҙмәттәр авторы,&lt;ref name=&quot;trudi&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|title=Ссылка на страницу Уфимской государственной академии искусств, где перечислены труды Л. Н. Шаймухаметовой|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212121823/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|archivedate=2013-12-12}} &lt;ref name=&quot;kazanc&quot;&gt;''Казанцева Л. П.'' [http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html Научные чтения по музыкальному содержанию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928043928/http://mvastracons.ru/old/Kamerton_7/kamerton_7_14.html |date=2013-09-28 }} // [[Астраханская государственная консерватория]]. Журнал «Камертон», № 7. (автор — доктор искусствоведения, профессор)&lt;br&gt;''«В наше время проблематика музыкального содержания привлекает к себе многих исследователей. Однако, пожалуй, наиболее плодотворно она развивается в трех реально существующих научных школах — Москвы, Уфы (в „Лаборатории музыкальной семантики“) и Астрахани-Волгограда».''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mgk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;avstr&quot;&gt;[http://www.spielstatt.at/Methode.html Ziele und Methoden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106023931/http://www.spielstatt.at/Methode.html |date=2014-01-06 }} // Musiklehranstalt SPIELSTATT, Wien. (сайт венской музыкальной школы)&lt;/ref&gt;.

Л. Н. Шәймөхәмәтова Музыкаль семантика ғилми-тикшеренеү лабораторияһын етәкләй&lt;ref name=&quot;mgk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vved&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, уның ғилми етәкселеге аҫтында 12 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнә&lt;ref&gt;См. [http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/ «Лаборатория музыкальной семантики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031155833/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/ |date=2016-10-31 }} — ссылка на страницу Уфимской государственной академии искусств, где перечислены труды сотрудников и выпускников лаборатории&lt;/ref&gt;, әлеге диссертацияларҙа музыка белеме өлкәһендәге төрлө теоретик һәм практик проблемалары сағылыш таба һәм улар төрлө рәсәй сәнғәт юғары уҡыу йорттары һәм консерваториларындағы диссертацион советтарында яҡлана ([[Мәскәү]], [[Дондағы Ростов]], [[Новосибирск]], [[Һарытау]], [[Магнитогорск]])&lt;ref name=&quot;magnit&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.magkmusic.com/sostav-dissoveta|title=Состав диссертационного совета Магнитогорской государственной консерватории (академии) им. М. И. Глинки|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107134409/http://www.magkmusic.com/sostav-dissoveta|archivedate=2014-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107134409/http://www.magkmusic.com/sostav-dissoveta |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Л. Н. Шәймөхәмәтова етәкселегендә&lt;ref name=&quot;info_ufa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|title=Информация на сайте Уфимской государственной академии искусств|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212121823/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/|archivedate=2013-12-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031155833/http://ufaart.ru/nauka/laboratoriya-muzykalnoj-semantiki/ |date=2016-10-31 }}&lt;/ref&gt; 50-нән ашыу уҡыу әсбаптары, методик ҡулланмалар, авторлыҡ программалары; «Балалар музыка мәктәптәрендә креатив уҡытыу» периодик фәнни-методик баҫмаһы сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.famous-scientists.ru/gold/1272 Шаймухаметова Людмила Николаевна] // Энциклопедия Учёные стран СНГ и ближнего зарубежья&lt;/ref&gt;.

1999 йылдан алып Л. Н. Шәймөхәмәтова төрлө Рәсәй һәм республика семинарҙары авторы&lt;ref name=&quot;info_ufa&quot;/&gt; .

2003 йылда Л. Н. Шәймөхәмәтова «Креатив уҡытыу — XXI быуат» проектын балалар музыка мәктәптәре уҡытыу процесына индерә&lt;ref&gt;Шаймухаметова Л. Н. и др. [http://ikompozitor.ru/book/981 «О научных разработках проблемной научно-исследовательской Лаборатории музыкальной семантики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107134842/http://ikompozitor.ru/book/981 |date=2014-01-07 }}. Сборник статей к 80-летию М. Г. Арановского. Государственный институт искусствознания.— М.: «Композитор», 2009.— ISBN 5-85285-326-7&lt;/ref&gt;.

Л. Н. Шәймөхәмәтова ойошторған һәм ҡатнашҡан конференциялар һәм семинарҙар: Бөтә Союз «Искусство, наука, техника: пути сопряжения» фәнни-ғәмәли семинар ([[Өфө]], 1990); III Бөтә Рәсәй «Музыкальное содержание: наука и педагогика» фәнни-ғәмәли конференцияһы (Өфө, 2004); WMA IV халыҡ-ара симпозиумы ([[Берлин]], 2003), Рәсәй семиотик конференциялар ([[Мәскәү]], 2000; [[Дондағы Ростов]], 2006; [[Әстерхан]], 2007). Шулай уҡ Л. Н. Шәймөхәмәтова республика ССУЗ һәм ДМШ уҡытыусылары өсөн методик эштәр конкурстары жюри рәйесе итеп һайлана (2000, 2003—2005).

2025 йылдың 31 ғинуарында Өфөлә вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=4 февраля 2025 года|url= https://www.bashinform.ru/news/culture/2025-02-04/ushla-iz-zhizni-ufimskiy-muzykoved-i-pedagog-lyudmila-shaymuhametova-4106998|title=Ушла из жизни уфимский музыковед и педагог Людмила Шаймухаметова|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-11-09}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Төп ғилми хеҙмәттәре ==
; Музыкаль семантика буйынса монографиялар һәм башҡа эштәре
: 

* Семантический анализ музыкальной темы. Учебное пособие для вузов искусства и культуры / Л. Н. Шаймухаметова. — М.: Российская академия музыки им. Гнесиных, 1999.
* Мигрирующая интонационная формула и семантический контекст музыкальной темы: Монография. — М.: Государственный институт искусствознания, 1999.
* Семантические процессы в тематизме сонат Д. Скарлатти / Шаймухаметова Л. Н., Селиванец Н. Г., Уфа, 1998.
* Переинтонирование как способ решения элементарных художественных задач в курсе гармонии // Вопросы оптимизации учебного процесса в музыкальном вузе: Сб. тр. — М: РАМ им. Гнесиных, 1993. — Вып. 125.
* Некоторые способы организации напряжения в музыкальном тексте (на примере сочинений И.-С. Баха) // Звук, интонация, процесс: Сб. тр. — М.: РАМ им. Гнесиных, 1998. — Вып. 148.
* Семантика музыкального диалога клавирных произведений западноевропейских композиторов XVII—XVIII вв. // Семантика старинного уртекста: Сб. тр. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Мигрирующая интонационная формула и семантический контекст музыкальной темы. // Проблемы музыкальной науки, 2011. № 2.
* Семантический анализ в работе музыканта-исполнителя; Театральный диалог в классической музыкальной теме // Музыкальный текст и исполнитель: Сб. тр. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2004.
* Музыкальное содержание как проблема практической семантики // Музыкальное содержание: наука и педагогика: Сб. тр. — М. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2005;
* Семантический анализ музыкальной темы // Музыкальное содержание: наука и педагогика : Сб. тр. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2005.
* Семантический анализ музыкального текста (о разработках проблемной научно-исследовательской Лаборатории музыкальной семантики) // Проблемы музыкальной науки / Российский науч. специализ. журнал. — 2007. № 1.
* Инструктивные сочинения И.-С. Баха для клавира в практике обучения творческому музицированию /Соавт. Г. Юсуфбаева. — Уфа: УГИИ, 1998.
* Ролевые игры в классе фортепиано. Сюжеты музицирования в танцевальных пьесах западноевропейского барокко: Учебное пособие для ДШИ с видеоприложением / Шаймухаметова Л. Н., Трунина Л. С., Большакова Т. С. / Авторский проект Шаймухаметовой Л. Н. — Уфа: Лаборатория музыкальной семантики УГАИ им. З. Исмагилова, 2013.
* Играем вместе с учителем: учебное пособие для начинающих пианистов / Шаймухаметова Л. Н., Царёва Е. Ю. / Авторский проект Шаймухаметовой Л. Н. — Уфа: Лаборатория музыкальной семантики УГАИ им. Загира Исмагилова, 2013.

; Авторлыҡ программалар
: 

* Основы музыкального интонирования: Программа для фортепианных отделений вузов. — Изд. 2-е, исправл. и допол. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2003 (гриф МК РФ).
* Современные музыкально-педагогические системы: Программа для студ. муз. вузов по специальности «Музыковедение». — Уфа: РИЦ УГАИ, 2003 (гриф МО РБ).
* Ответственный, научный редактор и составитель межвузовских сборников статей и учебников (свыше 5000 п. л.). Некоторые из них:
* Вопросы поэтики и семантики музыкального текста: Межвуз. сб. ст. / РАМ им. Гнесиных. — М., 1998. — Вып. 150; Звук, интонация, процесс: Межвуз. сб. ст. / РАМ им. Гнесиных. — М., 1998. — Вып. 148.
* Историко-теоретические проблемы музыкознания: Межвуз. сб. ст. / РАМ им. Гнесиных. — М., 1999. — Вып. 156.
* Художественный мир музыкального произведения: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2001.
* Внемузыкальные компоненты композиторского текста: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Семантика старинного уртекста: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Музыкальный текст и исполнитель: Сб. ст. / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2004.
* Музыкальное содержание: наука и педагогика. — Уфа: РИЦ УГАИ, 2005.
* Башкирская музыкальная литература: Учебник для средних и старших классов ДМШ / Под общей редакцией проф. Л.Н Шаймухаметовой. — Уфа: РУМЦ, 2005.
* Поэтика и семантика музыкального текста. Программа для музыковедческих отделений музыкальных вузов. Уфа, 2011.

; РФ һәм БР мәҙәниәт министрлығы грифлыуҡыу әсбаптары
: 

* Интонационные этюды в классе фортепиано. Ролевые игры и задания по композиции (на материале клавирной музыки западноевропейских композиторов XVII—XVIII вв.): Учебное пособие / Соавт. П. Кириченко / ЛМС. — Уфа: РИЦ УГИИ, 2002.
* Серия «6 тематических учебных тетрадей» / Соавтор. Р. Х. Исламгулова, рисунки Р. Ш. Шаймухаметова: «Звуковые краски музыки», «Звук, ритм и фантазия», «Лесная школа профессора Жирафа», «Динамические превращения звука», «Весёлые интервалы», «Звук и темп, или Кто как двигается». — [Уфим. гос. ин-т искусств], 16 с., [2] л. ил., ноты, Уфа: РИЦ УГИИ, 1997—2004 (гриф МК РФ).
* Колокольчики. Семантика на уроках сольфеджио: Метод. разработки, рисунки Р. Ш. Шаймухаметова; — Уфа: РИЦ УГИИ, 1999—2004. — Вып. 1-4; (гриф МК РФ).
* Музыкальный букварь / Соавт. Р. Х. Исламгулова, рисунки Р. Ш. Шаймухаметова; — Уфа, 2000.
* Учимся по букварю: Метод. рекомендации к учебному пособию «Музыкальный букварь в играх, картинках, загадках» (с поурочной разработкой) для нач. классов ДМШ. — РИЦ УГАИ, 2005.
* Программа по предмету «Сольфеджио» для ДМШ (первый год обучения). — Уфа: РИЦ УГАИ, 2006.

== Ижади ойошмаларҙа ағзалығы һәм эше ==
* «Word and Music» Халыҡ-ара Ассоциация ағзаһы (WMA) (2005).&lt;ref name=&quot;WMA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wordmusicstudies.org/forum3.htm|title=Людмила Николаевна Шаймухаметова на сайте «The International Association for Word and Music Studies» (WMA).|accessdate=2012-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107132616/http://wordmusicstudies.org/forum3.htm|archivedate=2014-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107132616/http://wordmusicstudies.org/forum3.htm |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй музыка белгестәре гильдияһы вце-президенты (2010).
* Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ике республика дәүләт премияһын тапшырыу буйынса ике комиссия ағзаһы.
* ӨДСИ Редсоветы ғилми мөхәррире.
* Магнитогорск дәүләт консерваторияһы диссертацион советы ағзаһы&lt;ref name=&quot;magnit&quot;/&gt;
* 2002 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса советы рәйесе урынбаҫары (гуманитар бүлеге).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007).&lt;ref&gt;[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/kz-gosudarstvo/u6v.htm Указ Президента РФ от 09.04.2007 N 456 О присвоении почётного звания: «ЗАСЛУЖЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ ИСКУССТВ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» Шаймухаметовой Людмиле Николаевне — заведующей лабораторией музыкальной семантики федерального государственного образовательного учреждения высшего профессионального образования «Уфимская государственная академия искусств имени Загира Исмагилова», Республика Башкортостан.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; — ''Сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн''
* Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemsu/dok_peyrrb.htm|title=Указ Президента Республики Башкортостан «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан“ Шаймухаметовой Л. Н.»|accessdate=2012-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204058/http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemsu/dok_peyrrb.htm|archivedate=2014-01-07}}&lt;/ref&gt; — ''музыка сәнғәте өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''
* Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министрлығы почет грамотаһы (1992).
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почет грамотаһы (1998).
* Рәсәй Фәндәр академияһының почет грамотаһы — «Ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн» (2002).
* Атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре (2012).
* Рәсәй тәбиғәт фәне академияһының мөхбир ағзаһы (2012).
* Рәсәй тәбиғәт фәне академияһының «Фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы» почетлы исеме (2012).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ufaart.ru/2012/12/11/l-n-shajmuxametovoj-prisvoeno-pochyotnoe-zvanie-osnovatel-nauchnoj-shkoly/|title=Л. Н. Шаймухаметовой присвоено почетное звание «Основатель научной школы»|accessdate=2012-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107210323/http://ufaart.ru/2012/12/11/l-n-shajmuxametovoj-prisvoeno-pochyotnoe-zvanie-osnovatel-nauchnoj-shkoly/|archivedate=2014-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107210323/http://ufaart.ru/2012/12/11/l-n-shajmuxametovoj-prisvoeno-pochyotnoe-zvanie-osnovatel-nauchnoj-shkoly/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй тәбиғәт фәне академияһының «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» дипломы (2012).
* Европа ғилми-сәнәғәт палатаһы Почетлы дипломы һәм алтын миҙалы (2012).

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|74723}}{{V|10|11|2021}}  
* [http://www.famous-scientists.ru/gold/1272 Людмила Николаевна Шаймухаметова на сайте «Учёные России»]
* [http://lab-ms.narod.ru/ Лаборатория музыкальной семантики]
* [http://lab-ms.narod.ru/biblioteka/katalog/izdaniya/nauchno-metodicheskii_vestnik_kreativnoe_obuchenie_v_dmsh/ Ежеквартальное приложение «Креативное обучение в Детской музыкальной школе»]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Рәсәй ғалимдары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Шәхестәр:Өфө]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]]
[[Категория:XX быуат музыка педагогтары]]
[[Категория:СССР музыка педагогтары]]
[[Категория:Рәсәй музыка педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Екатеринбургта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Урал консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты профессорҙары]]</text>
      <sha1>f8wju9jszofl1ea0a2psl0a85qs4uzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иткүл ҡаласығы I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163863</id>
    <revision>
      <id>1309344</id>
      <parentid>1222783</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8059" sha1="12hfgrk3rqhxkdkhkhot91nwt2igbaa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иткүл ҡаласығы I''' ({{lang-ru|Иткульское городище I}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең Дауыт ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. VII—VI быуаттарға ҡараған [[Иткүл мәҙәниәте]] археологик ҡомартҡыһы&lt;ref name=&quot;bash.bashenc.ru&quot;&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/4933-itk-l-alasy-y-i Иткүл ҡаласығы I//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 Городище//Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916172325/https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 |date=2020-09-16 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

=== Урынлашыуы ===
Иткүл ҡаласығы I [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Үрге Өпәле]] ҡала округы [[Дауыт (Силәбе өлкәһе)|Дауыт ауылы]] эргәһендә, [[Иткүл (Үрге Өпәле округы)|Иткүлдең]] төньяҡ ярында урынлашҡан.

=== Табылдыҡтар ===
Иткүл ҡаласығы I майҙаны 2 мең м². Ул ''ур''&lt;ref&gt;ур — ғәҙәттә, тәрән, тар итеп ҡаҙылған соҡор, тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙған хәрби нығытма — Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 476-сы бит&lt;/ref&gt; һәм соҡор менән уратып алынған.

Майҙаны 21×24 м тәшкил иткән тура мөйөшлө 2 торлаҡ табылған, улар ер өҫтөндә төҙөлгән булған.

Мәғдәнселек менән шөғөлләнгәндәр — иретеү мейестәренең нигеҙҙәре һаҡланған 1 м диаметрлы балсыҡ ҡатыш майҙансыҡтар, хужалыҡ соҡорҙары табылған.

Ҡаҙыныу барышында табылған балсыҡ һауыттар киң муйынлы, түңәрәк төплө көршәк рәүешендә, тальк, слюда ҡушып эшләнгән һәм өҫкө өлөшө тешле йәки шыма мөһөр баҫып биҙәлгән.

Түбәнге ҡатламдарҙа [[Межа мәҙәниәте]] керамикаһы осрай.

Ҡаласыҡта табылған артефакттарҙы ошолай төркөмләп була:

''бронзанан һәм баҡырҙан'' — кәйлә, ҡаҙан, балға, уҡ башаҡтары, сулпы, төйгөстәр, шлак;

''балсыҡтан'' — шыналар, һыҙғыртҡыс һыныҡтары, орсоҡбаштар;

''тимерҙән'' — булавкалар, бысаҡтар, беҙҙәр;

''таштан'' — батырғыстар, сүкештәр, ҡайраҡтар, ҡырғыстар;

''һөйәктән'' — уҡ башаҡтары, ат ҡырғыстары;

''тальктан'' — ҡойоу формалары.

Ҡаласыҡ халҡы баҡыр ҡойоу һәм тимер етештереү, малсылыҡ һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ваҡ мал һәм һыйыр малы, йылҡы аҫрағандар.

Ҡомартҡы материалдары [[:ru:Челябинский государственный краеведческий музей|Силәбе өлкәһенең тыуған яҡты өйрәнеү музейында]] һаҡлана.

== Асыш тарихы ==
ХХ быуат башында рәсәй һәм [[СССР|совет]] ғалимы, археолог, Уралдағы археология ҡомартҡыларын тәүгеләрҙән булып өйрәнә башлаған [[:ru: Толмачёв, Владимир Яковлевич|В. Я. Толмачёв]] тарафынан асыла.

1953 йылда археолог, Түбәнге Тагил музейы хеҙмәткәре ''Кипарисова Нина Павловна''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Kiparisova&amp;id=7931 Кипарисова Нина Павловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109221243/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Kiparisova&amp;id=7931 |date=2020-01-09 }}&lt;/ref&gt; тикшеренеү эштәре үткәрә.

1954 йылда ғалим-археолог, [[Көньяҡ Урал]]ды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы [[Сальников Константин Владимирович|К. В. Сальников]] тарафынан өйрәнелә&lt;ref name=&quot;bash.bashenc.ru&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/4933-itk-l-alasy-y-i Иткүл ҡаласығы I//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://studopedia.ru/10_133191_arheologicheskie-pamyatniki-epohi-kamnya-na-territorii-bashkortostana.html Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана]
* [https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 Городище//Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916172325/https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 |date=2020-09-16 }}

== Әҙәбиәт ==
* Сальников К. В. Иткульская культура (к вопросу о «Зауральском ананьине») //Краеведческие записки. Челябинск, 1962. Вып.1
* Бельтикова Г. В. Иткульские поселения //Археологические исследования на Урале и в Западной Сибири. Свердловск, 1977.
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.

[[Категория:Башҡортостандың элекке ҡалалары]]
[[Категория:Археологик ҡомартҡылар]]
[[Категория:Рәсәй ҡаласыҡтары]]</text>
      <sha1>12hfgrk3rqhxkdkhkhot91nwt2igbaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йөгәмеш ҡаласығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164105</id>
    <revision>
      <id>1309423</id>
      <parentid>1284801</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8227" sha1="shb7xr5fm3gvqvporofht4c8w8gdtzf" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Йөгәмеш ҡаласығы''' ({{lang-ru|Югамашское городище}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Йөгәмеш|Йөгәмеш ауылы]] эргәһендә урынлашҡан б.э. V—VII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы&lt;ref name=&quot;bash.bashenc.ru&quot;&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6023-j-g-mesh-alasy-y Йөгәмеш ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 Городище//Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916172325/https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 |date=2020-09-16 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

=== Урынлашыуы ===
Йөгәмеш ҡаласығы [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Йөгәмеш|Йөгәмеш ауылынан]] көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта Ҡалатау түбәһендә урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем ([[Яңауыл]]) — 37 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ямаҙы]]) — 5 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]) — 37 км&lt;ref&gt;Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.&lt;/ref&gt;.

=== Табылдыҡтар ===
Йөгәмеш ҡаласығы майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ майҙаны яҡынса 10 мең м², ул 2 ур&lt;ref&gt;ур — ғәҙәттә, тәрән, тар итеп ҡаҙылған соҡор, тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙған хәрби нығытма — Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 476-сы бит&lt;/ref&gt; һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың бейеклеге яҡынса 1—2 м тәшкил итә.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тупраҡтан керамика һауыттарҙың ярсыҡтары килеп сыҡҡан. Табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан [[Бахмут мәҙәниәте]]нә индерәләр.

Бахмут мәҙәниәте б. э. I мең йыллығының уртаһына ҡарай, хәҙерге [[Башҡортостан]] территорияһында урынлашҡан ҡомартҡыларға ҡарата ҡулланыла. Атамаһы [[Благовещен районы]]ның Бахмут ауылы янындағы [[Өфө йылғаһы]] буйында табылған боронғо ҡәберлеккә бәйле бирелгән.

Йөгәмеш ҡаласығы ҡарауыл ҡәлғәһе булған тип фараз ителә&lt;ref name=&quot;bash.bashenc.ru&quot;/&gt;.

Ҡомартҡы материалдары [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Археология һәм этнография музейы (Өфө)|Археология һәм этнография музейында]] һаҡлана&lt;ref&gt;{{ЭБЭ2013|13369-muzej-arkheologii-i-etnografii.html |Музей археологии и этнографии|автор=И.Г.Петров}}&lt;/ref&gt;. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://tools.wmflabs.org/ru_monuments/get_info.php?id=021410153440005 Карточка объекта культурного наследия России регионального значения № 021410153440005 ]&lt;/ref&gt;.

Райондағы музейҙа мамонт һөйәгенән башҡа артефакт юҡ. Йәмәғәтселек райондағы бер нисә археологиик ҡомартҡының тейешенсә һаҡланмауына борсолоу белдерә&lt;ref&gt;[https://yanzori.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182%3A2011-04-15-10-26-24&amp;Itemid=28 КАК СОХРАНИТЬ СТРАНИЦЫ ПРОШЛОГО?//«Янаульские зори», 16 апреля 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241227184537/https://yanzori.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182%3A2011-04-15-10-26-24&amp;Itemid=28 |date=2024-12-27 }}&lt;/ref&gt;

== Асыш тарихы ==
1967 йылда тарихсы-ғалим, археолог, [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы, тарих фәндәре докторы, профессор [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Н. А.Мәжитов]] тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1988 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-118760364_255?w=wall-156412368_2127 Байтимир Батырханович Агеев//Национальный музей Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt; өйрәнә&lt;ref name=&quot;bash.bashenc.ru&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6023-j-g-mesh-alasy-y Йөгәмеш ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 Городище//Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916172325/https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 |date=2020-09-16 }}

== Әҙәбиәт ==
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.

[[Категория:Башҡортостандың элекке ҡалалары]]
[[Категория:Башҡортостан археологияһы]]
[[Категория:Археологик ҡомартҡылар]]
[[Категория:Рәсәй ҡаласыҡтары]]</text>
      <sha1>shb7xr5fm3gvqvporofht4c8w8gdtzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Козлов Евгений Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165044</id>
    <revision>
      <id>1309507</id>
      <parentid>1284575</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3464" sha1="l187hr5el37ty8w682fc5z37dvj3n20" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Козлов Евгений Григорьевич''' ([[3 ғинуар]] [[1933 йыл]] — [[12 июль]] [[2016 йыл]]) — [[тау саңғыһы спорты]] буйынса [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тренеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры.

== Биографияһы ==
Евгений Григорьевич Козлов [[1933 йыл]]дың [[3 ғинуар]]ында [[Мәскәү өлкәһе]]нең Наро-Фоминск ҡалаһында тыуа. 1964 йылда [[Өфө авиация институты]]н тамамлай.

1957 йылдан — «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтендә тау саңғыһы буйынса тренер, 1959 йылда — Башҡорт АССР-ы Юғары спорт оҫталығы мәктәбетренеры, 1961—1971 йылдарҙа —&quot;Труд&quot; ирекле спорт йәмғиәте тренеры, 1977 йылдан — «Зенит» ирекле спорт йәмғиәтенең Балалар-үҫмерҙәр Олимпия резервы спорт мәктәбе тренеры, 1987—1994 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздарының ФСО советы тренеры, бер үк ваҡытта 1988—1989 йылдарҙа — СССР-ҙың фристайл буйынса йыйылма командаһы тренеры.

Тәрбиәләнеүселәре араһында Альбервилдәге [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]ның (1992) көмөш призеры [[Гладышева Светлана Алексеевна|Светлана Гладышева]], юниорҙар араһында донъя чемпионы, Олимпия уйындарында ҡатнашыусы Константин Чистяков бар. Шулай уҡ СССР-ҙың 15 спорт мастерын әҙерләгән.

Тау саңғыһы спорты буйынса Бөтә союз категорияһындағы судья (1973).

Ҡатыны — РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры [[Козлова Татьяна Николаевна|Татьяна Николаевна Козлова]].
Евгений Григорьевич Козлов 2016 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1989). 
* РСФСР-ҙың иң яҡшы тренеры (1989).

== Сығанаҡтар ==
* http://sport-strana.ru/kozlov-evgenij-grigorevich/
* https://web.archive.org/web/20190113232200/http://www.fgssr.ru/novostj.aspx?id=17793&amp;fp=1

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|85552}}{{V|31|12|2022}} 

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2016 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1933 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>l187hr5el37ty8w682fc5z37dvj3n20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клоков Всеволод Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165118</id>
    <revision>
      <id>1309499</id>
      <parentid>1285563</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12067" sha1="5soqa9hgo8z1921j3ydpixva5sceovi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клоков Всеволод Иванович''' ([[25 июнь]] [[1917 йыл]] — {{Үлгән көнө|11|10|2004}}) — тарих фәндәре докторы, профессор, Украина Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Украина Дәүләт премияһы лауреаты, Украинаның атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Советтар Союзы Геройы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Украинала, Чехословакияла партизан көрәшенең актив ҡатнашыусыһы, партизан бригадаһы комиссары.

== Биографияһы ==
Клоков Всеволод Иванович [[1917 йыл]]дың [[25 июнь|25 июнендә]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Усть-Катав]] ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. [[Урыҫ]]. 1947 йылдан [[КПСС]] ағзаһы. Урта мәктәптә уҡый, артабан рабфакта белем ала.

1932 йылда ВЛКСМ-ға инә. 1934 йылда Томск тимер юл транспорты инженерҙарының электромеханика институтына инә. 1939 йылда уҡыуын уңышлы тамамлағандан һуң, уҡытыу эшенә ҡалдырыла. Студенттарға лекциялар уҡыуын ғилми-тикшеренеү эштәре менән бергә алып бара.

Совет-герман һуғышы башланғанда Клоков [[Белоруссия]]ла була. Артиллерия подразделениелары составында немец-фашист илбаҫарҙары менән тәүге ҡаты алыштарҙы Минскиҙың көнбайышында ҡаршылай. И. Клоков еткәселек иткән пушка расчеты гитлерсыларҙы һәм уларҙың техникаһын уңышлы ҡыйрата.

Гомель районында В. И. Клоков һуғышҡан полк ҡамауға эләгә. Аяуһыҙ һуғышта совет яугирҙары ҡамауҙы өҙөп, көнсығышҡа сығырға тырыша. Белорус урмандары аша, дошман ҡулында ҡалған ауыл һәм ҡалаларҙы урап үтеп, 26 совет яугиры, улар араһында И. Клоков та була, 1941 йылдың октябрендә Чернигов өлкәһенең партизан отрядының бер төркөмөнә ҡушыла.

Уларҙы «26 төркөмө» тип атайҙар, һәм бер ни тиклем ваҡыттан һуң улар иң яҡшы хәрби төркөм була. Оло ерҙән тәүге партия шартлатҡыстар алынғас, В. И. Клоков махсус ойошторолған диверсия төркөмөнә индереүҙәрен үтенә. Унда ул мина-шартлатыу эшен өйрәнә һәм квалификациялы шартлатыусы булып китә.

1943 йылдың 11 мартында Чернигов өлкәһенең партизан берләшмәләре Волынға рейдҡа сыға. Рейд ваҡытында В. И. Клоковтың диверсия төркөмө дошманға ҡаршы ете диверсия акты ҡыла. 1943 йылдың йәйендә, Чернигов-Волынск партизан берләшмәһе Украинаның һәм Белоруссияның көнбайыш өлкәләрендә хәрби хәрәкәттәр башлағас, В. И. Клоковтың диверсион төркөмө Брест-Пинск тимер юлы участкаһына ебәрелә. Көсөргәнешле эшләп, диверсанттар август-сентябрҙә дошман һалдаттары, техникаһы һәм боеприпастары булған 33 эшелонды юҡ итә.

1943—1944 йылдың ҡышында В. И. Клоков Ковель — Сарны тимер юлы участкаһындағы арлыҡ диверсия төркөмдәренең начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың апрелендә, Чернигов-Волынск партизан отрядтары берләшмәһе Ҡыҙыл Армия частары менән осрашҡан ваҡытта, В. И. Клоков командалығындағы шартлатыу төркөмдәре иҫәбендә 102 шартлатылған эшелон була. В. И. Клоков шәхсән дошмандың 6 эшелонын шартлата.

1944 йылдың йәйендә, Украина партизандар хәрәкәте штабы ҡарарына ярашлы, В. И. Клоков бер төркөм иптәштәре менән бергә [[Чехословакия]]территорияһына ташлана. 1944 йылдың авгусынан 1945 йылдың февраленә тиклем ул Ян Жижа исемендәге партизандар бригадаһының штаб начальнигы була, ә 1945 йылдың февраль-майында — Чехословакиялағы Суворов исемендәге партизандар берләшмәһенең комиссары.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 2 майындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә дошман тылында командованиеның хәрби заданиеһын үтәгәндә күрһәткән ҡаһарманлығы, батырлығы һәм Украина партизандар хәрәкәтен үҫтереүҙәге айырым ҡаҙаныштары өсөн Всеволод Иванович Клоковҡа [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә, [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (№ 7431) тапшырыла.

Һуғышынан һуң В. И. Клоков фәнни эшмәкәрлеген дауам итә. [[Украинаның Милли фәндәр академияһы|Украина СССР-ы Фәндәр академияһының]] Бөйөк Ватан һуғышы тарихы комиссияһы бүлеге мөдире булып эшләй, Украинаның Архив идаралығы бүлеге мөдире, Украина Фәндәр академияһы Тарих институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, ә 1962 йылдан — ошо институттың бүлек мөдире була.

В. И. Клоков илдең ижтимағи-сәйәси тормошонда актив ҡатнаша, Һуғыш ветерандарының совет комитеты ағзаһы булып тора, Украина һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары советының беренсе рәйесе, Халыҡ-ара ҡаршылыҡ көрәше федерацияһы бюроһы ағзаһы, СССР Халыҡ депутаттарының һуңғы саҡырылыш депутаты. Украина Юғары Радаһында Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы элекке партизандар эштәре буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары була, Украина Милли фәндәр академияһының Хәрби-шефлыҡ комиссияһы ағзаһы.

В. И. Клоков Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет халҡының батырлығына арналған бер нисә фундаменталь эш авторы.

2004 йылдың 11 октябрендә вафат була. [[Киев]] ҡалаһының Байков зыяратында ерләнгән.

== Наградалары ==
'''СССР наградалары'''

* [[Советтар Союзы Геройы]]&lt;nowiki/&gt;ның [[Ленин ордены]] һәм — «Алтын Йондоҙ» миҙалы&lt;ref name=&quot;Клоков&quot;&gt;[http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/63 Клоков Всеволод Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222510/http://xn--c1annr.xn--p1ai/node/63 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы ордены]] (1987 йылдың 24 июне).
* 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985 йыл).
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]].
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]].

'''Украина наградалары'''

* 1-се дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2002 йылдың 19 сентябре)&lt;ref&gt;[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/840/2002 Указ Президента України від 19.09.2002 № 840/2002 «Про відзначення державними нагородами України активістів ветеранського руху в Україні»{{ref-uk}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808193842/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/840/2002 |date=2017-08-08 }}&lt;/ref&gt;
* 2-се дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997 йылдың 23 июне).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ушаков А. П.'' «Во имя Родины. Рассказы о челябинцах — Героях и дважды Героях Советского Союза». // Южно-Уральское книжное издательство, 1985 г.
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6690-klokov-vsevolod-ivanovich}}
== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=2527}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:СССР халыҡ депутаттары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы партизандары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Украинаның 2 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Украинаның 1 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XXI быуат тарихсылары]]
[[Категория:XX быуат тарихсылары]]
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5soqa9hgo8z1921j3ydpixva5sceovi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәғәфәров Мәғәсүм Мотаһар улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165293</id>
    <revision>
      <id>1309419</id>
      <parentid>1183648</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6266" sha1="dqk3muihrqxnzc4jtxqwc0tcx7trgeb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәғәфәров Мәғәсүм Мотаһар улы''' ({{lang-ru|Ягафаров Магасум Мутагарович}}, [[7 июнь]] [[1939 йыл]]) — [[КПСС|партия]] органдары һәм ауыл хужалығы ветераны, ғалим, доцент. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте - [[башҡорттар|башҡорт]] &lt;ref&gt;Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] һәм [[Бүздәк районы|Бүздәк]] райондарының почётлы гражданы.

== Биографияһы ==
Йәғәфәров Мәғәсүм Мотаһар улы 1939 йылдың 7 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Ауырғазы районы [[Үрге Ләкәнде]] ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда техник училищены тамамлағас, [[Күмертау]] ҡалаһының брикетлау фабрикаһы моторисы булып башлай.

1958—1961 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1966 йылда [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н, 1979 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Институтты тамамлағандан һуң Бүздәк һәм Ауырғазы райондарында өлкән инженер, баш инженер, «Сельхозтехника» район берекмәһе идарасыһы булып эшләй.

1979—1981 йылдарҙа — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы.

1981—1990 йылдарҙа КПСС-тың Бүздәк район комитетының беренсе секретарь.

1990 йылдан халыҡ депутаттарының Бүздәк район Советы рәйесе.

1991 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ауыл хужалығы министры урынбаҫары - Башҡортостан Республикаһы Крәҫтиән, фермер хужалыҡтары һәм уларҙың кооперативтары ассоциацияһы президенты.

1990 йылда [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Бүздәк районы 186-сы Күҙәй һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була &lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 27&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1976)
* СССР миҙалдары

== Ғаиләһе ==
Ғаиләһендә 1 ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
*[[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191017125815/https://aurgazy.bashkortostan.ru/district/honorary/482/ Администрация Аургазинского района. Официальный сайт. Почётные граждане. Ягафаров Магасум Мутагарович]{{ref-ru}}{{V|2|06|2021}}   
* [https://famous-scientists.ru/12905 Энциклопедия «ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ». Ягафаров Магасум Мутагарович]{{ref-ru}}{{V|2|06|2021}}

‎

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Ауырғазы районы]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйестәре]]
[[Категория:КПСС-тың район комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>dqk3muihrqxnzc4jtxqwc0tcx7trgeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куличков Алексей Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165498</id>
    <revision>
      <id>1309540</id>
      <parentid>1066829</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8424" sha1="e13qzt6f1xz1lu2jjv1ntnylf3vlpbk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Куличков Алексей Николаевич''' ([[19 апрель]] [[1976 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] шоумены, артист, ТНТ каналындағы киң билдәле «Такси» программаһын алып барыусы (2005—2009). 2001—2002 йылдарҙа — Башҡортостандың Рус дәүләт драма театры артисы ([[Өфө]]).

== Биографияһы ==
Алексей Николаевич Куличков 1976 йылдың 19 апрелендә [[Пенза]] ҡалаһында тыуған. Бала сағынан [[футбол]] менән мауыға, Пенза «Локомотив» клубына күнекмәләргә йөрөй&lt;ref name=&quot;СБМ&quot;&gt;[http://atlant.ru/sport/stati_5025.htm Меня спасло трепетное отношение к спорту]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Интервью с Алексеем Куличковым в газете «Спорт Бизнес Маркет» от 15 декабря 2006 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vk.com/video-150174140_456239034?list=ee5269544c708b6f41|title=«Соболев бомбит»: Алексей Куличков в гостях|publisher=VK|lang=en|accessdate=2017-10-04}}&lt;/ref&gt;. 8 йәшенән театр студияһында шөғөлләнә, ул төп ролдәрҙә уйнай.

1993 йылда Пензала 70-се урта мәктәпте тамамлай һәм Мәскәүгә юллана. Актерлыҡ вуздарға инә алмай, шуға күрә Пенза мәҙәниәт һәм сәнғәт училищеһына «Массауи саралар ойоштороусы һәм үҙешмәкәр театр режиссеры» һөнәре буйынса документтарын тапшыра. у

Уҡыу ваҡытында Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында педагог-ойоштороусы булып эшләй, «Бригада-А» йәштәр төркөмө менән Рәсәй театр коллективтары фестивалендә Гран-при яулай, үҙе режиссер булараҡ һәләтлеген күрһәтә. Төрлө өлкә концерттарында ойоштороусы була.

1997 йылда Һарытау консерваторияһының театр факультетына (Александр Галко курсы) уҡырға инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vokrug.tv/article/show/izbegaite_intellektualov/|title=Избегайте интеллектуалов…|publisher=Вокруг ТВ|date=2008-06-21}}&lt;/ref&gt;.

2001—2002 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры|Башҡортостандың Рус драма театрында]] уйнай, бер миҙгел эсендә өс төп роль башҡара&lt;ref name=&quot;СБМ&quot;&gt;[http://atlant.ru/sport/stati_5025.htm Меня спасло трепетное отношение к спорту] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Интервью с Алексеем Куличковым в газете «Спорт Бизнес Маркет» от 15 декабря 2006 года&lt;/ref&gt;, капустниктар һәм ижади осрашыуҙар ойоштора.

2002 йылдан алып — Мәскәүҙә ТНТ телеканалында, 2002 йылдың сентябренән 2003 йылдың июленә тиклем —Николай басков һәм Светлана хоркина менән берлектә «Дом» ток-шоу мөхәррире&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/26048.2/2961063/|title=Алексей Куличков: Жена запрещает мне готовить!|publisher=Комсомольская правда|date=2013-03-20}}&lt;/ref&gt;.

2002—2007 йылдарҙа Театр.doc-тың бер нисә спектаклендә ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.teatrdoc.ru/person.php?id=167|title=Куличков|publisher=Театр.doc}}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Надежда Бабкинаның «Рус йыры» коллективын етәәкләй.

2005—2009 йылдарҙа ТНТ-ла «Такси» шоу-уйыннын алып бара.

2010 йылда Муз-ТВ каналында Мария Кожевникова менән бергә «Хистәр лабораторияһы» программаһын алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tatar-inform.ru/news/2010/08/18/232811/|title=Кожевникова и Куличков ищут любовь|publisher=Татар-информ|date=2010-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831002407/https://www.tatar-inform.ru/news/2010/08/18/232811/ |date=2018-08-31 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылда ДТВ-ла «Угон» программаһын алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pravda-news.ru/news/kultura/nash_zemlyak_aleksey_kulichkov_stal_vedushchim_programmy_ugon/|title=Наш земляк Алексей Куличков стал ведущим программы «Угон»|publisher=Пензенская правда|date=2011-05-11}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың мартынан 2013 йылдың авгусына тиклем «Борос» телеканалында шоу «Көнкүреш техникаһын алмаштырыу»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/1137807/|title=Бытовую технику будут менять на знания ежедневно|publisher=Комсомольская правда|date=2012-04-09}}&lt;/ref&gt;. 2012—2014 йылдарҙа «Радость моя» телеканалында «Едем, плаваем, летим» тапшырыуын алып бара&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.radostmoya.ru/project/edem_plavaem_letim/|title=Едем, плаваем, летим|publisher=Радость моя}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың уртаһына ҡарата театраль спектаклдәр һәм телесериалдар режиссеры булып эшләй&lt;ref name=&quot;sobes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://sobesednik.ru/shou-biznes/20171219-kuda-propal-vedushij-taksi|title=Алексей Куличков: Мечта сбылась, сейчас я в поиске интересной темы|publisher=Собеседник|date=2017-12-19}}&lt;/ref&gt;. 2018 йылды 26 авгусыннан — НТВ каналындағы «Первая передача» тапшырыуының алып барыусыһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/2065324/|title=Программа «Первая передача» на НТВ начинает телевизионный сезон с новым ведущим|publisher=НТВ|date=2018-08-27}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Башҡортостандың Рус драма театрындағы ролдәре (2001—2002) ===
«Бегущие странники» (Казанцев) — ''Дима''

«Без вины виноватые» (А. Н. Островский) — ''Незнамов''

«Годы странствий» (Арбузов) — ''А. Ведерников''

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{Official|Алексей-Куличков.рф}}
* {{IMDb name|3297149}}
[[Категория:Шәхестәр:Башҡортостандың рус дәүләт академия драма театры]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Пензала тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1976 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Һарытау театр институтын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>e13qzt6f1xz1lu2jjv1ntnylf3vlpbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канделаки Константин Ефимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165830</id>
    <revision>
      <id>1309446</id>
      <parentid>1297047</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10474" sha1="14c0rv33g5s6gsfwin3gd7rlbzd65hf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Константин Ефимович Канделаки''' йәки '''Коция Канделаки'''&lt;ref name=&quot;k2x2.info&quot;&gt;[http://www.k2x2.info/istorija/borba_i_pobedy_iosifa_stalina/p4.php ''К. К. Романенко.'' Борьба и победы Иосифа Сталина ГЛАВА 3. КРЕЩЕНИЕ]&lt;/ref&gt; (1879 йыл&lt;ref name=&quot;dlib.rsl.ru&quot;&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=495 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 453.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;&gt;[http://lists.memo.ru/d15/f190.htm Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201004912/http://lists.memo.ru/d15/f190.htm |date=2018-02-01 }}&lt;/ref&gt; — 15 ғинуар 1938 йыл) — меньшевик, Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

== Биографияһы ==
Константин Ефимович Канделаки [[1879 йыл]]да тыуа. Милләте буйынса грузин-имеретин. Канделаки дворяндар нәҫеленән&lt;ref name=&quot;dlib.rsl.ru&quot;/&gt;, шуға ҡарамаҫтан, атаһы — рухани була&lt;ref&gt;[http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 231.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031000426/http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html |date=2020-10-31 }}&lt;/ref&gt;.

Башланғыс белемде өйҙә ала. Эшсе, «Пасека [фабрикаһы] ҡойоусыһы»&lt;ref name=&quot;samlib.ru&quot;&gt;[http://samlib.ru/k/krylow_a_n/321.shtml ''Крылов Алексей Николаевич'' Офицер русской разведки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030232347/http://samlib.ru/k/krylow_a_n/321.shtml |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;. РСДРП ағзаһы, һуңыраҡ меньшевик. [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Джугашвили]]&lt;ref name=&quot;k2x2.info&quot;/&gt; менән 1901 йылдың ноябрь һуңында, ул Батумиға килгәндә яҡындан таныша&lt;ref name=&quot;books.vmg.pp.ua&quot;&gt;[http://books.vmg.pp.ua/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5/Polit_econom_history/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2/seman_stalin/seman_stalin.html#t5 ''Сергей Семанов, Владислав Кардашов'' ИОСИФ СТАЛИН: ЖИЗНЬ И НАСЛЕДИЕ]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Уның менән бергә фатирға төшә. Әгәр Коба Джугашвилиҙы «эшселәр уҡытыусыһы» тип атаһалар, Канделакиҙы «уҡытыусы ярҙамсыһы» тип йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;soso&quot;&gt;[https://magazines.gorky.media/nz/2013/4/soso-v-batume-1902.html ''Ольга Эдельман''. Сосо в Батуме, 1902]&lt;/ref&gt;. Джугашвили тәҡдиме буйынса эшселәренең йәшерен түңәрәге кассиры була. Уның һәм башҡа социал-демократтар менән бергә Манташев (ғинуар-февраль, 1902 йыл) һәм Ротшильд (1902 йылдың 26 февраленән) заводтарында стачкалар ойоштороуҙа ҡатнаша, Сталин менән бергә типография эшен ойоштора, листовкалар баҫтыра. 24 мартта Джугашвили менән бергә Тифлисҡа рөхсәт ителмәгән әҙәбиәт артынан бара. 29 мартта Сталин К. Канделаки менән бергә Кобулетиға йүнәлә, унда эшселәр йыйылышын үткәреп, социал-демократик түңәрәк ойошторалар. Эшселәр менән аралашҡанда Джугашвили ситтәрәк торорға тырыша, шуға күрә барлыҡ эшселәр ҙә уны белеп бөтмәй, ә һөйләшеүҙәрҙе Канделаки алып бара. 1902 йылдың 5 апрелендә уларҙы бер үк ваҡытта ҡулға алалар. Канделаки төрмәнән сентябрь уртаһында сыға. 1903 йылдың 23 авгусында яңынан ҡулға алына. 1907 йылға ул сәйәси эштәр буйынса дөйөм алғанда 26 ай төрмәлә ултыра. Канделаки Сталин тураһында мемуарҙар авторы, улар Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарих архивында (элекке марксизм-ленинизм институты архивы)&lt;ref&gt;ГФ ИМЛ. Ф. 8. Оп. 2. 4. 1. Д. 20. Л. 185—272.&lt;/ref&gt; һаҡлана, 1937 йылда уның өҙөктәре «Кавказ аръяғы эшселәренең бөйөк Сталин тураһында хәтирәләре» китабында баҫыла.

1907 йылдың 8 февралендә Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Социал-демократик фракцияға инә. Дума эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашмай. 22 ноябрь — 1 декабрҙә социал-демократик фракция процесы буйынса Сенаттың айырым ҡатнашлығында хөкөмдә ҡатнаша. 11 аҡлап хөкөм ителеүселәр араһында «Ғәйептәре иҫбат ителмәгәнлектән» 11 хөкөм ителеүсе менән бергә аҡлана&lt;ref&gt;[http://www.uhlib.ru/gosudarstvo_i_pravo/vospominanija_tom_1/p5.php ''Джунковский В. Ф.'' Воспоминания. Том 1.]&lt;/ref&gt;.

1933 йылдың 31 ғинуарында ҡулға алына. 1934 йылдың 11 апрелендә иреккә сығарыла&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1881) Канделаки Константин Ефимович (1881)]&lt;/ref&gt;.

1937 йылдағы ҡулға алыу тураһында &quot;Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы&quot;нда мәғлүмәт бирелгәнлектән, был ваҡытта Канделаки [[Башҡортостан]]да йәшәгән, тип фаразларға мөмкин (бәлки, һөргөндә булғандыр). Итексе-кустарҙар булып эшләй&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1879) Сталинские списки. Канделаки Константин Ефимович (1879)]&lt;/ref&gt;. 1937 йылдың 5 декабрендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт Кодексының, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнеп, атыуға хөкөм ителә. 1938 йылдың 15 ғинуарында атыла&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;/&gt;.

1989 йылдың 26 апрелендә аҡлана&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;/&gt;.

== Хеҙмәттәре ==
* ''К. Канделаки'' Сталин прокламациялар // иҫке хикәйә тураһындағы бөйөк Сталин кавказ аръяғы эш. М., 1937. С 84-86.

== Сәнғәттә ==
Константин Канделаки [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М. А. Булгаков]]&lt;nowiki/&gt;тың «Батум»&lt;ref&gt;[http://www.kuchaknig.ru/show_book.php?book=23473&amp;page=23 Батум. Пьеса в четырех действиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317164932/http://www.kuchaknig.ru/show_book.php?book=23473&amp;page=23 |date=2014-03-17 }}&lt;/ref&gt; пьесаһында бар. 1939 йылда, Булгаков был пьеса өҫтөндә эшләгәндә Канделаки атылған була.

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 231.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031000426/http://www.tez-rus.net/ViewGood30684.html |date=2020-10-31 }}
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003732207#page540?page=495 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 453.]
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 177; Дело 599. Лист 9, 10.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһының икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]]
[[Категория:РСДРП ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Башҡортостанда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1879 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>14c0rv33g5s6gsfwin3gd7rlbzd65hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карел ҡайыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167097</id>
    <revision>
      <id>1309455</id>
      <parentid>1260679</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9303" sha1="5gwijkjhfb0rglrjifk2fr4go9lhjh0" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Карел ҡайыны''' — ({{lang-ru|Каре́льская берёза}} (уст. «'''корельская берёза'''») — Карелияла үҫкән [[Үҙағас|үҙәағасы]] биҙәкле ҡайын ағасы төрө ({{Lang-la|Betula pendula}} var. carelica), олононда ҡалынайған сығынтылары (оро) булған, матур текстуралы [[Үҙағас|ағас]]. Семәрле һүрәттәре менән айырылып тора, ныҡлы, ҡаты һәм беше, эшкәрткәндә асыҡ-һары ерлегенә ҡара-көрән [[төҫ]] бирә.

Балта оҫталары был исем менән шулай уҡ ороларын һәм башҡа төр ҡайын тамырҙары янындағы бормалы һүрәтле олондарҙы ла атай һәм ҡуллана.

== Тарихы ==
Карел ҡайынын тышҡы күренешенең матурлығы һәм ныҡлығы юғары булған өсөн элек-электән халыҡ юғары баһалай. [[Даль Владимир Иванович|Владимир Даль]] ошондай һүҙҙәр менән телгә ала: «Береза карельская, березовая свиль, блона, наплав, кап, сувойчатая береза». XIII быуаттан башлап (археологик табылдыҡтар билдәле), ул төрлө сәнғәт һәм көнкүреш әйберҙәре етештереүҙә ҡулланыла … үҙағасын Карелия кабиләләре һалым түләү өсөн ҡулланған. Рәсәй әҙәбиәтендә карел ҡайыны тураһында беренсе мәғлүмәт 1766 йылда, «урман белгесе» Фокель Карелиялағы һәм уның янындағы төбәктәрҙәге урмандарҙы һүрәтләгәндә яҙып ҡалдырылған&lt;ref&gt;[http://www.ecosystema.ru/08nature/trees/04.htm Берёза бородавчатая, или повислая — Betula pendula Roth (В. verrucosa Ehrh.): фотографии и описание]&lt;/ref&gt;.

Рәсәй архитекторы В. П. Стасов карел ҡайынынан эшләнгән мебелде беренселәр иҫәбендә ҡулланыуға индергән тип әйтергә була&quot;&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/rges/article/rg3/rg3-1332.htm?text=карельская%20берёза Карельская берёза]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}} / Рос. гуманитар. энц. словарь.&lt;/ref&gt;.

Карел ҡайыны тигән исемде 1857 йылда рус ғалимы К. .Е Мерклин&lt;ref name=&quot;gov.karelia.ru&quot;&gt;[http://www.gov.karelia.ru/gov/News/2007/07/0718_10.html 18.07.2007 — Забота лесоводов — сохранить карельскую березу]&lt;/ref&gt;.хеҙмәттәрендә телгә ала.

== Үҙағастағы һүрәт серҙәре ==
[[Файл:Visakoivupinta.jpg|слева|мини|280x280пкс|Карел ҡайын ағасына хас һүрәт]]
[[Файл:Образцы_карельской_берёзы.jpg|мини|280x280пкс|Карел ҡайыны өлгөһө. Карелия Республикаһы милли музейы]]
Әлегә тиклем ағастағы семәрҙәр сәбәптәре тураһында бер фекергә килә алғандары юҡ. Ағастың минераль туҡланыуы боҙолоу менән бәйле, вируслы инфекция йәки үҫемлек генотибына йоғонто яһаусы нәҫел ауырыуы, филогенетик үҫеш тәбиғәтенә бәйле тигән фекер бар. Декоратив текстура тоҡомдан килә, ләкин был күренештең генетик бирелеше әлегә билдәләнмәгән. Ике карел ҡайын үҫемлеген ҡауыштырыу һөҙөмтәһендә декоратив үҙенсәлектәр һәр саҡ һаҡланмай. Ағастың биҙәкле булыу-булмауын асыҡлау өсөн иң кәм тигәндә 5-10 йыл ваҡыт кәрәк&lt;ref name=&quot;gov.karelia.ru&quot;/&gt;.

== Ҡулланыу ==
1917 йылдың «Фаберже» фирмаһы император [[Николай II]] заказы буйынса карел ҡайынынан пасха йомортҡалары эшләгән, ул «[[:ru:Берёзовое (яйцо Фаберже)|Берёзовое]]» тип аталған.

Карел ҡайыны биҙәкле материал булараҡ тартмалар, тәмәке һауыттары, биҙәнеү әйберҙәре, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Материалдың етмәүе арҡаһында һуңғы ваҡытта карел ҡайыны шпоны ҡулланыла.

Селтәрле епһелдәре һәм бормалы структураһы арҡаһында, карел ҡайынын ярып булмай тиерлек, шуға күрә инструменттарҙың һынырҙай өлөштәрен яһау өсөн ҡулланыла&lt;ref&gt;Информация из [http://www.4living.ru/guide/termini/karelskaa-bereza/ энциклопедии интерьерных идей 4living.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250117080257/http://www.4living.ru/guide/termini/karelskaa-bereza/ |date=2025-01-17 }}&lt;/ref&gt; . Уның олононда ике етешһеҙлек — орололоҡ һәм бормалылыҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Соколов Н. О.'' Карельская берёза. — Петрозаводск: Госиздат КарелоФинской ССР, 1950. — 116 с.: ил.
* ''Любавская А. Я.''. Селекция и разведение карельской берёзы. — М., 1966.
* ''Любавская А. Я.''. Карельской берёза. — М., 1978. — 157 с.
* ''Андреев К. А.'' Редкие деревья Карелии. — Петрозаводск, 1981.
* ''[[Ермаков, Владимир Иванович|Ермаков В. И.]]'' Механизмы адаптации берёзы к условиям Севера. — Л.: Наука, 1986. — 144 с.
* ''Ермаков В. И., Ветчинникова Л. В., Бумагина З. Д.'' Результаты исследований природы берёзы карельской. — Деп. в ВИНИТИ 21.02.90 N1068-B90, 1990. — 43 с.
* ''Ветчинникова Л. В.'' Клональное микроразмножение селекционного материала берёзы карельской // Науч. основы селекции древесных растений Севера. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 1998. — C. 73—87.
* ''Ветчинникова Л. В.'' Карельская берёза: ареал, разнообразие, охрана и перспективы воспроизводства // Тр. КарНЦ РАН. — В. 6. — Петрозаводск, 2004.
* ''Ветчинникова Л. В.'' Карельская берёза и другие редкие представители рода ''Betula'' L. — М.: Наука, 2005. — 268 с.
* ''Николаева Н. Н., Новицкая Л. Л.'' [http://www.krc.karelia.ru/publ.php?id=m397&amp;plang=r Структурные особенности ассимиляционного аппарата и формирование аномальной древесины карельской берёзы] // Лесоведение. — № 1. — 2007. — C. 70—73.
* ''Ветчинникова Л. В., Титов А. Ф., Кузнецова Т. Ю.'' [http://www.krc.karelia.ru/doc_download.php?id=8447&amp;table_name=publ&amp;table_ident=11121 Карельская береза: биологические особенности, динамика ресурсов и воспроизводство]. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 2013. — 312 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://gov.karelia.ru/Power/Archives/bereza.html Карельская берёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330172646/http://www.gov.karelia.ru/Power/Archives/bereza.html |date=2014-03-30 }}
* [http://nmrk.karelia.ru/site/exhibit/1 Панно «Образцы карельской и волнистой березы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001035220/http://nmrk.karelia.ru/site/exhibit/1 |date=2020-10-01 }}
* [http://wood-prom.ru/analitika/13862_karelskaya-beryoza Особенности карельской берёзы]
{{Портал Карелия}}

[[Категория:Карелия]]
[[Категория:Ағас материалдар]]
[[Категория:Ағастар]]</text>
      <sha1>5gwijkjhfb0rglrjifk2fr4go9lhjh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ландскрона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167185</id>
    <revision>
      <id>1309576</id>
      <parentid>1308167</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19940" sha1="o91t1dbm5msrl6qefdad8kxnyawowfn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ландскрона''', йәки '''''Ландскруна''''' ({{Lang-sv|Landskrona}} «ер тажы») — 1300 йылда Охта морононда, Охта йылғаһы [[Нева]]ға ҡойған урында шведтар төҙөгән ҡәлғә. 1301 йылда рус ғәскәре баҫып ала һәм тулыһынса емерелә.

== Урыҫ-швед һуғышы башы ==
XII быуаттың икенсе яртыһында — XIII быуаттың беренсе яртыһында шведтар Көньяҡ-Көнбайыш һәм Үҙәк [[Финляндия]]&lt;ны яулап алғандан һуң уларҙың экспансияһы бер нисә тиҫтә йылға туҡталып тора. Урыҫ-швед бәрелештәренең яңы серияһы [[XIII быуат]]тың 80-се йылдарында башлана. 1283 йылда шведтар Нева аша үтеп, Новгород ерҙәренә барымта яһай, әммә кире ҡайтҡанда Нева йылғаһында уларҙы новгородсылар эләктерә. Киләһе йылда шведтарҙың яңы отряды Нева тамағында тар-мар ителә. 1292 йыл үҙ-ара барымта менән билдәләнә.
[[Файл:Knutsson.jpg|мини|236x236пкс|Выборгта Кнутссонға һәйкәл. Ҡалаға ул нигеҙ һалған тип иҫәпләнә ]]
Өсөнсө швед тәре походы 1293 йылда башлана һәм хәрби хәрәкәттәрҙең яңы этабына юл аса. Походтың рәсми маҡсаты — «мәжүси»ҙәрҙе христианлаштырыу, ғәмәлдә — [[Карелия]]&lt;ның көньяҡ-көнбайышында швед хакимлығын нығытыу була. Поход һөҙөмтәһендә Выборг ҡалаһына нигеҙ һалына, ул оҙаҡ ваҡыт швед хакимлығы үҙәге булып тора. Тиҙҙән уның власы аҫтында 14 карел общинаһы эләгә. Ҡала [[Балтик диңгеҙе]]нән [[Ладога|Ладога күле]]нә сыҡҡан Вуокса сауҙа юлын эләктерә һәм урыҫтар өсөн диңгеҙгә сығыуҙың төп юлы булған Нева тамағына ла янай. Урыҫтарҙың үҙ-ара эске тартҡылашы һөҙөмтәһендә новгородтар Выборгҡа ни бары 1294 йылдың ҡышында ғына поход ойоштора ала, әммә ул уңышһыҙ тамамлана.

1295 йылда шведтар [[Корела (ҡәлғә)|Корела]] ҡалаһын баҫып алып, Вуокса һыу юлының икенсе осонда ла нығынырға тырыша. Шулай итеп шведтар үҙ хакимлығын Карел муйынында нығытып ҡына ҡалмай, ә фин ҡәбиләләренең [[Новгород республикаһы]] менән бәйләнешенә кәртә ҡуя. Әсе тәжрибәгә эйә булған новгородтар кисекмәҫтән ғәскәр ебәрә, ҡаланы баҫып ала һәм тотош гарнизонды ҡыйрата, ни бары ике кеше генә иҫән ҡала өйрәтеү, ғәскәре ебәрҙе новгород, гарнизондарҙа һәм ҡалаларҙа ҡырылып бөтә, ул бары тик ике кеше араһында ҡаса.

Ладога буйында уңышһыҙлыҡ кисергән шведтар һөжүмдең ауырыу Нева ярҙарына күсерергә ниәтләй. Урыҫтарҙың диңгеҙгә сыға торған төп юлын ҡулға төшөрөү [[Бөйөк Новгород]]тың һәм [[Бөйөк Владимир кенәзлеге|Рус]]тең байтаҡ өлөшөнөң барлыҡ сауҙа һәм иҡтисади тормошон контролгә ала{{Sfn|Шаскольский И. П.|1987}}{{Sfn|Гадзяцкий С.|1941}}{{Sfn|Гиппинг|2003}}.

Новгородтарҙың ул ваҡытта Нева тамағында бер ниндәй ҙә нығытмаһы булмай. Яҡын ҡәлғәләрҙән ([[Копорье (ҡәлғә)|Копорье]], Ладоганан һәм Корела) Нева тамағына тиклем юл ике-өс көнлөк була, ә [[Бөйөк Новгород|Новгород]]тан иһә — аҙнанан артыҡ. Унда урыҫ ҡәлғәһе төҙөү ҙур сығымдар талап итә, шул уҡ ваҡытта ул даими рәүештә диңгеҙҙән баҫып алыу хәүефе аҫтында була{{Sfn|Предшественники Петербурга: Ландскрона — Невское устье — Ниеншанц|}}.

Шведтарҙың планы буйынса, йәй миҙгелендә ҙур ғәскәр артында улар ҡеүәтле ҡәлғә төҙөй, уның гарнизоны новгородтарҙың һөжүмен ҡышын да, төп ғәскәр [[Швеция]]ға ҡайтҡас та, кире ҡағырға һәләтле булырға тейеш{{Sfn|Шаскольский И. П.|1987|с=36}}.

== Ландскронаны нигеҙләү ==
Ул йылдарҙа итальян һәм швед ҡәлғәләре таштан төҙөлә. Ғәскәрҙә итальян һәм швед һәм төҙөүселәренең булыуы Ландскрона баштағы план буйынса таштан төҙөлөргә тейеш була, тип күҙалларға мәжбүр итә. Әммә ҡала эргәһендә тәбиғи таштарҙы йәки гранит ташын сығарыу булмағанлыҡтан, ул ағас-ерҙән эшләнә.

Ҡәлғә өсөн урын алдан һайлана. Ландскронаны Охтаның [[Нева]]ға ҡойған урынында барлыҡҡа килгән моронда төҙөй башлайҙар. Был диңгеҙҙә иң яҡын, бер ҡасан да һыу баҫмаған урын була. Охта флот өсөнтәбиғи гавань булып хеҙмәт итә. Охта менән Нева буласаҡ ҡәлғәне өс яҡтан ҡаплап тора, бары тик дошман өсөн көньяҡтан ғына ҡаршылыҡ булмай. Тап ошо урында һаҡланыу өсөн соҡорҙар ҡаҙа башлайҙар. Урын бик уңайлы була — һуңынан был урында Нева тамағы торағы, ә 300 йылдан һуң [[Ниеншанц]] ҡәлғәһе төҙөлөүе лә осраҡлы түгелдер, моғайын.


Ҡәлғә төҙөлөп бөтмәһә лә соҡорҙар ҡаҙыла. Урыҫтар ҡәлғәгә ҡоро ерҙән килеп, соҡорҙарҙы үтеп һөжүмгә ташлана. Алыш ҡаты була, әммә шведтар, һөжүмле кире ҡаға. Урыҫтар урман ауыҙына сигенә, унда киҫентеләр артына йәшеренә, һуңынан яҡтар бер тәүлеккә килешеү төҙөй. Швед ғәскәрҙәре яңы һуғышҡа әҙерләнә башлай, ләкин таңға урыҫ ғәскәре киткән була. Күрәһең, командирҙар бындай шарттарҙа Ландскронаны алыу мөмкин түгел тигән һығымтаға килә{{Sfn|Предшественники Петербурга: Ландскрона — Невское устье — Ниеншанц|}}{{Sfn|Шаскольский И. П.|1987}}.

Новгородтар киткәс, шведтар көҙгә тиклем нығытмалар төҙөүҙе дауам итә. Ҡәлғә төҙөлөп бөткәс, унда 300 яугирҙан торған гарнизон ҡалдырыла, ҡалғандар, юл ыңғай тирә-яҡты талап, кире ҡайта{{Sfn|Гиппинг|2003|с=88}}. Швед флоты [[Стокгольм]]ға 1300 йылдың 29 сентябрендә ҡайтып етә.

== Ҡәлғә ==
Ландскрона яҡынса 15 000 квадрат метр майҙанды биләгән тура мөйөшлө бина һәм Выборг ҡәлғәһенән ике тапҡырҙа ҙурыраҡ була. Тәрәнлеге 2 метрҙан ашыу булған ике параллель соҡор менән уратып алына. Һәр соҡор [[трапеция]] рәүешендә була, стенаһының ауышлығы яҡынса 40°. Эске соҡор киңлеге 15 метр самаһы, унна 14-15 метр алыҫлыҡта булған тышҡы соҡорҙоҡо — 11 метр.

Ҡәлғә өсөн һайланған ер участкаһы тигеҙ булмағанлыҡтан, соҡорораҡ ерҙәргә ағас ботаҡтары һалып, уның өҫтөнә ағас-ер платформаһы һалына. Уның нигеҙендә кәҫ, [[ҡом]] һәм башҡа материалдар менән тултырылған 8-16 метрлыҡ ситлектәр тора. Ҡәлғә диуары һигеҙ [[башня]]нан тора, уларҙа ҡорал урынлаштырыла. Ҡәлғәнең көнбайыш өлөшөндә башнялары-донжон була. Ул ергә Нева кимәленән ике метрға түбәнерәк төшә, эсендә ҡоҙоғо була, һәм, күрәһең, күҙәтеү өсөн ҡулланыла.

Ҡәлғә ысын оҫталар эшләгән көслө оборона ҡоролмаһы була&lt;ref name=&quot;svpressa.ru&quot;&gt;[http://svpressa.ru/all/article/16584/ Газпром оплатил смерть своего детища — Охта-центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303214527/http://svpressa.ru/all/article/16584/ |date=2012-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.archeo.ru/rus/projects/nien.htm|title=Раскопки крепости Ниеншанц|accessdate=2011-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110119144509/http://www.archeo.ru/rus/projects/nien.htm|archivedate=2011-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119144509/http://www.archeo.ru/rus/projects/nien.htm |date=2011-01-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://spbae.ru/spbved_2010.htm|title=Интервью с Петром Сорокиным о раскопках на Охтинском мысу. Санкт-Петербургские ведомости|accessdate=2011-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131209183445/http://spbae.ru/spbved_2010.htm|archivedate=2013-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209183445/http://spbae.ru/spbved_2010.htm |date=2013-12-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
1992 йылда Охта морононда П. Е. Сорокин етәкселегендә мәҙәни ҡатламды тикшереү һәм археологик күҙәтеүҙәр алып барыла. 2000 йылдар урталарында бында Охта-үҙәк эшлекле кварталын төҙөү планлаштырылыуы тураһында мәғлүм була. [[2006 йыл]]&lt;дан төҙөлөш күҙалланған урында киң күләмле археологик ҡаҙыу эштәре алып барыла һәм [[Ниеншанц|Ниеншанец]] урҙары һәм соҡорҙар, артабанғы эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә Ландскрона ҡәлғәһе табыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Археологик ҡаҙыныуҙар ==
Ҡәлғә күҙалланғандан күпкә яҡшыраҡ һаҡланған. Асылған 12 000 кавдрат метрҙа соҡорҙар, диуар ҡалдыҡтары, башня-донжондың үҙенсәлекле ағас нигеҙе, арбалет болттары, уның уҡ башаҡтарытабыла, янғын эҙ асыҡлана. Ҡаҙыныуҙар үҙенсәлекле фәнни материал булып тора һәм ҡәлғәне күҙалларға, бик күп һорауҙарға яуап табырға мөмкинлек бирә.

Археологик ҡомартҡыһы «Петербург Торяһы» тип иғлан ителә. Йәмәғәтселек бейек йорт төҙөү өсөн икенсе урын һайлауҙы, ә Охта моронон фән өсөн һаҡлауҙы талап итә башлай. Һөҙөмтәлә Юҡҡа төҙөлөш проекты кире алына&lt;ref&gt;[http://gov.spb.ru/print_version/news7169.html Принято окончательное решение о переносе проекта Охта-центра]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

* [[Ниеншанц]]
* Швед-новгород һуғыштары
* Рус-швед һуғыштары
* Эрик хроникаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|27em}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Шаскольский, Игорь Павлович|Шаскольский И. П.]]|заглавие=Борьба Руси за сохранение выхода к Балтийскому морю в XIV веке|ссылка=http://militera.lib.ru/research/shaskolsky_ip01/index.html|место=Л.|издательство=Наука|год=1987|страниц=176|ref=Шаскольский И. П.}}
* {{Китап|автор=Гиппинг А. И.|заглавие=Нева и Ниеншанц|место=М.|издательство=Российский архив|год=2003|страниц=472|isbn=5-86566-045-4|ref=Гиппинг}}
* {{Китап|автор=Гадзяцкий С.|заглавие=Карелы и Карелия в Новгородское время|место=Петрозаводск.|издательство=Государственное издательство Карело-Финской ССР|год=1941|страниц=194|ref=Гадзяцкий С.}}
* {{Китап|автор=Сорокин П. Е.|заглавие=Предшественники Петербурга: Ландскрона — Невское устье — Ниеншанц|ссылка=http://www.mitropolia-spb.ru/eparhialnie-smi/eparchialnie_vedomosti/30-31/txt/sorokin_pradshestveniki_peterburga-1.php|ref=Предшественники Петербурга: Ландскрона — Невское устье — Ниеншанц}} Архивная копия от 25 декабря 2009 на Wayback Machine
* {{Китап|заглавие=Хроника Эрика|ссылка=http://norroen.info/src/other/erik/|ответственный=А. А. Сванидзе; Перевод со старошведского А. Ю. Желтухина|издание=2-е изд|место=М.|год=1999|ref=Хроника Эрика}}
* {{Китап|автор=Шарымов А.|заглавие=Предыстория Санкт-Петербурга. 1703 год. Книга исследований|ссылка=http://gorchev.lib.ru/ik/Predystoriya%20SPb_1703god/Index_contents.html|место=СПб.|издательство=Журнал Нева|год=2004|страниц=784|ref=Шарымов А.}}

* [https://web.archive.org/web/20100723091208/http://spbae.ru/aospb_2009.htm Сорокин П. Е., Иванова А. В., Андреева О. В., Михайлов К. В., Кутимов Ю. Г., Лазаретов И. П., Гукин В. Д., Ахмадеева М. М., Гарбуз И. А., Новоселов Н. В., Короткевич Б. С., Чистов Д. Е., Стоянов Р. В. Археологические исследования в г. Санкт-Петербурге в устье реки Охты в 2009 г. // САНКТ-ПЕТЕРБУРГСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ ЭКСПЕДИЦИЯ. Археологические раскопки в Санкт-Петербурге и окрестностях]
* [https://web.archive.org/web/20251231180237/https://www.ecominfo.spb.ru/news/index.php?id=1440 Заключение комиссионной историко-культурной археологической экспертизы. 22 июля 2010. Центр экспертиз Санкт-Петербургского общества естествоиспытателей «ЭКОМ»]
* [https://web.archive.org/web/20120303214527/http://svpressa.ru/all/article/16584/ И.Смирнова. Газпром оплатил смерть своего детища — Охта-центра. «Свободная пресса», 7 ноября 2009 года]
* [https://web.archive.org/web/20110817074217/http://www.spbae.ru/nien_itogi_2009.htm Предварительные результаты охранных археологических раскопок в устье реки Охта. // САНКТ-ПЕТЕРБУРГСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ ЭКСПЕДИЦИЯ]
* [https://web.archive.org/web/20131015190652/http://spbae.ru/map_archeo.jpg Сводный план раскопок и выявленных объектов культурного наследия в устье реки Охта. // САНКТ-ПЕТЕРБУРГСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ ЭКСПЕДИЦИЯ]
* [http://norroen.info/src/other/erik/ Хроника Эрика. — М., 1999. — Второе издание, исправленное и дополненное. — Составитель, ответственный редактор и редактор перевода А. А. Сванидзе. Перевод со старошведского А. Ю. Желтухина. Комментарии А. Ю. Желтухина и А. А. Сванидзе.]
* [https://web.archive.org/web/20131209183445/http://spbae.ru/spbved_2010.htm Интервью с Петром Сорокиным о раскопках на Охтинском мысу // Санкт-Петербургские ведомости. 12 ноября 2010]
* [https://web.archive.org/web/20140714121853/http://spbae.ru/troits_01.htm Клейн Л. Лохи из Петербурга //Троицкий вариант. — 2009. — № 21. — С. 14. // Белецкий С. В. О раскопках на Охте, судьбе охтинского мыса и попугае Джона Сильвера //Троицкий вариант. — 2009. — № 4. — С. 14-15.]
* [http://spbstarosti.ru/video-starosti/pyat-tysyach-let-do-peterburga.html Пять тысяч лет до Петербурга. Видеофильм. «Петербургские старости»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510042159/http://spbstarosti.ru/video-starosti/pyat-tysyach-let-do-peterburga.html |date=2021-05-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20131209182908/http://spbae.ru/arh_ochta_NR_2011rus.htm Сорокин П. Е. Археологические памятники Охтинского мыса //Наука в России. — 2011. — № 3. — С. 19-25.]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Санкт-Петербург тарихы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]</text>
      <sha1>o91t1dbm5msrl6qefdad8kxnyawowfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Липнолағы Никола сиркәүе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167186</id>
    <revision>
      <id>1309589</id>
      <parentid>1184232</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14045" sha1="g9nn81p9e7tay4jxm042hkctqdfxymt" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Липнолағы Никола сиркәүе''' — православие ҡорамы, [[XIII быуат]] аҙағында төҙөлгән новгород таш архитектура ҡомартҡыһы. Мста йылғаһы дельтаһында,[[Бөйөк Новгород]]тан 9 км көньяҡтараҡ торған ҙур булмаған Липно утрауында, урынлашҡан. Төп тәхете Николай Чудотворец хаҡына, ҡанаты — изге Климент хаҡына изгеләндерелгән.

== Тарих ==
[[Файл:Nikola_from_1294.jpg|слева|мини|«Никола Липенский». Мастер Петр Алекс, 1294 йыл.]]
Ғибәҙәтхана 1292 йылда Новгород архиепискобы Климент заказы буйынса төҙөлә башлаған. Сиркәү [[Бөйөк Новгород]]тан һигеҙ саҡрым көньяҡтараҡ торған Липно утрауында, Мста йылғаһы дельтаһына ҡойған Плотница йылғаһы яры буйында нигеҙләнгән.

Риүәйәт буйынса, унда 1113 йылда түңәрәк таҡтаға төшөрөлгән Николай Чудотворец иконаһы табылған була, ошо икона арҡаһында новгород кенәзе Мстислав Владимирович сиренән ҡотолған. Моғайын, был ваҡиғаның йыллығына, тиҙҙән бында 1113 йылдан һуң монастырь һәм ағас сиркәүгә нигеҙ һалына (был хаҡта аныҡ мәғлүмәт юҡ, бары тик йылъяҙмала ғына сиркәү монастырҙа төҙөлә тип яҙылған).

1292 йылда нигеҙләнгән таш ҡорам, моғайын, 1294 йылда төҙөлөп бөткән һәм ул Новгород республикаһында Русҡа татар-монголдар ябырылыуынан һуң төҙөлгән беренсе таш ҡорам булған&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (29 января 2020)&quot;&gt;291 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;.

Ғибәҙәтхананы төҙөүселәр татар-монголдар ябырылыуына тиклем Руста нисек сиркәү төҙөһәләр, был сиркәүҙе лә шул уҡ стилдә төҙөгәндәр, мәҫәлән Перынский скитындағы Раштыуа сиркәүе кеүек итеп, ул үҙ сиратында [[смоленск]] архитектураһы принциптарын новгородтарса яраҡлаштырып төҙөлгән була. Был шулай уҡ квадрат, тәре көмбәҙле, бер башлы һәм бер абсидлы ҡорам, тик күләме генә эре (10х10 метр). Сиркәү фасады мөйөштәрендә өс ҡалаҡ бар. Башта фасадтар штукатурланған була, диуарҙары плитәләрҙән һәм төрлө ҙурлыҡтағы һәм төҫтәге ҡабырсаҡтарҙан төҙөлгән. Тәҙрә өҫтөндәге [[арка]]лар ҡара төҫтәге кирбес киҫәктәре менән биҙәлгән (был яңылыҡ була — сөнки элек уларҙ ыплинф һәм [[эзбизташ]]тан яһағандар). Ғибәҙәтханаға көнбайышта инеү урыны өҫтөндә уйым бар, унда элек фрескалар булған. Барабандың өҫкө өлөшөндә, тәҙрәләрҙең «ҡаштарында» һәм фасадтың өс ҡалаҡлы абристарында аркатуралы бүлкәттәр бар, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, уларҙың аналогын роман (роман-готика стилендә) архитектураһында табырға мөмкин. Бынан тыш, ҡорам уйымдары ҙур булмаған рельефлы таш тәреләр менән биҙәлгән.

Сиркәү интерьерының ҡайһы бер үҙенсәлектәре бар. Аркаларҙы күтәреп торған көнбайыш парлы бағаналарҙың түбәнге өлөшө алты ҡырлы, ә үрге өлөшө дүрт ҡырлы. Көнсығыштағы бағаналары ла шундай уҡ, был сиркәүҙә иконостас урынлаштырыу өсөн бик уңайлы. Сиркәүҙең көньяҡ-көнбайыш мөйөшөнән хор урынына менеү өсөн баҫҡыс(уларҙы эшләнгән (элек уларҙы диуар эсенән эшләгән булғандар) тора.&lt;center&gt;
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Файл:Lipno Lipno.JPG|Липно утрауы һәм сиркәү күренеше
Файл:Lipno fresco.jpg|Миһрабтың үҙәк өлөшөндәге биҙәктәре
Файл:Lipno fresco 2.jpg|Миһрабтың уң өлөшөндәге өлөшөндәге биҙәктәре
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;Сиркәү 1293-94 йылдарҙа фрескалар менән биҙәлгән була. Һуңғы ваҡытта, [[1930 йыл]]да, сиркәү диуарҙарын элекке буяуҙарынан яҡшылап таҙартҡан саҡта стеналарҙа фрескалар табалар. Ҡорамдың көнсығыш бағаналарында «Благовещение» композицияһы, диакондар бүлмәһенә ингән ерҙә «Три отрока в пещи огненной» сюжеты бар.

[[1764 йыл]]да монастырь бөтөрөлә, артабан аш бүлмәһе һәм Изге Троица сиркәүе Сковородский монастырын ремонтлау өсөн һүтеп алына. [[XIX быуат]]та Липнолағы Никола сиркәүе ташландыҡ хәлгә килә һәм унда ғибәҙәт ҡылыуҙар һирәгерәк башҡарыла.

[[Октябрь революцияһы]]нан һуң ғибәҙәтхана бик ныҡ иҫкерә һәм ябыла. Шул уҡ ваҡытта ике яруслы ҡыңғырауҙар манараһы емерелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Трифонова А. Н.|заглавие=История Великого Новгорода в XX веке|ссылка=|место=М.|издательство=Северный паломник|страниц=390|страницы=257—368|isbn=978-5-94431-299-0}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда утрауҙа совет ғәскәрҙәренең күҙәтеү пункты урынлашҡан була һәм ваҡыт-ваҡыт немец ғәскәрҙәренең утына дусар була&lt;ref&gt;Вот как описывает события тех лет очевидец Алексей Дорожкин: «В один из ясных, солнечных дней в марте 1942 года немцы, которые стояли тогда в деревне Ондвор дружно стали выбегать на улицу с биноклями и с винтовками с оптическим прицелом. И все стали смотреть на другой берег на церковь Николы на Липне. Видимо им сообщили по телефону, что сейчас будет расстреливаться церковь из пушек. Немцы, потехи ради стали стрелять из пушки, которая находилась по всей видимости в деревне Троица, по церкви. Видимость была прекрасная. Сначала был виден султан от взрыва справа от церкви, затем слева и, третьим снарядом попали в церковь. На этом расстрел церкви прекратился. Когда дым рассеялся, было видно, что от церкви остались одни развалины».&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Википедия:Ссылки на источники|&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (26 декабря 2012)&quot;&gt;источник не указан 2881 день&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;/ref&gt;, (немецтар ҡорамдан 6 км ситтәрәк, Ильмень күленең көнбайыш ярында — Волхов йылғаһы буйында торған, һөҙөмтәлә ҡорам ҙур юғалтыуҙарға дусар була, уның бары тик 65 % ғына һаҡланып ҡалған.

== Һәйкәлде һаҡлау ==
[[1945 йыл]]да С. Н. Давыдов етәкселегендәге махсус проектлау реставрация оҫтахана хеҙмәткәрҙәре фрескларҙы реставрациялай, ә 1954-56 йылдарҙа тотош ғибәҙәтхана реставрациялана һәм уға баштағы төҫө бирелә (реставрация эштәре менән Л М. Шуляк етәкселек итә, консультанты — П. Н. Максимов)&lt;ref&gt;[https://novgorodmuseum.ru/deyatelnost/vystavki/158-vystavka-lyubov-mitrofanovna-shulyak-pobezhdaya-vremya.html Выставка «Любовь Митрофановна Шуляк. Побеждая время»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908132415/http://novgorodmuseum.ru/deyatelnost/vystavki/158-vystavka-lyubov-mitrofanovna-shulyak-pobezhdaya-vremya.html |date=2019-09-08 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта утрау һаҡлау биләмәһе статусына эйә, ә сиркәү — [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] объекты.

[[2016 йыл]]дың [[10 сентябрь|10 сентябре]]ндә сиркәүгә [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] һәм [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] килә, уның ҡушыуы буйынса (РФ Мәҙәниәт министрлығына хат 16.09.2016 нигеҙендә № 3682-10.1-4) был сиркәүҙе тергеҙеү өсөн проект-смета документын эшләргә маҡсатлы субсидия бүленә. [[2016 йыл]]дың декабрендә реставрация проекты әҙер була, [[2017 йыл]]да проект раҫлана.

Реставрация эштәре [[2018 йыл]]да башлана һәм [[2019 йыл]]да ла дауам итә. Рәссам-реставраторҙар алдында әле булһа ҡорамдың һынлы сәнғәтен өйрәнеү һәм тикшереү бурысы тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvkultura.ru/article/show/article_id/346988/|title=Продолжается реставрация церкви Николы на Липне в Новгородской области|date=2019-07-05|publisher=Телеканал «Россия. Культура»|accessdate=2019-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705130233/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/346988/ |date=2019-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Упрощённый тип храма|автор=[[Грабарь, Игорь Эммануилович|Грабарь И. Э.]]|заглавие=История русского искусства|место={{М.}}|издательство=Изд. [[Кнебель, Иосиф Николаевич|И. Н. Кнебеля]]|год=1910|том=1: Архитектура. Допетровская эпоха|страницы=181—204|страниц=508|ref=ИРИ}}
* Никола сиркәүе эргәһендә п. румянцева ирмес н Новгородта // Архитектура мираҫы. Мәскәү, 1952. 2. т. 86 с-104.
* ''Царевский Та''. Никола сиркәүе биҙәктәр идея йөкмәткеһен һәм уның янындағы н новгородта ирмес. — Изкуството н Проблеми, 2010, № 1.
* {{Китап|автор=Чёрный В. Д.|заглавие=Искусство средневековой Руси|место=М.|издательство=Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1997|isbn=5-691-00021-7}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.archi.ru/files/publications/articles/sed_lipna.htm ''В. Седов.'' Церковь Николы на Липне и новгородская архитектура XIII в. во взаимосвязи с романо-готической традицией]
* [https://web.archive.org/web/20120807042917/http://culture.natm.ru/6.-cerkov-nikoly-na-lipne-1292-g.-pamyatnik-yuzhnyh-okrestnostey-v.-novgoroda.html Церковь Николы на Липне на сайте «Культура Новгородской области»]
* [https://web.archive.org/web/20210304052304/http://www.towns.ru/other/lipna.html Статья на сайте towns.ru]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]]</text>
      <sha1>g9nn81p9e7tay4jxm042hkctqdfxymt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирпичников Анатолий Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167355</id>
    <revision>
      <id>1309491</id>
      <parentid>1288558</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11615" sha1="lqyw1tuttuk641sjgrxyc0mhwruq1q3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кирпичников Анатолий Николаевич''' ([[25 июнь]] [[1929 йыл]] — [[16 октябрь]] [[2020 йыл]]&lt;ref name=&quot;47news&quot;&gt;[https://47news.ru/articles/182399/ Скончался руководитель раскопок в Старой Ладоге Анатолий Кирпичников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017223653/https://47news.ru/articles/182399/ |date=2020-10-17 }} // [[47news.ru]], 16.10.2020&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Археология|археологы]]. Тарих фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Ленинград өлкәһенең почетлы гражданы (2013).

== Биографияһы ==
Анатолий Николаевич Кирпичников 1929 йылдың 25 июнендә Ленинградта тыуа. Әсәһе блокада ваҡытында 181-се заводта («Иҫке Лесснер», «Двигатель») табип булып эшләй һәм 1943 йылдың июлендә артобстрел ваҡытында һәләк була&lt;ref&gt;[https://spbvedomosti.ru/news/gorod/otkryvshiy-miru-staruyu-ladogu-ushel-iz-zhizni-anatoliy-kirpichnikov/ Открывший миру Старую Ладогу. Ушел из жизни Анатолий Кирпичников]&lt;/ref&gt;.

Кирпичников Анатолий Николаевич [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университеты]]ның тарих факультетын тамамлай. [[1955 йыл]]дан СССР Фәндәр академияһының (РФА) Матди мәҙәниәт тарихы институтында эшләй.

1963 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институты Ленинград бүлексәһендә «Русское оружие ближнего боя (X—XIII вв.)» темаһына — кандидатлыҡ&lt;ref&gt;Кирпичников, Анатолий Николаевич. Русское оружие ближнего боя (X—XIII вв.): Автореф.т дис. … канд. ист. наук / Акад. наук СССР. Ин-т археологии. Ленингр. отд-ние. — Ленинград : [б. и.], 1963. — 17 с.&lt;/ref&gt;, 1975 йылда СССР Фәндәр академияһы Археология институтында «Военное дело Руси IX—XV вв.» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;Кирпичников, Анатолий Николаевич. Военное дело Руси IX—XV вв.: Автореф. дис. … д-ра ист. наук. (07.00.06) / Ин-т археологии АН СССР. — Москва : [б. и.], 1975. — 34 с.&lt;/ref&gt;.

Иҫке Ладогала ҡаҙыныу эштәре ктәксеһе. Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәттең ғилми советы ағзаһы.

Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе — тарих, археология, Боронғо Рустең һәм уға ситкәш илдәрҙең архитектураһы һәм мәҙәниәте. 650-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 16 монография авторы&lt;ref&gt;[http://archeo.ru/struktura-1/otdel-slavyano-finskoi-arheologii/kirpicnikov Страница на сайте ИИМК РАН]&lt;/ref&gt;.

[[2009 йыл]]дың [[25 ноябрь|25 ноябрендә]] [[Санкт-Петербург]]та «Охта-үҙәк» башняһын төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай&lt;ref name=&quot;Сайт Первого канала&quot;&gt;[http://www.1tv.ru/news/culture/156202 Люди творческих профессий больше подвержены стрессу] // [[Первый канал]]&lt;/ref&gt;.

[[2020 йыл]]дың [[16 октябрь|16 октябрендә]] вафат була&lt;ref name=&quot;47news&quot;/&gt;, Иҫке Ладогала Алексеевский зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[https://spbvedomosti.ru/news/gorod/gorodskaya-khronika-vazhnoe-v-peterburge-23-oktyabrya-2020/ Навечно в Старой Ладоге]&lt;/ref&gt;.

== Төп хеҙмәттәре ==
{{refbegin|2}}
* ''Кирпичников А. Н.'' [http://www.archaeology.ru/Download/Kirpichnikov/Kirpichnikov_1966_Drevnerusskoje_1.pdf Древнерусское оружие.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129010927/http://www.archaeology.ru/Download/Kirpichnikov/Kirpichnikov_1966_Drevnerusskoje_1.pdf |date=2020-11-29 }} — {{Л.}}: издательство Наука, 1966—1971.— Вып. 1—3. (Переизд.: М.: Альфарет, 2006.)
* ''Кирпичников А. Н., Хлопин И. Н.'' Великая государева крепость. — Л.: Художник РСФСР., 1972. (Переиздание: М.: Альфарет, 2006.)
* {{Китап|автор=Кирпичников А. Н., Савков В. М.|год=1972|тираж=50000|isbn=|серия=|страниц=100|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Лениздат|часть=|место=Л.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Крепость «Орешек»|ссылка часть=|ref=}}
* ''Кирпичников А. Н.'' Снаряжение всадника и верхового коня на Руси IX—XIII вв. — Л.: издательство Наука, 1973. — 140 с. (Переизд.: М.: Альфарет, 2006.)
* ''Кирпичников А. Н.'' Военное дело на Руси в XIII—XV вв. — Л.: издательство Наука, 1976. — 104 с.
* {{Китап|автор=Кирпичников А. Н., Савков В. М.|год=1979|тираж=50000|isbn=|серия=|страниц=120|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Лениздат|часть=|место=Л.|издание=2-е изд.|ответственный=|викитека=|ссылка=http://www.russiancity.ru/hbooks/h002a.htm|оригинал=|заглавие=Крепость Орешек: Историко-архитектурный очерк|ссылка часть=|ref=}}
* ''Кирпичников А. Н.'' Древний Орешек. Историко-археологические очерки о городе-крепости в истоке Невы. — {{Л.}}: издательство Наука, 1980. — 4400 экз.
* {{Китап|автор=Кирпичников А. Н.|год=1980|тираж=10000|isbn=|серия=|страниц=124|столбцы=|страницы=|том=|издательство=издательство Наука. Ленингр. отд-ние|часть=|место=|издание=|ответственный=Под ред. Б. А. Рыбакова; АН СССР, Ин-т археологии|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Куликовская битва|ссылка часть=|ref=}}
* ''Кирпичников А. Н.'' [http://www.russiancity.ru/hbooks/h008a.htm Каменные крепости Новгородской земли.] — Л.: издательство Наука, 1984. — 276 с. — 3600 экз. (Переиздание: {{М.}}: Альфарет, 2006.)
* {{Китап|автор=Кирпичников А. Н.|год=1995|тираж=|isbn=5-88654-009-1|серия=|страниц=208|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Славия|часть=|место=СПб.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Россия XVII века в рисунках и описаниях голландского путешественника Николааса Витсена|ссылка часть=|ref=}} (см. Витсен, Николаас)
* {{Китап|автор=Кирпичников А. Н.|заглавие=Раннесредневековые золочёные шлемы. Новые находки и наблюдения|ссылка=|издание=|ответственный=|место=СПб.|издательство=ИПК «Вести»|год=2009|страниц=68|isbn=}}
{{Refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Краеугольный камень. Археология, искусство, культура, политология России и сопредельных стран: сборник статей к 80-летию А. Н. Кирпичникова. СПб., 2010.
* Анатолию Николаевичу Кирпичникову — 80! // Археология. 2010. № 1.
* ''Измайлов И. Л., Хузин Ф. Ш.'' [https://web.archive.org/web/20201129125731/https://cyberleninka.ru/article/n/anatoliyu-nikolaevichu-kirpichnikovu-85 Анатолию Николаевичу Кирпичникову — 85]
* Івакін Г. Ю. Кирпичников Анатолій Миколайович // Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Інститут енциклопедичних досліджень НАН України[uk]. — К., 2001—…. — &lt;nowiki&gt;ISBN 944-02-3354-X&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://archeo.ru/struktura-1/otdel-slavyano-finskoi-arheologii/kirpicnikov Страница] на сайте ИИМК РАН
* [https://web.archive.org/web/20190825001432/http://voopik.ru/voopiik/employee/detail.php?ELEMENT_ID=159 Страница] на сайте ВООПИК
* [http://www.rasl.ru/e_resours/Arxeologia/700/page34/list.html Библиографический список работ А. Н. Кирпичникова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129021813/http://www.rasl.ru/e_resours/Arxeologia/700/page34/list.html |date=2020-11-29 }}
* [http://rusarch.ru/kirpichnikov.htm Сочинения] в электронной научной библиотеке «РусАрх»
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Рәсәй археологтары]]
[[Категория:Рәсәй тарихсылары]]
[[Категория:СССР археологтары]]
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2020 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:16 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>lqyw1tuttuk641sjgrxyc0mhwruq1q3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лопарев йорто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167358</id>
    <revision>
      <id>1309598</id>
      <parentid>1271421</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9182" sha1="t4fl5f9svd8catodlrd8awiue4bz1au" xml:space="preserve">: ''Мәҡәләлә Вологда өлкәһе Вытегра ҡалаһында ХХ быуатта төҙөлгән, әлеге көндә ғәмәлдә торған Лопарев йорто тураһында һүҙ бара''
{{Достопримечательность}}
 Төбәк архитектура ҡомартҡыһы

'''Лопарев йорто''' — таштан төҙөлгән ике ҡатлы йорт ХХ быуатта Вологда өлкәһе Вытегра ҡалаһында төҙөлгән,  Ленин проспектында торған ҡаралты. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта йортҡа ремонт талап ителә, был бинала Вытегра политехник техникумы урынлашҡан.

== Тарих ==
Вытегра крайҙы өйрәнеү музейы архивы материалдары, йорт 1902 йылда сауҙагәр Лопарев аҡсаһына төҙөлә. Йорт хужаһы үҙе Мариин һыу системаһын реконструкциялау буйынса подрядсы булып торған, уның капиталы 12 миллион һумға еткән, беренсе гильдия сауҙагәре, тауар ташыу, сауҙа итеү менән шөғөлләнә, уның кирбес заводы ла була, унда юғары сифатҡа эйә «лопарев» кирбесе сығарыла. Ҡаралтыла шулай уҡ Воскресенский проспекты яғынан инә торған магазин булған. Йорт ихатаһында һәм подвалында склад биналары урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dio.gov35.ru/vedomstvennaya-informatsiya/info-for-citizens/svedeniya-ob-obektakh-kulturnogo-naslediya/obekty-kulturnogo-naslediya-nakhodyashchiesya-v-sobstvennosti-vologodskoy-oblasti-v-kotorykh-predost/dom-lopareva-adres-g-vytegra-pr-lenina-52/|title=Ведомственная информация|accessdate=2020-11-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://v-library.vlg.muzkult.ru/loparov|title=Вытегорская централизованная библиотечная система {{!}} Купец А. Ф. Лопарев|accessdate=2020-11-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128051554/https://v-library.vlg.muzkult.ru/loparov |date=2020-11-28 }}&lt;/ref&gt;.

Октябрь революцияһы алдынан бинаның хужаһы сауҙагәрҙәрПолянский була.
[[Файл:Дом_Лопарева._Построен_в_1902_году.JPG|мини|Өҫтән күренеш]]
[[Файл:Г._Вытегра,_дом_Лопарева_(1902_год).JPG|мини|Йорттоң фасады]]
Совет власы ваҡытында был йортта водниктар клубы, ә беренсе ҡатында тәбиғи-тарихи музей урынлашҡан була. 1940-1966 йылдарҙа йортта &quot;Волгобалтстрой&quot; идаралығы урынлашҡан. 1966 йылда бина Вытегра урман-техник техникумына тапшырыла (хәҙерге «Вытегорск политехник техникумы»). 1974 йылда бинаға дүрт ҡатлы кирбес төкәтмә төҙөлә, унда ашхана, ятаҡ һәм аудиториялар бүлмәләре бар.

== Архитектураһы ==
XХ быуат башында Вытегралағы таш биналарҙың береһе, ул эклектика осорона ҡарай. Йорт ҙур күләмле һәм киң композициялы үҫешкән планлы.

Ҡаралты Ленин проспекты менән  Азатлыҡ урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Төп фасады проспектҡа сыға, ҡабырға фасадтары – Азатлыҡ урамына сыға. Йорттоң мөйөшө аҫҡа табан ҡыйшайған һәмбейек аттик менән биҙәлгән. Ул Сиверс күперенән көнбайышҡа табан проспектҡа хәрәкәт иткәндә ориентир булып тора. Төп фасадының бер өлөшө шунда үҫкән ағастар артына йәшеренеп тора. Бинаның төньяғында дүрт ҡатлы ҙур кирбес төкәтмә тора.

Урам яғынан ҡарағанда, йорт бөтөн  күләм  кеүек күренә, әммә ихатанан ҡарағанда уның ҙур бейек төп күләмен күрергә мөмкин,  ул ҡатмарлы вальмовый ҡыйыҡтар система менән ябылған, уға төкәлеп торған яғында һәм ҡанатында ҙур булмаған ике яҡлы ябай ҡыйыҡ, ҡыйыҡтың осо ҡанаттар диагонале буйлап бара. Көнбайыш фасады тулыһынса декорҙан мәхрүм, биҙәлмәгән.

Бина ниндәйҙер үҙгәртеп ҡороу һәм ҙур юғалтыуҙарға дусар булмаған. Дөрөҫөрәге, бинаның урта өлөшөндә аркалы уйым – ихатаға барып инеү өсөн эшләнгән. Таш күтәрмә-тамбур ихатанан бинаға инеү өсөн төҙөлгән, ул өс мөйөшлө ҡыйыҡ менән ҡапланған. Бер нисә иҫке ишек уйымдары көпләнгән һәм бинаның көнсығыш өлөшөндәге тәҙрәләре генә юҡ ителгән. Икенсе ҡатта бер нисә йорт мейесен һүтеп алғандар, алғы бүлмәләрҙең өлөштәрендә бүлкәләр ҡуйылған.

== Хәҙерге торошо ==
Был йорт хәҙерге ваҡытта «Вытегорск политехник техникумы»ның уҡыу бүлмәләре итеп ҡулланыла.

2021 һәм 2022 йылдарҙа йортҡа капиталь ремонт яһау өсөн 49,8 млн һум  бүлеү планлаштырыл. Ремонт «2018-2025 йылдарға Вологодчина мираҫы» проекты сиктәрендә эшләнәсәк&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsvo.ru/news/129542|title=Дом Лопарева в Вытегре отреставрируют в 2021-2022 годах}}&lt;/ref&gt;. 

== Документ ==
В соответствии с постановлением Губернатора Вологодской области от 15 февраля 1999 года №101 дом Лопаревых находится под государственной охраной и отнесен к памятникам регионального значения.

Постановление от 15.02.1999 г. № 101 г. Вологда. «О ПОСТАНОВКЕ ПОД ГОСУДАРСТВЕННУЮ ОХРАНУ ПАМЯТНИКОВ АРХИТЕКТУРЫ Г. ВЫТЕГРЫ» (неопр.).

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Казаринова Л.К.'' Город Вытегра в конце XIX – начале XX века/Л.К. Казаринова. //Вытегра: краеведческий альманах. – Выпуск 4. – Вологда: ВГПУ, издательство, 2010. – С. 55 -72.
* ''Мокина Г.'' Их богатство – всем на благо/Г. Мокина.//Красное знамя. – 1992. – 21 июля. - № 85.
* ''Терехова В.А.'' Купеческое богатство на общее благо / В.А. Терехова. //Вытегра: краеведческий альманах. – Выпуск 3. – Вологда: ВГПУ, Издательство Русь, 2005. – С. 17 – 23.

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20201128002946/https://dio.gov35.ru/vedomstvennaya-informatsiya/info-for-citizens/svedeniya-ob-obektakh-kulturnogo-naslediya/obekty-kulturnogo-naslediya-nakhodyashchiesya-v-sobstvennosti-vologodskoy-oblasti-v-kotorykh-predost/dom-lopareva-adres-g-vytegra-pr-lenina-52/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128002946/https://web.archive.org/web/20201128002946/https://dio.gov35.ru/vedomstvennaya-informatsiya/info-for-citizens/svedeniya-ob-obektakh-kulturnogo-naslediya/obekty-kulturnogo-naslediya-nakhodyashchiesya-v-sobstvennosti-vologodskoy-oblasti-v-kotorykh-predost/dom-lopareva-adres-g-vytegra-pr-lenina-52/ |date=2020-11-28 }} Дом Лопарева]
* [https://vk.com/wall-188327797_1168 Вытегра. Дом Лопарева]
[[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары Вологда өлкәһендә]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]</text>
      <sha1>t4fl5f9svd8catodlrd8awiue4bz1au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168517</id>
    <revision>
      <id>1309567</id>
      <parentid>1294612</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T05:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14035" sha1="5re0r5xj5rw3yumctdtfmlku1oekyyz" xml:space="preserve">{{УК}}'''М. И. Платов''' '''исемендәге Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты (НПИ) ''' — {{lang-ru|Южно-Российский государственный политехнический университет (НПИ) имени М. И. Платова}} — [[Ростов өлкәһе]] [[Новочеркасск]] ҡалаһындағы университет.

== Тарихы ==

=== Рәсәй империяһы ===
[[Файл:Знак_об_окончании_Алексеевского_Донского_Политехнического_Института.jpg|слева|мини|147x147пкс|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Алексеев Дон политехник институтын тамамлау тураһында билдә&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]

[[1907 йыл]]дың ғинуарында Рәсәй Империя Министрҙар Советы «Варшава политехник институты аҡсаларын һәм персоналын ҡулланып Новочеркасск политехник институты булдырырға» тигән ҡарар ҡабул итә. [[1905 йыл|1905]]—[[1906 йыл]]дарҙа студенттарҙың бола сығарыуы институттың ваҡытлыса ябылыуға килтергән булған. Институттың әйҙәүсе хеҙмәткәрҙәре [[Новочеркасск]] ҡалаһына ебәрелә, һәм улар яңы институттың педагогик коллективы үҙәген тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;npi-tu_hist&quot;&gt;[https://www.npi-tu.ru/index.php?id=5460 История университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809140357/https://www.npi-tu.ru/index.php?id=5460 |date=2020-08-09 }} // {{Sfn0|www.npi-tu.ru}} {{v|29|08|2020}}&lt;/ref&gt;

1907 йылдың 5 октябрендә [[Рәсәй империяһы]]ның&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/libris/stolypin/stpn2_67.html Об учреждении Донского политехнического института в городе Новочеркасске]&lt;/ref&gt; көньяғында беренсе юғары уҡыу йорто булған Дон политехник институты асыла. Ул ваҡытта әле институттың үҙ корпустары булмай һәм ҡаланың бер-береһенән алыҫ урынлашҡан ете йортонда урынлаша.

1909 йылда институтҡа батша улы (цесаревич) Алексей исеме бирелә, һәм ул '''Алексей Дон политехник институты''' тип атала башлай.

[[1911 йыл]]дың [[9 октябрь|9 октябрендә]] архитектор Рогуйский проекты буйынса корпус төҙөлөшө башланған һәм [[1930 йыл]]да ғына тулыһынса тамамланған.
[[Файл:Прощаков_Николай-1917-1.jpg|мини|240x240пкс|Студент билеты, 1918 йыл]]

=== 1917 йылдан һуң ===
1918 йылдың октябренән 1920 йылға тиклем институт атаман А. М. Каледин исемен йөрөтә, артабан йәнә Дон политехник институт тип атала.

1930 йылдың апрелендә Дон политехник институты бер нисә үҙаллы юғары техник белем биреү учреждениеһына (институттарға) бүленә&lt;ref name=&quot;npi-tu_hist&quot;/&gt;

* энергетик,
* химик-технологик,
* геология разведкаһы,
* коммуналь төҙөлөш инженерҙары,
* авиация,
* металлургия,
* ауыл хужалығы машиналары эшләү.

1933 йылдың 21 мартында, ауыр сәнәғәт халыҡ комиссары Серго Орджоникидзе бойороғо менән, геологик разведка, химик-технологик һәм энергетика институттары ҡушыла, һөҙөмтәлә Төньяҡ Кавказ сәнәғәт институты ойошторола, 1934 йылда '''Серго Орджоникидзе исемендәге Новочеркасск сәнәғәт институты''' тип үҙгәртелә.
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot; caption=&quot;1930-сы йылдарҙа вуз биналары&quot;&gt;
Файл:Новочеркасск Политехнический институт горный факультет2.jpg|Мәғдәнселек факультеты
Файл:Новочеркасск Политехнический институт химический факультет.jpg|Химия факультеты
Файл:Новочеркасск Политехнический институт энергетический факультет.jpg|Энергетик факультет
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

1948 йылдың 27 февралендә СССР Юғары белем биреү министрлығы бойороғо менән институт яңы исем ала — '''Серго Орджоникидзе исемендәге Новочеркасск политехник институты''' тип атала башлай. Был атама 1993 йылға тиклем ҡала.

1957 йылда институт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә .

1993 йылдың 5 июлендә Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреү буйынса дәүләт комитетының 55-се һанлы бойороғо менән юғары уҡыу йорто яңы исем һәм статус ала: '''Новочеркасск дәүләт техник университеты'''.

1999 йылдың 2 февралендә Рәсәй Федерацияһы дөйөм һәм профессиональ белем биреү министрлығының 226-сы бойороғо менән '''Көньяҡ Рәсәй Дәүләт техник университеты (Новочеркасск Политехник институты)''' тип атала башлай.

Һуңғараҡ ул юғары ''федераль дәүләт профессиональ белем биреү бюджет учреждениеһына'' үҙгәртелә, шулай уҡ элекке исемен һаҡлап ҡала.

2013 йылдың 24 июнендә Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министрлығының 482-се бойороғо менән ФГБОУ ВПО '''М. И. Платов исемендәге Көньяҡ Рәсәй дәүләт политехник университеты (НПИ) '''юғары уҡыу йорто тип үҙгәртелә.&lt;ref name=&quot;npi-tu_name&quot;&gt;[https://www.npi-tu.ru/index.php?id=2282 Нашему университету присвоено имя М. И. Платова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627230928/https://www.npi-tu.ru/index.php?id=2282 |date=2018-06-27 }} // {{Sfn0|www.npi-tu.ru}}, 2013 {{v|29|08|2020}}&lt;/ref&gt;

2007 йылдың 18-19 октябрендә Рәсәйҙең көньяғындағы иң боронғо университеттың 100 йыллығы уңайынан байрам саралары үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.37tv.ru/news/?action=news&amp;div=&amp;id=272 Юбилей НПИ-100 лет]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nweek.ru/news.php?extend.2927 100-летие ЮРГПУ]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Университет заказы буйынса, Гознак университеттың төп бинаһы күренеше менән 20 мең конверт һәм уны ғәмәлдән сығарыу өсөн махсус [[:ru:Почтовый штемпель|штемпель]] сығара

Медаль етештереү оҫтаһы Николай Шевкунов тарафынан иҫтәлекле миҙал эшләнә&lt;ref&gt;[https://www.simvolika.org/project02_01.htm Медальер Николай ШЕВКУНОВ]&lt;/ref&gt;

2014 йылда «[[:ru:Эксперт РА|Эксперт РА]]» агентлығы университетты [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, уға «E» рейтинг класы бирелә&lt;ref name=&quot;Викиновости 2014&quot;&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.]&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлама ==
'''Университет составына инә''':

10 факультет (асыҡ дистанцион уҡытыу факультеты менән);
* 4 институт;
* 39 кафедра ;
* 2 тармаҡ институты ;
* 1 колледж;
* белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм ҡайтанан профессиональ әҙерлек үткәреү төбәк тармаҡ-ара үҙәге,
* 12 ғилми-тикшеренеү институты;
* 7 фәнни-етештереү предприятиеһы;
* нәшриәттәр, юғары уҡыу йорто эшмәкәрлеген тәьмин иткән башҡа подразделениелар.

Университетта 3919 хеҙмәткәр эшләй, шул иҫәптән: 2054 кеше — профессор-уҡытыусылар.

Уның факультеттарында һәм филиалдарында 22000 уның студент уҡый, шул иҫәптән: 2 000-дән ашыу студент — көндөҙгө бүлектәрҙә, яҡынса 4 000 — ситтән тороп, 2 000 тирәһе студент ҡатнаш формала белем ала. Йыл һайын 1 000-дән ашыу белгес яңынан әҙерләнә.

Китапхана фондында {{S|3 млн}} баҫма иҫәпләнә.&lt;ref&gt;[http://www.gpntb.ru/win/ntb/ntb97/11/F11_08.html 90 лет Научно-технической библиотеке Новочеркасского государственного технического университета]&lt;/ref&gt;

Университет студенттары һәм хеҙмәткәрҙәренең беренсел профсоюз ойошмалары эшләп килә.

=== Университет штаты ===
'''Университеттың профессор-уҡытыусылар составы:'''

* 255 [[фән докторы]], профессорҙар,
* 1058 фән кандидаты, доцент,
* 13 атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,
* 2 атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,
* 9 юғары мәктәптең атҡаҙанған хеҙмәткәре,
* 109 тармаҡ һәм ижтимағи академия академигы,
* РФА-ның 1 мөхбир ағзаһы.

== Ғилми-тикшеренеү эше ==
Университетта 26 фәнни йүнәлештә эш алып барыла, шул иҫәптән онтаҡ металлургияһы, вулкан ултырма ҡатламдарында руда формалашыу теорияһы, ярым үткәргес ҡоролмалар стурктураһы микрометаллургияһы, антифрикцион материалдар, полимер синтезы буйынса, математик физика мәсьәләләрен сисеүҙең һөҙөмтәле ысулдары, тренажёр төҙөлөшө һәм башҡалар.

=== Иҫтәлекле таҡтаташтар ===
[[Файл:Доска-НПИ.jpg|мини|240x240пкс|Төп корпуста иҫтәлекле таҡтаташ]]

=== Монументтар ===
Университет территорияһында һәм унан ситтә бында уҡып сыҡҡан кешеләр хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәр бар.

=== Университетта эшләгән яҡташтарыбыҙ ===
[[Әминев Тельман Ғәзиз улы]] — химия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref&gt;[https://www.famous-scientists.ru/47/ Аминов Тельман Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925113128/http://famous-scientists.ru/47/ |date=2020-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://viperson.ru/people/aminov-telman-gazizovich Аминов Тельман Газизович]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{cite web|url=http://www.npi-tu.ru|title=Официальный сайт Южно-Российского государственного политехнического университета (НПИ) имени М.И. Платова (www.npi-tu.ru)|ref=www.npi-tu.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510190408/https://www.npi-tu.ru/ |date=2019-05-10 }}

[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>5re0r5xj5rw3yumctdtfmlku1oekyyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирәев Шаймөхәмәт Шаһийыһан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171203</id>
    <revision>
      <id>1309494</id>
      <parentid>1270653</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7265" sha1="ns8tyqt0g6a0ru8rlmprb0ho0awn4dl" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Кирәев}}
''' Кирәев Шәймөхәмәт Шаһийыһан улы''' ([[5 июнь]] [[1922 йыл]] — [[26 февраль]] [[1993 йыл]]) — урман хужалығы хеҙмәткәре. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы (1971). Өпәле леспромхозының Почет китабына индерелгән (1966)&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot;&gt;{{БЭ2013|90238}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СӨП&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Kireev&amp;id=7943 Силәбе өлкәһе порталында шәхси бите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127092907/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Kireev&amp;id=7943 |date=2021-11-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Кирәев Шәймөхәмәт Шаһийыһан улы [[1922 йыл]]дың [[5 июнь|5 июненд]]ә Ҡаракөсөк ауылында тыуған (хәҙер — [[Үрнәк (Саҡмағош районы)|Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районының Үрнәк]]&lt;nowiki/&gt; ауылы).

Белеме — тулы булмаған урта.

[[1938 йыл]]да [[Саҡмағош районы]]ның Куйбышев исемендәге совхозда тракторсы булып хеҙмәт юлын башлай.

[[1941]]—[[1945]] йылдарҙа [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. [[Курск]] дуғаһында һуғыша, [[Львов]], Брно, [[Будапешт]] ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, [[Берлин]]ға тиклем барып етә. Бөйөк Ватан һуғышы барышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945), I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) менән бүләкләнгән.

[[1946]]—[[1952]] йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге министрлығында эшләй&lt;ref name=&quot;БЭ2013&quot; /&gt;. Мәскәү ҡалаһында юл хәрәкәтен көйләүсе, 82-милиция бүлеге милиционеры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;СӨП&quot; /&gt; .

[[1952 йыл]]дан алып — «Челябметаллургстрой» тресының «Прокатстрой» төҙөлөш идаралығы бригадиры, һуңынан йөк ташыусы, ағас ҡырҡыусы, ботаҡ киҫеүсе, артабан [[Силәбе өлкәһе]] Өпәле леспромхозының «Красный стан» участкаһы бригадиры булып эшләй. Хеҙмәттәге уңыштары өсөн «Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ» ордены (1966), Ленин ордены (1971) менән бүләкләнә.

Өпәле леспромхозының Ш. Ш. Кирәев етәкләгән бригадаһы һигеҙенсе биш йыллыҡ ([[1966]]—[[1970]]) һөҙөмтәләре буйынса леспромхоздың социалистик ярышының авангардында бара һәм иң яҡшы бригада тип таныла. Ул етәкләгән бригада алдынғы тәжрибә мәктәбе булып тора һәм «Дисциплина — бөтә эштең дә төп күсәре, дуҫлыҡ — хеҙмәт ярҙамсыһы» девизы аҫтында эшләй, девиз һөҙөмтәһе булып производство йөкләмәләрен арттырып үтәү тора.

[[1971 йыл]]дың [[7 май]]ындағы [[СССР]] Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы биш йыллыҡ планды утәү барышында урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәтен үҫтереүҙә күрһәткән уңыштары өсөн Кирәев Шәймөхәмәт Шаһийыһан улына [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.

Ш. Ш. Кирәев Силәбе өлкәһенең урман комплексын үҫтереүҙә эшләү менән бер рәттән Үрге Өпәле ҡалаһының һәм Силәбе өлкәһенең йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы ([[1971]]) була.

[[1982 йыл]]да пенсияға сыға.

Өпәле леспромхозының Почет китабына индерелгән ([[1966]]). [[1993 йыл]]дың [[26 февраль|26 февраленд]]ә Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәле ҡалаһында вафат була.

== Бүләктәре ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1971 йыл|1971]])
* [[Ленин ордены]] (1971),
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1966),
* I дәрәжә Ватан һуғышы (6.11.1985) ордены&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1523086786}}&lt;/ref&gt;,
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» (1970)
* Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1969)
* 9-сы бишйыллыҡ ударнигы (1975)
* Социолистик ярыш еңеүсеһе (1975, 1976)

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. − Т. 3: З-К. — 672 с. ISBN 978-5-88185-064-7

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|90238}}
* ''[https://web.archive.org/web/20211127092907/http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=Kireev&amp;id=7943 Силәбе өлкәһе порталында шәхси бите]''
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Саҡмағош районында тыуғандар]]
[[Категория:Үрге Өпәйлелә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>ns8tyqt0g6a0ru8rlmprb0ho0awn4dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камалова Лира Шәрип ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171350</id>
    <revision>
      <id>1309444</id>
      <parentid>1229950</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11970" sha1="axjdb4z3fx98pdl0en3s73qv2pu7174" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Камалова Лира Шәрип ҡыҙы''' ([[7 ноябрь]] [[1935 йыл]]) — педагог, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978). [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (1995). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971)&lt;ref&gt;{{Warheroes|id=11927|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-10}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Лира Шәрип ҡыҙы Камалова 1935 йылдың 7 ноябрендә [[БАССР]]-ҙың [[Күгәрсен районы]] [[Сәйетҡол (Күгәрсен районы)|Сәйетҡол]] ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;Без формата&quot;&gt;[http://akyar.bezformata.com/listnews/truda-lira-sharipovna-kamalova/88615156/ Без формата]&lt;/ref&gt;. Бала сағы [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол|Икенсе Этҡол]] ауылында үтә&lt;ref name=&quot;Баймаҡ&quot;&gt;Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002, 274 бит&lt;/ref&gt;. Ошо ауылда [[2-се Этҡол мәктәбе|тулы булмаған урта мәктәпте]] тамамлағас, [[Темәс башҡорт педагогия училищеһы|Темәс педучилищеһына]] уҡырға инә&lt;ref name=&quot;Баймаҡ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1960 йылда Лира Шәрип ҡыҙы [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих-филология факультетын тамамлай&lt;ref name=&quot;Без формата&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Ике уҡыу йортон да отличие менән тамамлай.

Университеттан һуң йәш белгес йүнәлтмә буйынса [[Хәйбулла районы]] Бүребай урта мәктәбенә ебәрелеп, урыҫ теле һәм әҙәбиәтен уҡыта башлай, артабан ул ошо уҡ мәктәптә уҡыу-уҡытыу эше буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, ә 1971 йылда мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Без формата&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Был уҡыу учреждениеһы районда иң эре учреждениеларҙан һанала, сөнки уҡыу өс сменала алып барыла, өсөнсө сменаһы — эшсе йәштәр мәктәбе.

Лира Шәрип ҡыҙы эшләгән осорҙа мәктәп тулыһынса кабинет системаһына күсә, ул мәктәптең матди базаһын нығытыуға бик күп көс һала. Кабинеттар яңы әсбаптар һәм техник уҡытыу саралары менән байытыла, китапхана тулыландырыла. Бүребай урта мәктәбенең педагогия коллективы ҙур уңыштарға өлгәшә: мәктәптә икенсе йылға ҡалыусылар булмай тиерлек, уҡыусыларҙың дөйөм һанынан 30-35 % тик яҡшы билдәләргә уҡый. Мәктәпте тамамлаусыларының һәр алтынсыһы юғары уҡыу йортона уҡырға инә. Мәктәптә балалар белем алыуҙан тыш, сәнғәткә, спортҡа ылыҡтырыла. Өлкән кластары уҡыусылары автомобиль йөрөтөргә өйрәнә һәм мәктәпте тамамлап сығыуға ҡулдарына машина йөрөтөү буйынса танытма алалар. Шулай уҡ мәктәптә ҡайнар аш менән туҡланыу ойошторола&lt;ref name=&quot;Без формата&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Мәктәп етәксеһе булараҡ Лира Шәрип ҡыҙы Камалованың өлгөлө хеҙмәте лайыҡлы баһалана: 1971 йылда ул [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән наградлана, ә 1975 йылда уға «Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә.

Ошо осорҙағы Бүребай мәктәбе тормошо тураһында Лира Шәрип ҡыҙы ҙур йылылыҡ менән иҫкә ала:

{{начало цитаты}}Баланы уҡытырға, тәрбиәләргә генә түгел, уны тормошҡа әҙерләр кәрәк. Уҡыусы үҙ хеҙмәтенең емештәрен күрергә тейеш. Шулай, өлкән синыфтары уҡыусылары машина йөрөтөргә өйрәнәләр, үҙҙәре йүнәтә, машиналарҙы хеҙмәтләндерә, гаражда тәртип һаҡлай инеләр. Мәктәптән сыҡҡан саҡта аттестат менән бергә машина йөрөтөүгә танытма ла алалар ине. Әлегә тиклем минең уҡыусыларым шылтыратып торалар һәм ғүмеренең шул осорон рәхмәт тойғолары менән иҫкә алалар&lt;ref name=&quot;Интервью&quot;&gt;[https://strbsu.ru/news/3911 Стерлитамакский филиал БашГУ. Интервью с Л. Ш. Камаловой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;{{конец цитаты}}.

1978 йылдың 27 июнендә уҡыусыларға уҡытыу һәм коммунистик тәрбиә биреү эштәрендә ҙур ҡаҙаныштар өсөн Лира Шәрип ҡыҙы Камаловаға [[СССР Юғары Советы]] Указына ярашлы [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.

1985—1987 йылдарҙа Лира Шәрип ҡыҙы [[Өфө]]гә күсә һәм Өфө урта мәктәбенә (хәҙер [[20-се башҡорт мәктәбе]]) директоры итеп тәғәйенләнә. 1987—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] ҡарамағындағы Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында тәрбиә эше кабинеты мөдире булып эшләй. Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт педагогия институты]]нда квалификация күтәреү һәм профессиональ йәһәттән яңынан әҙерләү факультеты методисы вазифаһын башҡара (1993—2010)&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85629}}&lt;/ref&gt;.
Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1995)&lt;ref name=&quot;Без формата&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Күп тапҡыр [[БАССР]] һәм [[РСФСР]] уҡытыусылар съездары делегаты итеп һайлана, [[КПСС]]-тың XXVI съезы делегаты, Бөтә Союз педагогик йәмғиәте президиумы ағзаһы була.

Хәҙерге ваҡытта Камалова Лира Шәрип ҡыҙы хаҡлы ялда, [[Өфө]] ҡалаһында йәшәй&lt;ref name=&quot;Без формата&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, әүҙем тормош алып бара, күп кенә ҡала сараларында ҡатнаша, студенттар менән осраша&lt;ref&gt;[https://ufacity.info/press/news/180953.html?ID=180953 В Советском районе поздравили Героев Социалистического Труда]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971)&lt;br&gt;
[[Ленин ордены]] (1978)&lt;br&gt;
[[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978)&lt;br&gt;
Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975)&lt;br&gt;
Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1995)&lt;br&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{китап |автор= |заглавие=Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана. |ответственный= сост. Р. А. Валишин [и др.]|ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2011 |том= |страниц=432 |страницы= |isbn=978-5-295-05228-6 |ref= }}
* {{БЭ2013|85629}}
* {{китап |автор= |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2002 |том= |страниц=332 |страницы= |isbn= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=11927|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-10}}
* [https://strbsu.ru/news/3911 Стерлитамакский филиал БашГУ. Интервью с Л. Ш. Камаловой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://gsrb.ru/ru/organization/deputats/news/88745/94850/ Поздравление с юбилеем]
* [http://akyar.bezformata.com/listnews/truda-lira-sharipovna-kamalova/88615156/ Без формата]
* [https://web.archive.org/web/20191015232028/http://best.bspu.ru/teachers/1/12 Лучшие учителя школы Республики Башкортостан]
* [https://ufacity.info/press/news/180953.html?ID=180953 В Советском районе поздравили Героев Социалистического Труда]
* [https://www.bashinform.ru/news/315774-7-noyabrya-prazdnuet-75-letie-geroy-sotsialisticheskogo-truda-lira-kamalova/ 7 ноября празднует 75-летие Герой Социалистического Труда Лира Камалова]

== Видеояҙмалар ==
# {{YouTube|poodgiL_aQk|logo=1}} Информационный вечер — «ЗВЕЗДЕ ГЕРОЯ — 80!»
# {{YouTube|7aCYlH32ALk&amp;|logo=1}} В Уфе депутаты поздравили заслуженного учителя БАССР с профессиональным праздником
{{Портал|Шәхестәр}}
{{Башҡорттар}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1935 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>axjdb4z3fx98pdl0en3s73qv2pu7174</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йүрүҙән-Ивановск заводы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171741</id>
    <revision>
      <id>1309399</id>
      <parentid>1241388</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23702" sha1="64t0d35r1kq6z1rxishfz9r4zrlgycm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йүрүҙән-Ивановск суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы''' — [[Көньяҡ Урал]]да металлургия заводы, [[Йүрүҙән]] йылғаһы буйында төҙөлгән һәм [[1750 йыл]]дарҙан [[1908 йыл]]ға тиклем эшләгән.

== Тарихы ==

=== Беренсе йылдары ===
Заводты партнёрҙар И. Б. Твердышев һәм [[Мясников Иван Семёнович|И. С. Мясников]] [[Йүрүҙән]] йылғаһының һул ярында, [[Ырымбур]]ҙан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 408 саҡрым, [[Өфө]]нән көнсығышҡа ҡарай 210 саҡрым алыҫлыҡта төҙөй. [[Башҡорттар]]ҙан һатып алынған ерҙә, буласаҡ завод урынында И. Б. Твердышев 1758 йылдың яҙында бысыу тирмәне төҙөй һәм [[Ҡытау-Ивановск]] заводы суйынын эшкәртеү өсөн производство төҙөлөшөнә урынды яҡшы тип иҫәпләй. Йүрүҙән-Ивановск заводы төҙөлөшө тураһында Сенаттың указы [[1758 йыл]]дың 6 ноябрендә ҡабул ителә, [[1759 йыл]]дың майында төҙөлөш башлана. [[1762 йыл]]дың 21 февралендә домна мейесен төҙөү өсөн [[Берг-коллегия]]ның рөхсәте алына.
 
Мәғдән [[Баҡал (Силәбе өлкәһе)|Баҡал]] рудниктарынан килтерелә. Домнаның төҙөлөшө 1762 йылда тамамлана, 1763 йылдың 22 февралендә эшләй башлай. [[1763 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса, завод [[плотина]]һының оҙонлоғо 255,6 м, өҫкө өлөшөндә киңлеге 38,3 м була. 1763 йылдың 15 июлендә көслө ташҡын арҡаһында завод ҡоролмалары өлөшләтә емерелә. 1763 йылдың көҙөндә быуа тергеҙелә. Эшенең тәүге йылдарында заводта 1 домна, 4 сүкеш һәм 2 тире эшкәртеү оҫтаханаһы эшләй. 1763 йылдың аҙағында 4 сүкеш менән икенсе сүкеш фабрикаһы төҙөлә{{Sfn|Хохолев|2001}}&lt;ref name=&quot;ЭБЭ&quot;&gt;{{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/2345-yuryuzan-ivanovskij-zavod|Юрюзань-Ивановский завод}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Гудков, Гудкова|1985}}{{Sfn|Неклюдов|2013}}.

1770 йылда заводта тәүлегенә 180 бот суйын етештереүсәнлеге менән домна, 1 йәйпәкләү сүкеше һәм 5 крица сүкеше менән 2 сүкеш фабрикаһы эшләй. Ҡалай йәйпәкләнгәндән һуң уға ҡурғаш йүгертелә һәм Ҡытау-Ивановск заводына һауыт-һаба етештереү өсөн ебәрелә. 1770—72 йылдарҙа икенсе домна төҙөлә. 1773 йылда түбә ҡалайы етештереү өсөн 8 сүкеш һәм мейес менән, ике {{comment|тимерлек усағы|горн}}, шулай уҡ 2 туҡмаҡлы сүкеш менән, 2 крица фабрика, шулай уҡ тимерлек һәм ҡырҡыу-йәйпәкләү фабрика эшләй. Завод буй һәм табаҡлы түбә тимере, шулай уҡ йәмшәйтеү сүкештәре әҙерләү өсөн ҡалын тимер етештерә. Ҙур булмаған күләмдә үҙ ихтыяждары өсөн ҡорос һәм металл әйберҙәр етештерә.

Йүрүҙән-Ивановск заводы территорияһында 120 производство һәм тораҡ биналар, мәктәп, контора, таштан Христос Раштыуаһы сиркәүе булған. Заводтың 5 бойницаһы була, ағас нығытма менән уратып алына. 1773 йылдың ноябрь айында халыҡ үҙ теләге менән баш күтәреүселәр отрядына ҡушыла, уның менән завод эшен туҡтата, завод кәрәк-яраҡтарын, инструменттарын, аҡсаһын конфискациялай. Идара итеүҙе ойоштороу өсөн станица өйө булдырыла. Крәҫтиәндәр тарафынан тирә-яҡ ауылдар буйынса [[Пугачёв Емельян Иванович|Е.И. Пугачевтың]] манифестары һәм указдары, шул иҫәптән 1773 йылдың 25 ноябрендәге Һатҡы заводы эшселәренә азатлыҡ биреү һәм ярлыҡауы тураһында манифесы күсермәләре төҙөлә һәм таратыла. 1774 йылдың май айында заводҡа Е. И. Пугачевтың Себер юлында заводтарҙы юҡ итеү указы менән [[Юлай Аҙналин]] отряды килә, Йүрүҙән-Ивановск заводы яндырыла. Эшселәрҙең ғаиләләре сығарыла һәм [[Пермь провинцияһы]]на ебәрелә (июнь айында уларҙың бер өлөшө баш күтәреүселәрҙең ғәскәрҙәрен тулыландырана). Завод 3 йыл эшләмәй&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/53113/ ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия», 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230609095453/https://bashenc.online/ru/articles/53113/ |date=2023-06-09 }}&lt;/ref&gt;. Ихтилал башланыу ваҡытына заводта 845 ир-ат эшләй, шуларҙың бер өлөшө 1773 йылдың ноябрендә ихтилалға ҡушыла. Һуғыш ваҡыты мәлендә заводта 266 крәҫтиән һәләк була.
Шулай итеп, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Пугачев ихтилалы]] йылдарында Йүрүҙән-Ивановск заводы ике һөжүм һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күрә. Заводта етештереү [[1776 йыл]]дың 15 ноябрендә яңынан башлана. [[1777 йыл]]да заводта 134 мең бот суйын ҡойола. [[1778 йыл]]да заводта 2 домна, 6 сүкеш һәм 4 {{comment|тимерлек усағы|горн}} менән 2 крица фабрикаһы, 2 горн менән йәйпәкләү фабрикаһы һәм 2 {{comment|тимерлек усағы|горн}} менән якорь фабрикаһы эшләй. [[1785 йыл]]да (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1784&lt;ref name=&quot;ЭБЭ&quot;/&gt;) завод И. С. Мясниковтың ҡыҙы А. И. Дурасова милкенә күсә. И. С. Мясниковтың ҡыҙҙары араһында мөлкәтте бүлешкәндән һуң, Йүрүҙән-Ивановск заводы Е. И. Козицкаяның икенсе ҡыҙына ҡалған Эҫем һәм [[Ҡытаутамаҡ]] заводтарына суйынды эшкәртергә ебәреүҙән мәхрүм ҡала, һөҙөмтәлә А. И. Дурасова 1799 йылда Минск эшкәртеү заводын төҙөргә мәжбүр була. 1797 йылда Йүрүҙән-Ивановск заводында 9 горн һәм 12 сүкеш эшләй башлай. XVIII—XIX быуат сиктәрендә заводҡа мәғдәнде Верхнебуланский (52 % тимерҙән торған иң бай мәғдән), Улановский, Усть-Буланский, Успенский, Иваново, Охряной, Тяжелый һәм Куткур рудниктары тәьмин итә{{Sfn|Неклюдов|2013|с=54}}{{Sfn|Хохолев|2001|с=528—529}}{{Sfn|Гудков, Гудкова|1985|с=181, 187}}.

=== XIX быуат ===
[[1803 йыл]]да Йүрүҙән-Ивановск заводы мираҫ буйынса А. И. Дурасованың улы Н. А. Дурасовҡа күсә {{Sfn|Гудков, Гудкова|1985|с=187}}{{Sfn|Неклюдов|2013|с=54}}. 1807 йылда заводта вагранка эшләй башлай. 1809 йылда быуаның оҙонлоғо 276,9 метр, киңлеге — 32 метр, бейеклеге 8,5 м була. Заводтың ҡорамалдары 2 домна мейесенән, 22 горндан һәм 15 сүкештән, 2 йәйпәкләү станынан, токарь фабрикаһы, 9 горнлы тимерлектән, тире эшкәртеү фабрикаһы һәм ярҙамсы цехтарҙан тора.{{Sfn|Хохолев|2001|с=529}}.

[[1812 йыл]]да {{S|Н. А. Дурасов}} заводты һатырға тырыша, әммә уның ике туған һеңлеһе, Ҡытау заводтары хужаһы княгиня А. Г. Белосельская-Белозерская килешеүҙе кире ҡаға. [[1815 йыл]]да {{S|Н. А. Дурасов}} Йүрүҙән-Ивановск заводын Мәскәү сауҙагәре Н. Л. Старковҡа һата, унан шул уҡ йылда Тау идараһы аша юллама буйынса заводты А. Г. Белосельская-Белозерская һатып ала. Старков заводты Белосельская-Белозерскаяға тапшырыуҙы кире ҡағырға маташа, әммә 1817 йылдың 31 ғинуарында Сенат уның заводҡа хужа булыу хоҡуғын таный. 1830 йылда завод А. Г. Белосельская-Белозерскаяның ҡыҙы княгиня Е. А. Сухозанетҡа бирнә сифатында күсә. Предприятие Екатерина Александровна һәм завод менән идара итеүсе уның ире И. О. Сухозанетҡа күскәндән һуң, завод крәҫтиәндәренең хәле насарая, фетнә һәм сыуалыштар йышая. Эшселәр хеҙмәт хаҡын күтәреү һәм завод администрацияһының яуыз нийәттән файҙаланыуын туҡтатыу тураһында талаптар ҡуя. Эшселәр һәм хужаларҙың был киҫкен мөнәсәбәттәре тураһында 1859 йылда Колокол гәзите биттәрендә яҡтыртыла{{Sfn|Неклюдов|2004}}{{Sfn|Гудков, Гудкова|1985}}{{Sfn|Неклюдов|2013}}{{Sfn|Хохолев|2001}}.

[[1830 йыл]]дар аҙағына заводтың уртаса етештереүсәнлеге йылына 220 мең бот суйын, төрлө сорттағы 120 мең бот тимер, 6 мең бот ҡорос һәм 1,5 мең бот суйындан ҡойолған әйберҙәр тәшкил итә. Завод дачаһына 14 рудник, шул иҫәптән 7 эшләүсе, һәм 118 мең дисәтинә урман инә, шуның 1/85 өлөшө йыл һайын киҫелә. 1840 йылдар башында яңы таш быуа төҙөлә. Ошо уҡ ваҡытта завод хужалары рельс яһау производствоһын һөҙөмтәһеҙ үҙләштерергә маташа. 1848 йылда заводта пудлинг алымы индерелә, яңы технология буйынса беренсе тимер 1851 йылда алына. 1850 йылдарҙа Йүрүҙән-Ивановка заводы домналары 13,5 метр бейеклектә, киң өлөшөндә — 3,9 м, иң өҫкө өлөшөндә 2,9 м була. Тимер 19 горнлы, 31 сүкеш һәм 4 дүрт цилиндрлы һауа өрҙөргөс менән йыһазландырылған 3 крица фабрикаһында етештерелә. Етештерелгән тимер Ҡатау һәм Эҫем заводтары металдары менән сағыштырғанда күпкә сифатлы була. 1850 йылдарҙа заводтың төп эштәрендә 260 кеше мәшғүл була, ярҙамсы цехтарҙа 541 кеше эшләй. 1851 йылда өсөнсө домна төҙөлә башлай, ул 1855 йылда сафҡа инә. 1859 йылда заводта крица фабрикалары һәм 5 пудлинглау һәм 5 йәбештереү мейестәре менән йәбештереү-пудлингылау фабрикаһы эшләй, унда йылына 100 мең ботҡа тиклем тимер етештерелә{{Sfn|Хохолев|2001|с=529}}.

1861 йылда завод Елена Александровның улы А. И. Сухозанетҡа күсә, ул предприятиеның эше менән бөтөнләй тиерлек ҡыҙыҡһынмай{{Sfn|Неклюдов|2004}}{{Sfn|Гудков, Гудкова|1985}}. 1862 йылда Йүрүҙән йылғаһының ташыуы һөҙөмтәһендә завод байтаҡ зыян күрә, быуа һәм фабрикалар бер нисә йыл дауамында тергеҙелә. Күп кенә эшселәр производство күләме ҡыҫҡарыу арҡаһында заводты ташлап китә. 1865 йылда заводта бер домна шартлай, уның эҙемтәләре 5 ай эсендә бөтөрөлә. 1866—67 йылдарҙа икенсе домнала йәнә шартлау була{{Sfn|Гудков, Гудкова|1985}}. 1868 йылда завод хужаһының бурыстары арҡаһында заводта эштәр туҡтатыла һәм предприятие Н. И. Севастьяновҡа ҡуртымға бирелә, ул 1868 йылдың декабрь айында суйын иретеү эштәрен яңырта. 1873 йылда заводты А. Г. Белосельская-Белозерскаяның ейәне кенәз К.Э Белоселький-Белозерский ҡуртымға ала. Уның етәкселегендә 1880 йылдар башында суйын етештереү күләме 1,5 тапҡырға арта, пудлингылау производствоһы күпкә киңәйә. 1876 йылда 15,2 м бейеклектәге реконструкцияланған бер домнала эҫе һауа өрҙөрөү ҡулланыла башлай. Крица домналары швед-ланкашир ысулы менән эшләү өсөн реконструкциялана, шулай уҡ ҡаҙан тимере һәм рельс нығытмалары етештереү өсөн прокат стандары төҙөлә. Ошо уҡ осорҙа заводта токарь стандарын һәм сүкештәрҙе килтереү өсөн беренсе пар машиналары барлыҡҡа килә{{Sfn|Хохолев|2001}}.

1883 йылда заводта һалҡын һауа өрҙөрөүҙә 1 домна һәм эҫе һауа өрҙөрөүҙә 2 домна, 2 һауа өрҙөргөс, 1 һауа йылытҡыс, 4 крица горны, 6 һыу менән эшләүсе сүкеш һәм 2 пар сүкеше, 13 пудлингылау һәм 10 йәбештереү мейесе, 5 прокат станы, ҡыҙҙырып эшкәртеү өсөн 4 мейес, 1 вагранка һәм 1 сағылдырыу мейестәре эшләй. Механизмдарҙың эше дөйөм 580 ат көсө булған 14 һыу тәгәрмәстәре һәм 320 ат көсө булған 4 пар машинаһы менән тәьмин ителә. 1880 йылдар башында завод ағас яғыулыҡҡа ҡытлыҡ кисерә башлай, был суйын етештереү күләме үҫешен тотҡарлай. Һөҙөмтәлә тимер эшләү өсөн суйынды [[Златоуст металлургия заводы|Златоуст заводынан]] һатып ала башлайҙар. 1891 йылда завод К Э. Белосельский- Белозерский милкенә күсә{{Sfn|Гудков, Гудкова|1985}}. 1890-сы йылдар уртаһында крица етештереү туҡтатыла, пудлингылау мейестәре Шпрингер системаһының регенератив мейестәре менән алмаштырыла, ә бөтә домналар ҡайнар һауа өрҙөрөүгә күсә. Заводтан 11 саҡрым алыҫлыҡта тимер юл һалына, был тимер юл нығытмалары һәм күпер конструкциялары етештереү күләмен арттырыуға килтерә. 1895 йылдан заводта яғыулыҡ сифатында мазут файҙаланыла башлай, был ағас ҡулланыуҙы кәметергә мөмкинлек бирә{{Sfn|Гудков, Гудкова|1985}}. XIX быуат аҙағына тиклем миҡдарында 65 % тимер булған мәғдән заводҡа 60 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан рудниктарҙан килә. Өс домна 12, 11,9 һәм 13 м бейеклектә була, мейескә мәғдән һәм күмер ташлау өсөе ҡул көсө ҡулланыла. Түбән етештереүсәнлеккә эйә булған домналар тәүлегенә яҡынса 725 бот суйын, өсөнсө домна (юғарыраҡ, 1898 йылда төҙөлгән) — 1032 бот суйын етештерә. Ебәрелгән һауа 2300°с тиклем йылына. Пудлингылау цехында Шпрингерҙың 2 мейесе һәм 5 ике урынлы мейес, 3 сүкеш эшләй, мейестәр утын йәки мазутта эшләй. Шулай уҡ 6 прокат станы һәм 11 йәбештереү мейесе була, 20 тимерлек горны, механика цехы, ағастан әйберҙәр эшләү, көршәк яһау оҫтаханаһы эшләй. Энергетик хужалыҡ 15 һыу тәгәрмәсенә, 2 турбинаға һәм 4 пар машинаһына эйә була. 1897 йылда завод 471,5 мең бот суйын, 837,5 мең бот тимер һәм 4010 бот ҡорос етештерә{{Sfn|Хохолев|2001}}.

=== XX быуат ===
[[XIX быуат]] аҙағына завод биналарының һәм ҡоролмаларының бер өлөшө капиталь ремонтлауға йәки алмаштырыуға мохтаж була. Техник артта ҡалыу һәм рациональ булмаған идара итеү арҡаһында, [[ХХ быуат]] башындағы иҡтисади көрсөк ваҡытында завод зыянға эшләй башлай. [[1899]]—[[1903 йыл]]дарҙа завод Бельгия Көньяҡ-Урал металлургия йәмғиәтенең ҡуртымында була. XX быуат башында мартен мейесе төҙөлә, ҡаҙанлыҡ ҡоросо һәм рельс етештереү цехы асыла. Шул уҡ ваҡытта эш хаҡы кәмеү менән бәйле социаль көсөргәнешлек көсәйә. [[1908 йыл]]дың июле уртаһында завод туҡтатыла, ҡорамалдарының бер өлөшө һүтеп алына һәм металлоломға һатыла{{Sfn|Хохолев|2001}}.

[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нан һуң предприятиела тергеҙеү эштәре башҡарыла, әммә металлургия производствоһы яңыртылмай. Завод биналарында [[Петроград]]тан эвакуацияланған «Посель» механика заводы ҡорамалдары урынлаштырыла, уларҙың базаһында Йүрүҙән механика заводы ойошторола. Үҙенең йәшәгән осоронда Йүрүҙән суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы 43,07 млн бот суйын етештерә&lt;ref name=&quot;ЭБЭ&quot;/&gt;.

Хәҙер завод урынында [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] ҡалаһы урынлашҡан&lt;ref name=&quot;ЭБЭ&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/История_металлургии_Урала История металлургии Урала]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Металлургические_заводы_Урала Металлургические заводы Урала]
* [[Оло Ҡытау]]

== Иҫкәрмәләр ==
; Комментарийҙар
{{иҫкәрмәләр}}

; Сығанаҡтар
{{Иҫкәрмәләр|40em}}

== Әҙәбиәт ==
* Юрюзань-Ивановский (Юрюзанский) чугуноплавильный и железоделательный завод / Хохолев Д. Е. // Металлургические заводы Урала XVII—XX вв.: Энциклопедия / глав. ред. В. В. Алексеев. — Екатеринбург : Издательство «Академкнига», 2001. — 536 с. — 1000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-93472-057-0&lt;/nowiki&gt;.
* Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. Из истории южноуральских горных заводов XVIII—XIX веков. Историко-краеведческие очерки. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1985. — Т. Часть 1. — 424 с. — 5000 экз.
* Авторы-составители: Е. Г. Неклюдов, Е. Ю. Рукосуев, Е. А. Курлаев, В. П. Микитюк. Предприниматели Урала XVII — начала XX в. Справочник. Выпуск 1. Уральские горнозаводчики / отв. ред. Г. Е. Корнилов. — Екатеринбург: УрО РАН, 2013. — 128 с. — 500 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-7691-2353-5&lt;/nowiki&gt;.
* {{Source|Q101517582|ref=Неклюдов}}

[[Категория:Рәсәй империяһының металлургия заводтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Рәсәй ҡара металлургия предприятиелары]]
[[Категория:1758 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>64t0d35r1kq6z1rxishfz9r4zrlgycm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йүкәле (тау, Учалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171778</id>
    <revision>
      <id>1309398</id>
      <parentid>1295722</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5772" sha1="bgb0hd6tn1zwc8lcae7oe8em3xuyse7" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Йүкәле''' — [[Көньяҡ Урал]]дағы тау һырты. [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] территорияһында урынлашҡан.

== Тасуирлама ==
Башҡорт (Көньяҡ) Уралының Йүкәле һырты Башҡортостан Республикаһының Учалы районында субмеридиональ йүнәлеш буйлап Ҡарайылға [[Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)|(Миндәк]] ҡушылдығы) һәм Тимәш (Яйыҡ йылғаһы бассейны) йылғалары араһында һуҙылған.

Һырттың оҙонлоғо 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау).

Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау). 539 метрҙан 730 метрға тиклем бейеклектәге 6 түбәһе айырылып тора. Һырттың иң бейек түбәләре — Ҡараташ, Ишеғол, Ҡаҡҡотан тауҙары. Көнбайыш өлөшөндәге битләүҙәре текә, көнсығышта — һөҙәк. Көньяҡ-көнсығышында Юлситтәге төбәге урынлашҡан.

Ирәндек свитаһының, йәғни бер заманда һәм бер шартта яралған тау тоҡомдары ҡатламдарының, андезибазальттарынан, карбон габброһынан һәм кемпирсай-войкар серпентиниттарынан тора.

Һырт битләүҙәренән Яйыҡ йылғаһының ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы аҡһыл һоро урман-тау тупрағында үҫкән ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131224113835/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1919-yukaly-j-k-le-khrebet Йүкәле һырты Учалы районы]&lt;/ref&gt;.

== Топонимикаһы ==
Атамаһы йүкә һүҙе менән бәйле.

Силәбе топонимисы, башҡорт ауыҙ-тел ижадын, крайҙы өйрәнгән ғалим Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә конкрет Учалы Йүкәле һыртын ҡарамаһа ла, Ҡытау-Ивановск биләмәһендәге Йүкәле һырты буйынса шундай мәғлүмәт бирә: {| 
|{{начало цитаты}} Йүкәле, һырт, Ҡытау-Ивановск районы. Башҡорт теленән тәржемә иткәндә — «йүкәле» йәки «йүкә күп үҫкән урын» тигәнде аңлата{{oq|ru|Юкала, хребет, Катав-Ивановский район. В переводе с башкирского — «липовый» или «изобилующий липами», где юка — «липа»}} 
{{конец цитаты}} 
|}&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Межевой // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/kar.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Әйтергә кәрәк, Йүкәле атамаһы Тарихи Башҡортостандағы бик күп тауҙар, урмандар, ауылдар атамаһы булып киң таралған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йүкәле (Липовская) тауы]]
* [[Йүкәле тауы (Әшә)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160с. ISBN 5 — 7688 — 0157 — 7

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|75111|Йүкәле}}
* [https://web.archive.org/web/20211023090050/http://old.toposural.ru/html/t.htm Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]
* [https://web.archive.org/web/20131224113835/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/1919-yukaly-j-k-le-khrebet Йүкәле һырты Учалы районы]
* [http://turizm-uchaly.ru/gora-kalantau-hrebet-jukale/ Ҡалантау (Йүкәле һырты). Туристик маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250411135557/http://turizm-uchaly.ru/gora-kalantau-hrebet-jukale/ |date=2025-04-11 }}

[[Категория:Учалы районы тауҙары]]
[[Категория:Уралдың тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]]</text>
      <sha1>bgb0hd6tn1zwc8lcae7oe8em3xuyse7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173680</id>
    <revision>
      <id>1309367</id>
      <parentid>1294523</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4019" sha1="gnld9cyhexabap4fgatd5a3zyjm2nj3" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Иҫке Чәчкаб балалар баҡсаһы''' ({{Lang-ru|Чечкабский детский сад}}) — [[Татарстан Республикаһы|Татарстандың]] [[Ҡайбыҫ районы|Ҡайбыҫ муниципаль районы]] [[Иҫке Сәсҡаб]] ауылында урынлашҡан [[балалар баҡсаһы]].

== Тарихы ==
[[Иҫке Сәсҡаб]] ауылында [[балалар баҡсаһы]] [[1968 йыл|1968 йылдың]] [[29 ноябрь|29 ноябренән]] эшләй башлай.&lt;ref name=&quot;КГ&quot;&gt;Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Чәчкаб мәктәбе&quot;&gt;[http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html Кайбыч районы Чәчкаб урта мәктәбе сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426042022/http://sch-chechkab.edusite.ru/p15aa1.html |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt; Балалар баҡсаһы [[Иҫке Сәсҡаб]] ауылы, Үҙәк урам, 57-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.&lt;ref&gt;[https://www.rusprofile.ru/id/1588806 Межрайонная инспекция ФНС России № 8 по Республике Татарстан.]&lt;/ref&gt; Хәҙерге исеме астында рәсми рәүештә 2002 йылдың 27 декабрендә теркәлгән.&lt;ref&gt;[https://www.list-org.com/company/3380192 Организация МБДОУ ЧЕЧКАБСКИЙ ДЕТСКИЙ САД]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[2008 йыл|2008 йылдан]] «[[Татарстан Республикаһы|Татарстан республикаһы,]]  [[Ҡайбыҫ районы]] [[Иҫке Сәсҡаб|Сәсҡаб]] балалар баҡсаһы» исемендә йөрөй.

[[1997 йыл|1997 йылдан]] яңы урында «Альфа» сауҙа фирмаһы тарафынан 108 кешелек яңы ике ҡатлы бина һалына. Бында, был мәктәп, балалар баҡсаһы урынлаша.&lt;ref name=&quot;Чәчкаб мәктәбе&quot;/&gt; Мәктәпкәсә учреждение 12 урынга исәпләнгән. Хәҙерге ваҡытта балалар баҡсаһына 15 бала йөрөй.

Балалар баҡсаһында балаларҙың сәләмәтлеген һаҡлауҙы һәм нығытыуҙы гарантиялаусы тулы ҡанлы үҫеше өсөн барлыҡ шарттар тыуҙырылған. Балалар баҡсаһы йорто санитар-гигиена, эпидемияға ҡаршы талаптарға һәм янғын һүндереү куркынычсызлыгын ҡағиҙәләренә яуап бирә.

Бөгөнгө көндә бында бер генә идара итеү һәм ике тәрбиәсе эшләй. Етәксеһе Утеева Светлана Владимировна.&lt;ref&gt;[https://www.rusprofile.ru/person/uteeva-sv-161403384923 Утеева Светлана Владимировна (ИНН 161403384923).]&lt;/ref&gt; Балалар баҡсаһының төп маҡсаты: [[Бала|балалар]] сәләмәтлеген һаҡлау һәм һау-сәләмәт йәшәү рәуеше формалаштырыу.

Төрлө йәштәге бер балалар төркөмдә шөғөлләнәләр. Тәрбиә һәм уҡыу-уҡытыу эштәре [[Татар теле|татар телендә]] алып барыла&lt;ref name=&quot;Чәчкаб мәктәбе&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Тышҡы һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20240425095731/https://edu.tatar.ru/kaybitcy/s-chechkaby/dou/page522670.htm МБДОУ «Черкасский детский сад Кайбицк муниципального района РТ»]
[[Категория:Ҡайбыҫ районы]]</text>
      <sha1>gnld9cyhexabap4fgatd5a3zyjm2nj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каплина Полина Андреевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174034</id>
    <revision>
      <id>1309448</id>
      <parentid>1277838</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7125" sha1="d656674encunigcofkl3wr665hor8cf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Каплина Полина Андреевна''' ([[16 август]] [[1999 йыл]]) — [[Рәсәй]] гандболсыһы, Мәскәү «ЦСКА» ҡапҡасыһы.

== Биографияһы ==
Полина Андреевна Каплина 1999 йылдың 16 авгусында [[Иркутск]]иҙа тыуған&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://whccska.ru/player/kaplina-polina-andreevna/|title=Полина Каплина}}&lt;/ref&gt;. Бала сағы [[Ырымбур]]ҙа үткән. Гандбол менән 13 йәштән шөғөлләнә башлай. Буйының оҙон булыуы арҡаһында ҡапҡасы булып китә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rushandball.ru/publications/24059/polina-kaplina-igra-vo-ves-golos|title=Полина Каплина. Игра во весь голос}}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
Профессиональ гандбол менән «Кубань» клубы өсөн [[Краснодар]]ҙа уйындарҙа шөғөлләнә башлай. Полина 2016 йылдың йәйендә төп командаға эләгә алмай, әммә бер йылдан һуң Краснодар командаһының төп ҡапҡасыһы [[Калинина, Виктория Викторовна|Бахшиева Виктория]] декрет ялына киткәс, төп команда өсөн уйнай башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rushandball.ru/publications/24059/polina-kaplina-igra-vo-ves-golos|title=Полина Каплина. Игра во весь голос}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://whccska.ru/player/kaplina-polina-andreevna/|title=Полина Каплина}}&lt;/ref&gt;.

2017/2018 йылдар миҙгелендәге уйындарҙа үҙе өсөн 50 проценттан ашыу кире ҡаҡҡан туптар һөҙөмтәлелеген күрһәтә. 2018/2019 һәм 2019/2020 йылдар миҙгелендә ул ЕГФ кубогында сығыш яһай, шулай уҡ Рәсәй Кубогы финалына барып етә һәм Рәсәй чемпионатының бронза призеры була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://whccska.ru/player/kaplina-polina-andreevna/|title=Полина Каплина}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылда Дебреценда 20 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша, унда Рәсәй йыйылма командаһы дүртенсе урынды яулай. Полина Каплина был турнирҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы була, ул 42 процент тупты кире һуға&lt;ref&gt;Hungary 2018 All-star Team and MVP.''ihf.info''(14 July 2018).&lt;small&gt;Дата обращения: 2 апреля 2021.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 29 сентября 2020 года&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Полина Каплина. Игра во весь голос. ''Федерация гандбола России''. &lt;small&gt;Дата обращения: 2 апреля 2021.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Архивировано 24 октября 2020 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

2019 йылдың йәйендә яңы ойошторолған Мәскәү «ЦСКА» клубына күсә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://whccska.ru/player/kaplina-polina-andreevna/|title=Полина Каплина}}&lt;/ref&gt;. 2019/2020 йыл миҙгелендә 217 ташлауҙан 94 сейв башҡара&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rushandball.ru/players/5468/kaplina-polina-andreevna#stats|title=Каплина Полина Андреевна|accessdate=2021-04-02|archivedate=2018-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215223904/http://rushandball.ru/players/5468/kaplina-polina-andreevna#stats}}&lt;/ref&gt;.

2020 йылда Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Gandbol/spbnews_NI1237845_V_sbornuju_Rossii_vyzvany_22_gandbolistki|title=Гандбол. В сборную России вызваны 22 гандболистки|date=2020-09-10|accessdate=2021-04-02}}&lt;/ref&gt;. 2020/2021 йыл миҙгеле башында Каплина Звенигородтың «[[Йондоҙ (гандбольный клуб)|Йондоҙ]]» ҡуртымына китә, унда 8 уйын үткәрә, 120 туптан 43 тупты кире һуға. Октябрь айында Шана Массон һәм Анна Седойкина йәрәхәтләнгәндән һуң «армеецтар» составына килә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://whccska.ru/news/polina-kaplina-dosrochno-vozvrashhaetsja-v-cska-iz-arendy/|title=Полина Каплина досрочно возвращается в ЦСКА из аренды|date=2020-10-23|accessdate=2021-04-02|archivedate=2021-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210119200624/https://whccska.ru/news/polina-kaplina-dosrochno-vozvrashhaetsja-v-cska-iz-arendy/}}&lt;/ref&gt;. Ҡайтҡандан һуң чемпиондар Лигаһының төркөм уйынында Венгрияның «Дьор» командаһына ҡаршы ҡатнаша, матч аҙағында ете метрлы һөжүмде кире ҡаға һәм команда өсөн мөһим бер нисә сейв башҡара&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://handballfast.com/news/36716-liga-cempionov-polina-kaplina-vozvrashhenie-iz-arendy-v-zvenigorode-stalo-polnoi-neozidannostyu|title=Лига чемпионов. Полина Каплина: &quot;Возвращение из аренды в Звенигороде стало полной неожиданностью&quot;|accessdate=2021-04-02|archivedate=2021-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210305054653/https://handballfast.com/news/36716-liga-cempionov-polina-kaplina-vozvrashhenie-iz-arendy-v-zvenigorode-stalo-polnoi-neozidannostyu}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://rushandball.ru/players/5468/kaplina-polina-andreevna Профиль] на сайте Федерации гандбола России
* [https://whccska.ru/player/kaplina-polina-andreevna/ Профиль] на сайте клуба «ЦСКА»
* [https://web.archive.org/web/20210425093659/https://whckuban.com/Player/Details/40 Профиль] на сайте клуба «Кубань»

[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1999 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй спортсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:Гандболсылар]]
[[Категория:ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]]</text>
      <sha1>d656674encunigcofkl3wr665hor8cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174443</id>
    <revision>
      <id>1309592</id>
      <parentid>1299799</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21196" sha1="fciw17c47i6xl1ykfy0xyju7z7eaaxm" xml:space="preserve">{{Халыҡ|название='''Литвалар'''|самоназвание=lietuviai|численность=около 3,66 млн&lt;ref&gt;[https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/1704467/15_Lietuviai_pasaulyje.pdf Lietuviai Pasaulyje. Lietuvos statistikos departamentas]&lt;/ref&gt;|расселение={{LIT}}: 2 561 314 (2011)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006123815/http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2011.htm |date=2016-10-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{USA}}: 659 992&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&amp;-ds_name=DEC_2000_SF3_U Request Rejected] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120115224/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{BRA}}:  200 000&lt;ref&gt;[http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm Revista Época Edição 214 24/06/2002] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703152615/http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{GB}}:   200 000&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pidd|first=Helen|title=Baltic exchange: meet the Lithuanians who have made Britain their home|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/07/baltic-exchange-lithuanians-new-home-britain|newspaper=The Guardian|date=7 January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{RSA}}: 60 000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |title=Lithuanian Jews Make Big Impact in South Africa |accessdate=2008-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080928195108/http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |archivedate=2008-09-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928195108/http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |date=2008-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CAN}}: 46 690&lt;ref&gt;[http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0004716 Lithuanians — The Canadian Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222035436/https://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0004716 |date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{RUS}}: 31 377 (2010)&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{LAT}}: 25 693 (2010)&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.lv/lv/latvia/integracija/integracijas-politikacopy/ Latvijas Republikas Ārlietu Ministrija: Integrācijas politika Latvijā: daudzpusīga pieeja] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510003403/http://www.mfa.gov.lv/lv/latvia/integracija/integracijas-politikacopy/ |date=2011-05-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{IRL}}: 43 847 (2011)&lt;ref&gt;[http://ru.delfi.lt/news/live/za-pyat-let-v-irlandii-chislo-litovcev-uvelichilos-na-40.d?id=57585567 За пять лет в Ирландии число литовцев увеличилось на 40% - DELFI]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{NOR}}: 30 540 (2013)&lt;ref&gt;[http://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2013-04-25?fane=tabell&amp;sort=nummer&amp;tabell=109859 Innvandrere og norskfødte med innvandrerforeldre, 1. januar 2013] {{no icon}} [[Statistics Norway|SSB]], retrieved 9 June 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Immigration to Norway]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{GER}}: 20 285 (2008)&lt;ref&gt;[http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/ Statistisches Bundesamt Deutschland — Startseite]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ESP}}: 15 144&lt;ref&gt;http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{AUS}}: 12 317&lt;ref&gt;http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20(corrigendum).pdf&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{DEN}}: 10 215&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statistics Denmark:FOLK2: Population 1. January by sex, age, ancestry, country of origin and citizenship|url=http://www.statistikbanken.dk/statbank5a/default.asp?w=1280}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{UKR}}: 7207 (2001)&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=50&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20&amp;n_page=3 State statistics committee of Ukraine&amp;nbsp;– National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{POL}}: 5846 (2002)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090419113736/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_demographic_yearbook_2008.pdf Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{BLR}}: 5087 (2009)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Ethnic composition: 2009 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123095511/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |date=2011-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ITA}}: 4524&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/lituania/|title=Popolazione residente in Italia proveniente dalla Lituania al 1° gennaio 2011.|accessdate = 2013-12-26|date=|year=2011|work=ISTAT}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{EST}}: 1882 (2016)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/estonia-ethnic2016.htm |title=Ethnic composition: 2016 estimation |accessdate=2018-08-06}}&lt;/ref&gt;|язык=[[литовский язык|литовский]]|раса=[[европеоид раса|европеоид]]|религия=[[христианство]] [[католицизм]] (большинство), [[протестантизм]], [[православие]]|родственные=[[латыши]]|входит=[[балты]]|включает=[[жемайты]], [[прусские литовцы]]|происхождение=[[балты]]}}
'''Литвалар''' ({{Lang-lt|lietuviai}}, {{lang-ru|лито́вцы}}, ед. {{Lang-lt|lietuvis}}) — балт [[Халыҡ|халҡы]], уларҙың ҙур өлөшө [[Литва]]ла йәшәй.

== Һаны һәм йәшәгән төбәктәре ==
Әлеге ваҡытта 3,2 миллион самаһы кеше үҙҙәрен литва милләтле тип һанай (шул иҫәптән литва телен белмәгән кешеләр ҙә). Уларҙың күбеһе [[Литва]]ла йәшәй. Республика Хөкүмәте ҡарамағындағы статистика буйынса департамент мәғлүмәттәре буйынса, литвалар Литва халҡының 84,6 % тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;2011.lt&quot;&gt;[http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 Statistics Lithuania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172519/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 |date=2013-10-14 }} (Статистика Литвы): [http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 Population and social statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172519/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 |date=2013-10-14 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Литоваларҙың ҙур төркөмдәре [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]], [[Бөйөк Британия|һәм Шотландия Англия]], [[Бразилия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләттәрендә һәм элекке [[СССР]]-ҙың ҡайһы бер республикаларында йәшәй. Хәҙерге [[Литва]]нан ситтә бер аҙ автохтон литва халҡы боронғо этник ерҙәрендә көн итә. Тәү сиратта ул — [[Белоруссия]]ның Төньяҡ-көнбайышы (Витебск өлкәһенең Браслав районында Опса ауылы янында, Гродно өлкәһе Островец районындағы Гервяты ауылы, Гродно өлкәһе Воронов районындағы Пеляс ауылы һәм башҡалар), [[Латвия]]ның көньяҡ-көнсығышы (барыһынан да алда [[Литва]]-[[Латвия]] сиге менән [[Даугава]] йылғаһы араһында) һәм [[Польша]]ның төньяҡ-көнсығышы (Пуньск ауылы, Подляс воеводалығында Сейны һәм Сувалки ҡалалары янында).

=== Рәсәйҙә ===
[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] йәшәүселәр:

* 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 45,6 мең литва. Күпселеге — 13 937 кеше — [[Калининград өлкәһе|Калининград өлкәһендә]] йәшәй.
* [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса — 31,4 мең литва, уларҙың 9769-ы — [[Калининград өлкәһе]]ндә.

Барыһы ла тиерлек — 99,6 % — [[урыҫ теле]]н белгән.

Литвалар йәшәгән төбәктәр ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса):
{{кол|2}}
* Калининград өлкәһе — 9769

* Мәскәү — 1775

* Санкт-Петербург — 1294

* Красноярск крайы — 1277

* Иркутск өлкәһе — 1046

* Коми республикаһы — 977

* Мәскәү өлкәһе — 962

* Карелия — 733

* Краснодар крайы — 679

* Свердловск өлкәһе — 540

* Ленинград өлкәһе — 535

* Ростов өлкәһе — 429

* Алтай крайы — 382

* Ханты-Манси автономиялы округы — 378

* Силәбе өлкәһе — 358

* Мурманск өлкәһе — 354

* Кемерово өлкәһе — 346

* Омск өлкәһе — 332

* Пермь крайы — 330

* Приморье крайы — 2

* Томск өлкәһе — 329

* Смоленск өлкәһе — 322

* Архангел өлкәһе — 287

* Төмән өлкәһе — 267

* Волгоград өлкәһе — 252

* Ырымбур өлкәһе — 239

* Татарстан — 222

* Псков өлкәһе — 221

* Вологда өлкәһе — 218

* Саха Республикаһы — 206

* Новгород өлкәһе — 145

* Белгород өлкәһе — 135

* Ямал-Ненец автономиялы округы — 133

* Сахалин өлкәһе — 114

* Магадан өлкәһе — 105

* Еврей автономиялы өлкәһе — 51

* Түбәнге Новгород өлкәһе — 32
{{конец кол}}

== Этногенез ==
[[Файл:Baltic_Tribes_c_1200RU.svg|альт=|слева|мини|1200 йыл тирәһендә йәшәгән балт ҡәбиләләре картаһы]]
Беҙҙең эраның XI—XIII быуаттарынан бирле ике балт этносы («литва»&lt;ref&gt;[http://club-kaup.narod.ru/kaup_r_archussr_baltu_7.html Археология СССР. Литовские племена]&lt;/ref&gt; һәм «[[:ru:Жемайты|жамойть]]») хәҙерге Урта Литва уйһыулығы һәм Балтик тауҙар теҙмәһе майҙандарын тотош тиерлек биләп йәшәгән. XIII—XVI быуатта литва ҡәүеменә литванан тыш ''ятвягтарҙың'' бер өлөшө&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Литовцы|ответственный=Председатель Науч.-ред совета Ю.С. Осипов. Отв. ред. С.Л. Кравец|издание=Большая Российская энциклопедия: в 30 т.|место=М.|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=2010|том=17. Лас-Тунас — Ломонос|страницы=652—654|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, Жемайт ҡалҡыулығында йәшәгән Грунт ҡәберлектәре мәҙәниәтенең тотош ҡәбиләһе, ''сел, земгал'' һәм ''курш'' ҡәүемдәренең көньяҡ өлөштәре, шулай уҡ скальв, [[прустар]] һәм башҡа ҡайһы бер балт ҡәбиләләре ҡушылған.

2004 йылғы популяция генетиктарының генетик тикшеренеүҙәре (ике енескә лә әсәләренән күсә торған митохондриаль ДНК буйынса ла, шулай уҡ бары тик ир-ат яғы буйынса ғына нәҫелгә күсә торған Y-хромосома буйынса ла&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute2&quot;&gt;{{Статья|автор=Kasperaviciute D., Kucinskas V. and Stoneking M.|заглавие=Y Chromosome and Mitochondrial DNA Variation in Lithuanians|издание=|тип=|год=2004|номер=|страницы=445|issn=|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2003.00119.x/pdf}}&lt;/ref&gt;) тарихи этнолингвистик территориаль төркөмдәр араһында генетик айырмалар булмауын күрһәтә, тикшеренеүселәр фекеренсә, был һуңғы мең йыллыҡта литва этносына берләшкән балт ҡәбиләләре араһында була алған айырмалар тулыһынса юҡҡа сыҡҡан тигәнде аңлата.

Шулай уҡ тикшеренеү авторҙары литвалар араһында һаҡланған диалект һәм этнографик айырмалар төбәк мәҙәни айырмаларын консервациялауға булышлыҡ иткән оҙайлы феодаль-крепостной осор һөҙөмтәһе булыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute&quot; /&gt;.

Икенсе яҡтан, Европа популяциялары контексында литвалар айырым урын алып тора, ләкин авторҙарҙың тикшеренеүе әсәнән ике енескә лә нәҫел буйынса күсә торған митохондриаль ДНК-һын тикшеренеүҙәре литваларҙың славян популяцияларына ла (поляктар һәм урыҫтар), фин-уғыр (эстондар һәм финдар) менән дә генетик яҡын туғанлығын күрһәтә, шулай уҡ был популяцияларҙың артыҡ ҙур булмаған географик яҡынлығын да сағылдыра, авторҙарҙың Y-хромосома (ир-аттар ДНК-һы) буйынса тикшеренеүҙәре литваларҙың фин-уғыр төркөмдәренә (эстондар һәм финдар) яҡыныраҡ икәнен күрһәткән&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kasperaviciute D., Kucinskas V. and Stoneking M.|заглавие=Y Chromosome and Mitochondrial DNA Variation in Lithuanians|издание=|тип=|год=2004|номер=|страницы=445|issn=|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2003.00119.x/pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Этник төркөмдәр ===
Хәҙерге литвалар араһында ике төп этник төркөм — аукштайттар (аукштайтийҙар) һәм жемайттар (жемайтийҙар, иҫкесә — жмудь) бар, улар үҙ сиратында ваҡ этнографик төркөмдәргә бүленә. Аукштайттар араһынан көньяҡтыҡылар — дзуки (дзукийҙар) һәм Неман аръяғында йәшәүсе сувалкиҙар (сувалкийҙар, судувтар) айырым урын алып тора.

Жемайттар араһында шулай уҡ Кесе Литва (Клайпеда крайы) һәм хәҙерге [[Калининград өлкәһе]]нең — кесе литвалар (летувинниктар) тип аталған өлөшө айырым урын тота&lt;ref&gt;''Anita Rozentāle.'' Vācu gars un «mazlietuviešu» sīkstums&lt;/ref&gt;

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Traditional_Lithuanian_dancers3.jpg|слева|мини|210x210пкс|Литвалар]]
[[Европа]]ла [[Туфан]] тураһында риүәйәт осраған аҙ һандағы халыҡтарҙың береһе&lt;ref&gt;''[[Фрэзер, Джеймс Джордж|Фрэзер Дж. Дж.]]'' Фольклор в Ветхом Завете. — М.: [[Политиздат]], 1989. — ([[Библиотека атеистической литературы]]) — С. 157—158. — ISBN 5-250-01011-3&lt;/ref&gt;.

* ''Клумпакоис'' — литва халыҡ бейеүе.
* ''Сутартинес'' — күп тауыш менән башҡарылған литва йыры.

== Дин ==
XIV быуат аҙағына тиклем литваларҙың ата-бабалары күбеһенсә мәжүсиҙәр булып ҡалған, бер аҙ өлөшө православие динен тотҡан. Литва (Аукштайтия) 1387 йылда — [[католицизм]] ҡабул иткән, ә Жемайтия иһә унан да һуң — 1413 йылда сумдырылған (суҡындырыу йолаһы үткәрелгән). XVI—XVII быуаттарҙа Литва буйынса Реформация тулҡындары, һуңғараҡ контрреформация тулҡындары күҙәтелә, улар башлыса Литва аҡһөйәктәренә ҡағыла. Әлеге ваҡытта диндар литвалар күбеһенсә католицизм тота. Күпмелер протестант, православ һәм «яңы мәжүсиҙәр» ({{lang-ru|неоязычники}}) бар. Православ традициялар, башлыса, юғалған, шул уҡ ваҡытта грек сығышлы исемдәр (Никодим, Поликарп һәм башҡалар) XX быуат уртаһына тиклем үк популяр булған әле.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Аукштайты (племена)|Аукштайты (племена)]]
* [[:ru:Литва (племя)|Литва (племя)]]
* [[:ru:Прусские литовцы|Прусские литовцы]]
* [[:ru:Литовцы в Великобритании|Литовцы в Великобритании]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 77
* {{книга|автор=Муксинов Р. И.|заглавие=Политика властей Литвы в отношении своей зарубежной диаспоры|место=Вильнюс|издательство=Politika|год=2012|isbn=978-9986-478-31-7}}
* {{книга|автор=|том=|архив дата=2014-11-29|архив=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|ref=Этноатлас Красноярского края|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|год=2008|часть=Литовцы|издательство=Платина (PLATINA)|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/106|deadlink=yes}} {{Wayback|url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|date=20141129041312}}
* [https://bigenc.ru/ethnology/text/2147719 Литовцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417025227/https://bigenc.ru/ethnology/text/2147719 |date=2021-04-17 }} // [[:ru:Большая российская энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С. 652—654.

[[Категория:Литва]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]</text>
      <sha1>fciw17c47i6xl1ykfy0xyju7z7eaaxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людвик Гиршфельд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174820</id>
    <revision>
      <id>1309611</id>
      <parentid>1284869</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7258" sha1="l2e4g4ymvioabu79ubk126brzwex8fq" xml:space="preserve">{{Ғалим|Имя=|Альма-матер=|Ширина росписи=|Роспись=|Награды и премии=|Известен как=основоположник польской школы иммунологов|Знаменитые ученики=|Научный руководитель=|Учёное звание=|Учёная степень=|Место работы=|Оригинал имени=Ludwik Hirszfeld|Научная сфера=[[иммунология]], [[гематология]]|Гражданство=|Место смерти=|Дата смерти=|Место рождения=|Дата рождения=|Описание изображения=|Ширина=|Изображение=|Сайт=}}
'''Людвик'''  Гиршфельд ({{Lang-pl|Ludwik Hirszfeld}}, [[5 август|5 августа,]] [[1884 йыл|1884]] йыл, [[Варшава]] — [[7 март|7 март,]] [[1954 йыл|1954]], Вроцлав) — поляк ғалимы, иммунолог, инфекционист һәм гематолог, медицина фәндәре докторы,  поляк иммунология мәктәбенә нигеҙ һалған.

== Биографияһы ==
Математик [[:en:Aleksander Rajchman|Александр Райхман]]  һәм  бактериолог Людвик Райхмандың ике туған ағаһы.  Вюрцбург һәм [[Берлин]] университеттарында медицина факультетында уҡыған.

1914 йылда  Гиршфельд анафилаксия һәм анафилатоксин, уларҙың коагуляция менән үҙ-ара бәйләнеше буйынса эштәре нигеҙендә университетта уҡытыусы итеп тәғәйенләнә (приватдоцент). [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында [[Сербия]]ла тиф һәм бактериаль дизентерия тарала. 1915 йылда бында  Гиршфельд килә. Ул һуғыш тамамланғансы  серб армияһында була, серология һәм бактериология буйынса советник була. Ошо осорҙа ул Салоникиҙа йоғошло сирҙәр дауаханаһында «Salmonella paratyphi» C  бациллаһын (паратиф С сирен ҡуҙғытыусы) таба һәм өйрәнә башлай,  уны  «Salmonella hirszfeldi» (Гиршфельд сальмонеллаһы) тип тә йөрөтәләр.

Л.Гиршфельд —[[Варшава]] гигиена институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1924 йылдан  [[Варшава университеты|Варшава университетының]] кафедра мөдире була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://n-t.ru/ri/fd/pm40.htm|title=Плеяда великих медиков|publisher=n-t.ru|accessdate=2018-05-24}}&lt;/ref&gt;. Фашист Германияһы оккупацияһы осоронда ҡатыны Ханна һәм ҡыҙы менән Варшава геттоһына  бикләнә.  Геттола эпидемияларҙы иҫкәртеү буйынса бүлексә етәксеһе була. Йәшерен медицина курстары ойоштора. Дине буйынса [[Католицизм|католик]], геттола йәһүд-католиктар приходына ҡарай &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazetapetersburska.org/wp/language/ru/%D1%8D%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D0%BC/|title=Эпитафия забытым|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gaudete.ru/warsaw-ghetto-catholics/|title=&quot;Католики в Варшавском гетто&quot;|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511050639/http://gaudete.ru/warsaw-ghetto-catholics/ |date=2018-05-11 }}&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың июлендә геттонан йәһүдтәрҙе Треблинка концлагеренә ҡыуып алып китә башлағас,  Гиршфельд ғаиләһе менән геттонан ҡаса, улар башҡа кеше исеме аҫтында йәшеренеп йәшәй, тик ҡыҙҙары шул уҡ йылда туберкулёздан вафат була. 1944 йылда [[Польша]]ны Совет Армияһы азат итә башлағас, Гиршфельд [[Люблин|Люблинда]]  [[Мария Склодовская-Кюри]] университетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, уны университет проректоры итеп билдәләйҙәр. 1945 йылда Вроцлавҡа күсенә, унда университетта уҡыта, медицина факультеты деканы була. һуңыраҡ, 1952 йылда Польша Фәндәр академияһының Иммунология һәм эксперименталь терапия һәм иммунология институтына нигеҙ һала, хәҙер был институт уның исемен йөрөтә. 

1933-1935  һәм 1947-1951 йылдарҙа Польша микробиологтар йәмғиәте рәйесе була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.microbiology.pl/historia/historia-ptm-i-mikrobiologii-polskiej|title=Prezesi Polskiego Towarzystwa Mikrobiologów|accessdate=2020-04-23}}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

Биология һәм төрлө медицина мәсьәләләре буйынса 400 тирәһе эш авторы. Ул, ҡан төркөмдәрен һәм серология мәсьәләләрен өйрәнә. Нәҡ ул Эмиль  фон Дунгерн менән ҡан төркөмдәренә  A, B, AB һәм O  тигән исем биргән; улар элек  I, II, III һәм IV  ҡан төркөмдәре тип аталған. Гиршфельд  ҡан төркөмө нәҫелдән күсеүҙә генетик законлылыҡ  бар икәнен  иҫбат итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/ГИРШФЕЛЬД_Людвик|title=ГИРШФЕЛЬД Людвик — Большая Медицинская Энциклопедия|author=|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2018-05-24}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20210121091622/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%A8%D0%A4%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%94_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BA Статья о Людвике Гиршфельде] в «Большой медицинской энциклопедии».
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1954 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Варшавала тыуғандар]]
[[Категория:1884 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>l2e4g4ymvioabu79ubk126brzwex8fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176483</id>
    <revision>
      <id>1309402</id>
      <parentid>1302691</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12349" sha1="d0iabqo95hv6lxzokm7ul3ghzj7ruyu" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Йәнгиров}}
'''Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы''' ([[1922]] — 19??) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Кесе лейтенант. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров [[1922 йыл]]дың 28 февралендә БАССР-ҙың [[Мәсәғүт кантоны]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡыйғы районы]]) [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga2380803/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203647/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga2380803/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ғаиләләрен, 1930-сы йылдарҙа кулак мөһөрө тағып, сәйәси золомға дусар итеү сәбәпле, улар йәшәү урынын алмаштыра, хәҙерге [[Салауат районы]] Ҡалмаҡҡол ауылына килеп һыйына&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211137/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;. 

Тирмән ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. 

Артабан уҡырға ынтылған егеткә Магнитогорск медицина техникумында уҡыу мөмкин булмай.

[[1941 йыл]]дың июлендә БАССР-ҙың Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]дың 1 авгусында хәрби хеҙмәте башлана. Кесе сержанттан кесе лейтенантҡа тиклем хәрби званиелар ала. Хеҙмәт иткән частары:
* Көньяҡ Урал хәрби округының 113-сө күнекмә бригадаһы;
* 1-се Белоруссия фронты 260-сы уҡсылар дивизияһының 1026-сы уҡсылар полкы.

'''Тарихи белешмә'''
1-се формирование 260-сы уҡсылар дивизияһының һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан осоро — 1941 йылдың 4 авгусынан 17 ноябренә тиклем. Дивизияла ун меңдән ашыу яугир була. Кимры, [[Тверь|Калинин]] ҡалаларынан, Кузбасстан һәм [[Красноярск крайы]]нан килгән көстәрҙән, Урал хәрби округының хәрби уҡыу йорттарын тамамлаусыларҙан формалаша. 1941 йылдың 2 авгусынан 50-се армия составында 260-сы дивизия Брянск фронтында Тула ҡалаһы өсөн һуғыша. Фашист командованиеһы баш ҡалабыҙ Мәскәүгә ҡаршы йүнәлткән «Тайфун» операцияһының иң ҙур дәһшәте ябырыла уларға. 1941 йылдың октябрендә дивизия дошман ҡамауында ҡала һәм тулыһынса тиерлек юҡ ителә: 260-сы дивизияның 1026-сы полкынан 290 ҡыҙылармеец ҡына тере ҡала һәм сигенә.

2-се формирование 260-сы дивизия түбәндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша: [[1942 йыл]]дың 12 майынан — [[1943 йыл]]дың 3 мартына тиклем (1942 йылдың сентябренән Сталинград һәм Дон фронттары составында Сталинградты төньяҡ-көнбайышынан обороналай). Сталинград алышынан һуң, 260-сы дивизия Дон фронты резервына бирелә. 1943 йылдың март һуңына 260-сы дивизия Юғары Башкомандование резервы 11-се Армия составына индерелә. 1943 йылдың 12 июленән — [[1944 йыл]]дың 29 ғинуарына тиклем: 1943 йылдың июлендә Көнбайыш һәм Брянск фронттары составында Орёл, Брянск һөжүм итеү операцияларында, 1943 йылдың ноябренән Гомель-Речица һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. Сож йылғаһын аша сыға һәм Гомель ҡалаһын азат итә.

1944 йылдың 25 февраленән — [[1945 йыл]]дың 9 майына тиклем: 1944 йылдың февраленән 125-се уҡсылар корпусына ҡушыла һәм [[Украина]]ның [[Ровно өлкәһе]] Сарны ҡалаһы районына күсә. 260-сы дивизия 47-се армия составында «Багратион» Белоруссия һөжүм итеү операцияһында, өнбайыш Буг йылғаһын аша кисеүҙә һәм [[Варшава]] янындағы Прага ҡәлғәһен яулауҙа ҡатнаша. Почётлы «Ковель» атамаһына лайыҡ була. Артабан 260-сы дивизия частары Варшава-Познань, Көнсығыш Померания һәм [[Берлин]] һөжүм итеү операцияһында һәм [[Бранденбург]] ҡалаһын штурмлауҙа ҡатнаша, [[Висла]] йылғаһын аша сыға. [[1945 йыл]]дың 5-7 майында [[Эльба]]ға етә һәм америка ғәскәрҙәре менән осраша.

{{цитата|Кесе сержант Йәнгиров Йомаҙил, 1026-сы уҡсылар полкы автоматсылар ротаһы отделениеһы командиры, 1944 йылдың 18 мартында социалистик Тыуған илебеҙҙе һаҡлағанда күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 260-сы уҡсылар дивизияһының 64/н бойороғо менән 1944 йылдың 31 мартында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә|}}

Артабан СССР Эске эштәр халыҡ комиссариатының 43-сө әсирҙәр лагерын һаҡлауҙа хеҙмәт итә.

[[1946 йыл]]дың 21 ғинуарында Ҡораллы Көстәр сафынан демобилизациялана&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

1985 йылда Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Юбилейная награда Янгирова Ю. Я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә Дан ордены (1944)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Совет Заполярьеһын обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20741770/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211207/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20741770/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Йомаҙил Йәнгир улы Йәнгиров күп балалы атай.

== Хәтер ==
Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]]ның [[Мөрсәлим]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211137/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1112175440/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1524894208/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Янгиров Юмадил Янгирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212529/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1524894208/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Память народа. Юбилейная награда Янгирова Ю. Я.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212623/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer12863609/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20210624203647/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_doroga2380803/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Дорога памяти. Янгиров Ю. Я.]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400429124/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 Печатная Книга памяти. Сообщение о том, что Янгиров Ю. Я. погиб: в/ч 33858, красноармеец, стрелок, пропал без вести 24.12.1943 в Житомирской области в Коростенском районе у д. Хатиновка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211156/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400429124/?static_hash=cd97d7fa90243a358869a08cee74e197v2 |date=2021-06-24 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>d0iabqo95hv6lxzokm7ul3ghzj7ruyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исламов Мырҙағол Буранғол улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176735</id>
    <revision>
      <id>1309335</id>
      <parentid>1066642</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5996" sha1="6foz5bymtjvmjvm7awq798i3fomrb35" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исламов Мырҙағол Буранғол улы''' ([[27 ноябрь]] [[1909 йыл]] — [[1 ноябрь]] [[1974 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы.

== Биографияһы ==
Мырҙағол Буранғол улы Исламов 1909 йылдың 27 ноябрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]] [[Ҡаныҡай]] ауылында тыуған. Биш класс белем алған. Исламовтар ғаиләһендә ике ҡыҙ һәм биш малай үҫә, биш бер туған Минияр, Мырҙағол, Нурғәли, Лоҡман, Йәнгир һуғышта ҡатнаша, әммә һуңғы икәүһе яу ҡырынан әйләнеп ҡайтмай.

=== Һуғыш юлы ===
Исламов Мырҙағол 1941 йылдың 12 декабрендә Бишбүләк районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкы составында, 1943 йылдың ғинуар айынан 1945 йылдың 11 майына ҡәҙәр 60-сы кавалерия полкы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы составында 1-се гвардия танкка ҡаршы истребителдәр дивизияһында һуғыша.

1944 йылдың көҙөндә башҡорт кавалеристары СССР-Польша дәүләт сиген уҙа. Варшаваға юл асыла, әммә Польшаның башҡалаһын алыу уңышлы тамамланмай. Исламов Мырҙағол һуғышҡан 1-се гвардия кавалерия корпусы дошмандың оборонаһына бәреп инә. Корпус бик тиҙ һәм иң юғары маневрлыҡ күрһәтеү һөҙөмтәһендә, фашистарҙың көслөрәк соединениеларының атыуҙарынан бик оҫта сигенә. Карпат-Дуклин операцияһында 1-се гвардия кавалерия корпусы Чехословакия армияһы корпусы менән берлектә һуғыша. Был бәрелештә беҙҙең ғәскәрҙәр 1944 йылдың 29 сентябренә Дуклин артылышын алыуға ирешәләр.

==== Батырлығы ====
Башҡорт кавалеристары Русский, Ужок һәм Верецкий артылышын яулап ала. Свидник өсөн ҡаты һуғыштар башлана. Ул ваҡытта Мырҙағол Исламов үҙенең дивизияһы менән бергә дошман тылында була һәм корпустың рейдтан сығыу юлын таба.
Немецтар бер нисә тапҡыр юлды ябыу маҡсаты менән, совет һуғышсыларына ҙур юғалтыуҙар килтереп, атакаға күсә. Исламов һуғыш барышында үҙ взводын ут менән ҡаплай һәм немецтарҙың һөжүмен кире ҡаға. Дошман Түбән Полянка ауылы янында кавалерия корпусын уратып алырға тырыша. Ҡаты һуғыштар менән кавалерия корпусы ҡамауҙан беҙҙең ғәскәрҙәр урынлашҡан урынға сыға. Яңы көс һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары алғас, корпус ҡабат борола һәм үҙҙәрен эҙәрлекләүселәргә емергес һөжүм яһай. Был алыштарҙа ҡыҙыл гвардиясы Исламов Мырҙағол хөкүмәт бүләгенә — «Һуғышсан ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 9 майын Исламов Буранғол Польшаның Познань ҡалаһы госпиталендә ҡаршы ала.

== Һуғыштан һуңғы эшмәкәрлеге ==
Фронттан ҡаты яраланып ҡайтыуға ҡарамаҫтан, Мырҙағол Буранғол улы ауыл хужалығын үҫтереүгә ҙур көс һала. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа «Юлай» колхозы рәйесе вазифаһын башҡара, Бикҡол ауыл Советы секретары була. Утты-һыуҙы кискән яугир йәштәргә фәһемле кәңәштәре менән дә ярҙам итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == 
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы — 1944 йылдың 6 октябрендә Карпат-Дуклин операцияһы өсөн 
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы — 1944 йылдың 26 феврелендә Ровно, Луцк ҡалаларын азат иткән өсөн
* «СССР Ҡораллы көстәренә — 50 йыл» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* «Низкий поклон родителям» : /Ф.Исламова-Аминева] // Светлый путь. — 2020. — 2 апрель. — С.2.
* Участник ВОВ Исламов Мурзагул Бурангулович. 1418museum.ru›heroes/657618/
* https://web.archive.org/web/20220827104845/https://vk.com/video660820067_456239021
* Память. Башкортостан. Книга 6.</text>
      <sha1>6foz5bymtjvmjvm7awq798i3fomrb35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марков Борис Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177124</id>
    <revision>
      <id>1309637</id>
      <parentid>1285627</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10660" sha1="ra6fvj00zb3gwf1n7e6f3hbtu5fxsi6" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Борис Семенович Марков''' ([[7 март]], [[1924 йыл]] — [[25 март]], [[1
1977 йыл]]) — сыуаш артисы, режиссер, Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған артисы (1953), РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Сыуаш АССР-ының халыҡ артисы, К. В. Иванов исеемндёге дәүләт премияһы лауреаты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gap.archives21.ru/files/ivanov_k_v/ivanov/laureati.htm|title=Лауреаты Государственной премии им. К. В. Иванова|publisher=Государственная книжная палата Чувашской Республики|accessdate=2013-11-18|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Биография8ы ==
[[File:Могила_Маркова.jpg|thumb|right|250px|Чебоксарҙа ҡәбер Марков с. б.]]

Сыуаш асср-ында үткәрелгән, бала һәм үҫмер йылдары ауыл биләмәһе Ходяк.

Таутово мәктәпте тамамланым, һуңынан — Чебоксар педагогия техникумы; туған мәктәбендә уҡый.

Бөйөк ватан һуғышында артиллерия фронттарында һуғыша.

Етәкселегендәге М. М. Тарханов Сыуаш сәнғәте студияһы уҡыу.

Был спектакль театр сәхнәһендә к.в. иванов исемендәге сыуаш дәүләт академия 1947-1954 йылдың төп ролде башҡара.

Сыуаш асср-ының халыҡ артисы исеменә лайыҡ Борис Семенович сәнғәтенә индергән өлөшө өсөн.

1959 йылда гитис-ты тамамлаған, һөнәре буйынса «Музыкаль режиссер». [[Сыуаш опера һәм балет театры|Музыкаль театрында]] баш режиссер вазифаһына саҡырыла Сыуаш (составында музыкаль-драма театры), вокал һәм балет студияһын асыу.

1967-1972 йылдарҙа бер үк ваҡытта ссср-ҙың ҙур театры сәхнәһендә ҡуйған спектакль съезында кремль һарайы; лекциялар уҡыу Сәнғәте (доцент).

1966 йылда — РСФСР мәҙәниәт министрлығының идаралыҡ начальнигы опера театры рәсәй, Министрлығы коллегияһы ағзаһы.

Милләт советы депутаттары һайланасаҡ (Сыуаш АССР-ЫНЫҢ баш) ссср юғары советы 6 саҡырылыш (1962-1966)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06647.asp|title=Депутаты Верховного Совета СССР VI-го созыва 1962—1966|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2013-11-18|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IDZDfVSR?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06647.asp|archivedate=2013-07-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;; Чебоксар ҡалаһында сыуаш һәм кпсс өлкә комитеты ағзаһы.

Тыныслыҡты яҡлау комитеты ағзаһы.

Ерләнгән [[зыярат Чебоксар № 1|Чебоксар ҡалаһының зыяратында мемориал]].

== Әҙәбиәт ==
* О награждении Маркова Б. С. Почётной грамотой Верховного Совета Чувашской АССР : указ Президиума Верховного Совета Чувашской АССР от 06.03.1974 // Советская Чувашия. — 1974. — 07 марта (№ 56), с. 1.
* О присвоении Маркову Б. С. Почетного звания народного артиста РСФСР : указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 09.10.1974 // Советская Чувашия. — 1974. — 10 окт. (№ 238), с. 1.
* О присвоении почетного звания заслуженного артиста Чувашской АССР : указ Президиума Верховного Совета Чувашской АССР от 19 марта 1953 г. // Советская Чувашия. — 1953. — 21 марта (№ 59), с. 1.
* Борис Семенович Марков : [буклет] / ред.-сост. И. Евсеева. — Чебоксары, 1994. — 1 л. : ил., портр.
* Канюкова, А. С. Жизнь, отданная театру / А. С. Канюкова, А. С. Марков. — Чебоксары : Изд-во ЧГУ, 1999, 134 с. : ил.
* Марков, А. С. Борис Семенович Марков — артист, режиссер, педагог / А. С. Марков, А. С. Маркова (Канюкова). — Чебоксары : [ЧГИГН], 2014. — 234 с. : ил., портр.
* Алексеев, О. Оперӑпа балет театрне — Борис Марков ятне / О. Алексеев // Хыпар. — 2001. — 16 ҫу.{{ref-cv}}
* Канюкова, А. Чӗре ун театршӑн тапнӑ / А. Канюкова // Тӑван Атӑл. — 1986. — № 8, с. 64-66.
* Кондратьев, В. Борис Марков пурнӑҫӗпе паллаштарать / В. Кондратьев // Хыпар. — 2001. — 21 нарӑс{{ref-cv}}
* Константинова, Л. Марковсен ывӑл-хӗрӗ — кашниншӗн ырӑ тӗслӗх / Л. Константинова // Пурнӑç çулěпе (Элӗк районӗ). — 2022. — 21 юпа/октябрь (№ 41), с. 7..{{ref-cv}}
* Романская, М. Унӑн спектаклӗпе театр пуҫланнӑ / М. Романская // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2021. — 27 ҫу/май (№ 20), с. 7..{{ref-cv}}
* «Хамӑр ӗҫе фанатик пек юратсан ҫеҫ…» : статьясем // Хыпар. — 1994. — 26 ҫу..{{ref-cv}}
* Шинграев, В. Унӑн чӗри театршӑн ҫуннӑ / В. Шингарев // Хыпар. — 2014. — 13 пуш. — С. 4 : сӑн ӳкерчӗк..{{ref-cv}}
* Алексин, В. Жизнь дал чувашской опере / В. Алексин // Советская Чувашия. — 1994. — 28 мая.
* Бушуева, Л. И. Марков Борис Семенович: 1924-1977. «Я вложил в этот театр всю свою жизнь» / Л. И. Бушуева // Мастера театрального искусства. — Чебоксары, 2012, с. 217-226.
* Дмитриева, В. Борис Марков и его театр / В. Дмитриева // Чебоксарские новости. — 1994. — 26 мая.
* Ефимов, Л. А. Видный организатор театрального искусства Чувашии и России : (к 95-летию со дня рождения Бориса Семеновича Маркова) / Л. А. Ефимов // Чӑваш наци ӑс-хакӑлӗпе ӳнер академийӗн хыпарӗсем = = Вестник Чувашской национальной академии наук и искусств. — 2019. — № 1, с. 13-22.
* Заломнов, П. Д. Марков Борис Семенович / П. Д. Заломнов // Чувашский государственный театр оперы и балета и ведущие мастера его сцены / П. Д. Заломнов. — Чебоксары, 2002, с. 25-26.
* Кондратьев, М. Послесловие редактора / М. Кондратьев // Марков, Б. С. Мой театр / Б. С. Марков. — Чебоксары, 1995, с. 93-94.
* Макарова, С. Режиссер от Бога / С. Макарова // Советская Чувашия. — 2009. — 7 марта, с. 3.
* Марков, А. С. Б. С. Марков — основатель чувашского музыкального театра / А. С. Марков // Политические преследования и репрессии 1920 — начала 1950-х годов в судьбах интеллигенции Чувашии. — Чебоксары, 2014, с. 144-151.
* Марков, А. С. На театральных подмостках трагедии разыгрываются по-настоящему / А. С. Марков // СЧ-Столица. — 2000. — 26 янв. — 1 февр. (№ 3), с. 15.
* Романов, П. В. Марков Борис Семенович / П. В. Романов // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001, с. 263.
* Романов, П. В. Марков Борис Семенович / П. В. Романов, М. Г. Кондратьев // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2009. — Т. 3 : М-Се, с. 47.
* Талантливый сын своего народа. Борис Марков // Чувашия театральная. — 2022. — Апр. (№ 3), с. 6.

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://gov.cap.ru/home/57/webbibl/Markov.htm|title=Б. С. Марков пурнăçěпе|publisher=Официальный портал органов власти Чувашской Республики|accessdate=2013-11-18|lang=cv|author=Давыдов-Анатри В.}}
* {{cite web|url=http://www.lib.cap.ru/w_20090307.asp|title=Марков Борис Семёнович|publisher=Национальная библиотека Чувашской Республики|accessdate=2013-11-18|lang=ru|work=Юбиляры 2009 г. (07 марта)}}
* [http://www.proza.ru/avtor/vdovseva Вдовцева Людмила].[https://web.archive.org/web/20230704125921/https://vdovseva.livejournal.com/15927.html Борис Семенович Марков.]

[[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]</text>
      <sha1>ra6fvj00zb3gwf1n7e6f3hbtu5fxsi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карлова Ольга Анатольевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177930</id>
    <revision>
      <id>1309460</id>
      <parentid>1238177</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29507" sha1="az70o9msphowlrmjyqk31asneoq3ypd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ольга Анатольевна Карлова''' ([[14 май]] [[1957 йыл]], [[Абакан]], Хакасия автономиялы округы, [[Красноярск крайы]]) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре, [[Фәлсәфә|философ]], [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], журналист.

Филология фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы, профессор. Енисей энциклопедик һүҙлегенең (1997) XX быуат әҙәби тәнҡит һәм әҙәбиәт бүлеге буйынса авторҙарҙың береһе.

[[2008]]—[[2012 йыл]]дар — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары — Красноярск крайы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары.

2013 йылдың 11 июненән 2014 йылдың 11 мартына тиклем В. П. Астафьев исемендәге [[Красноярск дәүләт педагогия университеты]] ректоры.&lt;ref&gt;[http://ria.ru/krsk/20140311/998961177.html#13945556353973&amp;message=resize&amp;relto=register&amp;action=addClass&amp;value=registration Ректор КГПУ уволилась из-за проблем со здоровьем] // [[РИА Новости]], 11.03.2014&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл]]дың [[22 декабрь|22 декабренән]]&lt;ref name=&quot;dk&quot; /&gt;[[2016 йыл]]дың [27 июненәсә&lt;ref&gt;[http://newslab.ru/news/722278 Ольга Карлова покидает пост вице-мэра Красноярска] // [[Newslab.ru]], 27.06.2016&lt;/ref&gt; — Красноярск ҡала башлығының социаль һорауҙар буйынса урынбаҫары (йәштәр сәйәсәтен, халыҡты социаль яҡлау, мәғариф, спорт, мәҙәниәте).

== Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Ольга Аанатольевна Карлова 1957 йылдың 14 майында Абаканда яҙыусы һәм журналист А. И. Чмыхало ғаиләһендә тыуған. Өлкән ағаһы — филолог Б. А. Чмыхало.

[[1978 йыл]]да [[Красноярск дәүләт педагогия университеты]]н «Философия» һөнәре буйынса тамамлай&lt;ref name=&quot;sfu-kras&quot; /&gt;. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы вазифаһында эшләй, шулай уҡ Красноярск ҡалаһының ВЛКСМ Үҙәк РК мәғлүмәт-методик үҙәге мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;newslab&quot;/&gt;.

[[1981 йыл]]дан [[1987 йыл]]ға тиклем — комсомол ойошмалары бүлеге инструкторы, ВЛКСМ-дың Красноярск крайы комитетының пропаганда һәм мәҙәни-дөйөм эш бүлегенең лектор төркөме мөдире, комсомол тормошо бүлеге мөдире, « Красноярский комсомолец» гәзите мөхәррире урынбаҫары&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

1987 йылдан [[1990 йыл]]ға тиклем — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһы аспиранты&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

[[1990 йыл]]да [[КПСС Үҙәк Комитеты]] ҡарамағындағы педагогия фәндәр академияһы А. Н. Чирваның ғилми етәкселеге аҫтында филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Советская литература и гуманистическая концепция современности» темаһына диссертация яҡлай. (Һөнәр 10.01.02 — СССР халыҡтары әҙәбиәте / совет осоронда), рәсми оппоненттары булып филология фәндәре докторы, профессор В. И. Воронов һәм филология фәндәре кандидаты В. В. Дементьев сығыш яһай&lt;ref name=&quot;sfu-kras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

1990 йылдан 1995 йылдарға тиклем — Красноярск дәүләт университетының өлкән уҡытыусыһы, доцент (1993 йыл), эстетик белем биреү кафедраһы мөдире .&lt;ref name=&quot;newslab&quot;/&gt;

[[1995 йыл]]да — [[Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты|Красноярск дәүләт сәнғәт институтының]] вуз-ара һәм халыҡ-ара элемтәләр буйынса проректоры&lt;ref name=&quot;newslab&quot;&gt;[http://www.newslab.ru/news/dosie/14066 Карлова Ольга Анатольевна] // [[Newslab.ru]]&lt;/ref&gt;

1995 йылдан 1997 йылға тиклем — «Баш ҡала һаҡлыҡ банкы» Акционерлык коммерция банкының Красноярск филиалы рекламаһы һәм киң мәғлүмәт саралары бәйләнеше буйынса директор урынбаҫары&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

[[1997 йыл]]дан [[1999 йыл]]ға тиклем — Красноярск ҡалаһы хакимиәтенең йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт идаралығы начальнигы.&lt;ref name=&quot;newslab&quot;/&gt;

[[1999 йыл]]дан [[2000 йыл]]ға тиклем — мәҙәниәт теорияһы һәм тарихы доцент һәм кафедра мөдире, Красноярск дәүләт университетының сәнғәт белеме һәм культурология факультетының декан вазифаһын башҡарыусы&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

[[2000 йыл]]дан [[2003 йыл]]ға тиклем — директор — «„[[:ru:Городские новости|Городские новости]]“ гәзите редакцияһы» муниципаль унитар предприятиеһының баш мөхәррире&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

[[2001 йыл]]да [[Себер дәүләт фән һәм технологиялар университеты|академик М. Ф. Решетнев исемендәге Себер дәүләт аэрокосмос академияһында]] философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Миф и мифологическое сознание: Гносеологические и онтологические основания» темаһына диссертация яҡлай. (Һөнәре 09.00.01 — Онтология һәм танып белеү теорияһы). Фәнни консультанты — В. И. Жуковский&lt;ref name=&quot;sfu-kras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Карлова, Ольга Анатольевна. Миф и мифологическое сознание: гносеологические и онтологические основания : автореферат дис. … доктора философских наук : 09.00.01 / Сиб. аэрокосм. акад. им. акад. М. Ф. Решетнёва. — Красноярск, 2001. — 42 с.&lt;/ref&gt;.

[[2003 йыл]]дан — Красноярск дәүләт университетының мәҙәниәт теорияһы һәм социаль-мәҙәни эшмәкәрлек кафедраһы профессоры&lt;ref name=&quot;sfu-kras&quot;&gt;[http://www.sfu-kras.ru/about/people/karlovaoa Карлова Ольга Анатольевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130213045843/http://www.sfu-kras.ru/about/people/karlovaoa |date=2013-02-13 }} // Официальный сайт [[СФУ]]&lt;/ref&gt;.

2003 йылдан [[2004 йыл]]ға тиклем — корпоратив сәйәсәт, Үҙәк аппараттың йәмәғәтселек һәм киң мәғлүмәт саралары менән бәйләнеше буйынса директор,ОАО АКБ «[[:ru:Росбанк|Росбанк]]» корпоратив сәйәсәте һәм персоналы буйынса директор&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

[[2004 йыл]]дың октябренән [[2008 йыл]]дың июленә тиклем — губернаторы кәңәшсеһе, артабан Красноярск крайы губернаторы А. Г. Хлопониндың урынбаҫары&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

[[2008 йыл]]дың июленән — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары — социаль мәсьәләләр буйынса Красноярск крайы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары.&lt;ref name=&quot;newslab&quot;/&gt;

[[2010 йыл]]дың ғинуарынан — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы — Красноярск крайы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

2010 йылдың мартынан 2012 йылдың августына тиклем — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары — Красноярск крайы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;. Был вазифала мәғлүмәт сәйәсәте менән шөғөлләнә, ғаиләгә һәм балаларға ярҙам күрһәтеү өлкәһендә край программаларын эшләү, шулай уҡ эпидемияға ҡаршы саралар үткәреү менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;sibir&quot;&gt;Антон Андреев, Светлана Белькович [http://sibir.ria.ru/society/20120820/82265997.html Замгубернатора Красноярского края ушла в отставку в связи с назначением ректором вуза]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }} // [[РИА Новости]]-Сибирь, 20.08.2012 г.&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]дың [[22 август|22 авгусынан]] 2013 йылдың 11 июненә тиклем — В. П. Астафьев исемендәге Красноярск дәүләт педагогия университетының ректоры вазифаһын башҡарыусы&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sibir&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''Татьяна Шведова'' [http://an.zapad24.ru/articles/155-apofeoz-pedagogicheskoy-poemy-byvshiy-zam-gubernatora-olga-karlova-protisnulas-v-kgpu-im-vp-astafeva-s-mandatom-io-rektora.html Апофеоз педагогической поэмы Бывший зам. губернатора Ольга Карлова протиснулась в КГПУ им. В. П. Астафьева с мандатом и. о. ректора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606204441/http://an.zapad24.ru/articles/155-apofeoz-pedagogicheskoy-poemy-byvshiy-zam-gubernatora-olga-karlova-protisnulas-v-kgpu-im-vp-astafeva-s-mandatom-io-rektora.html |date=2014-06-06 }} // [[Аргументы недели]]-Енисей, 23.08.2012 г.&lt;/ref&gt;. Вазифаға инеү намыҫһыҙ көрәш һәм закон боҙоуҙар сәбәптәре буйынса ғауға менән бәйле&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.dela.ru/articles/rektor-peduniversiteta/|title = В красноярском педуниверситете делят власть|author = Александр ПЕТРОВ|date = 15.08.2012|publisher = Красноярское общественно-деловое издание ДЕЛА.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://an.zapad24.ru/articles/155-apofeoz-pedagogicheskoy-poemy-byvshiy-zam-gubernatora-olga-karlova-protisnulas-v-kgpu-im-vp-astafeva-s-mandatom-io-rektora.html|title = Апофеоз педагогической поэмы|author = Татьяна Шведова|date = 23.08.2012|publisher = Еженедельная газета «[[Аргументы недели]]. Енисей»|accessdate = 2012-11-03|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140606204441/http://an.zapad24.ru/articles/155-apofeoz-pedagogicheskoy-poemy-byvshiy-zam-gubernatora-olga-karlova-protisnulas-v-kgpu-im-vp-astafeva-s-mandatom-io-rektora.html|archivedate = 2014-06-06|deadlink = yes}}&lt;/ref&gt;.

[[2013 йыл]]дың [[11 июнь|11 июненән]] [[2014 йыл]]дың [[11 март]]ына тиклем — [[Красноярск дәүләт педагогия университеты]] ректоры. 2014 йылдың март башында үҙенең посын ҡалдыра. Китеүенең рәсми сәбәбе тип уның һаулығының торошон атарға була. Апрель башында фән һәм мәғариф министрлығы уның эштән китеүе менән килешә һәм ректор вазифаһын башҡарыусы итеп Валерий Ковалевскийҙы тәғәйенләй. Бойороҡ 2014 йылдың 5 апрелендә көсөнә инә.

2014 йылдың апреленән — Себер Фонды үҫеш башлығы&lt;ref name=&quot;newslab&quot; /&gt;.

[[2014 йыл]]дың [[22 декабрь|22 декабренән]] [[2016 йыл]]дың [[27 июнь|27 июненә]] тиклем — Красноярск ҡалаһы башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары (йәштәр сәйәсәтен, халыҡты социаль яҡлау, мәғариф, спорт, мәҙәниәте)&lt;ref name=&quot;dk&quot;&gt;[http://krasnoyarsk.dk.ru/news/olga-karlova-naznachena-zamestitelem-mera-krasnoyarska-236912148 Ольга Карлова назначена заместителем мэра Красноярска] // [[Деловой квартал]], 22.12.2014&lt;/ref&gt;.

2012—2014 йылдарҙа — Ғалимдар советы рәйесе, «Вестник КГПУ» баҫмаһының баш мөхәррире&lt;ref&gt;[https://www.kspu.ru/?content=people_info&amp;forcecat=3312 Карлова Ольга Анатольевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161223063740/https://www.kspu.ru/?content=people_info&amp;forcecat=3312 |date=2016-12-23 }} // Официальный сайт [[Красноярский государственный педагогический университет им. В.П. Астафьева|Красноярского государственного педагогического университета имени В. П. Астафьева]]&lt;/ref&gt;. «[[:ru:Северные архивы и экспедиции|Северные архивы и экспедиции]]» ғилми журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.

Рәсәй Федерацияһы Муниципаль академияһының ағза-корреспонденты; Петр сәнғәт һәм фән академияһының ағза-корреспонденты. [[Себер федераль университеты]] һәм Тыва дәүләт университетының берләшкән 999.029.02 Д диссертация советы ағзаһы&lt;ref&gt;Приказ Минобрнауки РФ от 06.08.2015 № 907/нк «[http://www.sfu-kras.ru/node/9362 Об объединённом совете по защите диссертаций на соискание учёной степени кандидата наук, на соискание учёной степени доктора наук на базе федерального государственного автономного образовательного учреждения высшего профессионального образования „Сибирский федеральный университет“, федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего профессионального образования „Тувинский государственный университет“]»&lt;/ref&gt;. [[Себер федераль университеты]] ҡарамағында Д 212.099.17 диссертация советы ағзаһы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==

=== Диссертациялары ===
{{Refbegin|2}}

* {{Китап|автор=Карлова О. А.|том=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=23|столбцы=|страницы=|год=1990|заглавие=Советская литература и гуманистическая концепция современности|издательство=[[Академия общественных наук при ЦК КПСС]]|место=М.|издание=|ответственный=автореферат дис. ... кандидата филологических наук : 10.01.02|викитека=|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01000110476?page=1|оригинал=|ref=Карлова}}
* {{Китап|автор=Карлова О. А.|том=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=42|столбцы=|страницы=|год=2001|заглавие=Миф и мифологическое сознание: гносеологические и онтологические основания|издательство=[[Сибирский государственный аэрокосмический университет имени академика М. Ф.  Решетнёва|Сиб. аэрокосм. акад. им. акад. М. Ф. Решетнёва]]|место=Красноярск|издание=|ответственный=автореферат дис. ... доктора философских наук : 09.00.01|викитека=|ссылка=http://cheloveknauka.com/v/61255/d?#?page=1|оригинал=|ref=Карлова}}
{{Refend}}

=== Монографиялары ===
{{Refbegin|2}}

* {{Китап|автор=Карлова О. А.|том=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=86|столбцы=|страницы=|год=1993|заглавие=Человек и мифы в советской литературе|издательство=[[КрасГУ]]|место=Красноярск|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|ref=Карлова}}
* {{Китап|автор=Карлова О. А., [[Солнцев, Роман Харисович|Солнцев Р. Х.]], [[Чмыхало, Борис Анатольевич|Чмыхало Б. А.]]|том=|тираж=|isbn=|серия=|страниц=584|столбцы=|страницы=|год=1998|заглавие=Красноярский материк|издательство=Гротеск|место=Красноярск|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|ref=}}
* {{Китап|автор=Карлова О. А.|том=|тираж=|isbn=5-7071-0269-8|серия=|страниц=208|столбцы=|страницы=|год=2001|заглавие=Mipnos sapiens —  миф разумный|издательство=[[КрасГУ]], Академия поэзии|место=Красноярск, {{М.}}|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|ref=Карлова}}
{{Refend}}

=== Халыҡ-ара конференцияларҙа тезистары ===
* ''Карлова О. А.'' Духовно-культурные константы развития Сибири. // Сибирь в XXI веке: альтернативы и прогнозы развития. — Красноярск: КрасГУ, 2003.

=== Мәҡәләләре ===
; урыҫ телендә
{{Refbegin|2}}

* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Современные проблемы гуманизма в историко-литературной перспективе|том=|выпуск=|год=1989|издательство=[[АОН при ЦК КПСС]]|место=М.|тип=|издание=Художественная культура в процессе перестройки общественного сознания|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Некоторые проблемы социалистического гуманизма в региональной критике на рубеже 50-60 годов|том=|выпуск=|год=|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Сиб. отд-е|место=Новосибирск|тип=|издание=Критика и критики в литературном процессе Сибири. XIX-XX вв.|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=20—24|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Мифоимя, мифометафора, мифообраз в структуре общественного сознания|том=|выпуск=1|год=2002|издательство=[[КрасГУ]]|место=Красноярск|тип=|издание=[[Вестник Красноярского государственного университета]]. Гуманитарные науки|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=28—45|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Философы спорят: к проблеме рационализма мифа|том=|выпуск=6|год=2003|издательство=[[Сибирский юридический институт МВД]]|место=Красноярск|тип=|издание=Сб науч. тр. «Личность, творчество, современность»|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=14—16|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Методологические основания актуальной теории мифа|том=|выпуск=4|год=2004|издательство=[[КрасГУ]]|место=Красноярск|тип=|издание=[[Вестник Красноярского государственного университета]]. Гуманитарные науки|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=114—124|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Мифология, наука, искусство: феноменология тайны|том=|выпуск=|год=2003|издательство=|место=|тип=|издание=Теория и история|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=61—75|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Публичная политика местных органов власти: мифы, диалог, организационный механизм осуществления|том=|выпуск=|год=2004|издательство=|место=|тип=|издание=Пресс-служба|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=32—39|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Рацио и логос русского любомудрия|том=|выпуск=7|год=2004|издательство=[[Сибирский юридический институт МВД]]|место=Красноярск|тип=|издание=Сб науч. тр. «Личность, творчество, современность»|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=142—147|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Маятник бытия|том=|выпуск=|год=|издательство=|место=|тип=|издание=Теория и история|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=33—39|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Творение апокрифов: художник и великие социальные мифы|том=|выпуск=3|год=2005|издательство=[[КрасГУ]]|место=Красноярск|тип=|издание=[[Вестник Красноярского государственного университета]]. Гуманитарные науки|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Карлова О. А.|страницы=9—21|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=|заглавие=Уроки квазиистории: целостность России как проблема смыслопостроения|том=|выпуск=8|год=2005|издательство=[[Сибирский юридический институт МВД]]|место=Красноярск|тип=|издание=Сб науч. тр. «Личность, творчество, современность»|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
{{Refend}}

; башҡа телдәрҙә
{{Refbegin|2}}

* {{Мәҡәлә|автор=Karlova O. А., Kevbrin E. S.|pages=1599—1611|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=11|заглавие=Luxury Brands as a Dominant Visual Sign for the Middle Class in Russia|том=4|выпуск=|год=2011|издательство=|место=|тип=|издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities &amp; Social Sciences|автор издания=|ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/2565/1/07_Karlova_Kevbrin.pdf|оригинал=Бренды товаров роскоши в качестве визуальных знаков среднего класса в России|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Karlova O. А.|pages=494—506|archiveurl=|ref=|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=“The Man of Screen”: Dream Architecture and Patterns of the Future|том=8|выпуск=|год=2015|издательство=|место=|тип=|издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities &amp; Social Sciences|автор издания=|ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16737/1/14_Karlova.pdf|оригинал=«Человек экрана»: архитектура грез и шаблоны будущего|archivedate=}}
{{Refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* Клешко А. М. [https://web.archive.org/web/20181123154131/https://krsk.sibnovosti.ru/blogs/203573-uragan-po-imeni-karlova Ураган по имени Карлова]// Сибирское агентство новостей, 20.08.2012

[[Категория:Рәсәй философтары]]
[[Категория:XXI быуат философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Философия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Филология фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:Красноярск дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>az70o9msphowlrmjyqk31asneoq3ypd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лоҡманов Илнур Флүр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178608</id>
    <revision>
      <id>1309600</id>
      <parentid>1286520</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22793" sha1="0fqlaa6fore5tdtsvf7a5dc3dmmqbd9" xml:space="preserve">{{Шәхес
|изображение  =Лоҡманов Илнур Флүр улы.jpg
 |род деятельности     = драма артисы, йырсы
 |награды и премии     = [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]]
}}
'''Лоҡманов Илнур Флүр улы''' ([[7 май]] [[1983 йыл]]) — драма артисы, йырсы, [[2005 йыл]]дан [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] ([[2018]])&lt;ref&gt;[https://bash.bashgazet.ru/litiratura/30252-yrgemde-tylap-yshyem.html «Йөрәгемде тыңлап йәшәйем» «Башҡортостан» гәзите, 25.05.2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618094258/https://bash.bashgazet.ru/litiratura/30252-yrgemde-tylap-yshyem.html |date=2022-06-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Илнур Флүр улы Лоҡманов [[1983 йыл]]дың [[7 май]]ында [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]нда [[Комсомольск (Учалы районы)|Комсомольск]] ҡасабаһында тыуған. 1989—1991 йылдарҙа Комсомольск урта мәктәбендә уҡый. [[1991 йыл]]дың көҙөнән алып [[2000 йыл]]ға тиклем [[Учалы районы]] [[Абҙаҡ]] ауылы урта мәктәбендә белем ала.

[[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы|Өфө дәүләт сәнғәт иституты]]ның «Драма театры һәм кино актёры» һөнәре бүлеген тамамлай.

[[2004]]—[[2005]] йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры.

[[2005 йыл]]дан хәҙерге көнгә тиклем [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры|Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театры]] актёры-сәхнә оҫтаһы.

«Дәүләт муниципаль идара итеү белгесе» һөнәре буйынса өҫтәмә белемгә эйә һәм «Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге технологияһы» йүнәлешендә белем камиллаштырыу курстарын үтә.

== Ижады ==
Театрҙа эшләү осоронда 60-тан ашыу башҡорт, сит ил һәм рәсәй драматургияһы ролдәрен уйнап, үҙен төрлө яҡлы пландағы артист итеп күрһәтә.

Илнур Лоҡманов йырсы-актёр. [[2008 йыл]]да үҙенең тәүге аудиоальбомын сығара. Милли йәштәр театрында ике театрлаштырылған яңғыҙ башҡарыу концерты үткәрә.
[[2011 йыл]]да «Мин шәп егет» тигән исем аҫтында икенсе аудиоальбомын сығара.

[[2009 йыл]]дан башлап [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] менән хеҙмәттәшлек итә, «Ҡорос» атҡаҙанған халыҡ ижады коллективының художество етәксеһе.

Илнур Флүр улы Лоҡманов Мифтахетдин Аҡмулла тормошона һәм ижадына бағышланған постановкаларға иғтибарлы ҡарай.
[[2009 йыл]]да — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда «Тюрксой» кафедраһын асыу саралары сиктәрендә Мифтахетдин Аҡмулла тормошо һәм ижады буйынса 40 минутлыҡ спектакль (Г. Хөсәйенов «Аҡмулла шиғыры», А. Вилданов «Аҡмулла — яҡтылыҡ һәм аҡыл йырсыһы»)&lt;ref&gt;[https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2020-10-17/teatr-ul-tamasha-yna-t-gel-bit-ul-be-e-tormoshobo-a-242116 «Театр — ул тамаша ғына түгел бит ул, ә беҙҙең тормошобоҙ ҙа» «Тамаша» 17 октябрь 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927134012/https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2020-10-17/teatr-ul-tamasha-yna-t-gel-bit-ul-be-e-tormoshobo-a-242116 |date=2021-09-27 }}&lt;/ref&gt; әҙерләй.

«Аулаҡ өй» фольклор сәхнәһе бик уңышлы килеп сыҡты. «Алтын битлек» төбәк-ара фестивалендә «Ҡорос» театры Гран-при яуланы.

[[2009]], [[2010]], [[2011]] йылдарҙа — Ҡаҙағстан, Үзбәкстан Республикалары, Төркиәнән һәм башҡа илдәрҙән килгән ҡунаҡтар ҡатнашҡан Халыҡ-ара Аҡмулла уҡыуҙарының режиссёр-ҡуйыусыһы&lt;ref&gt;[https://shonkar.com/articles/be-e-zhurnal-tyshynda/2019-07-24/tormosh-y-mle-yanda-matur-k-elle-keshel-r-bul-anda-253823 «Шоңҡар» журналы, «Тормош йәмле, янда матур күңелле кешеләр булғанда…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927134312/https://shonkar.com/articles/be-e-zhurnal-tyshynda/2019-07-24/tormosh-y-mle-yanda-matur-k-elle-keshel-r-bul-anda-253823 |date=2021-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]да Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнөнә бағышлап, [[Фәнис Фәтих улы Янышев]] хикәйәләре буйынса бер актлы «Аҡмулла» пьесаһын яҙҙы һәм сәхнәгә сығарҙы. Спектакль шулай уҡ Башҡорт юлдаш телевидениеһы һәм «Башҡортостан-24» телеканалдарында күрһәтелде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=PHLt5TJxCPo «Ҡорос» театры тураһында Илнур Лоҡман менән интервью]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9%20%D1%82%D0%B2%20%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%BB%D0%BE%D2%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1632693052317235-2688126022607985933-vla1-3687-vla-l7-balancer-8080-BAL-1814&amp;wiz_type=xl&amp;filmId=9109794930297627157  БСТ Илнур Лоҡманов менән Дилә Солтанова «Сәләм» тапшырыуында]&lt;/ref&gt;. Илнур Лоҡманов Мостай Кәрим йыйынтыҡтарынан «Һинән башҡа донъям япа-яңғыҙ» исемле пьеса яҙҙы.

Шулай уҡ [[2010 йыл]]да [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты]]нда «Ялҡын» театр түңәрәгенә нигеҙ һалды, һәм [[2018 йыл]]да был ижади берекмә «Өлгөлө коллектив» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.

Лоҡманов Илнур Флүр улы юғары категориялы өҫтәмә белем биреү педагогы. Мөхәммәт Исҡужин исемендәге 136-сы Башҡорт лицейында «Һупайлы дәрүиштәре» һәм Рауил Бикбаев исемендәге 102-се һанлы Башҡорт гимназияһында ижади түңәрәктәр ойоштороп, төрлө конкурстарҙа ҡатнашыу эшенә ҙур ярҙам күрһәтә.
{{цитата|Илнур Флүр улы Лоҡманов үҙен шәхси һәм һөнәри потенциалға эйә инициативалы һәм ижади ойоштороусы итеп күрһәтте. Ижади коллективтың уңышлы эше өсөн кәрәкле шарттар тыуҙырырлыҡ йүнәлеш бирә. Лоҡманов Өфө ҡалаһы ижади коллективтары менән тәжрибә уртаҡлаша, йәш артистарҙың остазы. Уның ижади диапазоны күп төрлө — лирик ролдәрҙән трагик ролдәргә, комик ролдәрҙән киҫкен характерлыларына тиклем. Интеллект һәм юғары эрудиция менән ҡатнаш ижади һығылмалылыҡ, үҙлелек, сағыу темперамент — шундай сифаттарға эйә актёр Илнур Лоҡманов|}} тигән юлдар бар уның характеристикаһында.

==== Репертуары ==== 
* ''Егет'' «Өҙөлгән туй» — З. Аҙнабаева
* ''Айбағош сәсән'' «Сәсәндәр» — И. Йомағолов
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* ''Журба'' «Яралы яҙмыш» — И. Абдуллин
* ''Цирк артисы'' «Башмағым»
* ''Яугир'' «Нәркәс» И. Йомағолов
* ''Яугир'' «Һуңғы ғәйнә» А. Иҙелбаев
* ''Яугир'' «Атилла»
* ''Үтәрбай'' «Ғилмияза» — Таңсулпан Ғарипова (2005)
* ''Ғабдулла'' «Беҙҙең өйҙөң йәме» — Мостай Кәрим (2005)
* ''Һаҡсы'' «Күскен» («Лавина») — Т. Джудженоглу (2006)
* ''Күмәк сәхнә'' «Герой» — Д. Синг (2006)
* ''Хәмзәнең атаһы'' «Go! Баламышкин» — Флорид Бүләков (2006)
* ''Егет'' «Йәйәүле Мәхмүт» — Мостай Кәрим (2006)
* ''Һалдат'' «Кураж ана һәм уның балалары» — Бертольд Брехт (2006)
* ''Амур'' «Диләфрүзгә дүрт кейәү» — Туфан Миңнуллин (2006)
* ''Шурка'' «Һөйгәнем минең» — Туфан Миңнуллин (2007)
* ''Хачим Пшимах'' «Ялалетдин атай» — Мостай Кәрим (2007)
* ''Айыу'' «Тылсымлы ҡурай» — Л. Кәбиров (2008)
* ''Зөлҡәрнәй'' «Тиле йәшлек» — Ибраһим Абдуллин
* ''Әлфәнис'' «Париждан килгән Әлфәнис» — Лек Вәлиев (2008)
* ''Слава'' «Биш кис» — Александр Володин (2008)
* ''Исмәғил'' «Диләфрүзгә дүрт кейәү» — Туфан Миңнуллин (2009)
* ''Егет'' «Как похищают красавиц» — В. Алпаев (2009)
* ''Мөхәммәт, Бомж'' «Люстра» — И. Зәйниев (2009)
* ''Шәһиҙулла'' «Донъяның ярҙары икәү» — Мостай Кәрим (2009)
* ''Тибальт, Абрим'' «Ромео һәм Джульетта» — Уильям Шекспир (2010)
* ''Мальволио'' «Ун икенсе төн» — Уильям Шекспир (2010)
* ''Власть'' «Ташлама утты, Прометей!» — Мостай Кәрим (2010)
* ''Слаймен'' «Ун өсөнсө йондоҙ» — В.Ольшанский (2011)
* ''Кудимов'' «Өлкән ул» — А. Вампилов (2012)
* ''Ҡотләхмәт'' «Башҡорт тотҡоно» — Мостай Кәрим (2011)
* ''Байназар'' «Ҡарт кейәүҙәр, йәки Шомбай ҡоҙа» — Флорид Бүләков (2012)
* ''Вайымһыҙ'' «Автобус» — С.Стратиев (2013)
* ''Заһир'' «Заһир, Гөлшат һәм Берлин асҡыстары» — Мостай Кәрим (2013)
* ''Мужчина'' «Любовь до потери памяти» — В. Красногоров (2014)
* «Һәр береһен исемләп хәтерләйек» музыкаль-шиғри композиция (2015)
* ''Шәйхи'' «Булһын аҡса бер муҡса» — мөҙәрис Багаев (2015)
* ''Авлабарҙа йәшәүсе Акоп'' «Ханума» — А.Цагарели (2016)
* ''Идарасы'' «Калигула» — А. Камю (2016)
* ''Хужа'' «Бик ябай тарих» — М. Ладо (2018)
* ''Ҡояш-ай, 1-се матрос'' «Мөхәббәт һәм нәфрәт» — Зәйнәб Биишева (2018)
* ''Ханнан'' «Башҡорт туйы» — Мөхәмәтша Буранғолов (2019)
* ''Ташбулат'', ''Хәмитйән'' «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» Мостай Кәрим (2019)
* ''Кямран'' — «Королёк — птичка певчая» — Решат Нури Гюнтекинь (2020)
* ''Теребай, курсант, Лев Богуш (йәш хирург)'' «Үлмәҫбай» — Мостай Кәрим (2020)
* ''Хәтипйән'' «Аҡ мөғжизә» — Мостай Кәрим (2020)
* ''Мөнир'' «Ғашиҡтар көнө» — Наил Ғәйетбай (2021)

Балалар өсөн ҡуйылған спектаклдәрҙәге ролдәре:
* ''Ҡара себен'' «Саңҡылдаҡ себен» — Рәсимә Ураҡсина (2005)
* ''Ҡыуышҡултыҡ'' «Алтын балта» — Сәрүәр Сурина (2005)
* ''Биргән'' «Мөхәббәт тураһында китап легендаһы» — И. Вәлиев (2007)
* ''Эт'' «Ҡош-ҡорт ығы-зығыһы» — Сәрүәр Сурина (2010)
* ''Йорт ҡуяны'' «Ҡыш батшалығында ғауға» — Л. Кәбиров (2010)
* ''Ҡуян'' «Кем дейеүҙе уятыр?» — Л. Исҡужин (2011)
* ''Синьор Помидор'' «Чиполлино» — Джанни Родари (2012)
* ''Мишка'' «Кто украл Новый Год?» — Л. Исҡужин (2013)
* ''Джафар, баҙарҙағы кеше'' «Аладдин» — И. Казакова сәхнәләштереүе (2014)
* ''Знак «Кирпич»'' «В стране Правилии» — И. Казакова (2017)
* ''Бесәй'' «Ҡыш бабайҙың һандығы» — Д.Голубецкий (2018)
* ''Бүре, Юлбаҫарҙар'' «Айболит һәм Бармалей» — Константин Чуковский (2019)&lt;ref&gt;[https://teatrnmt.ru/acters/lukmanov-ilnur/ Милли йәштәр театры. Илнур Лоҡманов репертуары]&lt;/ref&gt;  }}

== Фильмографияһы ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCzYs-jmE2Nt_s9BY1UY6o5w ИЛНУР ЛОҠМАН йырлай]
* [https://www.youtube.com/watch?v=PHLt5TJxCPo «Ҡорос» театры тураһында Илнур Лоҡман менән интервью]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9%20%D1%82%D0%B2%20%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%BB%D0%BE%D2%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1632693052317235-2688126022607985933-vla1-3687-vla-l7-balancer-8080-BAL-1814&amp;wiz_type=xl&amp;filmId=9109794930297627157  БСТ Илнур Лоҡманов менән Дилә Солтанова «Сәләм» тапшырыуында]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9%20%D1%82%D0%B2%20%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%BB%D0%BE%D2%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1632693052317235-2688126022607985933-vla1-3687-vla-l7-balancer-8080-BAL-1814&amp;wiz_type=xl&amp;filmId=7591057193462903405 «Әсәйемә» йыры]
* [https://ye102.ru/articles/mahsus/2021-01-30/yondo-lo-tabyn-ilnur-lo-manov-1214373 «Йондоҙло табын» — Илнур Лоҡманов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927131823/https://ye102.ru/articles/mahsus/2021-01-30/yondo-lo-tabyn-ilnur-lo-manov-1214373 |date=2021-09-27 }}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2018)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппараты хакимиәтенең Рәхмәт хаты (2019)
* «Ҡорос» халыҡ театры «Атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы» почётлы исеменә лайыҡ булды (2021)
* Ҡаҙағстан республикаһы Аҡтүбә ҡалаһының «Шатлыҡ» башҡорт-татар берләшмәһенең Грамотаһы (2016)
* Ҡабарҙы-Балҡар мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы (2013)

== Ғаиләһе ==
Илнур Лоҡмановтың тормош иптәше — Филүзә Рәмил ҡыҙы. Ҡыҙҙары — Зөлхизә (2014), Зөләйха (2020).

Атаһы Лоҡманов Флүр Зәки улы (1958—2012) Бәләбәй ауыл хужалығы техникумын тамамлаған. Учалы районы Комсомольск ҡасабаһында, Абҙаҡ ауылында инженер булып эшләне.

Әсәһе — Лоҡманова Гөлшат Талха ҡыҙы (1961—2007) Стәрлетамаҡ культура-ағартыу техникумының театр-режиссура бүлеген тамамлаған, мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәт итте&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/?text=%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9%20%D1%82%D0%B2%20%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%BB%D0%BE%D2%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1632693052317235-2688126022607985933-vla1-3687-vla-l7-balancer-8080-BAL-1814&amp;wiz_type=xl&amp;filmId=7591057193462903405 «Әсәйемә» йыры]
&lt;/ref&gt;.

Һеңлеһе Аҫылбаева Илнара Флүр ҡыҙы (1987) — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның психология факультетын тамамлаған, һөнәре буйынса эшләй.

== Шәжәрәһе ==
[[Файл:Лоҡманов Илнур Флүр улы шәжәрәһе.jpg|мини|слева]]
&lt;br/&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Комсомольск (Учалы районы)]]
* [[Абҙаҡ (Учалы районы)]]
* [[Илнур]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* «Батам, әммә ҡалҡам!» / «Башҡортостан» гәзите, 15 сентябрь 2012 йыл
* «Йөрәгемде тыңлап йәшәйем» / «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2018 йыл
* «Берҙәмлектәренә һоҡландым» / «Башҡортостан» гәзите, 26 апрель 2013 йыл

== Һылтанмалар ==
* [https://bash.bashgazet.ru/litiratura/30252-yrgemde-tylap-yshyem.html «Йөрәгемде тыңлап йәшәйем» «Башҡортостан» гәзите, 25.05.2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618094258/https://bash.bashgazet.ru/litiratura/30252-yrgemde-tylap-yshyem.html |date=2022-06-18 }}
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9%20%D1%82%D0%B2%20%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%BB%D0%BE%D2%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1632693052317235-2688126022607985933-vla1-3687-vla-l7-balancer-8080-BAL-1814&amp;wiz_type=xl&amp;filmId=9109794930297627157 «Батам, әммә ҡалҡам!» «Башҡортостан» гәзите. 15.09.2012]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9%20%D1%82%D0%B2%20%D0%B8%D0%BB%D0%BD%D1%83%D1%80%20%D0%BB%D0%BE%D2%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1632693052317235-2688126022607985933-vla1-3687-vla-l7-balancer-8080-BAL-1814&amp;wiz_type=xl&amp;filmId=7591057193462903405 «Әсәйемә» йыры]
* [https://teatrnmt.ru/acters/lukmanov-ilnur/ Милли йәштәр театры. Илнур Лоҡманов репертуары]
* [https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2020-10-17/teatr-ul-tamasha-yna-t-gel-bit-ul-be-e-tormoshobo-a-242116 «Театр — ул тамаша ғына түгел бит ул, ә беҙҙең тормошобоҙ ҙа» «Тамаша» 17 октябрь 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927134012/https://tamasha-rb.ru/articles/kultura/2020-10-17/teatr-ul-tamasha-yna-t-gel-bit-ul-be-e-tormoshobo-a-242116 |date=2021-09-27 }}
* [https://shonkar.com/articles/be-e-zhurnal-tyshynda/2019-07-24/tormosh-y-mle-yanda-matur-k-elle-keshel-r-bul-anda-253823 «Шоңҡар» журналы, «Тормош йәмле, янда матур күңелле кешеләр булғанда…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927134312/https://shonkar.com/articles/be-e-zhurnal-tyshynda/2019-07-24/tormosh-y-mle-yanda-matur-k-elle-keshel-r-bul-anda-253823 |date=2021-09-27 }}
* [https://bspu.ru/news/5100 Сайт БГПУ: Руководитель народного театра «Корос» стал заслуженным артистом Республики Башкортостан]
* [https://www.afisha.ru/people/428732/ Афиша Ильнур Лукманов]
* [https://web.archive.org/web/20210927135919/https://mgazeta.com/articles/gost-mg/2020-04-08/ilnur-lukmanov-neobhodim-novyy-nestandartnyy-format-rasskazov-o-podvige-shaymuratova-1067644 «Молодежная газета» Ильнур Лукманов: «Необходим новый, нестандартный формат рассказов о подвиге Шаймуратова!»]

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Артистар]]
[[Категория:Башҡорт йырсылары]]</text>
      <sha1>0fqlaa6fore5tdtsvf7a5dc3dmmqbd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179503</id>
    <revision>
      <id>1309407</id>
      <parentid>1302692</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7116" sha1="1s0jep1jxqdmcvqsrpye68b1oqd9ol7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы''' ([[25 ноябрь]] [[1917 йыл]] — [[12 февраль]] [[1985 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1974—1979 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның аҙыҡ-түлек министры. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), етенсе (1967—1971) һәм һигеҙенсе (1971—1975) саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. &lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)]&lt;/ref&gt;. Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1963, 1966), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордендары]] (1971) кавалеры.

== Биографияһы ==
Ғөзәйер Йыһанур улы Йәнтилин [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙе (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]) [[Кәрешкә]] ауылында Абдулхәйер-Йыһаннур Йәнтилиндәрҙең крәҫтиән ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)]
&lt;/ref&gt;.

БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Хөмәйрә Йыһанур ҡыҙы Йәнтилина һаҡлаған шәжәрәлә шундай мәғлүмәт бар: боронғо олаталары Аҡтай (1630), уның улы Аҙнаш (1670), Алдар (1720), Ғабдулла Алдаров (1740), Аллағыуат Алдаров (1754-1828), Йәнтилә Аллағыуатов (1791) — Йәнтилиндәрҙең ата-бабаһы, Юлмөхәмәт (1829), Абдулхәйер - Йыһаннур (1889-1964) — Ғөзәйер (1917-1985)&lt;ref&gt;[https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 Долгожданная встреча. «Бамакский вестник», 26 АВГУСТА 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003150942/https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 |date=2021-10-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
Тыуған ауылы Кәрешкә мәктәбендә тулы булмаған урта белемгә эйә була. 
 
[[1937 йыл]]да Баймаҡ тау-металлургия техникумын тамамлай. 

[[1938]]-[[1943 йыл]]дарҙа [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафында хеҙмәт итә.

[[1941 йыл]]да Баймаҡ район комиссариаты тарафынан фротҡа саҡырыла. Дон фронтына ҡараған 41-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия уҡсылар полкы составында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, ҡаты яралана&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ Янтилин Гузаир Зиганнурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003122012/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ |date=2021-10-03 }}&lt;/ref&gt;. 

[[1955 йыл]]да Орджоникидзе ҡалаһында (хәҙер — [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы|Төньяҡ Осетия — Алания]]ның баш ҡалаһы [[Владикавказ]]) Төньяҡ Кавказ тау-металлургия институтын тамамлай.

[[Бүребай]] һәм [[Түбә]] мәғдән идаралыҡтарының тау-байыҡтырыу фабрикаларында смена мастеры, фабрика начальнигы булып эшләй.

[[1957]]—[[1961 йыл]]дар — [[Сибай]] ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе.

[[1961]]—[[1975 йыл]]дар — КПСС-тың [[Сибай]] ҡала комитеты беренсе секретары

[[1975]]—[[1979 йыл]]дар — БАССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-87885053_87049 Имя в истории города (Ровесник Октябрьской революции). «Сибайский рабочий», 9.12. 2017 г.]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1963, 1966) 

[[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971) 

[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (16 октябрь 1942)

[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]» (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ Янтилин Гузаир Зиганнурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003122012/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ |date=2021-10-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 Долгожданная встреча. «Бамакский вестник», 26 АВГУСТА 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003150942/https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 |date=2021-10-03 }}&lt;/ref&gt;. 

[[БАССР Юғары Советы]]ның 7-се һәм 8-се саҡырылыш депутаты.

== Хәтер ==
* [[Сибай]] ҡалаһында Ғөзәйер Йәнтилин урамы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ Янтилин Гузаир Зиганнурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003122012/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11934822/ |date=2021-10-03 }}
* [https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)]
* [https://vk.com/wall-87885053_87049 Имя в истории города (Ровесник Октябрьской революции). «Сибайский рабочий», 9.12. 2017 г.]
* [https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 Долгожданная встреча. «Бамакский вестник», 26 АВГУСТА 2019 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003150942/https://bv02.info/articles/nashi-traditsii/2019-08-26/dolgozhdannaya-vstrecha-143998 |date=2021-10-03 }}</text>
      <sha1>1s0jep1jxqdmcvqsrpye68b1oqd9ol7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ласточкин Владимир Евгеньевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180119</id>
    <revision>
      <id>1309577</id>
      <parentid>1281637</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6115" sha1="gmd4ztoiq6x3zfzc3eaw46xmmeeldic" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ласточкин Владимир Евгеньевич''' ([[1 апрель]] [[1959 йыл]] — [[25 декабрь]] [[1985 йыл]]) — милиция [[майор]]ы. Беренсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы, [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] ([[1996 йыл|1996]]).

== Биографияһы ==
Владимир Евгеньевич Ласточкин — 1959 йылдың 1 апрелендә Свердловск ҡалаһында (хәҙерге — [[Екатеринбург]]) тыуған. Олатаһы — [[Советтар Союзы Геройы]] Михаил Кырчанов.

1976 йылда Свердловск ҡалаһының № 17 урта мәктәбен тамамлай.

[[1980 йыл]]да [[Урал дәүләт педагогия университеты|Свердловск педагогия институтын]] (хәҙер [[Урал дәүләт педагогия университеты]]) тамамлай һәм Армия хеҙмәтенә саҡырыла.. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, СССР эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә. Свердловск ҡалаһының Ленин районы эске эштәр бүлексәһендә участка инспекторы булып эш башлай. [[1991 йыл|1991]] -[[1993 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дарҙа Свердловск өлкәһе «Росс» спецназ отряды командиры. Владимир Ласточкин етәкселегендә «Росгвардия» отряды ойошторола, шәхси составтың комплектацияһы уҙғарыла, төрлө хеҙмәттәрҙең эше һәм үҙ-ара эш итеүе ойошторола, отряд дислокациялары урыны булдырыла. [[1994 йыл]]да Рәсәй эске эштәр министрлығы академияһына уҡырға инә. [[1995 йыл]] Рәсәй эске эштәр министрлығында оперуполномоченный&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|star=Rus|id=795}}&lt;/ref&gt;.

1995 йылдаың 3 ноябрендә милиция майоры Владимир Ласточкин [[Чечен Республикаһы|Чечняға]] СОБР штаб начальнигы вазифаһында командировкаға китә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Чечен Республикаһы буйынса таралып бөткән отрядтарҙа була, етешһеҙлектәрҙе бөтөрөүҙе тәьмин итә. Бер нисә тапҡыр ут аҫтына эләгә. Командировкаһының аҙағына яҡынлашҡанда, Гудермес өсөн барған һуғышта Свердловск командиры милиция полковнигы Леонид Валов һәләк була. Валовтың кәүҙәһе сепаратистар менән ҡамалған Гудермес комендатураһында ҡала. Ласточкин Владимир Евгеньевич уның кәүҙәһен сығармайынса ҡайтып китмәҫкә хәл итә. Һуғыш ваҡытында дошман пулемётын юҡ итә, был федераль көстәргә комендатураға үтәргә юл аса. Яралыларҙы һәм һәләк булғандарҙы эвакуциялағанда ул ауыр яралана. 1985 йылдың [[25 декабрь|25 декабрендә]] госпиталдә алған йәрәхәттәренән вафат була. Екатеринбургтың Себер зыяратында ерләнә.&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|star=Rus|id=795}}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы Президентының]] № Баш 1123 [[1 август]] [[1996 йыл]] Указы менән милиция майоры Владимир Евгеньевич Ласточкин юғары исемгә (үлгәндән) [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|star=Rus|id=795}}&lt;/ref&gt; лайыҡ була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996);
* [[Батырлыҡ ордены]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Warheroes|star=Rus|id=795}}&lt;/ref&gt;(1996).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Рәсәй эске эштәр министрлығы РФ Геройы. — Мәскәү, 2002.

== Һылтанмалар ==
* [http://ross-ural.ru/blog/30-lyet-otdyelu/ 30 лет Отделу специального назначения «Россы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026070817/http://ross-ural.ru/blog/30-lyet-otdyelu/ |date=2021-10-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20241225150706/https://xn--80acgfbsl1azdqr.xn--p1ai/news/1375-lyudi-goroda-vladimir-lastochkin---geroy-rossii Люди города: Владимир Ласточкин — Герой Росии]
[[Категория:Беренсе чечен һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Батырлыҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1995 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Екатеринбургта тыуғандар]]
[[Категория:1959 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Урал дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй эске эштәр министрлығының идаралыҡ академияһын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>gmd4ztoiq6x3zfzc3eaw46xmmeeldic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кудрявцев Лев Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180313</id>
    <revision>
      <id>1309536</id>
      <parentid>1261321</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12612" sha1="q9ts4qgf5t06klmxt3h7u5jh7i37jrl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кудряцев Лев Дмитриевич''' ([[25 март]] [[1923 йыл]] — [[17 февраль]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] математигы, СССР фәндәр Академиһының ғәмәли математика буйынса бүлегендә ағза-корреспондент (1984). Функциялар теорияһы һәм топология буйынса белгес.

== Биографияһы ==
Лев Дмитриевич Кудрявцев 1923 йылдың 25 мартында Мәскәүҙә хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1940 йылда Мәскәүҙең № 59 урта мәктәбен тамамлағас, [[М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә.

[[1945 йыл]]да Мәскәү университетын отличие менән тамамлай һәм шунда уҡ аспирантураға уҡырға инә,

[[1947 йыл]]да Мәскәү дәүләт университетының физика-техник факультетында эшләй башлай.

[[1948 йыл]]дан В. А. Стеклов исемендәге математика институты (МИАН) эшләй. Кудряцевҡа математик Сергей Никольский ҙур йоғонто яһай, артабан уның менән оҙаҡ йылдар ғилми семинар менән етәкселек итә.&lt;ref name=&quot;math&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Лев Дмитриевич Кудрявцев|издание=Математика в высшем образовании|номер=10|год=2012|страницы=77—84|ссылка=http://www.unn.ru/math/no/10/_nom10_008_kudryavtsev.pdf}}&lt;/ref&gt; [[1956 йыл]], докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

[[1958 йыл]]дан — Мәскәү физика-техник институтының профессоры.. 1953 −1959 йылдарҙа институттың юғары математика кафедраһын етәкләй.

[[1961]]—[[1968 йыл]]д В. А. Стеклов исемендәге математика институтының директор урынбаҫары булып эшләй&lt;ref name=&quot;math&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Лев Дмитриевич Кудрявцев|издание=Математика в высшем образовании|номер=10|год=2012|страницы=77—84|ссылка=http://www.unn.ru/math/no/10/_nom10_008_kudryavtsev.pdf}}&lt;/ref&gt; [[1970 йыл]]да беренсе матанализ курсын сығара (бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫылған).

[[1984 йыл]]да СССР фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты. [[1997 йыл]]дан педагогия һәм социаль фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref&gt;[https://istina.msu.ru/media/intrelations/societymembership/1b7/2c1/5604446/Akademiya_pedagogicheskih_i_sotsialnyih_nauk.pdf (общественная) Академия педагогических и социальных наук] (о ней)&lt;/ref&gt;. [[2002 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да мәғариф һәм фән өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн Европа фәндәр Академияһының ағза итеп һайлана.

Кудряцев Лев Дмитриевич 2012 йылдың 17 февралендә Мәскәүҙә вафат булған,Ваганьков зыяратында ерләнгән.

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары ==
Ккүп үлсәмле Евклид арауыҡтары өлкәләрендә дифференциацияланған функцияларҙың метрик һәм топологик үҙенсәлектәре өлкәһендәге ғилми күрһәткестәргә өлгәшә.


== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләкәре ==
* Мәскәү математика йәмғиәтенең йәш математиктар премияһы (1953);
* [[СССР Дәүләт премияһы]] (1988);
* Соросовскийҙың атҡаҙанған профессоры исеме — педагогика өлкәһендәге уңыштары өсөн һәм юғары мәктәп һәм педагогик эшмәкәрлегенә индергән өлөшө өсөн (1994);
* МАИК премияһы «Фән/Интерпериодика» 5 томдағы юғары мәктәптәрҙең математик анализ буйынса уҡытыу-методик комплекты өсөн (1996);
* Европа фәндәр Академияһының Блез Паскаль исемендәге миҙал;
* [[Ушинский Константин Дмитриевич|К. Д. Ушинский]].исемендәге миҙал.

== Библиография ==

=== Китаптары ===
* {{Китап|автор=Кудрявцев Л. Д.|часть=|заглавие=Курс математического анализа в 3 томах|оригинал=|ссылка=|издание=|место=|издательство=|год=[[2003]]|том=|страницы=|страниц=|isbn=5-7107-4119-1}}
* {{Китап|автор=Кудрявцев Л. Д., [[Кутасов, Александр Дмитриевич|Кутасов А. Д.]], [[Чехлов, Валерий Иванович|Чехлов В. И.]], [[Шабунин, Михаил Иванович|Шабунин М. И.]]|часть=|заглавие=Сборник задач по математическому анализу|оригинал=|ссылка=|издание=|место=|издательство=[[Физматилит (издательство)|Физматлит]]|год=[[2003]]|том=1. Предел. Непрерывность. Дифференцируемость|страницы=|страниц=496|isbn=5-9221-0306-7}}
* {{Китап|автор=Кудрявцев Л. Д., Кутасов А. Д., Чехлов В. И., Шабунин М. И.|часть=|заглавие=Сборник задач по математическому анализу|оригинал=|ссылка=|издание=|место=|издательство=Физматлит|год=[[2003]]|том=2. Интегралы. Ряды|страницы=|страниц=504|isbn=5-9221-0307-5}}
* {{Китап|автор=Кудрявцев Л. Д., Кутасов А. Д., Чехлов В. И., Шабунин М. И.|часть=|заглавие=Сборник задач по математическому анализу|оригинал=|ссылка=|издание=|место=|издательство=Физматлит|год=[[2003]]|том=3. Функции нескольких переменных|страницы=|страниц=472|isbn=5-9221-0308-3}}

=== Мәҡәләләре ===
* {{Мәҡәлә|автор=Кудрявцев Л. Д.|заглавие=О свойствах дифференцируемых отображений областей эвклидовых пространств|издание=Матем. сб.|том=32(74)|номер=3|год=1953|страницы=493–514|ссылка=http://mi.mathnet.ru/msb5319}}
* {{Мәҡәлә|автор=Кудрявцев Л. Д.|заглавие=Прямые и обратные теоремы вложения. Приложения к решению вариационным методом эллиптических уравнений|издание=АН СССР|том=55|год=1959|страницы=3–182|ссылка=http://mi.mathnet.ru/book1099}}
* {{Мәҡәлә|автор=Кудрявцев Л. Д.|заглавие=Решение первой краевой задачи для самосопряженных эллиптических уравнений в случае неограниченной области|издание=Изв. АН СССР. Сер. матем.|том=31|номер=5|год=1967|страницы=1179–1199|ссылка=http://mi.mathnet.ru/izv2582}}
* {{Мәҡәлә|автор=Kudryavtsev L. D.|заглавие=Criterion of polynomial increase of a function and its derivatives|издание=Anal. Math.|том=18|номер=3|год=1992|страницы=223–236|ссылка=http://www.ams.org/mathscinet-getitem?mr=1198974}}
* {{Мәҡәлә|автор=Кудрявцев Л. Д.|заглавие=Асимптотика решений дифференциальных уравнений вблизи сингулярных точек|издание=Тр. МИАН|том=232|год=2001|страницы=194–217|ссылка=http://mi.mathnet.ru/tm213}}
 

== Әҙәбиәт ==
* [https://web.archive.org/web/20110624083851/http://math.ru/history/tree/Kudryavtsev_LD Лев Кудрявцев Дмитриевич]. Math.ru
* {{Мәҡәлә|автор=[[Яковлев, Геннадий Николаевич|Яковлев Г. Н.]]|заглавие=С юбилеем!|издание=За науку|номер=1636|год=2003|ссылка=http://za-nauku.mipt.ru/hardcopies/2003/1636/ldkudr.html}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Образцов, Пётр Алексеевич|Образцов П. А.]]|заглавие=Член-корреспондент РАН Лев Кудрявцев: «Ничего лишнего, но всё необходимое»|издание=[[Известия]]|выпуск=29.12|год=2006|ссылка=http://www.izvestia.ru/science/article3099949/|archiveurl=https://archive.is/QI7pY|archivedate=2013-04-17}}
* {{Мәҡәлә|автор=Никольский С. М., [[Бесов, Олег Владимирович|Бесов О. В.]], [[Лизоркин, Пётр Иванович|Лизоркин П. И.]]|заглавие=Лев Дмитриевич Кудрявцев (к шестидесятилетию со дня рождения)|издание=УМН|том=38|номер=3|год=1983|страницы=205–210|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn2869}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Аносов, Дмитрий Викторович|Аносов Д. В.]], [[Васильев, Виктор Анатольевич|Васильев В. А.]], [[Владимиров, Василий Сергеевич|Владимиров В. С.]] и др.|заглавие=Лев Дмитриевич Кудрявцев (некролог)|издание=УМН|том=67|номер=3|год=2012|страницы=173–174|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn9480}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
*[https://mipt-museum.ru/кудрявцев-лев-дмитриевич/ Музей истории МФТИ/Кудрявцев Лев Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030063343/https://mipt-museum.ru/%D0%BA%D1%83%D0%B4%D1%80%D1%8F%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2-%D0%BB%D0%B5%D0%B2-%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-10-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20211030063848/https://math.ru/history/tree/Kudryavtsev_LD История математики /Кудрявцев Лев Дмитриевич]
[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәү физика-техник университетының уҡытыусылары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>q9ts4qgf5t06klmxt3h7u5jh7i37jrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лыч Леонид Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180326</id>
    <revision>
      <id>1309608</id>
      <parentid>1276912</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14437" sha1="dedpgbsageolq8fq2vsuqq1ncjmqwol" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лыч Леонид Михайлович''' ({{Lang-be|Леанід Міхайлавіч Лыч}}; [[8 февраль]] [[1929]], Могильно, Минск округы — [[17 ғинуар]] [[2021]]) — белорус тарихсыһы, публицист. [[Фән докторы|Тарих фәндәре докторы]] (1989), профессор (1993).

== Биографияһы ==
Леонид Михайлович Лыч  1929 йылдың 8 февралендә  Узденщинала (Минск полтава өлкәһе) тыуған.  Һуғыштан һуң  Минск статистик техникумында, хәрби училищела, СССР Эске эштәр министрлығының Минск офицер мәктәбендә, Ашхабадта  Эске эштәр министрлығы мәктәбендә уҡый. 1952 йылда Иркутск өлкәһендә өйләнә, унда сәйәси тотҡондар лагерында оператив вәкил булып  эшләй. 1957 йылда  [[Башҡорт дәүләт университеты|Тимирязев К. А. исемендәге  Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда тарих факультетын тамамлай.  1958 йылда Белоруссияға икенсе ҡатыны менән әйләнеп ҡайта, унда уҡытыусы булып эшләй. 

1962 йылдан алып ғүмерен  БССР Фәндәр академияһының тарих институты менән бәйле. 1963 йылдан  1967 йылға тиклем институт тарихында  кесе ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан алып  1989 йылға тиклем өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан алып 2005 йылға тиклем  Белоруссияның милли-мәҙәни үҫеш бүлегенең төп  фәнни хеҙмәткәре булып эшләй.  2005 йылдан  2016 йылдарға тиклем —  социаль-иҡтисади тарих, фән һәм мәҙәниәт бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.  2016 йылдан 2020 йылдың  30 декабренә тиклем  — Беларусь яңы тарихы бүлегенең баш ғилми хеҙмәткәре. 

Беларусь Республикаһы Юғары Советы Президиумы ҡарамағындағы Топонимия комиссияһы рәйесе  (1992—1996).

Өс тапҡыр өйләнә.&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=236201&amp;lang=ru 90-летний историк Леонид Лыч предельно откровенно рассказал про всё — работу в лагере политзаключенных, трех жен, сына Шамиля]&lt;/ref&gt;,  тәүге никахынан улы Шамил бар. 

Ир туғандары:

* Лыч Геннадий Михайлович — ғалим-иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Беларусь Фәндәр академияһы академигы.
* Анатолий Михайлович Лыч — тәбиғәтте файҙаланыу өлкәһендә ғалим, техник фәндәр кандидаты.

2021 йылдың 17 ғинуарында кисерелгән коронавирус инфекцияһы эҙемтәләренән вафат була&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=266800&amp;lang=ru Умер известный историк Леонид Лыч]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Совет осоронда социаль-синфи мөнәсәбәттәр, белорус мәҙәниәте тарихы, IX—XX быуаттарҙа  Белоруссияла тел сәйәсәте,  XX быуатта  илдә милләт-ара мөнәсәбәт мәсьәләләрен тикшерә. 

=== Диссертациялары ===

* Лыч, Л. М. Железнодорожники Белоруссии в годы семилетки (1959-1965 гг.) : автореферат дис. … кандидата исторических наук / АН БССР. Ин-т истории. — Минск, 1966. — 20 с.
* Лыч, Л. М. Ликвидация экономического и социально-культурного неравенства союзных республик : на примере БССР, 1917-1941 : автореферат дис. … доктора исторических наук : 07.00.02. / Акад. наук Бел. ССР, Ин-т истории. — Минск, 1988. — 45 с.

=== Китаптары, монографиялары, белешмә баҫмалары ===
{{Refbegin|2}}
* Лыч Л. М. Рост материального благосостояния и культуры белорусского народа / Л. М. Лыч и др. ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1969. — 301 с.
* Марченко И. Е. Ведущая сила : Рабочий класс Белоруссии на этапе развитого социализма / И. Е. Марченко, Л. М. Лыч. - Минск : Беларусь, 1980. - 191 с.
* Лыч Л. М. Аграрный отряд рабочего класса Белоруссии / Л. М. Лыч. — Минск : Беларусь, 1984. — 110 с.
* Лыч Л. М. Ликвидация экономического и социально-культурного неравенства союзных республик : На прим. БССР (1917-1941 гг.) / Л. М. Лыч ; под ред. В. А. Полуяна; АН БССР, Ин-т истории. — Минск : Наука и техника, 1987. — 286 с.
* Мельянков Г. С. Сотрудничество созидателей : БССР в соц.-экон. сотрудничестве народов ССР / Г.С. Мельянков, Л.М. Лыч. — Минск : Выш. шк., 1987. — 109 с.
* Пичета В. И. Белорусский язык как фактор национально-культурный / В. И. Пичета ; [послесловие Л. М. Лыча]. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 30 c.
* Сорокин А. Н. Эксперимент : Человек и земля / А. Н. Сорокин ; под редакцией Л. М. Лыча ; Академия наук Беларуси, Институт истории. — Минск : Навука і тэхніка, 1994. — 94 с.
* Лыч Л. М. Назвы зямлі беларускай / Л. М. Лыч. — Мінск : Універсітэцкае, 1994. — 128 с.
* Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі : Да 70-годдзя ўтварэння / М. П. Касцюк, М. К. Кошалеў, Л.М. Лыч і інш. — Мінск. : ВП «Экаперспектыва», 1999. — 107 с.
* Лыч Л. М. Беларуская ідэя ў постацях і здзейсненнях / Леанід Лыч. — Мінск : Athenaeum, 2001. — 79 с.
* Лыч Л. М. Краязнаўства — крыніца ведаў і нацыянальнага сталення / Леанід Лыч. — Мн. : Беларус. фонд культуры, 2004. — 49 с.
* Лыч Л. М. Эшалоны бягуць на захад. З гісторыі перавозак на чыгунках Беларусі (верасень 1943 - май 1945 г.) / Леанід Лыч ; пад агульнай рэд. І. У. Мандрыка] ; Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных адносін. — Віцебск : Выдавецтва ВДТУ, 2005. — 165 с.
* Лыч Л. М. Гісторыя культуры Беларусі са старажытных часоў да 1569 г. / Леанід Лыч ; Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных адносін. — Віцебск : ВДТУ, 2005. — 122 с.
* Лыч Л. М. Праблема захавання беларускай этнакультурнай прысутнасці ў славянскім свеце / Леанід Лыч. — Мінск, 2006. — 71 с.
* Лыч Л. М. Гісторыя культуры Беларусі ў перыяд Рэчы Паспалітай (1569—1795 гг.) / Леанід Лыч ; Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных адносін. — Віцебск : Выдавецтва ВДТУ, 2006. — 166 с.
* Лыч Л. М. Татары Беларусі : на пераломах сацыяльна-палітычных эпох (XX ― пачатак XXI ст.) / Леанід Лыч. — Мінск : Кнігазбор, 2007. — 75 с.
* Лыч Л. М. Міжнацыянальныя дачыненні на Беларусі (верасень 1943 ― кастрычнік 1964 г.) / Л. Лыч. ― Мінск : Галіяфы, 2009. ― 284 с.
* Лыч Л. М. Культура Беларуси: от самобытной к денационализованной / Леонид Лыч. — Минск : Кнігазбор, 2010. — 54 с.
* История белорусской железной дороги. Из XIX века ― в век XXI : 1862―2012 / В. В. Яновская и др. — Минск : Мастацкая літаратура, 2012. — 958 с.
* Лыч Л. М. Яўрэйская культура Беларусі ― яе агульны духоўны набытак / Л. Лыч. ― Мінск, 2012. ― 122 с.
* Лыч Л. М. Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага  жыцця  Беларусі / Леанід  Лыч. — Мінск  : Кнігазбор, 2013. — 43 с.
* Лыч Л. М. Нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў як варыянт захавання іх этнакультурнай самабытнасці / Леанід Лыч. — Мінск : Кнігазбор, 2013. — 23 с.
* Лыч Л. М. Першаму з'езду беларусаў свету – 20 гадоў / Леанід Лыч. — Мінск, 2013. — 115 с.
* Лыч Л. М. Рускі прафесар на ніве беларускага нацыянальнага адраджэння : успаміны / Леанід Лыч. — Мінск : Кнігазбор, 2013. — 119 с.
* Лыч Л. М. Беларускае нацыянальнае пытанне ў калейдаскопе думак / Леанід Лыч. — Мінск, 2014. — 157 с. 
* Лыч Л. М. Міжваенная беларусізацыя і яе ўрокі / Леанід Лыч. — Мінск, 2014. — 233 с.
* Лыч Л. М. Моладзі — праўдзівую гісторыю Беларусі / Леанід Лыч. — Мінск, 2014. — 72 с. 
* Лыч Л. М. Беларусы на мяжы нацыянальнай катастрофы / Леанід Лыч. — Мінск, 2015. — 56 с.
* Лыч Л. М. Усенародны рух за наданне беларускай мове статусу адзінай дзяржаўнай : (да 25-годдзя Закона «Аб мовах ў Беларускай ССР», 26 студзеня 1990) / Леанід Лыч. — Мінск, 2015. — 80 с.
* Лыч Л. М. Беларуская мова на скрыжаваннях трох палітычных рэжымаў : (26 студзеня 1990—14 мая 1995 г.) / Леанід Лыч. — Мінск, 2016. — 159 с.
{{Refend}}

=== Дәреслектәр, уҡыу әсбаптары ===

* Лыч Л. М. Гісторыя культуры Беларусі : вучэб. выд. / Леанід Лыч, Уладзімір Навіцкі. — Мінск : НКФ «Экаперспектыва», 1996. — 453 с.
* Лыч Л. М. Гісторыя культуры Беларусі : вучэб. выд. / Леанід Лыч,  Уладзімір  Навіцкі. — 2-е  выд.,  дап. — Мінск : ВП «Экаперспектыва», 1997. — 483 с.
* Андрэева Е. Г. Асвета на Беларусі ў 1772-1802 гг. : вучэб. дапам. / Е. Г. Андрэева, Л. М. Лыч ; Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка. — Мінск. : БДПУ, 2001. — 50 с.
* Андрэева Е. Г. Шляхі сталення : Да 70-годдзя ўтварэння Выш. пед. ін-та ў Мінску : вучэб. дапам. / Е. Г. Андрэева, Л. М. Лыч ; Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка. — Мінск : БДПУ, 2001. — 94 с.
* Лыч Л. М. Гісторыя культуры Беларусі : вучэб. выд. / Леанід Лыч, Уладзімір Навіцкі. — 3-е выд., дап. — Мінск : Совр. школа, 2008. — 510 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20211030140216/http://history.by/lych/ Профиль на сайте Института истории НАН РБ]
[[Категория:Минскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2021 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Белоруссияла тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Профессорҙар]]</text>
      <sha1>dedpgbsageolq8fq2vsuqq1ncjmqwol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирпичников Михаил Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180703</id>
    <revision>
      <id>1309492</id>
      <parentid>1282703</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16026" sha1="faywhjcyxw2yy7gwh9tv46r7vjxaahx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кирпичников Михаил Петрович''' ([[9 ноябрь]] [[1945 йыл]]) — [[Физик химия|физик-химик]] [[биология]], [[Генетик инженерия|аҡһымлы инженерия]] һәм [[биотехнология]]лар өлкәһе буйынса СССР һәм Рәсәй ғалимы; дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Биохимия, биофизика һәм физиологик актив берләшмәләр химияһы (физик-химик биология) бүлексәһе буйынса РФА-ның мөхбир ағзаһы (1994), РФА академигы ([[1997]]).

«Вестник Московского университета. Серия 16. Биология» журналының баш мөхәррире, «Биологик химия», «Биотехнологиялар», «Рәсәйҙә фән» фәнни журналдары редколлегияһы ағзаһы, РФА-ның ген биологияһы институтының докторлыҡ диссертацияларын яҡлау ғилми советы ағзаһы, биология буйынса РСОШ-тың экспер комиссияһы ағзаһы. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның почетлы фән докторы (2009).

== Биографияһы ==
Кирпичников Михаил Петрович 1945 йылдың 9 ноябрендә тыуа. Мәскәү физика-техник институтын «молекуляр биофизика» һөнәре буйынса тамамлаған ([[1969]]). [[1969]] — [[1972 йыл]]дарҙа — МФТИ аспиранты. 1972—1996 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының В. А. Энгельгардт исемендәге Молекуляр биология институтында эшләй, өлкән лаборанттан алып әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәргә тиклем юл үтә. [[1996 йыл]]дан Рәсәй Фәндәр академияһының М. М. Шемякин һәм Ю. А. Овчинников исемендәге Биоорганик химия институтында эшләй, аҡһым инженерияһы лабораторияһы мөдире була (2002 йылдан). Биология фәндәре докторы (1987), профессор. [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]] Биология факультетының Биоинженерия кафедраһы асылғандан алып уның мөдире (2000 йылдан). 2004—2006 йылдарҙа — проректор, Мәскәү дәүләт университетының Инновация сәйәсәте һәм инновация эшмәкәрлеген ойоштороу идаралығы начальнигы. [[2006 йыл]]дан — МДУ-ның биология факультеты деканы.

[[1989 йыл]]дан дәүләт хеҙмәтте фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеге менән берлектә алып бара. Фән һәм техника буйынса дәүләт комитеты Баш идаралығының бүлек начальнигы урынбаҫары, начальник урынбаҫары (1989—1991); идаралығы начальнигы урынбаҫары,РФ Фән, юғары мәктәбе һәм техник сәйәсәт министрлығы идаралығы начальнигы урынбаҫары, идаралыҡ начальнигы (1992—1993), РФ Хөкүмәте -Министрҙар Советы аппаратының Фән һәм мәғариф бүлеге мөдире (1993—1994), Фән һәм мәғариф департаменты начальнигы (1994—1997), РФ Хөкүмәте аппаратының Фән, юғары технологиялар, мәғариф һәм мәҙәниәт департаменты начальнигы (1997—1998), РФ фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары (июль-сентябрь 1998), РФ фән һәм технологиялар министры (сентябрь 1998—2000 майы); РФ сәнәғәт, фән һәм технологиялар министрының беренсе урынбаҫары (2000, июнь — март 2004); РФА Президиумы һәм РФФИ Советы ағзаһы була. 1998—2000 йылдарҙа — РФ Хөкүмәтенең Ядро тикшеренеүҙәренең Европа ойошмаһы күҙәтеүсеһе, РФ Хөкүмәтенең Дәүләттәр вәкилдәре комитеты — [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты]] ағзаларының тулы хоҡуҡлы вәкиле була.

[[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]] ВАК-ы рәйесе ([[2005]]—[[2012]]), РФА-ның Биология фәндәре бүлексәһе бюроһы ағзаһы, Биология фәндәре бүлексәһенең академик-секретары (2017), Рәсәй гуманитар фәнни фонды советы ағзаһы.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Академик А. А. Баевтың — СССР [[молекуляр биология]]һына һәм [[генетик инженерия]]ға нигеҙ һалыусыларҙың береһенең уҡыусыһы. Донъяла беренселәрҙән булып [[Аҡһымдар|аҡһым]] һәм уларҙың комплекстары структураһын генетик инженерия, олигонуклеотидтарҙың [[Химия|химик]] синтезы һәм биополимерҙар структураһын [[Физика|физик]] анализлау ысулдарын килешеп ҡулланыуға нигеҙләнгән [[ДНК]] менән өйрәнеүҙе тәҡдим итә. Яһалма аҡһымдарҙы тикшереү һәм конструкторлау буйынса тәүге һөҙөмтәләр ала, бирелгән структура һәм функция буйынса донъяла тәүге de novo аҡһымын дизайнлауҙа һәм уны алыуҙа ҡатнаша. Хәҙерге ваҡытта медицина һәм биотехнологияла ҙур ҡыҙыҡһыныу булдырған ҡайһы бер рекомбинант аҡһымдар һәм пептидтарҙы тикшереү, уларҙың структураһын һәм функцияларын, шулай уҡ аҡһым [[молекула]]ларында структура-функция мөнәсәбәттәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.

193 фәнни эш (2011 йылға ҡарата Web of Science мәғлүмәттәре буйынса, Хирша индексы 18) һәм күп патенттар авторы, Рәсәйҙә аҡһым инженерияһы мәктәбен булдырыусы.

«Тормош тураһында фән һәм биотехнология» өҫтөнлөклө йүнәлеше буйынса ведомство-ара координация советы ағзаһы, ген инженерияһы эшмәкәрлеге проблемалары буйынса ведомство-ара комиссия ағзаһы, РФА-ның һәм РМФА-ның медицинаның фундаменталь проблемалары буйынса ведомство-ара ғилми советы ағзаһы, РФА-ның һәм РФ-ның Фән һәм мәғариф министрлығының башҡа ғилми советтары ағзаһы.

Бер нисә йыл дауамында «Аҡһымлы инженерия» махсус курсын алып бара, әлеге ваҡытта МДУ-ның Биология факультетының Биоинжеренрия кафедраһында «Молекуляр биоинженерияға инеш» лекциялар циклын уҡый. [[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрен белә.

== Ғаиләһе ==
2010 йылда тиклемге ҡатыны РФА-ның А. В. Шубников исемендәге Кристаллография институты лабораторияһы мөдире була. Ҡыҙҙары 1990 йылда Мәскәү дәүләт университетының Биология факультетын тамамлай.

== Төп хеҙмәттәре ==
* «Связывание cro репрессора фага λ с фрагментом оператора» // «Доклады АН СССР», 1984.
* «Конструирование белковых молекул» // «Вестник АН СССР», 1988.
* «Белковая инженерия искусственных белков» // «Молекулярная биология», 1996.
* «Comparative analysis of proapoptotic activity of cytochrome c mutants in living cells» // Apoptosis, 2005.
* «Bacterial expression, NMR, and electrophysiology analysis of chimeric short/long-chain alpha-neurotoxins acting on neuronal nicotinic receptors» // J. Biol. Chem., 2007.
* «Lipid-protein nanoscale bilayers: a versatile medium for NMR investigations of membrane proteins and membrane-active peptides» // J. Am. Chem. Soc. 2008 и др.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (1995)
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] (1998)
* Фән һәм техника өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|РФ дәүләт премияһы]] (1999)
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2006)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2011)
* РФА-ның А. Баев исемендәге премияһы (2016)
* III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2017).

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat-inline|Mikhail Kirpichnikov}}
* {{Сотрудник РАН|1489|Михаила Петровича Кирпичникова}}
* [http://ibch.ru/about/history/personalia/737 Страница] на сайте [[Институт биоорганической химии имени М. М. Шемякина и Ю. А. Овчинникова РАН|ИБХ им. М. М. Шемякина и Ю. А. Овчинникова РАН]]
* [http://www.bio.msu.ru/dict/view.php?ID=2 Страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111170732/https://www.bio.msu.ru/dict/view.php?ID=2 |date=2021-11-11 }} на сайте [[Биологический факультет МГУ|биологического факультета МГУ]]
* [http://new.bioeng.ru/welcome/index.php/ru/2012-02-20-17-26-32/67-2012-02-14-14-42-30 Страница]{{Недоступная ссылка}} на сайте кафедры биоинженерии МГУ
* [http://letopis.msu.ru/peoples/5517 Биографические сведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111170739/http://letopis.msu.ru/peoples/5517 |date=2021-11-11 }} на сайте «Летопись Московского университета»
* [http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=6C4CF97F-108A-28E1-C0F1-47CE545A0B0B Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]]
* [http://rg.ru/interviews/337.html Публикации] в «[[Российская газета|Российской газете]]»
* [http://polit.ru/article/2007/07/25/kirpvak ВАК против «оборотней со степенью»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111170810/https://polit.ru/article/2007/07/25/kirpvak/ |date=2021-11-11 }} (интервью сайту «[[Полит.ру]]»)
* [http://svoboda.org/content/article/472601.html Журнальный «список ВАК» — явление временное] (выступление на [[Радио «Свобода»]]) 11 ноября 2008
* [http://polit.ru/article/2009/03/01/vak Надо соизмерять ширину шага в реформировании научных журналов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111170834/https://polit.ru/article/2009/03/01/vak/ |date=2021-11-11 }} (01 марта 2009, выступление на конференции «Научный журнал в России: актуальные проблемы и перспективы развития в современных условиях»)
* [http://chaskor.ru/article/mihail_kirpichnikov_vak_bez_obratnyh_svyazej_14770 ВАК без обратных связей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121060710/http://www.chaskor.ru/article/mihail_kirpichnikov_vak_bez_obratnyh_svyazej_14770 |date=2022-01-21 }} (интервью «[[Частный Корреспондент|Частному Корреспонденту]]»)
* [http://istina.msu.ru/profile/M.P.Kirpichnikov/ М. П. Кирпичников — научные работы [[ИСТИНА МГУ|в системе Истина МГУ]]]
* [http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=d47aaf84-ab32-4409-b516-03658c72080f#content Академику Кирпичникову Михаилу Петровичу — 75 лет!] // на портале РАН.
* [https://web.archive.org/web/20241130184135/https://za-nauku.mipt.ru/hardcopies/2012_god/1897_22.02.12./titel.html О присвоении почётных званий МФТИ в феврале 2012 года] (в том числе М. П. Кирпичникову)

[[Категория:Рәсәй биохимиктары]]
[[Категория:Рәсәй биологтары]]
[[Категория:СССР биологтары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1945 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү физика-техника институтының Молекуляр һәм химик физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетының почетлы докторҙары]]</text>
      <sha1>faywhjcyxw2yy7gwh9tv46r7vjxaahx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181182</id>
    <revision>
      <id>1309336</id>
      <parentid>1233912</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6806" sha1="asa90gvumpylxyqy9ph4i2foufnk8g0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы''' ([[25 декабрь]] [[1931 йыл]] — [[24 апрель]] [[2010 йыл]]) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-психиатр. 1959—1980 йылдарҙа [[Иҫәнғол]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976).

== Биографияһы ==
Мирсал Зәйнәғәбдин улы Исмәғилев 1931 йылдың 25 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ейәнсура районы]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;[https://xn--90alp4b.xn--p1ai/index.php/literaturnaya-karta/160-ismagilov-mirsal  Литературная карта.  МИРСАЛ ИСМӘҒИЛЕВ. МАУК «Зианчуринская межпоселенческая центральная библиотека». Официльный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211224110756/https://xn--90alp4b.xn--p1ai/index.php/literaturnaya-karta/160-ismagilov-mirsal |date=2021-12-24 }}{{V|24|12|2021}}&lt;/ref&gt;.

Үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағас, бер аҙ прокуратурала, район гәзитендә яуаплы секретарь, [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] урта мәктәбендә пионервожатый булып эшләй. Артабан уҡыу теләге Мирсал Зәйнәғәбдин улын [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]на алып килә.

[[1957 йыл]]да йәш белгес тыуған ауылы Абҙанға табип булып эшкә ҡайта. Участка дауаханаһында хирург булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. [[1959 йыл]]да Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһына эшкә күсерелә. [[1968]]—[[1972 йыл]]дарҙа [[Красноусол]] шифаханаһында — бүлек мөдире, шул уҡ ваҡытта йәмәғәт эше — партия ойошмаһы секретары эшен алып бара. [[1973]]—[[1980 йыл]]дарҙа Ейәнсура районы [[Иҫәнғол]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы вазифаһын башҡара. Хеҙмәт эшмәкәрлегенең һуңғы йылдарында район дауаханаһында табип-психиатр булып эшләй&lt;ref name=&quot;И.Ғ.&quot;&gt;[https://vk.com/wall251101603_1620 Зианчуринский историко-краеведческий музей/ Мидхат Асылбаев{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;. Ейәнсура районының почётлы гражданы (2009).

Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны 2010 йылдың 24 апрелендә вафат була.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Мирсал Зәйнәғбдин улы үҙе ғүмере буйы эшләгән поликлиникаһында музей аса. Бында районда эшләгән һәм эшләп киткән табиптар, һаулыҡ һаҡлау эшенең тәү башлап юлға һалыныуы, күтәрелеше, хәҙерге ваҡыттағы ҡаҙаныштары тураһында күп мәғлүмәт тупланған;
* Генерал [[Миңлеғәле Шайморатов]] етәкселегендәге [[112-се Башҡорт атлы дивизияһы]] составында һуғышҡан яугир-ейәнсурасылар тураһында материалдар йыя;
* [[Башҡорт АССР-ы   Юғары Советы]]ның беренсе рәйесе [[Рәхим Кирәй улы Ибраһимов]]тың тыуған төйәгендә уның етәкселегендә музей асыла.
* [[2009 йыл]]да «Ейәнсура районының һаулыҡ һаҡлау хеҙмәте: кисә һәм бөгөн» («Здравоохранение Зианчуринского района: вчера и сегодня») исемле бай мәғлүмәтле китап сығара&lt;ref name=&quot;И.Ғ.&quot; /&gt;.

== Китаптары ==
* Исмагилов М.З., Здравоохранение Зианчуринского района: вчера и сегодня [Текст]: очерки о становлении здравоохранения района /М.З. Исмагилов , Исянгулово.- 2009.- С.144

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] (1966);
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976);
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] ()

== Хәтер ==
* [[2012 йыл]]да үҙәк район дауаханаһы поликлиникаһы бинаһында Исмәғилев Мирсал Зәйнәғбдин улы хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған&lt;ref name=&quot;И.Ғ.&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20211224111358/https://zianzori.ru/articles/tvoi-lyudi-selo/2019-03-19/posvyatil-zhizn-meditsine-257675  Мидхат Асылбаев. Посвятил жизнь медицине. Газета «Зианчуринские зори», 19 марта 2019 года]{{ref-ru}}{{V|24|12|2021}}  
* [https://vk.com/wall251101603_1620 Зианчуринский историко-краеведческий музей/ Мидхат Асылбаев{{ref-ru}} ]
* [https://xn--90alp4b.xn--p1ai/index.php/literaturnaya-karta/160-ismagilov-mirsal Литературная карта. МИРСАЛ ИСМӘҒИЛЕВ. МАУК «Зианчуринская межпоселенческая центральная библиотека». Официльный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211224110756/https://xn--90alp4b.xn--p1ai/index.php/literaturnaya-karta/160-ismagilov-mirsal |date=2021-12-24 }}{{V|24|12|2021}}  

[[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ейәнсура районында тыуғандар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>asa90gvumpylxyqy9ph4i2foufnk8g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колмогоров Андрей Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181607</id>
    <revision>
      <id>1309511</id>
      <parentid>1299759</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78915" sha1="jzx1s1iljrzbtnnc3f0eoiex84furtv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Колмогоров Андрей Николаевич''' ([[25 апрель]] [[1903 йыл]], Тамбов — [[20 октябрь]] [[1987 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] [[Математик|математигы,]] [[ХХ быуат]]тың иң көслә математиктарының береһе. Хәҙерге заман ихтималлыҡ теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, ул топология, [[геометрия]], математик логика, [[классик механика]], турбулентлыҡ теорияһы, алгоритмдарҙың ҡатмарлылығы теориялары, [[мәғлүмәт теорияһы]], [[Функция (математика)|функциялар теорияһы]], тригонометрик рәттәр теорияһы, үлсәм теорияһы, функциялар теорияһы, [[Күмәклектәр теорияһы|күлек теорияһы]], [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы]], динамик системалар теорияһы, функциональ анализ һәм математиканың башҡа ҡайһы бер өлкәләрендә һәм уның ҡушымталарында фундаменталь һөҙөмтәләр алыуға өлгәшә. Философия, тарих, методология һәм [[математика]] уҡытыу буйынса новаторлыҡ эштәре авторы, статистик физикала (атап әйткәндә, Джонсон — Мела — Аврами — Колмогоров тигеҙләмәһе) уның эштәре билдәле.

[[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры (1931), физика-математика фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1939). 1964—1966 һәм 1974—1985 йылдарҙа Мәскәү математика йәмғиәте (ММЙ) Президенты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1963). [[Ленин премияһы|Ленин]] һәм [[Сталин премияһы|Сталин]] премиялары лауреаты.

АҠШ Милли фәндәр академияһы (1967), Лондон король йәмғиәте (1964)&lt;ref&gt;[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqCmd=Show.tcl&amp;dsqDb=Persons&amp;dsqPos=0&amp;dsqSearch=((text)%3D%27NA2038%27) Kolmogorov; Andrei Nikolaevich (1903—1987)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124091233/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqCmd=Show.tcl&amp;dsqDb=Persons&amp;dsqPos=0&amp;dsqSearch=((text)%3D%27NA2038%27) |date=2022-01-24 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Франция (Париж) Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1966)&lt;ref&gt;[https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-depuis-la-creation-de-l-Academie-des-sciences/les-membres-du-passe-dont-le-nom-commence-par-k.html Les membres du passé dont le nom commence par K]{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;, [[Леопольд Академияһы|Германия «Леопольдина» Тәбиғәт фәндәре академияһының тәбиғәт фәндәре]] белгесе (1959), Америка сәнғәт һәм фән академияһының почетлы ағзаһы (1959), сит ил ағзалары Венгрия фәндәр академияһы (1965), Польша Фәндәр академияһы (1956), Нидерланд короллеге Фәндәр академияһы (1963), ГДР Фәндәр академияһының (1977), Финляндия Фәндәр Академияһының сит ил ағзаһы (1985), Румыния академияһының почетлы ағзаһы. Лондон Математика йәмғиәте ағзаһы (1962), математик йәмғиәте Һин (1962), Америка философия йәмғиәтенең сит ил ағзаһы (1961). Почетлы докторы [[Париж университеты]] (1955), Стокгольм университеты (1960), Калькуттала Һиндостан статистика институтының почетлы докторы (1962).

Ҙур фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, уның уҡыусылары: [[Арнольд Владимир Игоревич|В. И. Арнольд]], И.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Гельфанд, Б&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Демидович, [[Алексеев Владимир Михайлович|В. М. Алексеева]], Г.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Баренблатт, А.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Боровков, А.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Витушкин, Б&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Гнеденко, Р.&amp;amp;nbsp;Лена&amp;amp;nbsp;Добрушин, Ер&amp;amp;nbsp;Б&amp;amp;nbsp;Дынкин, А.&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Мальцев, М.&amp;amp;nbsp;Д.&amp;amp;nbsp;Миллионщик, В.&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;Михалевич, А.&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;Монин, С.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Никольский, А.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Обухов, Ю.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Прохоров, Я&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Синай, В.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Загробная, Ю.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Тюрин, А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Ширяев, В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Успенский, C. В. Фомин, А.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Яглый һәм башҡа бик күптәр.

== Биографияһы ==

=== Бала һәм үҫмер саҡтары ===
Андрей Николаевич Колмогоров {{OldStyleDate|25|апреля||12}} 1903 йылда [[Тамбов]] ҡалаһында тыуа, әсәһе [[Ҡырым]]дан [[Ярославль|Ярославлгә]] ҡайтып барғанда бында туҡталырға мәжбүр була. Әсәһе — ''Мария Яковлевна Колмогорова,'' (1871—1903) Углич ҡалаһы дворяндары ҡорбашы, Ярославль губернаһының халыҡ училищелары етәксеһе ''Яков Степанович Колмогоровтың ҡыҙы'' — бала тапҡанда вафат була.

Атаһы — ''Катаев Николай Матвеевич'', белеме буйынса агроном ([[Пётр ауыл хужалығы академияһы|Мәскәү]] [[Пётр ауыл хужалығы академияһы|Ауыл хужалығы институтын]] тамамлай), уң эсерҙар партияһы ағзаһы, халыҡсылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн Петербургтан Ярославль губернаһына һөрөлә, һәм унда Мария Яковлевна менән таныша; 1919 йылда Деникин һөжүме ваҡытында һәләк була. Атаһы яғынан олатаһы [[Вятка губернаһы]]нда ауыл руханийы була.

Колмогоровтың атаһының ағаһы Иван Матвеевич Катаев (1875—1946) — тарихсы, профессор, Мәскәү университетын тамамлай, археография, ватан тарихы һәм Мәскәү тарихы буйынса эштәр авторы. Иван Матвеевичтың улы яҙыусы Иван Катаев — Андрей Колмогоровтың ике туған ағаһы.

Андрей Николаевич Колмогоров Ярославлдә әсәһенең һеңлеләрендә тәрбиәләнә (хәҙерге адресы — Совет урамы, 3-сө йорт); уларҙың береһе, ''Вера Яковлевна Колмогорова'', Андрейҙы рәсми рәүештә уллыҡҡа ала. Андрейҙың апаһы үҙ йортонда яҡын тирәлә йәшәгән төрлө йәштәге балалар өсөн мәктәп ойоштора, улар менән шөғөлләнә. Балалар өсөн «Яҙғы ҡарлуғастар» тип аталған ҡулъяҙма журнал сығара, унда уҡыусыларҙың ижади эштәре — һүрәттәр, шиғырҙар, хикәйәләр баҫыла. Андрейҙың «ғилми эштәре» лә —ул уйлап сығарған мәсьәләләр унда донъя күрә. Биш йәшлек малайҙың математика буйынса тәүге «эше лә» ошо журналда баҫыла, ул тәүге өс [[Йоплоҡ|таҡ һандың]] ҡушылдығының тулы квадратҡа тигеҙ булыуын раҫлай (мәҫәлән, 1+3+5=3²)&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=iVfpCgAAQBAJ&amp;pg=PA219|автор=В.М. Тихомиров|заглавие=Колмогоров в воспоминаниях учеников|год=2017-09-05|часть=Слово об учителе|издательство=Litres|страниц=473|столбцы=219}}&lt;/ref&gt;. Андрейҙың дуҫы Кузнецов Петр Саввич (аҙаҡ танылған совет лингвисы) бала сағын Андрей менән бергә уның олатаһы йортонда үткәрә. 1910 йылда Андрей гимназияға уҡырға инеү өсөн апаһы менән Мәскәүгә күсә.

Ете йәшендә ул Репмандың шәхси гимназияһында уҡый башлай, унда ҡыҙҙар һәм малайҙар бергә уҡый&lt;ref name=&quot;KVANT&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Тихомиров, Владимир Михайлович|Тихомиров В. М.]] |заглавие=Андрей Николаевич Колмогоров (к 90-летию со дня рождения)|ссылка=http://www.kolmogorov.info/kvant-tihomirov-andrey_nikolaevich_kolmogorov.html|издание=[[Квант (журнал)|Квант]]|год=1993|номер=3/4|страницы=3—10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918224638/http://www.kolmogorov.info/kvant-tihomirov-andrey_nikolaevich_kolmogorov.html|archivedate=2011-09-18}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдарҙа уҡ Андрей математикаға һәләтле булыуын күрһәтә. Яҙыусы Владимир Губайловский әйтеүенсе, уҡытыусылары уныуҡытып өлгөрә алмай, түгел, математика буйынса Андрей үҙе «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]]&lt;nowiki/&gt;» буйынса белем ала&lt;ref&gt;''Мин, Иван.'' {{Cite web|url=http://theoryandpractice.ru/posts/8975-matematika-kak-obraz|title=Расшифровка лекции Владимира Губайловского «Теория сложности Андрея Колмогорова»|date=2014-05-16|publisher=// Теории и практики}}&lt;/ref&gt;. Тарих һәм социология менән дә мауыға.
 

=== Университет ===
Студент булыуының тәүге йылдарында Колмогоров, математиканан тыш, Рәсәй тарихы менән мауыға һәм, эше һәм тарих буйынса профессор [[Бахрушин Сергей Владимирович|В. С. Бахрушин]] семинарҙарында әүҙем ҡатнаша. 17-18 йәштәрендә ул XV—XVI быуаттарҙа ҡулдан яҙылған китаптарҙағы материалдарға таянып, Новгород ерендә ер мөнәсәбәттәре тураһында етди ғилми тикшеренеүҙәр башҡарып сыға. Тикшереү һөҙөмтәләре Бахрушин семинарына еткерелә, әммә оҙаҡ баҫтырып сығарылмай{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}. Колмогоровтың ҡулъяҙмаһы юғалмай, һаҡланып ҡала һәм [[1994 йыл]]да нәшер ителә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Новгородское землевладение XV века|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1994|страниц=127|isbn=5-02-014881-4}}&lt;/ref&gt;.

[[1920 йыл]]да Колмогоров [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] математика бүлегенә һәм бер үк ваҡытта Д. И. Менделеев исемендәге Химия-технология институтының математика бүлегенәуҡырға инә&lt;ref name=&quot;math&quot;&gt;[http://new.math.msu.su/department/probab/Kolmogorov/ank_cv.html на официальном сайте механико-математического факультета МГУ имени М. В. Ломоносова. Андрей Николаевич КОЛМОГОРОВ Curriculum Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601073346/http://new.math.msu.su/department/probab/Kolmogorov/ank_cv.html |date=2015-06-01 }}&lt;/ref&gt;.

Университетында уҡыған йылдары Колмогоров өсөн иҫ китмәле ижад күтәрелеше осоро була. Көндәлек тормошонда уңайлылыҡ, матди именлектең етешмәүе асыҡтан-асыҡ һиҙелһә лә, фәнгә ынтылышы шул тиклем көслө була, шуға көнкүреш ауырлыҡтарына ул бөтөнләй иғтибар итмәй. Студент йылдары хаҡында ул үҙе аҙаҡ бына нимәләр яҙа: ''«Беренсе айҙа уҡ беренсе курс өсөн имтихандарҙы тапшырғас та мин, икенсе курс студенты булараҡ, айына 16 килограмм икмәк һәм 1 килограмм май алыу хоҡуғына эйә булдым, ул заман күҙлегенән ҡарағанда, тулыһынса матди именлеккә эйә булыуымды аңлатты. Кейемем бар ине, ә бына ағас табанлы туфлиҙы үҙем тегеп кейҙым»''. Стипендияһы, әлбиттә етешмәй. Шуға ла Колмогоров өс йыл буйы мәктәптә математика һәм физика уҡыта. Уҡытыусы ғына түгел, интернатта тәрбиәсе лә, мәктәп советы секретары ла була, өҫтәүенә биология түңәрәген дә алып бара. Ошолай эшләп уҡыуына ҡарамаҫтан — яҙа-әлеге фундаменталь ғилми эштәр яҙырға ла өлгөрә..

=== Фәнни эшмәкәрлегенең башы ===
[[1921 йыл]]да Колмогоров математика түңәрәгендә тәүге фәнни доклады менән сығыш яһай, ул Н. Н. Лузиндың лекцияһында Коша теоремаһын иҫбатлағанда үҙе уйлап тапҡан раҫлауҙы ҡалланыуын кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта Колмогоров тригонометрик рәттәр өлкәһендә, ә [[1922 йыл]] башында [[Күмәклектәр теорияһы|күплек дескриптив теорияһы]] буйынса, үҙенең тәүге асышын яһай. Лузин Колмогоровҡа уның уҡыусыһы буларға тәҡдим итә — шулай итеп, ул Лузитания (Мәскәү математика мәктәбе) мәктәбендә уҡый башлай&lt;ref name=&quot;KVANT&quot;/&gt;.

[[1922 йыл|1922 йылдың]] июнендә А. Н. Колмогоров [[Фурье рәте|Фурье рәттәре]] миҫалын һәм башҡа мсатемитика формулаларын уйлап таба. Уның хеҙмәттәре белгестәр өсөн көтөлм йыләгән хәл була, шулай итеп, ун туғыҙ йәшлек студент донъя күләмендә таныла{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983|с=12}}.

Егерменсе йылдарҙың уртаһында бөтә ерҙә, шул иҫәптән Мәскәүҙә лә математик анализ нигеҙҙәре тураһындағы фекерҙәр һәм уларға бәйле математик логика буйынса тикшеренеүҙәр ғилми эшмәкәрлегенең башында уҡ Колмогоровтың иғтибарын йәлеп итә. Ул ҡапма-ҡаршы фекерле ике төп методологик мәктәп — формаль-аксиоматик ([[Давид Гильберт|Д. Гильберт]]) һәм интуицион (Брауэр Л. Я. Э. һәм Г Вейль) мәктәптәр араһында барған дискуссияларҙа ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта ул бөтөнләй көтөлмәгән һөҙөмтәгә өлгәшә һәм үҙенең ҡарашын киң танылыу алған ''«О принципе tertium non datur» тип аталған хеҙмәтендә сағылдыра (1925 йыл).''

1920-се йылдарҙа А. Н. Колмогоров СССР-ҙа тәүгеләрҙән булып математик лингвистика проблемаларына мөрәжәғәт итә. Ул тел конструкциялары сематикаһынан сығып [[килеш]]те билдәләргә тәҡдим итә, һәм, килешкә конгруэнтлыҡ класы булараҡ, формаль билдәләмә бирә (аҙаҡ Колмогоровтың килеш буйынса билдәләмәһе килеш категорияһы буйынса үҙҙәренең аңлатмаларын тәҡдим иткән И. И. Ревзин һәм В. А. Успенскийҙарҙың тикшеренеүҙәре өсөн нигеҙ булып тора){{Sfn|Математика в СССР за 40 лет|1959}}&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Маркус С. |заглавие=Теоретико-множественные модели языков|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1970|страниц=332}} — С. 208—209, 229—235.&lt;/ref&gt;.

[[1924 йыл]]да Колмогоров тәүге тапҡыр ихтималлыҡ теорияһы менән шөғөлләнә башлай. Математиканың был өлкәһе, шулай уҡ уның тәбиғәт фәне буйынса өҫтәмәләре өсөн ҙур һандар законы мөһим әһәмиәткә эйә. Быға тиклем дә күренекле матиматиктар тиҫтә йылдар дауамында уны нигеҙләү менән шөғөлләнә, әммә тап Колмогоров [[1928 йыл]]да ҙур һандар законының дөрөҫлөгөн асыҡлау һәм иҫбатлау өсөн кәрәкле һәм етерлек шарттарҙы таба{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983|с=13}}.

Уны күп йылдар буйына 1920-се йылдарҙа ихтималлыҡ теорияһы мәсьәләләре буйынса эшләгән А. Я Хинчин менән тығыҙ һәм емешле хеҙмәттәшлек бәйләй. Был ике ғалим ошо өлкәлә берлектәге эштәрен дауам итә һәм 1925 йылда был теорияға ҡарата ысын үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы ысулдарын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;Bogolyubov&quot;&gt;{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 232—233.&lt;/ref&gt;. Колмогоров һәм Хинчин ағзалары үҙ-ара бойондороҡһоҙ булған осраҡлы дәүмәлдәр булып торған рәттәрҙең берләшеүе өсөн кәрәкле һәм етерлек шарттар таба; 1929 йылда Колмогоров, Хинчиндың элеккее һөҙөмтәләрен дөйөмләштереп, бойондороҡһоҙ осраҡлы дәүмәлдәр суммаһы өсөн ҡабатланған логарифм законының бик иркен шарттарҙа ҡулынылыуын иҫбатлай{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}.

[[1930 йыл]]да Колмогоров Халыҡ-ара фәнгә ярҙам фонды стипендияһына Германия һәм Францияла фән буйынса командировкала булып ҡайта. Быуат башында математика Мәккәһе булған Геттингенда бик күп мәшһүр коллегалары, бөтәһенән элек, [[Давид Гильберт|Д.]] [[Давид Гильберт|Гильберт]] һәм Р. Курант менән осраша.

Колмогоров, математика өлкәһендә лә эшләүенә ҡарамаҫтан, ғүмеренең аҙағына тиклем ихтималлыҡ теорияһын үҙенең төп һөнәре тип һанай. Ул саҡтарҙа Колмогоров һәм уның дуҫтарының фәндәге юлдары яңы ғына башланған була. Ул күп эшләй, ләкин юмор хисен дә юғалтмай.

Кибернетика «атаһы» Норберт Винер һүҙҙәре менән әйткәндә: ''«…Хинчин һәм Колмогоров — ихтималлыҡ теорияһы буйынса ике күренекле урыҫ белгесе. Беҙ егерме йылдан ашыу бер-беребеҙҙең үксәһенә баҫа-баҫа фәндең бер өлкәһендә эшләнек».''

=== Профессура ===
[[Файл:Kolm_complexity_lect.jpg|мини|Колмогоров (һулда) [[Таллин]]да математика буйынса мәсьәләләр сисеү мәлендә, [[1973 йыл|1973]]]]
[[1931 йыл]]да Колмогоров [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры, 1939—1935 йылдарҙа директоры менән Мәскәү дәүләт университетының Математика һәм механика институты директоры була&lt;ref name=&quot;Letopis&quot;&gt;{{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2314|title=Колмогоров Андрей Николаевич|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2016-11-06}}&lt;/ref&gt;. [[1935 йыл]]да, диссертация яҡламайынса уға физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә (СССР-ҙа ғалим дәрәжәләре [[1934 йыл]]да тергеҙелә, фән докторҙары дәрәжәһе байтаҡ күренекле математиктарға бирелә; Колмагоров менән бергә А.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Марков (кесе) һәм [[Канторович Леонид Витальевич|Л. В. Канторович]]&lt;nowiki/&gt;тар ҙа, диссертация яҡламайынса, физика-математика фәндәре була.
[[Файл:Kolm_lect_prep.jpg|слева|мини|Колмогоров [[Таллин]]да телмәр һөйләүгә әҙерләнгән мәлдә, [[1973 йыл|1973]]]]
1935 йылда Колмогоров МДУ-ның Механика һәм математика институтында ихтималлыҡ теорияһы кафедраһын аса һәм 1965 йылға тиклем уның мөдире була{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}. 1954—1958 йылдарҙа ул бер үк ваҡытта механика-математика факультеты деканы булып та эшләй&lt;ref name=&quot;History&quot;&gt;''Богданов В. П.'' {{Cite web|url=https://math.msu.ru/history|title=Механико-математический факультет МГУ. История|publisher=// Сайт механико-математического факультета МГУ|accessdate=2016-11-06}}&lt;/ref&gt;.

[[1939 йыл|1939 йылдың]] 29 ғинуарында 35 йәшлек Колмогоровҡа (ағза-корреспонденты дәрәжәһен биреп тормай) СССР Фәндәр академияһының Математика һәм тәбиғәт фәндәре бүлеге буйынса (математика) тулы хоҡуҡлы ағзаһы була&lt;ref name=&quot;Akademio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-50780.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12|title=Колмогоров Андрей Николаевич. Историческая справка|publisher=// Официальный сайт [[Российская академия наук|РАН]]|accessdate=2016-09-07}}&lt;/ref&gt;. Ул Академияһы президиумы ағзаһы һәм [[Шмидт Отто Юльевич|О. Ю. Шмидт]] тәҡдиме буйынса СССР Фәндәр академияһының Физика-математика фәндәре бүлеге академигы-секретары ([[1942 йыл|1942 йылға]] тиклем) булып китә{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}.

[[1936 йыл]]дан Колмогоров [[Ҙур совет энциклопедияһы|Ҙур]] һәм Кесе Совет Энциклопедияларын төҙөү буйынса бик күп көс һала. Ул Ҙур Совет Энциклопедияһының математика бүлеге етәксеһе була һәм үҙе ике энциклопедия өсөн дә бик күп мәҡәләләр яҙа, шулай уҡ башҡа авторҙар мәҡәләләрен дә мөхәрирләй{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыр алдынан Колмогоров менән Хинчинға осраҡлы процестар теорияһы буйынса эштәре өсөн [[Сталин премияһы]] ([[1941 йыл|1941]]) бирелә{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=75}}.

Ә [[1941 йыл|1941 йылдың]] 23 июнендә СССР Фәндәр академияһы президиумының киңәйтелгән ултырышы булып үтә. Унда ҡабул ителгән ҡарарҙар нигеҙендә ғилми учреждениеларҙың эшмәкәрлеген үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. Төп эш йүнәлеше — хәрби темалар: бөтә көс, барлыҡ белем — еңеүгә арнала. Армияның Төп артиллерия идаралығы заданиеһы буйынса совет математиктары баллистика һәм механика өлкәһендә ҡатмарлы эштәр алып бара. Колмогоров, үҙенең ихтималлыҡ теорияһы буйынса тикшеренеүҙәрен ҡулланып, атҡанда снарядтарҙың отошло рәүештә таралыуына билдәләмә бирә{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=75}}. Һуғыш тамамланғандан һуң Колмогоров тыныс тормошҡа йүнәлтелгән тикшеренеүҙәрен дауам итә.

Әле 1930 йылдар аҙағында Колмогоровты турбулентлыҡ проблемалары ҡыҙыҡһындыра. 1941—1942 йылдарҙағы һәм 1962 йылғы эштәрендә ул&quot;локаль-изотроп турбулентлыҡ&quot; тип аталған теорияны эшкәртә, был теория ярҙамында турбулент ағымы үҫешенең урындағы структураһын асыҡлау мөмкин була. Ул үтә мөһим булған ''турбулентлыҡ масштабы'' тигән төшөнсәне индерә, уны файҙаланыу турбулентлыҡтың артырыуына ниндәй шарт йоғонто яһауын белергә ярҙам итә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Ишлинский, Александр Юльевич|Ишлинский А. Ю.]] |заглавие=Механика: Идеи, задачи, приложения|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1985|страниц=624}} — С. 114.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Механика в СССР за 50 лет. Т. 2. Механика жидкости и газа|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1970|страницы=880}} — С. 490—493, 502—503, 758.&lt;/ref&gt;. 1946 йылда Колмогоров СССР Фәндәр академияһының Геофизика институтында атмосфера турбулентлығы лабораторияһын ойоштора{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983|с=22}}.

Ошо пробле буйынса эштәре менән бер үк ваҡытта Колмогоров математиканың бик күп өлкәләрендә (осраҡлы процесстарға, [[Алгебраик топология|алгебраик топологияға]] һәм башҡа темаларға арналған тикшеренеүҙә) уңышлы эш алып барыуын дауам итә.

1940-сы йылдар аҙағында Колмогоров [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының]] Механика-математика факультетында Функциялар теорияһы һәм функциональ анализ («Анализ III») курстарының тәүге лекторы була. С. В. Фомин менән бергә ул «Функциялар теорияһы һәм функциональ анализ элементтары» дәреслеген яҙа, баҫма ете тапҡыр нәшер ителә (7-се баҫмаһы — М.: Физматлить, 2012), сит телдәргә: инглиз, француз, немец, испан, япон, чех, дари телдәренә тәржемә ителә.

1950-се йылдарҙа һәм 1960 йылдар башында Колмогоровтың математик ижадында тағы ла бер күтәрелеш була. Түбәндәге йүнәлештәр буйынса нигеҙле эштәрен билдәләп үтергә була:

* күк механикаһы буйынса Ньютон һәм Лаплас заманынан алып хәл ителмәгән мәсьәләләрҙе сисеү юлын аса;
* Гильберттың 13-й проблемаһы буйынса эше ([[Арнольд Владимир Игоревич|В.]] [[Арнольд Владимир Игоревич|Арнольд]] менән берлектә);
* динамик система буйынса ғилми эштәре;
* конструктив объекттарҙың ихтималлығы теорияһы буйынса ул тәҡдим иткән объекттың ҡатмарлылығын үлсәү идеялары мәғлүмәт теорияһында, ихтималлыҡ теорияһы һәм алгоритмдар теорияһында ҡулланылыш таба.

[[1954 йыл]]да [[Амстердам]]да Был уҡыу колмогоров Халыҡ-ара математика конгресында уҡыған «Дөйөм динамика системалары һәм классик механика теорияһы» доклады донъя кимәлендәге ваҡиға була.

1953 йылда{{Sfn|Колмогоров|1953}} Колмогоров математика логикаһы бүлегендә [[алгоритм]] төшөнсәһендә яңы билдәләмә тәҡдим итә, уның ярҙамында проблема ла һәм уны хәл итеү юлдары ла бер үлсәмле топологик комплекс менән сиселә. Шул уҡ ваҡытта В. А. Успенский, Колмогоровтың билдәләмәһе иҫәпләү функцияһының өлөшләтә рекурсив булыуын асыҡлауға тиң, тип иҫәпләй{{Sfn|Математика в СССР за 40 лет|1959}}.

«Машина уйлай аламы?» тигән темаға бәхәстә Колмогоров 1964 йылда баҫылып сыҡҡан мәҡәләләренең береһендә ярайһы уҡ радикаль ҡарашта булыуын белдерә{{Sfn|Колмогоров|1964}}: ''«мәғлүмәтте эшкәртеү һәм идара итеү тулыһынса дискрет (һанлы) механизмдар ярҙамында тере организмдарҙың булдырылыу мөмкинлеге материалистик диалектика принциптарына ҡаршы килмәй»''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Грэхэм Л. Р. |заглавие=Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1991|страниц=480|isbn=5-250-00727-9}} — С. 276—278.&lt;/ref&gt;.

1966—1976 йылдарҙа Колмогоров Мәскәү дәүләт университетында ойошторолған Факультет-ара ихтималлыҡ һәм статистик ысулдар лабораторияһы мөдире була.

=== Мәктәптә математика мәғарифы реформаһы ===
1960-сы йылдар уртаһында СССР Мәғариф министрлығы етәкселеге, совет урта мәктәбендә математика уҡытыу системаһы тәрән көрсөк кисерә һәм реформалар үткәреүгә мохтаж, тигән һығымтаға килә. Урта мәктәптә иҫкергән математика уҡытыла, ә уның яңы ҡаҙаныштары яҡтыртылмай, тип таныла. Математиканан белем биреү системаһын модернизациялауҙы СССР Мәғариф министрлығы Педагогия фәндәре академияһы һәм СССР Фәндәр академияһы ҡатнашлығында тормошҡа ашыра. СССР Фәндәр академияһының Математика бүлексәһе етәкселеге модернизациялау буйынса эшкә был реформаларҙа етәксе роль уйнаған академик А. Н. Колмогоровты тәҡдим итә. Колмогоров етәкселегендә программалар төҙөлә, урта мәктәп өсөн аҙаҡ күп тапҡырҙар нәшер ителгән математика буйынса яңы дәреслектәр сығарыла : геометрия дәреслеге, алгебра һәм анализ нигеҙҙәре дәреслеге. Академиктың был эшмәкәрлек һөҙөмтәләре төрлөсә баһаланды һәм әле булһа күп бәхәстәр тыуҙырыуын дауам итә&lt;ref&gt;''[[Арнольд, Владимир Игоревич|Арнольд В. И.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_652.html О печальной судьбе «академических» учебников].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Понтрягин, Лев Семёнович|Понтрягин Л. С.]]'' Этика и арифметика: Человек, труд, мораль // [[Социалистическая индустрия]]. — 1979, 21 марта.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Владимиров В. С., Понтрягин Л. С., Тихонов А. Н.'' О школьном математическом образовании. // [[Математика в школе]]. 1979. № 3. — С. 12-14.&lt;/ref&gt;.

[[1966 йыл]]да Колмогоров СССР-ҙың Педагогия фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана. [[1963 йыл]]да Колмогоров Мәскәү дәүләт университеты эргәһендә мәктәп-интернат асыуҙың инициаторҙарының береһе була, һәм үҙе шунда эшләй башлай. [[1970 йыл]]да академик И.&amp;amp;nbsp;К.&amp;amp;nbsp;Кикоин менән бергә «Квант» журналын булдыра.

== Шәхси тормошо ==
[[1942 йыл|1942 йылдың]] сентябрендә гимназия буйынса класташы, билдәле тарихсы, профессор, Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Егоров Дмитрий Николаевичтың ҡыҙы Анна Дмитриевна Егороваға өйләнә. Никахта 45 йыл йәшәйҙәр. Үҙҙәренең балалары булмай, ғаиләлә А. Д. Егорованың улы О.&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;Ивашев-Мусатов тәрбиәләнә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Грэхэм, Лорен|Loren Graham]] and Jean-Michel Kantor|часть=|заглавие=Naming Infinity: A True Story of Religious Mysticism and Mathematical Creativity|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=j2IUI4pj6e8C|ответственный=|издание=|место=|издательство=Belknap Press of Harvard University Press|год=2009|том=|страницы=170, 184—186|страниц=256|серия=|isbn=0674032934|тираж=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Perfect Rigor: A Genius and the Mathematical Breakthrough of the Century|ссылка=https://archive.org/details/perfectrigorgeni00gess|издательство={{Нп3|Houghton Mifflin Harcourt}}|год=2009|страницы=256|isbn=978-0151014064|автор=Gessen, Masha.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Могила_академика_Андрея_Колмогорова.JPG|справа|мини|267x267пкс|Колмогоров Мәскәүҙәге новодевичье зыяратында ерләнгән.]]
1976 йылда МДУ-ның мехмат факультетында математика статистикаһы кафедраһын аса һәм 1980 йылға тиклем унда мөдир була. 1980 йылда ул математик логика кафедраһы мөдире була һәм һәм 1987 йылда вафатына тиклем ошо вазифала ҡала&lt;ref name=&quot;History&quot;/&gt;{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}. Колмогоров МДУ эргәһендәге 18-се физика-математика мәктәп-интернатында уҡыусылары шулай уҡ№ 18 мәскәү (хәҙер Мәскәү дәүләт университетының А. Н. Колмогоров исемендәге Махсуслашҡан уҡыу-фәнни үҙәге), 1963 йылдан ошо уҡыу йортоноң попечителлек советы рәйесе&lt;ref name=&quot;Letopis&quot;/&gt;.

1979 йылдың 5 апрелендә Колмогоровтың башы йәрәхәтләнә, яра сәләмәтлегенә йоғонто яһай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында оров паркинсон ауырыуынан яфалана&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Коллектив авторов|заглавие=Колмогоров в воспоминаниях учеников|ответственный=Редактор-составитель А. Н.Ширяев|издание=|место=Москва|издательство=МЦНМО|год=2006|страницы=87, 352|страниц=472|isbn=5-94057-198-0}}&lt;/ref&gt;. [[1987 йыл|1987 йылдың 20 октябрендә]] Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә.

== Наградалары һәм премиялары ==
Академик Колмогоров — күп кенә сит ил һәм ғилми академиялары һәм йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы.

* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[24 апрель]] [[1963 йыл]]) — математика өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн һәм 60 йәшлек юбилейы айҡанлы&lt;ref name=&quot;Letopis&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=15459 Герой Социалистического Труда Колмогоров Андрей Николаевич :: Герои страны]&lt;/ref&gt;
** [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]]
* Ете [[Ленин ордены]] (04.11.1944, 10.06.1945, 19.09.1953, 15.09.1961, 24.04.1963, 25.04.1973, 17.09.1975)
* [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы Ордены]] (22.04.1983)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены]] (07.05.1940)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы]] (1946)&lt;ref name=&quot;Letopis&quot; /&gt;
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына йыллығына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы
* 1941 — [[Сталин премияһы]] (А.&amp;amp;nbsp;Я&amp;amp;nbsp;Хинчин менән бергә) — ихтималлыҡ теорияһы буйынса ғилми эштәре өсөн&lt;ref name=&quot;Letopis&quot; /&gt;
* 1951 — СССР Фәндәр академияһының&amp;amp;nbsp;П. Л. Чебышев исемендәге премияһы (Б&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Гнеденко менән бергә)
* 1962 — Бальцан премияһы&lt;ref name=&quot;Bogolyubov&quot;/&gt; (математика буйынса тәүге лауреаты)
* 1965 — [[Ленин премияһы]] ([[Арнольд Владимир Игоревич|В. И. Арнольд]] менән бергә) — гамильтон системаларының тотороҡлоғо проблемалары буйынса эштәр циклы өсөн&lt;ref name=&quot;Letopis&quot; /&gt;
* 1975 — [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] Фәндәр академияһының Гельмгольц исемендәге Алтын миҙалы
* Америка метеорология йәмғиәте алтын миҙалы
* 1980 — Вольф премияһы&lt;ref name=&quot;Akademio&quot;/&gt; — ''&quot;Фурье анализы өлкәһендәге тәрән һәм оригиналь асыштары өсөн, ихтималлыҡ теорияһы, эргодик һәм динамик системалар теорияһы өсөн &quot;'' (Филдс премияһы менән бер рәттән иң абруйлы премияларҙың береһе — был математика премиялары лауреаттары араһында шулай уҡ А. Н. Колмогоровтың уҡыусыдары ла бар: [[Арнольд Владимир Игоревич|В. И. Арнольд]], И.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Гельфанд һәм Я.&amp;amp;nbsp;Г.&amp;amp;nbsp;Синай)
* 1986 — Н. И. Лобачевский исемендәге премия — «Когомология теорияһы нигеҙҙәре» ғилми эштәр циклы өсөн&lt;ref name=&quot;Akademio&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Бухштабер В. М., Новиков С. П. |заглавие=История премии им. Н. И. Лобачевского (к 100-летию первого присуждения в 1897 г.)|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn6|издание=[[Успехи математических наук]]|год=1998|том=53, вып. 1(319)|страницы=235—238|язык=ru|издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}&lt;/ref&gt;
* башҡа наградалар

1994 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы А. Н.&amp;amp;nbsp;Колмогоров исемендәге премияны булдыра, ул ''«математика өлкәһендәге күренекле һөҙөмтә өсөн»'' тапшырыла.

2002 йылда [[Лондон университеты]] Колмогоров миҙалын булдыра.

== Уның хөрмәтенә аталғандар ==
* А. Н. Колмогоров исемендәге премия, Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан булдырыла.
* А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Колмогоров исемендәге Мәктәп-интернат (МДУ СУНЦ)
* Колмогоров миҙалы, Лондон университеты ойоштора.
* [[Астероид]] (48410) Kolmogorov, 1985 йылдың 23 авгусында Н. С. Чернов аса, исем 2016 йылдың 22 февралендә бирелә.&lt;ref&gt;[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2016/MPC_20160222.pdf Циркуляры малых планет за 22 февраля 2016 года] — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 98714 (M.P.C. 98714)&lt;/ref&gt;.
* Колмогоров урамы (Мәскәү)
* Академик Колмогоров урамы — [[Ярославль|Ярославль ҡалаһындағы]] урам
* A320 Пассажирҙар самолеты, Рәсәйҙең «Аэрофлот — Рәсәй авиалиниялары» компанияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroflot.ru/ru-ru/news/10926|title=Аэрофлот ввел в эксплуатацию самолет А320 «А.Колмогоров»|lang=ru|accessdate=2020-11-21}}&lt;/ref&gt;
* Ғалимгә һәйкәл 2018 йылдың ноябрендәТамбов ҡалаһының Комсомол майҙанында Тамбов дәүләт университетының уҡыу корпусы ҡаршыһында ҡуйылған.

Математик төшөнсәләр:

* [[Аксиоматика Колмогорова]]
* [[Двойственность Колмогорова]]
* [[Критерий согласия Колмогорова]]
* [[Неравенство Колмогорова]]
* [[Полином Колмогорова-Габора]]
* [[Распределение Колмогорова]]
* [[Колмогоровская сложность]]
* [[Среднее Колмогорова]]
* [[Теорема Колмогорова]]
* [[Теорема Колмогорова о двух рядах]]
* [[Теорема Колмогорова о трёх рядах]]
* [[Теорема Колмогорова — Хинчина о сходимости]]
* [[Теорема Хинчина — Колмогорова]]
* [[Теорема Рао — Блэквелла — Колмогорова]]
* [[Теорема Колмогорова — Арнольда]]
* [[Теория Колмогорова — Арнольда — Мозера]]
* [[Уравнение Колмогорова — Чепмена]]
* [[Уравнение Джонсона — Мела — Аврами — Колмогорова]]

== А. Н. Колмогоровтың уҡыусылары ==

=== Академиктар һәм ағза-корреспонденттар ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* [[Арнольд, Владимир Игоревич]]
* [[Бахвалов, Николай Сергеевич]]
* [[Большев, Логин Николаевич]]
* [[Боровков, Александр Алексеевич]]
* [[Витушкин, Анатолий Георгиевич]]
* [[Гельфанд, Израиль Моисеевич]]
* [[Мальцев, Анатолий Иванович]]
* [[Миллионщиков, Михаил Дмитриевич]]
* [[Михалевич, Владимир Сергеевич]]
* [[Монин, Андрей Сергеевич]]
* [[Никольский, Сергей Михайлович]]

{{Col-2}}
* [[Обухов, Александр Михайлович]]
* [[Прохоров, Юрий Васильевич]]
* [[Севастьянов, Борис Александрович]]
* [[Синай, Яков Григорьевич]]
* [[Ширяев, Альберт Николаевич]]
* [[Шкурба, Виктор Васильевич]]
* [[Гнеденко, Борис Владимирович]] (академик АН УССР)
* [[Статулявичус, Витаутас Антанович]] (академик АН Литвы)
* [[Сираждинов, Сагды Хасанович]] (академик АН УзССР)
* [[Абрамов, Александр Михайлович (математик)|Абрамов, Александр Михайлович]] (член-корреспондент [[Российская академия образования|РАО]])
{{Столбцы/конец}}

=== Физика-математика фәндәре докторҙары һәм кандидаттары ===
{{columns-list|3| 
* [[Айвазян, Сергей Артемьевич]]
* [[Алексеев, Владимир Михайлович]]
* [[Артемов, Сергей Николаевич (математик)|Артемов, Сергей Николаевич]]
* [[Асарин, Евгений Александрович]]
* [[Бавли, Григорий Минкелевич]]
* [[Баренблатт, Григорий Исаакович]]
* [[Баркалая, Акакий Константинович]]
* [[Бассалыго, Леонид Александрович]]
* [[Белага, Эдуард Григорьевич]]
* [[Беляев, Юрий Константинович]]
* [[Божич, Евгений Сергеевич]]
* [[Булинский, Александр Вадимович]]
* [[Васильков, Дмитрий Алексеевич]]
* [[Вашакидзе, Дареджана Ражденовна]]
* [[Верченко, Иван Яковлевич]]
* [[Винокуров, Владимир Григорьевич]]
* [[Вовк, Владимир Григорьевич]]
* [[Гальперин, Григорий Александрович]]
* [[Гирсанов, Игорь Владимирович]]
* [[Дмитриев, Николай Александрович (учёный)|Дмитриев Николай Александрович]]
* [[Добрушин, Роланд Львович]]
* [[Дынкин, Евгений Борисович]]
* [[Ерохин, Владислав Дмитриевич]]
* [[Журбенко, Игорь Георгиевич]]
* [[Засухин, Виктор Николаевич]]
* [[Золотарёв, Владимир Михайлович]]
* [[Ивашёв-Мусатов, Олег Сергеевич]]
* [[Козлов, Михаил Васильевич (математик)|Козлов, Михаил Васильевич]]
* [[Козуляев Петр Алексеевич]]
* [[Кузичев, Александр Сергеевич]]
* [[Левин, Леонид Анатольевич]]
* [[Мартынов, Анатолий Васильевич]]
* [[Матвеев, Ростислав Федорович]]
* [[Медведев, Юрий Тихонович]]
* [[Мешалкин, Лев Дмитриевич]]
* [[Минлос, Роберт Адольфович]]
* [[Офман, Юрий Петрович]]
* [[Очан, Юрий Семёнович]]
* [[Петров, Алексей Аркадьевич]]
* [[Пинскер, Марк Семёнович]]
* [[Прохоров, Александр Владимирович (математик)|Прохоров, Александр Владимирович]]
* [[Розанов, Юрий Анатольевич]]
* [[Рыкова, Любовь Викторовна]]
* [[Скороход, Анатолий Владимирович]]
* [[Тихомиров, Владимир Михайлович]]
* [[Тюрин, Юрий Николаевич]]
* [[Успенский, Владимир Андреевич]]
* [[Фаге, Михаил Константинович]]
* [[Феденко, Анатолий Семёнович]]
* [[Фомин, Сергей Васильевич]]
* [[Хазен, Элида Моисеевна]]
* [[Шилов, Георгий Евгеньевич]]
* [[Шмидов, Федор Исаакович]]
* [[Юшкевич, Александр Адольфович]]
* [[Яглом, Акива Моисеевич]]
}}

=== Сит илдәге уҡыусылары ===
{{Col-begin}}
{{Col-3}}
* [[Мартин-Лёф, Пер]]
{{Col-3}}
* [[Тальхайм, Бернхард]]
{{Столбцы/конец}}

=== «Ситтәге» уҡыусылары ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Адельсон-Вельский, Георгий Максимович]]
* [[Гончар, Андрей Александрович]]
* [[Ибрагимов, Ильдар Абдуллович]]
* [[Карацуба, Анатолий Алексеевич]]
{{col-2}}
* [[Козлов, Валерий Васильевич]]
* [[Пискунов, Николай Семёнович]]
* [[Смирнов, Николай Васильевич (математик)|Смирнов, Николай Васильевич]]
* [[Ченцов, Николай Николаевич]]
{{col-end}}

=== Яҡын ярҙамсылары һәм хеҙмәткәрҙәре ===
{{Col-begin}}
{{Col-3}}
* Битюцков, Вадим Иванович, научный редактор
* Малютов, Михаил Борисович, учёный секретарь
* [[Гордеев, Дмитрий Иванович]]
{{Col-3}}
* [[Солженицына, Наталия Дмитриевна|Светлова Наталья Дмитриевна]]
* Леонов Виктор Петрович
{{Col-3}}
* Химченко (Рычкова) Наталья Григорьевна
* Щеглова (Колдунова) Мария Васильевна
{{Столбцы/конец}}

== Баҫмалары ==

=== Айырым баҫмалары ===
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |часть=Общая теория меры и исчисление вероятностей|заглавие=Труды Коммунистической академии. Математика. Т. 1|место=М.|год=1929}} — С. 8—21.
* {{книга|автор=Kolmogorov A. N. |заглавие=Grundbegriffe der Wahrscheinlichkeitrechnung, in Ergebnisse der Mathematik|место=Berlin|год=1933}}
* {{книга|автор=Kolmogorov A. N. |заглавие=Foundations of the theory of probability. 2nd edition|ссылка=http://www.clrc.rhul.ac.uk/resources/fop/index.htm|издательство=Chelsea Pub. Co.|год=1956|allpages=84}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Основные понятия теории вероятностей. 2-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1974|страниц=120}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н., [[Фомин, Сергей Васильевич|Фомин С. В.]] |заглавие=Элементы теории функций и функционального анализа. 4-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1976|страниц=544}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н., [[Драгалин, Альберт Григорьевич|Драгалин А. Г.]] |заглавие=Введение в математическую логику|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1982|страниц=120}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н., Журбенко И. Г., Прохоров А. В|заглавие=Введение в теорию вероятностей|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/teorver.htm|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|ответственный=|год=1982|страницы=|страниц=160|isbn=}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н., [[Драгалин, Альберт Григорьевич|Драгалин А. Г.]] |заглавие=Математическая логика. Дополнительные главы|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1984|страниц=120}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Теория вероятностей и математическая статистика|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1986|страниц=534}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О профессии математика|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/kolmogorov.htm|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1988|страниц=32}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Математика — наука и профессия|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/maths.htm|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страниц=288}}
* {{книга|автор=Kolmogorov A. N., [[Фомин, Сергей Васильевич|Fomin S. V.]] |заглавие=Elements of the Theory of Functions and Functional Analysis|издательство=Dover Publications|год=1999|allpages=288|isbn=978-0-486-40683-1}}
* {{книга|автор=Kolmogorov A. N., [[Фомин, Сергей Васильевич|Fomin S. V.]] |заглавие=Introductory Real Analysis|ответственный=Translated by R. A. Silverman|издательство=Prentice Hall|год=2009|allpages=403|isbn=978-0-13-502278-8}}


=== Ҡайһы бер мәҡәләләре ===
* {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О принципе tertium non datur|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/1e5f707d56e77c5b80fde3581087e2af/sm7425.pdf|издание=Матем. сб|год=1925|том=32, № 4|страницы=646—667|ref=Колмогоров}}
* {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Об операциях над множествами|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/8fe039842f37e6d61b898b3d53063995/sm7404.pdf|издание=Матем. сб|год=1928|том=35, № 3—4|страницы=415—422}}
* {{статья|автор=Kolmogorov A. N. |заглавие=Sulla determinazione empirico di una legge di distribuzione|издание=Giornale dell’Istituto Italiano degli Attuari|год=1933|volume=4|pages=83—91|ref=Колмогоров}}
* {{статья|автор=Колмогоров А. Н.  |заглавие=Об аналитических методах в теории вероятностей |ссылка=http://www.mathnet.ru/links/7d4ab9b8fd4035fcdb122fdfce3d3dbc/rm8951.pdf |издание=[[Успехи математических наук]] |год=1938 |номер=5 |страницы=5—41 |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}
* {{статья|автор=Колмогоров А. Н.  |заглавие=О понятии алгоритма |издание=[[Успехи математических наук]] |год=1953 |том=5, № 4 (56) |страницы=175—176 |ref=Колмогоров |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}
* {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О сохранении условнопериодических движений при малом изменении функции Гамильтона|издание=[[Доклады Академии наук|Доклады АН СССР]]|год=1954|том=98, № 4|страницы=527—530|ref=Колмогоров}}
* {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О представлении непрерывных функций нескольких переменных суперпозициями непрерывных функций меньшего числа переменных|издание=[[Доклады Академии наук|Доклады АН СССР]]|год=1956|том=108|страницы=179—182|ref=Колмогоров}}
* {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |часть=Автоматы и жизнь|заглавие=Возможное и невозможное в кибернетике|ответственный=Сост. [[Пекелис, Виктор Давыдович|В. Д. Пекелис]]; под ред. [[Берг, Аксель Иванович|А. И. Берга]] и [[Кольман, Эрнест Яромирович|Э. Я. Кольмана]]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1964|страниц=624|ref=Колмогоров}} — С. 10—29.
* {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О профессии математика|ссылка=http://kvant.ras.ru/1973/04/o_professii_matematika.htm|издание=[[Квант (журнал)|Квант]]|год=1973|номер=4}} (выдержки из брошюры «О профессии математика»)

== Колмогоров тураһындағы фильмдар ==
* «Спрашивайте, мальчики». Документальный фильм, 1970 (автор сценария — Лев Гуревич, режиссёр — Г. В. Визитей).
* «Рассказы о Колмогорове». Документальный фильм, 1984 (автор сценария и режисссёр — А. Н. Марутян).
* «Андрей Холмогоров». Телефильм студии «Цивилизация», 1-й канал, 2003 (автор — А. Балахина, ведущий — Л. Николаев).

== Шулай уҡ ҡара ==
{{colbegin|2}}
* [[Аксиоматика Колмогорова]]
* [[Двойственность Колмогорова]]
* [[Неравенство Колмогорова]]
* [[Колмогоровская сложность]]
* [[Среднее Колмогорова]]
* [[Теорема Хинчина — Колмогорова]]
* [[Уравнение Джонсона — Мела — Аврами — Колмогорова]]
* [[Теорема Рао — Блэквелла — Колмогорова]]
{{colend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* 100 великих учёных / Самин Д. К. — М.: Вече, 2000. — 592 с. — (100 великих). — ISBN 5-7838-0649-8.
* Андрей Николаевич Колмогоров. Полная библиография его трудов и список публикаций, ему посвящённых. — М.: МЦНМО, 2016
* {{статья|автор=[[Боголюбов, Николай Николаевич|Боголюбов Н. Н.]], [[Гнеденко, Борис Владимирович|Гнеденко Б. В.]], [[Соболев, Сергей Львович|Соболев С. Л.]]  |заглавие=Андрей Николаевич Колмогоров (к восьмидесятилетию со дня рождения) |ссылка=http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=2938&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus |издание=[[Успехи математических наук]] |год=1983 |том=38, № 4 (232) |страницы=11—26 |ref=Боголюбов, Гнеденко, Соболев |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}
* Колмогоров. Юбилейное издание в 3-х книгах. Кн. 1. Истина — благо. Биобиблиография / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: Физматлит, 2003.
* Колмогоров. Юбилейное издание в 3-х книгах. Кн. 2. Этих строк бегущих тесьма… Избранные места из переписки А. Н. Колмогорова и [[Александров, Павел Сергеевич|П. С. Александрова]] / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: Физматлит, 2003.
* Колмогоров. Юбилейное издание в 3-х книгах. Кн. 3. Звуков сердца тихое эхо. Из дневников / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: Физматлит, 2003.
* Колмогоров в воспоминаниях учеников: Сб. ст. / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: МЦНМО, 2006.
* {{НФЭ||Колмогоров|В. А. Успенский|ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASHc2733e9f6524f5c83ca4c2}}
* {{книга|заглавие=Математика в СССР за сорок лет. 1917—1957. Т. 1. Обзорные статьи|ответственный=Гл. ред. [[Курош, Александр Геннадиевич|А. Г. Курош]]|место=М.|издательство=[[Физматгиз]]|год=1959|страниц=1000|ref=Математика в СССР за 40 лет}}
* {{книга|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6|ref=Мехмат МГУ 80}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=4-е, переработанное и дополненное |место= М. |издательство=Издательство Московского университета |год= 2020 |том= |страницы=15, 17, 75, 76, 305 |страниц=632 |серия= |isbn=978-5-19-011499-7 |тираж=1000 |ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}}
* {{книга |автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|часть=Андрей Николаевич Колмогоров (1903—1987)|ссылка часть= |заглавие=О людях Московского университета|оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=3-е изд., дополненное|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2019|страницы=189—195|страниц=356|серия= |isbn=978-5-19-011397-6|тираж=3000|ref=О людях Московского университета}}
* {{статья|автор=Тихомиров В. М.|заглавие=Андрей Николаевич Колмогоров (к 90-летию со дня рождения)|ссылка=http://kvant.mccme.ru/1993/02/andrej_nikolaevich_kolmogorov.htm|издание=[[Квант (журнал)|Квант]]|год=1993|номер=3/4|страницы=3—10}}
* ''Тихомиров В. М.'' Андрей Николаевич Колмогоров, 1903—1987. Жизнь, преисполненная счастья. Отв. ред. С. С. Демидов. — М.: Наука, 2006
* Явление чрезвычайное. Книга о Колмогорове. — М.: Фазис, 1999.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20061118061150/http://www.kolmogorov.info/ Портал, посвящённый А. Н. Колмогорову] (его научные и популярные публикации, статьи о нём).
* [https://web.archive.org/web/20180117185437/http://kolmogorov.org/ The Legacy of Andrei Nikolaevich Kolmogorov]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20120402230711/http://mech.math.msu.su/probab/Kolmogorov/ank_cv.html Curriculum Vitae А. Н. Колмогорова]
* {{статья |автор=[[Тихомиров, Владимир Михайлович|Тихомиров В. М.]] |заглавие=Слово об учителе |ссылка=http://www.7iskusstv.com/2011/Nomer8/Tikhomirov1.php}}
* ''[[Арнольд, Владимир Игоревич|Арнольд В. И.]]'' [http://ega-math.narod.ru/LSP/ANK.htm Об А. Н. Колмогорове]
* ''[[Ширяев, Альберт Николаевич|Ширяев А. Н.]]'' [http://www.mathnet.ru/php/presentation.phtml?option_lang=rus&amp;presentid=4354 Международная конференция «Колмогоров и современная математика» к 100-летию А. Н. Колмогорова, 16—21 июня 2003 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124092543/http://www.mathnet.ru/php/presentation.phtml?option_lang=rus&amp;presentid=4354 |date=2022-01-24 }} (видео)
* ''Демидов С. С., Есаков В. Д.'' [https://web.archive.org/web/20070915235300/http://russcience.euro.ru/papers/dees99dl.htm «Дело академика Н. Н. Лузина» в коллективной памяти научного сообщества].
* ''[[Кутателадзе, Семен Самсонович|Кутателадзе С. С.]]'' [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/polemics.html Sic transit… или герои, злодеи и права на память (к истории одной полемики)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208055630/http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/polemics.html |date=2021-12-08 }}.
* ''[[Кутателадзе, Семен Самсонович|Кутателадзе С. С.]]'' [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/case.html Трагедия отечественной математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221181910/http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/case.html |date=2009-02-21 }}.
* ''G. G. Lorentz''. [https://web.archive.org/web/20110525230252/http://www.math.ohio-state.edu/AT/LORENTZ/JAT02-0001_final.ps Mathematics and Politics in the Soviet Union from 1928 to 1953]{{ref-en}}.
* [http://orlovs.pp.ru/stat.php#s2p1 Вероятностно-статистические методы исследования в работах А. Н. Колмогорова]
* [https://web.archive.org/web/20090221230721/http://www.inauka.ru/science/article31424/print.html Статья о А. Н. Колмогорове на iNauka.ru]
* [http://www.livejournal.com/community/kolmogorov/ Сообщество kolmogorov] в LiveJournal, посвящённое памяти А. Н. Колмогорова
* {{статья |заглавие=A story of a painting |издание=[[The Mathematical Intelligencer|Mathematical Intelligencer]] |том=23 |страницы=39 |doi=10.1007/BF03024515 |ссылка=http://resources.metapress.com/pdf-preview.axd?code=41121631001kh632&amp;size=largest |язык=en |автор=Wojbor A. Woyczyński |год=2001}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20080127151313/http://kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_194.htm Академик Колмогоров — HOMO UNIVERSALES] (приведён большой список публикаций, связанных с именем А. Н. Колмогорова, по разделам: Материалы к биографии, Учителя, Воспоминания, Публикации)
* ''[[Успенский, Владимир Андреевич|Успенский В. А.]]'' [http://www.1543.su/VIVOVOCO/VV/PAPERS/BIO/KOLMOGOR/USPENSKY.HTM Андрей Николаевич Колмогоров — великий ученый России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124092546/http://www.1543.su/VIVOVOCO/VV/PAPERS/BIO/KOLMOGOR/USPENSKY.HTM |date=2022-01-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20120423181920/http://www.kolmogorov.pms.ru/uspensky-k_opredeleniyu_padezha_po_kolmogorovu.html К определению падежа по А. Н. Колмогорову]. [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]
* [https://vikent.ru/enc/3738/ Научная работа А. Н. Колмогорова с аспирантами по воспоминаниям В. А. Успенского]
* [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?jrnid=rm&amp;wshow=issue&amp;year=1988&amp;volume=43&amp;volume_alt=&amp;issue=6&amp;issue_alt=264&amp;option_lang=ru УМН 1988, том 43, выпуск 6(264)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124092554/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?jrnid=rm&amp;wshow=issue&amp;year=1988&amp;volume=43&amp;volume_alt=&amp;issue=6&amp;issue_alt=264&amp;option_lang=ru |date=2022-01-24 }}, посвящённый А. Н. Колмогорову.
* А. Н. Колмогоров [https://magazines.gorky.media/nlo/1997/5/semioticheskie-poslaniya.html Семиотические послания]. Публикация Вл. А. Успенского // НЛО. 1997. № 5.
* [http://kvant.mccme.ru/au/kolmogorov_a.htm Статьи А. Н. Колмогорова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111216123416/http://kvant.mccme.ru/au/kolmogorov_a.htm |date=2011-12-16 }} в журнале «[[Квант (журнал)|Квант]]» (1970—1993).
{{Нормативный контроль}}
{{-}}
{{Лауреаты премии Вольфа (математика)}}
{{Президенты ММО}}

[[Категория:Мәктәп дәреслектәре авторҙары]]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Бальцан премияһы лауреаттары]]
[[Категория:XX быуат педагогтары]]
[[Категория:СССР педагогтары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Тамбовта тыуғандар]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>jzx1s1iljrzbtnnc3f0eoiex84furtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Юлбарыҫ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182298</id>
    <revision>
      <id>1309368</id>
      <parentid>1285634</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5793" sha1="tu2jallgarrk97hkcr7wc1q5peka18n" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = Ауыл
 | русское название         =  Иҫке Юлбарыҫ
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Старое Юлбарсово}}
 | герб                     =
 | флаг                     =
 | lat_deg                  =  52.064720
 | lon_deg                  = 57.997220
 | CoordScale               = 
 | размер карты региона     =
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               =
 | район                    = Хәйбулла районы{{!}}Хәйбулла
 | район в таблице          =
 | вид поселения            = 
 | поселение                = 
 | поселение в таблице      = 
 | в регион                 = снизу
 | внутреннее деление       =
 | глава                    =
 | дата основания           =
 | первое упоминание        =
 | прежние имена            =
 | статус с                 =
 | площадь                  =
 | высота центра НП         =
 | население                =  
 | год переписи             = 
 | плотность                =
 | агломерация              =
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  =
 | этнохороним              =
 | почтовый индекс          =  
 | почтовые индексы         =
 | телефонный код           =
 | цифровой идентификатор   = 
 | категория в Commons      =
 | сайт                     = 
}}
'''Иҫке Юлбарыҫ''' — хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң юҡҡа сыҡҡан.
== Географик урыны ==
Ерәнағас йылғаһы үҙәнендә, Юлбарыҫ ауылынан түбәндәрәк.
== Ауыл тарихы ==
1816 йылда [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылында йәшәүсе Күсәрбай Байғужин Туғалы, Ишәле, Нәрәле улдары; 1750 йылғы, йорт старшинаһы зауряд йөҙбашы Юлбарыҫ Күсәрбай улы Таймаҫов, Башҡорт ғәскәренең баш командующийының 1853 йылдың 14 июнендәге 4871-се бойороғо нигеҙендә Иҫке Юлбарыҫ ауылына нигеҙ һалғандар. Һуңыраҡ ошо ауылда йәшәүселәрҙән Яңы Юлбарыҫ ауылы барлыҡҡа килгән. 1859 йылғы ревизия материалдары буйынса ауылда 26 йорт иҫәпләнгән һәм 172 кеше йәшәгән. Улар араһында үрҙә һанап кителгәндәре менән, ауылда Ғәбделвәлит Нурғәли улы Байғужин (1801 йылғы), уның улы Әбделғәфәр, 1828 йылғылар, урядник; Ямалетдин Байғужин; Ғәлиәхмәт Таймаҫов; Юлбаристың улдары - Ғәбделлатиф, Шәрәфетдин, Ғәбделғафар.

[[1889 йыл]]да ауылда 41 йортта 264 кеше, [[1919 йыл]]да 66 йортта 371 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда Иҫке һәм Яңы Юлбарыҫ ауылдарында 30-ҙан ашыу ихата булған һәм 240 самаһы кеше иҫәпләнгән. [[Иҫке Юлбарыҫ]] ауылы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң юҡҡа сыҡҡан.&lt;ref&gt;[http://magzdb.org/num/2152439 Рахимов. Р. История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998 г., №9. Стр. 18-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816042417/http://magzdb.org/num/2152439 |date=2022-08-16 }}&lt;/ref&gt;

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта түбәндәге яҙма бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, №777  Юлбарсово ауылы. Иҫке һыҙат трактының уң яғы менән Орск ҡалаһынан алып Верхнеурал ҡалаһына тиклем һул почта юлы араһында Ерәнағас йылғаһы буйында урынлашҡан. Өйәҙ ҡалаһынан алыҫлығы 115 саҡрым, стан фатирынан 65 саҡрым, ихаталар һаны 28, халыҡ һаны: ирҙәр 91, ҡатын-ҡыҙҙар 79 кеше..&lt;ref&gt; Список населенных мест. Часть II. Оренбургская губерния. 1866.-Уфа: Китап, 2006.-260 с.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}}
[[Категория:Хәйбулла районының бөткән ауылдары]]</text>
      <sha1>tu2jallgarrk97hkcr7wc1q5peka18n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исхаҡ (Баймаҡ районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182331</id>
    <revision>
      <id>1309339</id>
      <parentid>1282655</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6248" sha1="dbjui12nde9ssdcd8hep5h7c7bhghwj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исхаҡ''' ({{lang-ru|Исхаково}}) — бөткән ауыл. [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт]] ауылы тирәһендә урынлашҡан. 1765 йылда тәүге тапҡыр [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөрйән улусы]] составында телгә алына&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр. ISBN 5-295-01337-5&lt;/ref&gt;, 1792 йылда [[Түбәнге Таулыҡай|Таулыҡай]] ауылы башҡорттары утар урынында Исхаҡ ауылын нигеҙләй&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}&lt;/ref&gt;.

== Исеменең килеп сығышы ==
''Исхаҡ'' антропонимынан алынған&lt;ref name=&quot;Усманова&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Ауыл тәүге төпләнеүсе Исхаҡ Солтановтың исемен йөрөткән&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
[[Таулы (Һаҡмар ҡушылдығы)|Таулы]] йылғаһына ([[Һаҡмар]] йылғаһының ҡушылдығы) Сыбалайыр һәм [[Саҡмағош (Таулы ҡушылдығы)|Саҡмағош]] йылғасыҡтары  ҡойған урында урынлашҡан була. Хәҙерге район үҙәге Баймаҡтан — 33 км, Ниғәмәт ауылынан көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта ятҡан&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Тәүге тапҡыр был ауыл 1765 йылда Ырымбур губернаһы Бөрйән улусы составында телгә алына. 1792 йылда Таулыҡай ауылынан бер нисә ғаилә әлеге утарға күсеп ултыра. Исхаҡ Солтанов менән бергә уның улдары Хоҙайназар, Байназар, Ҡотлобирҙе, Сәлим, Сырлыбай, шулай уҡ Әхмәр һәм Әхмәт Хәмитовтар, Сәлих Ҡотлобирҙин улы Ғәлимйән (башҡа мәғлүмәт буйынса Имелбай&lt;ref name=&quot;Баймакский край&quot;&gt;&lt;/ref&gt;) менән һәм Кейекбай Игебаев күсенәләр&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Таулыҡай ауылы халҡы ошо осорҙа яңы ауылдарға нигеҙ һалыуы билдәле.
VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 89 кеше йәшәгән, X ревизияға ярашлы — 150 кеше. Мал көтөү өсөн ер ҡытлығы һәм төрлө үҙ-ара дәғүәләр арҡаһында ауыл халҡы Таулыҡайға әйләнеп ҡайта башлай&lt;ref name=&quot;Әсфәндиәров&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Исхаҡ ауылы колхоз үҙәге Ниғәмәт ауылына ҡушыла&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-01/ural-batyr-eposy-ya-yp-alyn-an-er-2710088 “Урал батыр” эпосы яҙып алынған ерҙә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204113306/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-01/ural-batyr-eposy-ya-yp-alyn-an-er-2710088 |date=2022-12-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}}
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* [https://web.archive.org/web/20221204113306/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2022-03-01/ural-batyr-eposy-ya-yp-alyn-an-er-2710088 «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.284
* {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Баймаҡ районы ауылдары}}
[[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:1792 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>dbjui12nde9ssdcd8hep5h7c7bhghwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йосопов Ислам Йосоп улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182752</id>
    <revision>
      <id>1309388</id>
      <parentid>1233983</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6301" sha1="9a1s72vo5x8q5he0rapwntxegbe6jm8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йосопов Ислам Йосоп улы''' ([[1 сентябрь]] [[1924 йыл]]—[[16 апрель]] [[1991 йыл]]) — инженер-радиотехник. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|75545}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ислам Йосоп улы Йосопов 1924 йылдың 1 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылында тыуа&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;. [[1942 йыл]]дың июнендә хәрби хеҙмәткә алына һәм Харьков хәрби авиация училищеһы курсанты итеп ҡабул ителә. Уны тамамлағандан һуң [[1944 йыл]]дың июнендә 14-се һауа армияһының хәрби осоштарын тәьмин итеүсе 81-се карап авиа төркөмөнө взводы командиры вазифаһына ебәрелә&lt;ref name=&quot;УГАТУ&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Юсупов_Ислам_Юсупович Юсупов Ислам Юсупович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204080621/http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%AE%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%AE%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Харьков лётчик-күҙәтеүселәр һәм штурмандар хәрби авиация училищеһын, [[1952 йыл]]да Рига хәрби-диңгеҙ авиация элемтә училищеһын тамамлаған. 1942 йылдан алып СССР Ҡораллы көстәрендә хеҙмәт иткән: 1952 йылдан башлап Прилуки ҡалаһында Алыҫ араға осоусы авиацияла радиолокация сараларын эксплуатациялау буйынса инженер, 1962 йылда Воронеж ҡалаһында — СССР Оборона министрлығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. [[1972 йыл]]дан алып Өфө нефть институтында эшләй: өлкән ғилми хеҙмәткәр, профессор, производство процестарын автоматлаштырыу кафедраһы, 1978 йылда — автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы мөдире. Уның етәкселегендә илдә тәүге автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраларының береһе асыла, унда [[1974 йыл]]да инженер-системотехниктар әҙерләнә башлай&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/minobrnauki/v-ufe-prepodaiut-tri-pokoleniia-semi-uchenyh-i-pedagogov-617951bf80da420e922d5ae3 В Уфе преподают три поколения семьи ученых и педагогов]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы техник объекттар менән автоматлаштырылған идара итеү системаларын уйлап табыуға бәйле. Йосопов тарафынан билдәһеҙлек һәм сикле ресурс шарттарында идара итеү буйынса автоматлаштырылған ҡарар ҡабул итеү методологияһы эшләнгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 40 уйлап табыу авторы.&lt;ref&gt;[http://энциклопедия-урала.рф/index.php/Юсупов_Ислам_Юсупович Юсуспов И.Ю.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223135523/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%AE%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%AE%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt;.  СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының физика һәм математика бүлексәһенең ғилми-техник советы ағзаһы була&lt;ref name=&quot;УГАТУ&quot; /&gt;.

1991 йылдың 16 апрелендә [[Өфө]]лә вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре
* 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref name=&quot;Дорога памяти&quot; /&gt; (1985).
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=&quot;Дорога памяти&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/31038842/ Юсупов Ислам Юсупович]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Дорога памяти&quot; /&gt;
* Хәрби хеҙмәттәре өсөн миҙалы&lt;ref name=&quot;Дорога памяти&quot; /&gt;
== Төп хеҙмәттәре ==
Автоматизированные системы принятия решений. М., 1983; Автоматизированное управление ситуациями в агропромышленном комплексе. Уфа, 1988 (авторҙ.).
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{БЭ|75545}}

[[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты профессорҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>9a1s72vo5x8q5he0rapwntxegbe6jm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнекәйев Заршат Дәүләтша улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182842</id>
    <revision>
      <id>1309406</id>
      <parentid>1284179</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5950" sha1="8uz4p2ptsn761ol0bks6hlpbrwa1ebq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәнекәев Заршат Дәүләтша улы''' ([[29 март]] [[1932 йыл]] — [[28 июнь]] [[2011 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе. Юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған юрисы. [[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997).

== Биографияһы ==
Заршат Дәүләтша улы Йәнекәев [[1932 йыл]]дың [[29 март]]ында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Сафар (Шишмә районы)|Сафар]] ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1949 йылда Ҡазан юридик институтына уҡырға инә. 1953 йылдан тәфтиш органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]] Прокуратураһының тәфтиш бүлеге прокуроры булып эшләй. 1973 йылға тиклем Бүздәк, Нуриман райондары, Өфөнөң Киров районы прокуратураһы тәфтишсеһе, БАССР Эске эштәр министрлығының тәфтиш органдары начальнигы, &lt;br&gt;
1972 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетына эшкә килә һәм унда уҡытыусынан профессор, кафедра мөдире дәрәжәһенә тиклем юл үтә. Ул енәйәти хоҡуҡ һәм процесс кафедраһында ғына 40 йылға яҡын эшләй. 1984—1988 йылдарҙа совет хоҡуғы кафедраһы мөдире, 1992 йылдан — юридик факультет деканы.&lt;br&gt;
1992 йылда Свердловск юридик институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм юридик факультет деканы итеп тәғәйенләнә. 1996 йылда БМО ҡарамағындағы Халыҡ-ара информатизациялау академияһы академигы итеп һайлана. 1999 йылда Хоҡуҡ институты директоры итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта 1994—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһы мөдире.&lt;br&gt;
2011 йылдың 28 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

== Ғимли эшмәкәрлеге ==
Заршата Йәнекәйев бик күп уҡыу әсбаптары һәм монографиялар авторы. Хоҡуҡи дәүләтселек формалаштырыу, халыҡтың хоҡуҡи мәҙәниәтен үҫтереү, ҡануниәтте камиллаштырыу, законлылыҡты нығытыу мәсьәләләре уйынса 330-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы идеяларын тормошҡа ашырыу мәсьәләләренә 40-тан ашыу хеҙмәтен бағышлай. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. Урал дәүләт юридик академия һәм Һамар дәүләт университетының диссертация советтары составына инә. Төрлө баҫмаларҙың редколлегия ағзаһы була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2000) &lt;br&gt;
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1981) &lt;br&gt;
[[Рәсәй]]ҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997)&lt;br&gt;
«Кеше хоҡуҡтарын яҡлаған өсөн» почет билдәһе&lt;br&gt;
РФ Юстиция министрлығының Маҡтау ҡағыҙы&lt;br&gt;
РФ Дәүләт Думаһының Маҡтау ҡағыҙы&lt;br&gt;
БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы&lt;br&gt;

== Хәтер ==
Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында иң яҡшы студенттар өсөн З. Йәнекәйев исемендәге стипендия раҫланған.

== Сығанаҡтар ==
* [https://www.bashinform.ru/news/social/2017-03-29/vidnye-uchenye-bashkortostana-zarshat-enikeev-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-professora-2208973 Видные ученые Башкортостана: Заршат Еникеев (К 85-летию со дня рождения профессора)]
* [http://pomnim.me/famous/?info=cde00380-333d-11e8-b903-00199984c65f Еникеев Заршат Давлетшинович]
* [http://az-libr.ru/Persons/000/Src/0002/3cc9f9fa.shtml Еникеев Заршат Давлетшинович [29.03.1932]]
* [https://www.eurasialegal.info/index.php/legalschoolinperson/434-sojuz-nezavisimyh-gosudarstv/9-zarshat-davletshinovich-enikeev.html З. Д. Еникеев — известный в России и за ее пределами крупный специалист в области юриспруденции]
* [https://web.archive.org/web/20220704032812/https://eurasialaw.ru/novosti/pamyati-z-d-enikeeva Памяти З. Д. Еникеева]</text>
      <sha1>8uz4p2ptsn761ol0bks6hlpbrwa1ebq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәбиров Артур Зиннур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183080</id>
    <revision>
      <id>1309553</id>
      <parentid>1286883</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T03:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5663" sha1="2o44xkqkle19de1diev8qtadkt1x1qc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәбиров Артур Зиннур улы''' ([[10 апрель]] [[1985 йыл]]) — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2023-02-15/v-ufe-rabotnikov-kultury-nagradili-pochetnymi-zvaniyami-i-nagradami-3144297?ysclid=mgwcytjv1n384815208 В Уфе работников культуры наградили почетными званиями и наградами]&lt;/ref&gt; (2023),  [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym]&lt;/ref&gt; (2017), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты]] &lt;ref&gt;[https://duv-vest.ru/articles/obshchestvo/2022-10-12/artist-bashkirskogo-akademicheskogo-teatra-dramy-im-m-gafuri-urozhenets-duvanskogo-rayona-artur-kabirov-udostoen-gospremii-rb-im-s-yulaeva-2986063?ysclid=mgwd1nz0a6921987441 Артист Башкирского академического театра драмы им. М. Гафури, уроженец Дуванского района Артур Кабиров удостоен госпремии РБ им. С. Юлаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251212011617/https://duv-vest.ru/articles/obshchestvo/2022-10-12/artist-bashkirskogo-akademicheskogo-teatra-dramy-im-m-gafuri-urozhenets-duvanskogo-rayona-artur-kabirov-udostoen-gospremii-rb-im-s-yulaeva-2986063?ysclid=mgwd1nz0a6921987441 |date=2025-12-12 }}&lt;/ref&gt;(2022).

== Биографияһы ==
Артур Зиннур улы Кәбиров 1985 йылдың 10 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Дыуан районы]] [[Арый]] ауылында тыуған&lt;ref&gt;[https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/ros/562185/bio/ Артур Кабиров — актёр театра и кино]&lt;/ref&gt;. Арый урта мәктәбендә белем ала.

[[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]н тамамлағандан һуң, Бөтә Рәсәй [[М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы]]нда В. П. Селезнёв оҫтаханаһында театр сәнғәте серҙәрен өйрәнә.

2007 йылдан [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры.

== Ролдәре ==
Башҡорт дәүләт академия драма театрында уйнаған ролдәре:
* Рәми Ғарипов — «Февраль. Буран…»
* Закир — «Ҡара йөҙҙәр»
* Тимерхан — «Нәркәс»
* Ильяс — «Хыялға ҡаршы»
* Миңлеғәле Шайморатов — «Ат уйнатып алдан бара…»
* «Ҡырағай» кинофильмында (режиссёр Ф. Утарбаева)
* «Ургала» кинофильмында (режиссёр А. Асҡаров).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы]] лауеаты (2017)&lt;ref&gt;[https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym]&lt;/ref&gt;.
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2023).
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты]] (2022).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/ros/562185/bio/ Артур Кабиров — актёр театра и кино]
* [https://kulturarb.ru/ru/spetsproekty/intervyu/intervyu-s-aktyorom-badt-im-m-gafuri-arturom-kabirovym Интервью с Артуром Кабировым]
* [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/13938/ Министерство культуры РБ. Интервью с актёром БГАТД им. М. Гафури Артуром Кабировым, 28 февраля 2017 г.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://ufa.bezformata.com/listnews/artur-kabirov-priglashaet-na-akusticheskuyu/81019058/ Артур Кәбировтың «Яңғыҙ юлаусы» акустик концерты]

[[Категория:Башҡортостан актёрҙары]]
[[Категория:Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:М.С. Щепкин исемендәге Театр училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:1985 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>2o44xkqkle19de1diev8qtadkt1x1qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Купино (Новосибирск өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183155</id>
    <revision>
      <id>1309543</id>
      <parentid>1136013</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="719" sha1="f2m3wm40h1wq5t8n6clv7i51h6bu3rf" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Купино''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Купино районы]]ның административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 13 711 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220515053422/https://admkupino.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>f2m3wm40h1wq5t8n6clv7i51h6bu3rf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каргат (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183157</id>
    <revision>
      <id>1309452</id>
      <parentid>1136014</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="717" sha1="g10gjgw9zepde9jxln1xh5jqs2a8w9d" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Каргат''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Каргат районы]]ның административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8914 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220330083204/https://admkargat.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>g10gjgw9zepde9jxln1xh5jqs2a8w9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куйбышев (Новосибирск өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183158</id>
    <revision>
      <id>1309537</id>
      <parentid>1136015</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T02:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="724" sha1="bfd2xqfi71d4w9d8iwv9ldwxqc1lc7q" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Куйбышев''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Новосибирск өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Куйбышев районы]]ның административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 43 195 кеше йәшәй.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220515053354/https://kainsk.nso.ru/ Официальный сайт] {{ref-ru}} 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Новосибирск өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>bfd2xqfi71d4w9d8iwv9ldwxqc1lc7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183265</id>
    <revision>
      <id>1309485</id>
      <parentid>1300969</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9957" sha1="j2hmfstvvl5rn9vx3ykyrkkdi4rlmus" xml:space="preserve">{{Ук}}{{ФШ|Кинйәбулатов}}
'''Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы''' (04.03.[[1912 йыл|1912]]-) — тарих фәндәре кандидаты, [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның (СДПИ) тәүге ректоры ([[1950 йыл|1950]]—[[1956 йыл|1956]]), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан&lt;ref&gt;[http://strbsu.ru/page/207/?option=com_docman&amp;task=cat_view&amp;gid=24&amp;limit=20&amp;limitstart=0&amp;order=name&amp;dir=ASC&amp;Itemid=99999999 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822074509/https://strbsu.ru/page/207/?option=com_docman&amp;task=cat_view&amp;gid=24&amp;limit=20&amp;limitstart=0&amp;order=name&amp;dir=ASC&amp;Itemid=99999999 |date=2019-08-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатов [[1912 йыл]]дың [[4 март]]ында [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] [[Мырҙалар]] улусы (хәҙер — 
[[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Ташауыл]] ауылында тыуған.

Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә алған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1912%26static_hash%3Dea288f2dcdc528973a8b971926bde17av4%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953 Память народа. Кинзябулатов Хайретдин Батретдинович]&lt;/ref&gt;. 

Өфө ҡалаһында [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда белем алған.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
[[1953 йыл]]да тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлаған&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005809990 Кинзебулатов, Хай Бадретдинович. Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны (автореферат диссертации на соискание ученой степени к.и.н., 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220520110746/https://search.rsl.ru/ru/record/01005809990 |date=2022-05-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[1950 йыл|1950]]—[[1956 йыл]]дрҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның тәүге ректоры булған.

Башҡортостанд Республикаһының Үҙәк дәүләт тарих архивында һәм Йәмәғәт ойошмаларының үҙәк дәүләт архивында тарихсы-ғалим Х. Б. Кинйәбулатовтың докторлыҡ диссертацияһы яҡлау маҡсатында йыйылған материалдары һаҡлана.

Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатовтың был архивында ғаилә ағзаларының һәм туғандарының фотографиялары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы яҙыусылары һәм шағирҙарының: Ғөбәй Дәүләтшин, Сәғит Агиш, Сәйфи Ҡудаш, Мостай Кәрим, Нәҡи Иҫәнбәттең, композитор Заһир Исмәғилевтың фотографиялары һаҡлана.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
;Диссертацияһы:
* «Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1953)
;вуз-ара йыйынтыҡтарҙа сыҡҡан мәҡәләләре:
* «Трудовой подъем колхозного крестьянства Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1957)
* «Деятельность партийных организаций Башкирии по перестройке работы колхозов на военный лад» (1988)
* «Осуществление аграрной политики КПСС в Башкирской АССР»

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1912%26static_hash%3Dea288f2dcdc528973a8b971926bde17av4%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953 Память народа. Кинзябулатов Хайретдин Батретдинович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 25, ящик 4. Номер документа 84.&lt;/ref&gt;
* миҙалдар
* Маҡтау грамоталары

== Сығанаҡтар ==
* Путеводители по российским архивам. Ф. 10127, 49 ед. хр., крайние даты: 1929—1996. Оп. 1
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 25, ящик 4. Номер документа 84.

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220520110746/https://search.rsl.ru/ru/record/01005809990 Кинзебулатов, Хай Бадретдинович. Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны (автореферат диссертации на соискание ученой степени к.и.н., 1953]
* [https://guides.rusarchives.ru/funds/kinzebulatov-x-b  Путеводители по российским архивам. Кинзебулатов X. Б.]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1912%26static_hash%3Dea288f2dcdc528973a8b971926bde17av4%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1523032953 Память народа. Кинзябулатов Хайретдин Батретдинович]
* [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf-8&amp;flag=&amp;region=&amp;district=&amp;mode=lastname&amp;q=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2+%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD+%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C+04.03.1912+%D0%B3.+%D1%80.%2C+%D0%A3%D1%84%D0%B0 Списки ветеранов. Кинзебулатов Хайретдин Бадретдинович]
* [https://arc.familyspace.ru/archive/pobediteli_ru_6/p3791 Победители. ру. Кинзебулатов Хайретдин Бадретдинович]
* [https://web.archive.org/web/20190822074509/https://strbsu.ru/page/207/?option=com_docman&amp;task=cat_view&amp;gid=24&amp;limit=20&amp;limitstart=0&amp;order=name&amp;dir=ASC&amp;Itemid=99999999 ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:1912 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>j2hmfstvvl5rn9vx3ykyrkkdi4rlmus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кнубовец Яков Самуилович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183451</id>
    <revision>
      <id>1309502</id>
      <parentid>1231871</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6848" sha1="b2g5ph49zdj45e7lmgtkrdn8jidxomq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яков Самуилович Кнубовец''' ([[5 май]] [[1902 йыл]], Лемешевичи ауылы, Минск губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[1981 йыл]], [[Татар АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) — совет табип-[[Стоматология|стоматологы]], [[Фән докторы|медицина фәндәре докторы]] (1967), доцент, [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан медицина институтының]] стоматология факультеты деканы урынбаҫары (1957—1971)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://kazangmu.ru/orthopedic-dentistry/istoriya-kafedry/ ИСТОРИЯ КАФЕДРЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211011064230/https://kazangmu.ru/orthopedic-dentistry/istoriya-kafedry/ |date=2021-10-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1902 йылдың 5 майында Рәсәй империяһының Минск губернаһы Лемешевичи ауылында тыуған.

Бала сағында ата-әсәһе менән бергә [[Ҡазан|Ҡазанға]] күсеп килә, бында 14 йәшендә стоматология технигы Левин-Эпштейнда уҡый һәм шөғөлләнә башлай. 1920 йылда «өйрәнсек» исеме өсөн имтихан тапшыра, шунан һуң табиптарҙы камиллаштырыу институтына эшкә күсә. Һуңынан Ҡазан ҡала һаулыҡ һаҡлау идаралығының үҙәк стоматология лабораторияһында эшләй.

1926 йылда — теш технигы таныҡлығын, 1936 йылда теш табибы исемен ала. [[1939 йыл]]да Ҡазан стоматология институтының ортопед-стоматология кафедраһында ассистент булып эшләй башлай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

1943 йылда [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан медицина институтын]] табип-стоматолог квалификацияһы буйынса тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан хәрби госпиталдәрҙә теш-яңаҡ системаһы яралары алған һалдат һәм офицерҙарҙы дауалай. Медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/16706839/ КНУБОВЕЦ ЯКОВ САМУИЛОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814010652/https://1418museum.ru/heroes/16706839/ |date=2022-08-14 }}&lt;/ref&gt;.

1949 йылда «О симпатической иннервацию мускулатуры [[:ru:Ротовая полость|жевательного аппарата]]&lt;nowiki/&gt;» кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1950 йылдан 1957 йылға тиклем Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының (ГИДУВ) стоматология кафедраһында уҡыта. Һуңынан [[Ҡазан дәүләт медицина университеты|Ҡазан дәүләт медицина институтының]] стоматология факультетына эшкә күсә, унда 1971 йылға тиклем ассистент һәм доцент булып уҡыта.

1967 йылда «Теш-яңаҡ системаһында дистрофик процестарҙың үҫешенә периферия нервыларын ярһытыу йоғонтоһо» темаһы медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

Пародонтоздың эксперименталь моделен эшләй һәм альвеоляр үҫентегә функциональ йөкләнеш дәрәжәһенә бәйле һөйәк өҫтө рецепторҙарының морфологик структуралары һәм уларҙың топографияһы үҙенсәлектәрен асыҡлай. Ошо тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә ортопедик дауалау планы әҙерләнде&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]], [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы|«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнә.

1981 йылда [[Ҡазан]] ҡалаһында вафат була&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://tatarica.org/ru/razdely/nauka/personalii/knubovec-yakov-samuilovich/ Кнубовец Яков Самуилович]&lt;/ref&gt;.

== Библиография ==
** Влияние раздражения периферических нервов на развитие дистрофических процессов в зубочелюстной системе.
** Казань, 1966.Вопросы стоматологии. Казань, 1971&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://elibrary.ru/item.asp?id=30250973/ КНУБОВЕЦ ЯКОВ САМУИЛОВИЧ — ЛЕГЕНДА ОРТОПЕДИЧЕСКОЙ СТОМАТОЛОГИИ]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>b2g5ph49zdj45e7lmgtkrdn8jidxomq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кувакин Валерий Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183504</id>
    <revision>
      <id>1309533</id>
      <parentid>1307557</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18375" sha1="r4kc6dglirq3zvp0weihz2bs9sqbqy6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кувакин Валерий Александрович''' ([[8 май]] [[1939 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] философия тарихсыһы, философия тарихы, аксиология һәм фәлсәфәүи антропология буйынса белгес.  [[Фән докторы|Философия фәндәре докторы]], Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.

== Биографияһы ==
Валерий Александрович Кувакин  1939 йылдың 8 майында [[Мәскәү]]ҙә тыуа. [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның философия факультетын тамамлай. [[1970 йыл]]да  «Христианский_экзистенциализм Н. Бердяева и современность» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;Кувакин, В. А. [https://search.rsl.ru/ru/record/01007420740 Христианский экзистенциализм Н. Бердяева и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220105/http://h/ |date=2021-06-02 }} : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата философских наук. (622) / Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. Философ. фак. - Москва : [б. и.], 1970. - 20 с.&lt;/ref&gt; һәм шул уҡ йылда   Мәскәү дәүләт университетының философия факультетында эшләй башлай. Докторлыҡ диссертацияһы  —«Религиозный идеализм в России эпохи империализма» ([[1980]]). [[1984 йыл]]дан — профессор. 

1986—1992 йылдарҙа&lt;ref&gt;Другой период (1985—1992) указан на сайте философского факультета МГУ, см. {{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/|title=Кафедра истории русской философии|author=|date=|work=|publisher=// [[Философский факультет МГУ]]|accessdate=2014-04-27|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011230501/http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/|archivedate=2014-10-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107001540/http://new.philos.msu.ru/edu/stud/note/edu_direction/philos/irf/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt; —  СССР  халыҡтары философияһы тарихы / Ил философияһы тарихы / Рус философияһы тарихы кафедраһы мөдире&lt;ref name=&quot;bio1&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Алексеев, Пётр Васильевич|Алексеев П. В.]]|часть=Кувакин, Валерий Александрович|ссылка часть=http://hum.offlink.ru/prof/prof1/|заглавие=Философы России XIX-XX столетий. Биографии, идеи, труды|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=4-е изд., перераб. и доп|место=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]]|год=2002|том=|страницы=505–506|столбцы=|страниц=1152|серия=|isbn=5-8291-0148-3|тираж=|ref=Алексеев}}&lt;/ref&gt;.

1985—1993 йылдарҙа  — “Вестник МГУ. Серия 7. Философия” журналының баш мөхәрриренең беренсе урынбаҫары (1989 йылдан) .

Россия гуманистик йәмғиәтенә  нигеҙ һалыусы  (1995) һәм маҡтаулы президенты (2012). 

1996—2012 йылдарҙа — «Здравый смысл. Журнал скептиков, оптимистов и гуманистов» журналына нигеҙ һалыусы  һәм баш мөхәррире.

1998 йылдан – фәнни тикшеренеүҙәрҙең фальсификацияларына һәм ялған фәнгә ҡаршы көрәш буйынса РФА комиссияһының  беренсе һәм икенсе составы ағзаһы&lt;ref&gt;» Состав Комиссии РАН по борьбе с лженаукой Комиссия по борьбе с лженаукой.&amp;nbsp;klnran.ru.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 25 февраля 2020.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Архивировано 2&amp;nbsp;июня 2019&amp;nbsp;года&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

2006 йылдан — «Фәнде яҡлауга» ялған фәнгә ҡаршы көрәш буйынса РФА комиссияһы  бюллетененың редколлегия ағзаһы.

2005 йылдан — «Рәсәй гуманистик йәмғиәте» фәнни-мәғлүмәти һәм белем биреү порталы мөхәррире.

Сит ил ғалимдары монографияларының баш һүҙҙәрен төҙөүсе, мөхәррирләүсе һәм авторы: Лолер Дж. Коэффициент интеллекта, наследственность и расизм (М., 1982); Парсонс Г. Человек в современном мире (М., 1985); Куртц П. Запретный плод: Этика гуманизма (М., 1999, 2002); Куртц П. Искушение потусторонним (М., 1999); Куртц П. Мужество стать: Добродетели гуманизма (М., 2000); Куртц П. Новый скептицизм: Исследование и надежное знание. М., 2005, 2007); Куртц П. Утверждения (М. 2005); Куртц П. Что такое светский гуманизм? (М. 2008).

АҠШ-та нәшер ителгән «A History of Russian Philosophy: From the Tenth through the Twentieth Centuries» (История русской философии XI—XX вв.), Buffalo: Prometheus Books, 1993. ике  томлыҡтың мөхәррире, төҙөүсеһе һәм авторҙарының береһе  

Халыҡ-ара гуманистик һәм этик союз ағзаһы, Экзистенциаль психология һәм тормош ижады институтының ғилми советы ағзаһы&lt;ref&gt;Институт экзистенциальной психологии и жизнетворчества / Об институте.&amp;nbsp;&lt;small&gt;Дата обращения: 12 октября 2011.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;Архивировано 17&amp;nbsp;сентября 2011&amp;nbsp;года&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

39 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләгән.

70-се һәм 80-се йылдарҙа марксизм һәм дини экзистенциализм буйынса бер нисә хезмәт баҫтыра. 90 -сы йылдар башынан алып фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары  этика, мәҙәниәт, психология һәм антропология өлкәһенә ҡарай&lt;ref name=&quot;bio1&quot;/&gt;. Һуңғы  эштәре кешенең интеллектуаль һәм мәғлүмәти хәүефһеҙлеге проблемаларына арналған.

== Төп эштәре ==

=== Китаптары ===

; урыҫ телендә

* Критика экзистенциализма Бердяева. — М.: Изд-во МГУ, 1976.
* Марксистская философская мысль в США: 70-е годы XX века. — М.: Изд-во МГУ, 1980.
* [https://web.archive.org/web/20140316225859/http://www.humanism.ru/religioznaya-filosofiya-v-rossii/ Религиозная философия в России: Начало XX века]. — М.: «Мысль», 1980.
* Философия Вл. Соловьёва. — М.: «Знание», 1988.
* Что такое философия? — М.: Изд-во МГУ, 1989.
* Мировоззрение В. И. Ленина: Формирование и основные черты. — М.: Изд-во МГУ, 1990.
* Личная метафизика надежды и удивления: Записки о неизвестности, человеческом и нечеловеческом, о вероятной и невероятной России. — М.: Коффи, 1993.
* Твой рай и ад. Человечность и бесчеловечность человека: Философия, психология и стиль мышления гуманизма. — СПб.: «Алетейя». — М.: «Логос», 1998.
* Мыслители России. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2006.
* [http://rgo-kolomna.narod.ru/Bazaznaniy.htm Человечность человека: Основы современного гуманизма.] Учебное пособие для вузов. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2005. (в соавторстве)
* [https://web.archive.org/web/20101122154148/http://www.humanism.ru/neizvestnost/ Неизвестность]. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика». Институт компьютерных технологий, 2006. (в соавторстве)
* Стать собой. — М.: «Смысл», 2010.
* Личность и Просвещение. От постмодернизма к неомодернизму. — М.: Рос. гуманист. об-во. 2010.
* «Непостижимое» Семёна Франка и другие эссе о неизвестности. — М.: URSS, 2014.
* Не дай себя обмануть: Введение в теорию практического мышления. — М. МедиаМир, 2015.
* [http://humanism.ru/images/stories/pdf/undiscovered-dostoyevsky.pdf Голый изнутри. Неразгаданный Фёдор Достоевский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240607054448/http://humanism.ru/images/stories/pdf/undiscovered-dostoyevsky.pdf |date=2024-06-07 }}. — М.: Издатель Воробьев А. В., 2017.

; башҡа телдәрҙә

* A History of Russian Philosophy: From the Tenth through the Twentieth Centuries. In Two Vols. Buffalo: Prometheus Books, 1994. (В соавторстве.)
* In Search of Our Humanity. (USA) Amherst: Prometheus Books, 2003.

=== Мәҡәләләре ===

; урыҫ телендә

* О сущности моделирования. // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1976. — № 2.
* [https://web.archive.org/web/20140106194112/http://new.philos.msu.ru/vestnik/archive/1988/no21988/ Ленинская трактовка марксизма как развивающегося учения. Статья первая] // Вестник Московского университета. — Сер. 7. Философия. — 1988. — № 2. — С. 3
* В. Розанов: «Моя душа сплетена из грязи, нежности и грусти». // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1989. — № 2.
* И жертвы, и дети, и свободные существа. // Вестник высшей школы. — 1989. — № 10.
* Опровержения и предположения Льва Шестова. // Философские науки. — 1990. — № 2, 3.
* Возможно ли демократическое понимание марксизма? // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. — 1992. — № 3.
* Российское гуманистическое общество. // Здравый смысл. — 2000. — № 16.
* ''Кувакин В. А., [[Гинзбург Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' Международное гуманистическое движение и «Гуманистический манифест 2000». // Современный гуманизм: Материалы и исследования. — М. Рос. гуманист. об-во, 2000.
* Современный гуманизм. // Высшее образование в России. — 2002. — № 4.
* Человек в мире действительностей. // Вестник Московского университета. Серия 7, Философия. — 2005. — № 3.
* [http://psylib.org.ua/books/_kuvak01.htm Возвращение себя: к психологии внутриличностных отношений.] // Экзистенциальная традиция: философия, психология, психотерапия. — Вып. 1/2006 (8).
* [http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9760715b-082d-46f3-9e5f-2766c67fbeac КБЛ: 15 лет противодействия лженаучному и паранормальному шарлатанству.] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2013. — № 13.
* [https://web.archive.org/web/20241209095301/https://docviewer.yandex.ru/view/7562521/?page=7&amp;*=BSHWZ52d6NpvmBkzYFsQMAOWF3R7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vYzhHZ2swYTdqZHdpTk5zQ1hRTWl2OFVyajFlZkN5dzMwRjlBL3hrcGN5Yz0iLCJ0aXRsZSI6IlBpVl8wMS0wMi0yMDE2LnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiI3NTYyNTIxIiwidHMiOjE1ODI2MjEwNDIzNDMsInl1IjoiNDA2MTg2NTUxMTQ5MzU4MTY2NSJ9&amp;lang=ru Пространство и время в полутенях неизвестности.] // Пространство и время. — 2016. — № 1, 2.
* [http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=0a11b5c1-ad3a-4c39-88d8-80949659d2d1 Возможна ли наука о лженауке?] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2016. — № 18.
* Лженаука: сущность и существование. / Лженаука в современном обществе. Теоретико-методологические подходы и стратегии противодействия. — М., 2016.
* Феерический скепсис Федора Достоевского. // Вестник Русской христианской гуманитарной академии 2016. — Том 16. — № 2.
* [http://klnran.ru/wp-content/uploads/2019/08/BVZN-22.pdf Лженаука и внутренний аудит.] // В защиту науки. Бюллетень Комиссии РАН по борьбе с лженаукой. — 2019. — № 22.

2020 йыл башына авторҙың хеҙмәттәренең тулы исемлеге  23 монография  (улар араһында 3 авторҙашлыҡта) һәм 200-ҙән ашыу ғилми һәм фәнни-публицистик мәҡәләләр. В.А.Кувакин шулай уҡ Рәсәй гуманистик йәмғиәт тарафынан баҫтырып сығарылған 12 монографияның мөхәррире булып тора.  

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20100304095725/http://philos.msu.ru/fac/history/fmu/kuvakin.html Биография на сайте философского факультета МГУ]
* [http://www.humanism.ru/ Сайт Российского гуманистического общества]
* [https://web.archive.org/web/20220121041929/http://www.humanism.al.ru/ Сайт Санкт-Петербургского отделения РГО]
* [https://web.archive.org/web/20220331224743/http://humanism.al.ru/ru/magazine.phtml Статьи журнала «Здравый смысл»]
* [http://razumru.ru/humanism/journal.htm Ежеквартальник «Здравый смысл. Журнал скептиков, оптимистов и гуманистов»] — на сайте РГО
* [http://razumru.ru/humanism/symposium/title.htm В защиту разума:] Против агрессии шарлатанства и паранормальных верований в российскую культуру начала XXI века. — Материалы международного симпозиума «Наука, антинаука и паранормальные верования». — Москва, 3 — 5 октября 2001 г. Сост. и ред. проф. В. А. Кувакин. — Библиотека журнала «Здравый смысл». — М.: Российское гуманистическое общество, 2003. — 246 с. ISBN 5-87387-004-7
* ''Чернега О., Кувакин В., Петрова Т.'' [http://www.radiomayak.ru/tvp.html?id=14842 «Основы православной культуры — в школы»]{{Недоступная ссылка|accessdate=Октябрь 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}}  (недоступная ссылка с 11-05-2013 [3302 дня]) — Аудиозапись дискуссии на радио «Маяк»
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй философтары]]
[[Категория:СССР философтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Философия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1939 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>r4kc6dglirq3zvp0weihz2bs9sqbqy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исламов Дамир Нәзир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183510</id>
    <revision>
      <id>1309334</id>
      <parentid>1272292</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7639" sha1="49jbmvfvuh9q069kyok8tor84hifdx2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Исламов Дамир Нәзир улы''' ([[13 октябрь]] [[1996 йыл]] — [[7 март]] [[2022 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] хәрби хеҙмәткәре, өлкән лейтенант. Рәсәйҙең [[Украина|Украиналағы]] махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусы, [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2022, үлгәндән һуң).

== Биографияһы ==
Дамир Нәзир улы Исламов 1996 йылдың 13 октябрендә [[Татарстан Республикаһы]].[[Лениногорск]] ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.
2014 йылда Лениногорск № 6 урта мәктәбен тамамлағас, [[Ҡазан юғары танк команда училищеһы]]на уҡырға инә, 2018 йылда уны тамамлай.

[[Ростов өлкәһе]]ндә урынлашҡан Көньяҡ хәрби округы частарының береһендә хеҙмәт итә.

2022 йылда 24 февралдә Рәсәйҙең [[Украина|Украиналағы]] махсус операцияһында ҡатнаша. 2022 йылдың 7 мартында Т-72Б1 бронетанк төркөмө составында Украинаның Северодонецк районы Золотое ҡалаһы янындағы нығытылған районға һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Исламов экипажы дүрт танкыны ҡыйрата, оҙайлы ут нөктәһен емерә, украин хәрбиҙәренең «10-ға яҡын кешеһен» юҡ итә. Алыш ваҡытында танк &quot;молотов коктейлы менән яна, ләкин экипаж утты һүндерә һәм кире позицияға ҡайта. Һөҙөмтәлә Рәсәй танкыһын бишенсе украин танкыһы ҡыйрата, ә Ғилемханов, Исламов һәм Цевун һәләк була&lt;ref&gt;[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=32180 Герои России. Исламов Дамир Назирович]&lt;/ref&gt;.

Өлкән лейтенанттың кәүҙәһе, һуғыш яланынан эвакуациялана. Дамир Исламовтың мәйете тыуған иленә, Лениногорск ҡалаһына, килтерелә. Ҡала Мәҙәниәт һарайында уның менән тантаналы хушлашыу үткәрелә. Хушлашыу тантанаһында Үҙәк хәрби округ командующийы вазифаһын башҡарыусы генерал-майор Рөстәм Миннекаев, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Фәрит Мөхәмәтшин , Татарстан Республикаһы буйынса баш федераль инспектор Виктор Демидов, Татарстан Республикаһының хәрби комиссары Сергей Погодин, Лениногорск муниципаль округы начальнигы Риғәт Хөсәйенов, Ҡазан юғары танк команда училищеһы начальнигы урынбаҫары Вячеслав Епифантсев ҡатнаша. Үҙәк хәрби округтың кадрҙар бүлеге начальнигы урынбаҫары Алексей Белоконь Рәсәй Федерацияһы Президентының Дамир Исламовҡа Рәсәй Геройы исемен биреү тураһындағы Указын уҡып ишеттерә һәм мәрхүмдең әсәһе Сажиҙә Вәлиәхмәтоваға юғары дәүләт наградаһын тапшыра. Һәләк булған танкистты ерләүҙе шәхсән [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] һәм [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] епископы Мефодий башҡара&lt;ref&gt;[https://leninogorsk.tatarstan.ru/index.htm/news/2069877.htm Лениногорский муниципиальный район и город Лениногорск / В Лениногорске простились со старшим лейтенантом Дамиром Исламовым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807223321/https://leninogorsk.tatarstan.ru/index.htm/news/2069877.htm |date=2022-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының 2022 йылдың 25 мартындағы указы менән өлкән лейтенант Исламов Дамир Нәзир улына Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).

2022 йылдың 29 мартында Лениногорск ҡалаһында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://leninogorsk-rt.ru/news/sobytie-nedeli/segodnya-vo-dvortse-kultury-leninogorska-sostoyalas-tseremoniya-proshchaniya-s-damirom-islamovym Сегодня во Дворце культуры Лениногорска состоялась церемония прощания с Дамиром Исламовым. Лениногорские вести,29.03.2022 г.]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2022);
* [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын йондоҙ» миҙалы]] менән (үлгәндән һуң, 2022 йылдың 25 мартында, 151-се Президент указы менән) хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=32180}}
* [https://kazanreporter.ru/news/48784_pogibsego-na-ukraine-lejtenanta-pohoronat-na-rodine-v-leninogorske/ Погибшего на Украине лейтенанта похоронят на родине в Лениногорске // Казанский репортер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230121012435/https://kazanreporter.ru/news/48784_pogibsego-na-ukraine-lejtenanta-pohoronat-na-rodine-v-leninogorske |date=2023-01-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20220807223321/https://leninogorsk.tatarstan.ru/index.htm/news/2069877.htm Лениногорский муниципиальный район и город Лениногорск / В Лениногорске простились со старшим лейтенантом Дамиром Исламовым]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2022 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Ҡазан юғары танк команда училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>49jbmvfvuh9q069kyok8tor84hifdx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кострикин Алексей Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183561</id>
    <revision>
      <id>1309524</id>
      <parentid>1299761</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12623" sha1="m4d5n57qm1neteopsf9fexb8mwgm3x3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алексей Иванович Кострикин''' ([[12 февраль]] [[1929 йыл|1929]], Оло Морец ауылы, [[Волгоград өлкәһе]] — [[22 сентябрь]] [[2000 йыл|2000]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй математигы, [[алгебра]] һәм алгебраик геометрия өлкәһендә белгес. СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1976). [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1968)&lt;ref name=&quot;Bogolyubov&quot;&gt;{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 240.&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Крәҫтиән ғаиләһендә һуңғы, унынсы бала булып тыуған. 1947 йылда [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты]]на уҡырға инә, 1951 йылда иң яҡшы студент булараҡ [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына күсерелә, уны 1952 йылда тамамлай. И. Р. Шәфәр улының уҡыусыһы, диплом эшенең темаһы — «Конечные ''p''-группы и кольца Ли»&lt;ref name=&quot;Latyshev&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Латышев, Виктор Николаевич|Латышев В. Н.]], [[Михалёв, Александр Васильевич|Михалёв А. В.]], Шмелькин А. Л., [[Голод, Евгений Соломонович|Голод Е. С.]], [[Артамонов, Вячеслав Александрович|Артамонов В. А.]] |заглавие=85 лет со дня рождения Алексея Ивановича Кострикина|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/399516531c60be39c1bf465ed8a0fbf2/cheb357.pdf|издание=Чебышевский сборник|год=2014|том=15, вып. 3|страницы=141—145}}&lt;/ref&gt;. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспирантураһында белем алыуын дауам итә.

Физика-математика фәндәре кандидаты (1956), физика-математика фәндәре докторы (1960). 1963 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында уҡыта башлай, 1976 йылдан — профессор. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1976). В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының алгебра бүлеге ғилми хеҙмәткәре. МДУ-ның механика-математика факультеты деканы (1977—1980), МДУ-ның Ғилми советы ағзаһы (1991). Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1998)&lt;ref name=&quot;Latyshev&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vinberg&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Винберг, Эрнест Борисович|Винберг Э. Б.]], [[Голод, Евгений Соломонович|Голод Е. С.]], [[Зельманов, Ефим Исаакович|Зельманов Е. И.]], [[Исковских, Василий Алексеевич|Исковских В. А.]], [[Латышев, Виктор Николаевич|Латышев В. Н.]], [[Манин, Юрий Иванович|Манин Ю. И.]], [[Михалёв, Александр Васильевич|Михалёв А. В.]], [[Паршин, Алексей Николаевич|Паршин А. Н.]], [[Шафаревич, Игорь Ростиславович|Шафаревич И. Р.]] |заглавие=Алексей Иванович Кострикин (некролог)|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/f246473ab8c12ccdf56d4e83fb05e3c0/rm395.pdf|издание=[[Успехи математических наук]]|год=2001|том=56, вып. 3 (339)|страницы=143—145|язык=ru|издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}&lt;/ref&gt;.

1972 йылдан алып 2000 йылда вафат булғанға тиклем [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының юғары алгебра кафедраһы мөдире була&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6}} — С. 60.&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://moscow-tombs.ru/2000/kostrikin_ai.htm Могила А. И. Кострикина]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Төп хеҙмәттәре түбәндәге өлкәләргә ҡарай: сикле төркөмдәр, ассоциатив булмаған алгебра, Ли алгебраһы, когомологиялар төркөмө, [[Төркөм (математика)|төркөмдәр]] һәм алгебраларҙың комбинаторлы теорияһы, [[Күрһәтмәләр теорияһы]], бөтөн һанлы рәшәткәләр.

А. И. Кострикиндың мөһим фәнни ҡаҙаныштары араһында — ябай күрһәткес өсөн Бернсайдтың еңеләйтелгән проблемаһын хәл итеү (1959), бирелгән һандағы төҙөүселәре булған һәм x&lt;sup&gt;p&lt;/sup&gt; = 1 тождестволы бәйләнешле изоморфлы булмаған сикле күмәклектәрҙең максималь төркөмө булыуы тураһында теореманы иҫбатлау, ябай Ли алгебраларының Картандың сикһеҙ алгебралары һәм Ли — Картан ялған төркөмдәре менән бәйләнеш урынлаштырыу, үлсәме p−1-ҙән артмаған аҫ алгебралары менән ябай алгебраларҙың тасуирламаһын алыу&lt;ref name=&quot;Bogolyubov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vinberg&quot;/&gt;.

Күп һанлы мәҡәләләр, китаптар һәм дәреслектәр, шул иҫәптән күп сит телдәргә тәржемә ителгән һәм бер нисә тапҡыр нәшер ителгән ''«Введение в алгебру»'' билдәле университет дәреслегенең, шулай уҡ Ю. И. Манин менән берлектә ижад ителгән ''«Линейная алгебра и геометрия»'' ''дәреслегенең авторы''.

== Тәнҡит ==
[[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты менән Кострикин етәкселек иткән осорҙа инеү имтихандары тапшырғанда йәһүд абитуриенттарын аңлы рәүештә дискриминациялау осраҡтары теркәлә. Был 1978 йылда Хельсинкиҙа Халыҡ-ара математика конгресында 14 америка математиктары ҡул ҡуйған «Совет математикаһындағы хәл» хатының таралыу сәбәптәренең береһе була. Унда Кострикин был дискриминация өсөн яуаплылар иҫәбендә атала&lt;ref name=&quot;memo&quot;&gt;{{cite web|datepublished=1978-12-01|url=http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC51-60.htm|title=Хроника текущих событий — Выпуск 51|publisher=[[Мемориал (организация)|Мемориал]]|accessdate=2013-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004230406/http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC51-60.htm|archivedate=2013-10-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004230406/http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC51-60.htm |date=2013-10-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
* ''Кострикин А. И.'' О проблеме Бернсайда // Изв. АН СССР. Сер. матем., 23:1 (1959), 3—34.
* ''Кострикин А. И., Шафаревич И. Р.'' Градуированные алгебры Ли конечной характеристики // Изв. АН СССР. Сер. матем., 33:2 (1969), 251—322.
* {{Китап|||автор=Кострикин А. И. |заглавие=Введение в алгебру|место=М.|издательство=Наука|год=1977|страниц=496}}
* {{Китап|||автор=Кострикин А. И., Манин Ю. И. |заглавие=Линейная алгебра и геометрия|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=304}}
* {{Китап|||автор=Кострикин А. И. |заглавие=Вокруг Бернсайда|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=232}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|232|Алексея Ивановича Кострикина}}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8361 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624165553/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8361 |date=2021-06-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20220816214029/https://math.ru/history/people/kostrikin Кострикин Алексей Иванович. История математики]
* [http://www.mathnet.ru/links/2bf4feed9082f268f1a8693db87346fa/rm395.pdf Алексей Иванович Кострикин (некролог)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mathnet.ru/links/399516531c60be39c1bf465ed8a0fbf2/cheb357.pdf ''В. Н. Латышев, А. В. Михалёв, А. Л. Шмелькин, Е. С. Голод, В. А. Артамонов.'' 85 лет со дня рождения Алексея Ивановича Кострикина. Чебышевский сб., 15:3 (2014), 141—145]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://matob.ru/archive.html ''И. Р. Шафаревич''. Воспоминания об Алексее Ивановиче Кострикине. «Математическое образование», № 16, январь — март 2001]

[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2000 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Волгоград өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>m4d5n57qm1neteopsf9fexb8mwgm3x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мартыненко Юрий Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183604</id>
    <revision>
      <id>1309639</id>
      <parentid>1280031</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35549" sha1="snfuvcn5hxmdsrsqtt79b8b1n4sp1ew" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юрий Григорьевич Мартыненко''' ({{Тыуған көнө|19|9|1945}}, Краматорск — {{Үлгән көнө|15|7|2012}}, [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы. Навигация һәм хәрәкәт менән идара итеү академияһы академигы, Юғары мәктәптең Халыҡ-ара фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы ([[1995 йыл|1995]]), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты; [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]] (1978), профессор (1978). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Физик Олег Мартыненконың ағайы (1936—2012).

== Биографияһы ==
1945 йылдың 19 сентябрендә Краматорскиҙа тыуған. Урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай. Юғары белемде [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында ала; шунда уҡ аспирантура тамамлай, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (И. В. Новожиловтың уҡыусыһы). 1975 йылдан Мәскәү иҡтисад институтының Энергия машиналары эшләү факультетында — теоретик механика кафедраһында (1986—2003 йылдарҙа уның мөдире була) эшләй. 1978 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда «Гироскоп в неконтактном подвесе» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Был ул ваҡытта яңы булған электростатик, электромагнит һәм криоген гироскоптар теорияһын төҙөүҙә мөһим этап булып тора{{Sfn|Энергомашу — 60 лет|2003}}.

2003 йылдан Ю. Г. Мартыненко [[Мәскәү дәүләт университеты]] Механика институтының дөйөм механика лабораторияһын етәкләй һәм Мәскәү дәүләт университетының ғәмәли механика һәм идара итеү кафедраһы профессоры була. Шулай уҡ Мәскәү энергетика институтының теоретик механика һәм мехатроника кафедраһы профессоры булып ҡала. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Юғары аттестация комиссияһы ағзаһы була, А. Ю. Ишлинскийҙан һуң (1991 йылдан) [[Рәсәй Федерацияһы]] Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Теоретик механика буйынса ғилми-методик советҡа&lt;ref&gt;''[[Тюли, Ирина Александровна|Тюлина И. А.]]'' Александр Юльевич Ишлинский — организатор Научно-методического Совета по теоретической механике // Сборник научно-методических статей. Теоретическая механика. Вып. 25. — {{М.}}: Изд-во Моск. ун-та, 2004. — С. 13—20.&lt;/ref&gt;, Рәсәй төп тикшеренеүҙәр фондының математика, информатика һәм механика буйынса эксперт советы секцияһына етәкселек итә. Рәсәйҙең Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса милли комитеты һәм автоматлаштырылған идара итеү буйынса Рәсәй милли комитеты ағзаһы була.

Ю. Г. Мартыненко уҡыусылары араһында 4 [[фән докторы]] һәм 19 фән кандидаты бар{{Sfn|Некролог|2012}}.

Ю. Г. Мартыненко талантлы уҡытыусы һәм фәнде популярлаштырыусы була. Ул [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Германия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Мексика]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Тайвань]], [[Тунис]], [[Франция]], [[Чехия]] университеттарында лекция уҡый{{Sfn|Некролог|2012|с=122—123}}.

«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән, Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Андронов исемендәге премияһына лайыҡ булған, Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһының «Радио һәм Космос-1045 — Яһалма Ер юлдаштарын осороуҙың 25-йыллығы» һәм «Академик В. И. Кузнецов исемендәге» миҙалдары, СССР ВДНХ-ның миҙалдары һәм Почёт дипломдары менән бүләкләнгән{{Sfn|Некролог|2012}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://new.math.msu.su/department/priklad/staff/martynenko.php|title=Юрий Григорьевич Мартыненко|publisher=// Официальный сайт механико-математического факультета МГУ имени М. В. Ломоносова|accessdate=2016-07-13}}&lt;/ref&gt;. 2000 йылда «Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/15718|title=Указ Президента Российской Федерации от 20 июня 2000 года № 1146 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Московского энергетического института (технического университета)»|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-07-13}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 15 июлендә ауыр, оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була{{Sfn|Некролог|2012|с=122—123}}. [[Мәскәү]]ҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Ю. Г. Мартыненконың фәнни хеҙмәттәре механикаға һәм фәндең ҡатнаш өлкәләренә арналған. Ул теоретик механика, аналитик электромеханика, электромагнит ҡырҙа ҡаты есем динамикаһы, хәрәкәт менән идара итеү теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы, робот техникаһы, мехатроника, гироскопия, фәнни тикшеренеүҙәрҙә һәм уҡытыуҙа компьютер технологияларын ҡулланыу менән ҡыҙыҡһына.

Төп фәнни ҡаҙаныштары{{Sfn|Некролог|2012}}:

* электромагнит ҡырҙа үткәреүсе ҡаты есемдең хәрәкәт итеү теорияһын төҙөү (уны электрстатик аҫылмала гироскоп динамикаһын тикшергәндә ҡулланған);
* Гироскопик системаларҙың прецессион тигеҙләмәләрен дөрөҫ файҙаланыу шарттарын билдәләү;
* сингуляр ҡуҙғыған системалар теорияһында регулярлаштырыу ысулын эшләүгә өлөш индерә;
* Ерҙең магнит ҡырында үткәреүсе спутниктың йүнәлешенә өйөрмәле токтарҙыңң тәьҫире тураһындағы мәсьәләнең тулыраҡ сығарылыштарының береһен төҙөү;
* материалда эске ышҡылыуҙы иҫәпкә алып контактһыҙ аҫылмала тығыҙ сфера тышсаһының хәрәкәтен тикшереү;;
* Идара итеү ресурстарының сикле булыуын иҫәпкә алып, тотороҡһоҙ механик системалар менән идара итеү ысулдарын эшләү;
* гироскопик стабилләштереү системаһы булған бер тәгәрмәсле мобиль роботтың математик моделен төҙөү;
* күсмә тәгәрмәсле роботтар хәрәкәте менән идара итеү алгоритмдарын булдырыу;
* яһалма тактиль механорецептор булдырыу проблемаһын тикшереү.

Мартыненко фәндә һәм мәғарифта компьютер алгебраһы системаһын киң ҡулланыуҙы пропагандалай (ул үҙе [[:ru:Wolfram Research|Wolfram Research]] компанияһының Mathematica пакетын тәжрибәле ҡулланыусы була&lt;ref&gt;[http://demonstrations.wolfram.com/OneWheeledRobotGyrostat/ One-Wheeled Robot-Gyrostat] — Одноколёсный робот-гиростат: проект О. М. Капустиной и Ю. Г. Мартыненко ([[Wolfram Demonstrations Project]])&lt;/ref&gt;).

Ю. Г. Мартыненко профессор Е. А. Девянин исемендәге Бөтә Рәсәй (халыҡ-ара ҡатнашлығында) мобиль роботтар фестиваленең ғилми етәксеһе була.

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
Ю. Г. Мартыненко 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. Уларҙың мөһимдәре түбәндә килтерелә.

=== Теоретик механика ===
* {{Китап|автор=Зацепин М. Ф., [[Кобрин, Александр Исаакович|Кобрин А. И.]], Мартыненко Ю. Г., [[Новожилов, Игорь Васильевич|Новожилов И. В.]] |заглавие=Алгоритмы решения задач аналитической динамики|место=М.|издательство=МЭИ|год=1988|страниц=84}}
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г. |часть=Матричная форма уравнений неголономной механики|заглавие=Сборник научно-методических статей. Теоретическая механика. Вып. 23|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2000|страницы=9—21}}
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г., Зацепин М. Ф. |часть=Применение матричных методов для составления уравнений Маджи и Эйлера — Лагранжа неголономных механических систем|заглавие=Сборник научно-методических статей. Теоретическая механика. Вып. 25|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2004|страницы=86—101}}
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г. |часть=Об одной форме уравнений движения симметричного твёрдого тела около неподвижной точки|заглавие=Сборник научно-методических статей. Теоретическая механика. Вып. 26|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2006|страницы=12—20}}
* {{Китап|автор=Капустина О. М., Мартыненко Ю. Г. |часть=Примеры параметрического анализа в задачах теоретической механики при помощи Mathematica|заглавие=Сборник научно-методических статей. Теоретическая механика. Вып. 27|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2009|страницы=107—120}}

=== Аналитик электромеханика ===
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Аналитическая динамика электромеханических систем|ссылка=http://vuz.exponenta.ru/PDF/book/Martynenko84.pdf|место=М.|издательство=МЭИ|год=1984|страниц=64}}

=== Электромагнит ҡырында ҡаты есем динамикаһы ===
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Движение проводящего твёрдого тела около неподвижной точки в магнитном поле|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1977|номер=4|страницы=36—45}}
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г. |часть=К теории пространственного электростатического ньютонометра|заглавие=Некоторые вопросы теории навигационных систем|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1979|страницы=141—154}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Об устойчивости стационарных вращений твёрдого тела в магнитном поле|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1980|номер=2|страницы=29—33}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г., Урман Ю. М. |заглавие=О малых колебаниях быстро закрученного твёрдого тела в магнитном поле|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1981|номер=1|страницы=27—32}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Динамика твёрдого тела в неконтактном подвесе|издание=Теоретична и приложена механика. София|год=1983|том=14, № 2|страницы=11—14}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Влияние вихревых токов на вращение и ориентацию спутника|издание=Космические исследования|год=1985|том=23, № 3|страницы=347—357}}
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Движение твёрдого тела в электрических и магнитных полях|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страниц=368|isbn=5-02-013801-0}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=О проблемах левитации тел в силовых полях|ссылка=http://lab301-srv.imec.msu.ru/martinenko/problemy_levitacii.pdf|издание=[[Соросовский образовательный журнал]]|год=1996|номер=3|страницы=82—86|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402155925/http://lab301-srv.imec.msu.ru/martinenko/problemy_levitacii.pdf|archivedate=2015-04-02}}

=== Гироскопия ===
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Уходы электростатического гироскопа, вызываемые несферичностью ротора|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1970|номер=1|страницы=10—18}}
* {{Мәҡәлә|автор=Данилин В. П., Мартыненко Ю. Г., [[Новожилов, Игорь Васильевич|Новожилов И. В.]] |заглавие=Зависимость времени выбега электростатического гироскопа от дебаланса ротора|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1970|номер=2|страницы=20—22}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кобрин, Александр Исаакович|Кобрин А. И.]], Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Об одном методе построения асимптотического решения задачи о движении гироскопа в кардановом подвесе|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1971|номер=3|страницы=40—47}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Раскрутка гироскопа с неконтактным подвесом ротора|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1973|номер=5|страницы=35—40}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Движение несбалансированного гироскопа с неконтактным подвесом|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1974|номер=4|страницы=13—19}}
* {{Мәҡәлә|автор=Брюшков В. Г., Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Уходы несбалансированного гироскопа в неравножёстком электростатическом подвесе|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1976|номер=6|страницы=33—40}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кобрин, Александр Исаакович|Кобрин А. И.]], Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Применение теории сингулярно возмущённых уравнений для исследования гироскопических систем|издание=Доклады АН СССР|год=1976|том=230, № 1|страницы=52—55}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кобрин, Александр Исаакович|Кобрин А. И.]], Мартыненко Ю. Г., [[Новожилов, Игорь Васильевич|Новожилов И. В.]] |заглавие=О прецессионных уравнениях гироскопических систем|издание=[[Прикладная математика и механика]]|год=1976|том=40, № 2|страницы=230—237}}
* {{Мәҡәлә|автор=Белицкий Д. Б., Мартыненко Ю. Г. |заглавие=О синтезе геометрии подвеса электростатического гироскопа, обладающего максимальной жёсткостью|издание=Доклады АН СССР|год=1977|том=236, № 2|страницы=308—311}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г., Савченко Т. А. |заглавие=Резонансные движения гироскопа с неконтактным подвесом на вибрирующем основании|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1977|номер=6|страницы=16—23}}
* {{Мәҡәлә|автор=Белицкий Д. Б., Мартыненко Ю. Г. |заглавие=О выборе геометрии электродов для равножёсткого электростатического подвеса заряженного проводящего шара|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1978|номер=2|страницы=64—73}}
* {{Мәҡәлә|автор=Губаренко С. И., Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Динамика электростатического гироскопа с импульсной системой регулирования|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1982|номер=2|страницы=6—14}}
* {{Китап|автор=Зацепин М. Ф., Мартыненко Ю. Г., Маслов А. А. |часть=О демпфировании нутационных колебаний ротора электростатического гироскопа|заглавие=Труды Моск. энерг. ин-та. Вып. 573|место=М.|издательство=МЭИ|год=1982|страницы=36—51}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г., [[Корецкий, Александр Владимирович|Корецкий А. В.]] |заглавие=Влияние радиуса ротора на точность электростатического гироскопа|издание=Известия вузов. Приборостроение|год=1982|том=25, № 8|страницы=64—68}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Корецкий, Александр Владимирович|Корецкий А. В.]], Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Определение вероятностных характеристик возмущающих моментов в гироскопах с электростатическим подвесом|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1983|номер=3|страницы=4—11}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г., Медведев А. В. |заглавие=К теории неконтактного гироскопа с шаровым несбалансированным ротором|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1985|номер=4|страницы=3—11}}
* {{Мәҡәлә|автор=Кудин С. Ф., Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Раскрутка неконтактного гироскопа в сопротивляющейся среде|издание=Известия АН СССР. Механика твёрдого тела|год=1985|номер=6|страницы=14—22}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Тенденции развития современной гироскопии|ссылка=http://www.pereplet.ru/nauka/Soros/pdf/9711_120.pdf|издание=[[Соросовский образовательный журнал]]|год=1997|номер=11|страницы=120—127}}

=== Хәрәкәт менән идара итеү теорияһы ===
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г., [[Осадченко, Николай Владимирович|Осадченко Н. В.]]&amp;nbsp;|часть=Движение шарнирного двузвенника по гладкому эллипсу|заглавие=Труды конференции по теории колебаний и управлению|место=М.|издательство=МГУ|год=2000|страницы=98—99}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г., [[Осадченко, Николай Владимирович|Осадченко Н. В.]]&amp;nbsp;|заглавие=Движение шарнирного двухзвенника по гладкой кривой переменной кривизны|издание=Вестник МЭИ|год=2001|номер=3|страницы=14—18}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г., [[Формальский, Александр Моисеевич|Формальский А. М.]]&amp;nbsp;|заглавие=К теории управления моноциклом|издание=[[Прикладная математика и механика]]|год=2005|том=69, вып. 4|страницы=569—583}}

=== Дифференциаль тигеҙләмәләр ===
* {{Мәҡәлә|автор=[[Кобрин, Александр Исаакович|Кобрин А. И.]], Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Асимптотическое решение слабо нелинейной системы|издание=[[Дифференциальные уравнения (журнал)|Дифференциальные уравнения]]|год=1977|том=13, № 6|страницы=1008—1019}}
* {{Китап|автор=[[Кобрин, Александр Исаакович|Кобрин А. И.]], Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|часть=Асимптотическое решение одной нелинейной системы дифференциальных уравнений|заглавие=Приближённые методы исследования дифференциальных уравнений и их приложения: Межвузовский сборник. Вып. 5|место=Куйбышев|год=1979|страницы=25—31}}
* {{Мәҡәлә|автор=Коняев Ю. А., Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Асимптотический анализ решений дифференциальных уравнений с полиномиально периодическими коэффициентами|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/2ec055e9914b219a29208bc6286f213b/ivm1159.pdf|издание=Изв. вузов. Математика|год=2006|номер=1|страницы=78—81}}

=== Робототехника һәм мехатроника ===
* ''А. И. Кобрин, Г. Ю. Мартыненко'' Мобиль робот моделдәрен һәм ул реаль ваҡыт динамика неголономный // Докл. фәнни. мәктәп-конф. «Мехатронный системаларына һәм мобиль робот» (Мәскәү, 1998 йылдың 1-3 декабрҙә). — {{М.}}: Изд-во Моск. ул-шул, 1999. — С. 107—123.
* ''Мартыненко Ю. Г.'' Мобиль робот хәрәкәте менән идара итеү алгоритмдары буйынса маяк // Докл. междунар. конф. «Мәғлүмәт саралары һәм технологиялары» (Мәскәү, 1998 й.). 2.т. — {{М.}}: Изд-во «Станкин», 1998. — С. 75-80.
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Динамика мобильных роботов|ссылка=http://lab301-srv.imec.msu.ru/martinenko/dinamika.pdf|издание=[[Соросовский образовательный журнал]]|год=2000|номер=5|страницы=110—116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402110021/http://lab301-srv.imec.msu.ru/martinenko/dinamika.pdf|archivedate=2015-04-02}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Охоцимский, Дмитрий Евгеньевич|Охоцимский Д. Е.]], Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Новые задачи динамики и управления движением мобильных колёсных роботов|ссылка=http://www.rusmechanics.ru/5/articles/martin.pdf|издание=Успехи механики|год=2003|том=2, № 1|страницы=3—47|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924092831/http://www.rusmechanics.ru/5/articles/martin.pdf|archivedate=2015-09-24}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]], Григорьев А. И., [[Окунев, Юрий Михайлович|Окунев Ю. М.]], Соколов М. Э., Буданов В. М., Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Искусственный тактильный механорецептор. Теория, опыт создания, экспериментальная апробация|издание=Технология живых систем|год=2005|том=2, № 4—5|страницы=3—10}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Управление движением мобильных колёсных роботов|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/1e0451d22e2c876bc94ca1eed97ff70c/fpm904.pdf|издание=Фунд. и прикл. математика|год=2005|том=11, вып. 8|страницы=29—80}}
* {{Китап|автор=Зацепин М. Ф., Мартыненко Ю. Г., Тиньков Д. В.&amp;nbsp;|заглавие=Уравнения Лагранжа, Воронца, Чаплыгина в задачах динамики мобильных роботов|ссылка=http://vuz.exponenta.ru/PDF/book/metodZac.pdf|место=М.|издательство=Изд-во МЭИ|год=2005|страниц=32}}
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г., Соколов М. Э., Буданов В. М., Белотелов В. Н., [[Ленский, Анатолий Викторович|Ленский А. В.]], Пахомов В. Б.&amp;nbsp;|заглавие=Постановка фундаментальных и прикладных исследований в области биомехатроники|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/postanovka-fundamentalnyh-i-prikladnyh-issledovaniy-v-oblasti-biomehatroniki|издание=Известия Южного федерального университета. Технические науки|год=2006|номер=3|страницы=29—35}}
* ''В. А. Ленский, Г. Ю. Мартыненко, Окунева Ю. М.'' Мәскәү дәүләт университетының механика институты системаһында эшләй һәм мехатронный робототехнический // [https://web.archive.org/web/20140418234149/http://izv-tn.tti.sfedu.ru/wp-content/uploads/PDF/2006_3(58).pdf ''Известия ТРТУ'', 2006, № 3 (58)]. — 317. с. — С. 11-17.
* {{Китап|автор=Aoustin Y., [[Формальский, Александр Моисеевич|Formal'skii A.]], Martynenko Y.&amp;nbsp;|часть=Pendubot combining of energy and intuitive approach to swing up, stabilization in erected pose|ссылка часть=https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/540847/filename/swinguppendubot_MBS.pdf|заглавие=''Multibody System Dynamics'', 2011, '''25''' (1)}} — 65-80 P.. — {{DOI|10.1007/s11044-010-9228-5}}.

=== Механиканы уҡытыу ===
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Ю. Г. |заглавие=Применение новых информационных технологий в преподавании фундаментальных наук|ссылка=http://lab301-srv.imec.msu.ru/martinenko/primenenie_nov_inf_tech.pdf|издание=[[Соросовский образовательный журнал]]|год=1997|номер=3|страницы=130—138|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402123853/http://lab301-srv.imec.msu.ru/martinenko/primenenie_nov_inf_tech.pdf|archivedate=2015-04-02}}
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г., [[Осадченко, Николай Владимирович|Осадченко Н. B.]] |заглавие=Возможности использования виртуальной реальности в преподавании точных наук: лекция-доклад|место=М.|издательство=Исследовательский центр проблем качества подготовки специалистов|год=1998|серия=Серия материалов школы-семинара «Создание единого информационного пространства системы образования»|страниц=19}}
* {{Китап|автор=Мартыненко Ю. Г. |часть=Методика изложения кинематики твёрдого тела с одной неподвижной точкой|заглавие=Сборник научно-методических статей. Теоретическая механика. Вып. 24|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2003|страницы=3—15}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|||заглавие=Энергомашу — 60 лет|место=М.|издательство=Изд-во МЭИ|год=2003|страниц=240|ref=Энергомашу — 60 лет}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Некролог. Юрий Григорьевич Мартыненко|издание=Известия РАН. Механика твёрдого тела|год=2012|номер=6|страницы=122—123|ref=Некролог|ссылка=http://mtt.ipmnet.ru/ru/Issues.php?y=2012&amp;n=6&amp;p=122|язык=ru}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20220529075525/https://sites.google.com/site/comptechmechanics/ Научно-методический сайт «Компьютерные технологии в механике»] О. М. Капустиной и Ю. Г. Мартыненко
* [http://demonstrations.wolfram.com/OneWheeledRobotGyrostat/ One-Wheeled Robot-Gyrostat] by Olga Kapustina and Yuri Martynenko (Wolfram Demonstrations Project)
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=28635 Профиль на сайте www.mathnet.ru]

[[Категория:Востряково зыяратында ерләнгәндәр]]
[[Категория:Мәскәү юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2012 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1945 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>snfuvcn5hxmdsrsqtt79b8b1n4sp1ew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манин Юрий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183606</id>
    <revision>
      <id>1309631</id>
      <parentid>1304223</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18198" sha1="luqgtfnohhox57lqk5apnqwtgjhwh4j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Манин Юрий Иванович''' ([[16 февраль]] 1937, [[Аҡмесджит|Симферополь]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — совет һәм америка математигы, алгебраик геометр, педагог.

[[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй Фәндәр академияһының]] ағза-корреспонденты (1991; 1990 йылдан — СССР Фәндәр академияһының)&lt;ref&gt;{{Сотрудник РАН|236|Юрия Ивановича Манина}}&lt;/ref&gt;. Нидерланд фәндәр Король академияһы, Геттинген Фәндәр академияһы, «[[Леопольд Академияһы|Леопольдина]]» академияһы, Франция фәндәр академияһы (2005)&lt;ref&gt;[https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-M/yuri-manin.html Yuri Manin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126125753/https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-M/yuri-manin.html |date=2020-01-26 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;, Америка фән һәм сәнғәт академияһы һәм Папа фәндәр академияһы (Ватикан) (1996) ағзаһы. [[Сорбонна]], Осло Университеты һәм Уорикский университетының Почетлы докторы. Коммутатив булмаған алгебраик геометрияға һәм квант информатикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

== Биографияһы ==
Симферополдә, Ҡырым педагогия институты студенттары Иван Гаврилович Манин (1913—1943) һәм Ревекка Зиновьевна Миллер ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Manin.html Yuri Ivanovich Manin]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/2014/Starina/Nomer1/Manin1.php Зиновий Миллер «Из пережитого» (предисловие и редакция Юрия Манина)]&lt;/ref&gt;. Атаһы география факультетын тамамлай һәм шунда уҡ уҡытыусы итеп ҡалдырыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://live-krym.ru/ves-kryma/nauchnyj-krym/item/135-geograficheskij-fakultet-tavricheskogo-universiteta-istoriya-dlinnoyu-v-zhizn.html |title=Географический факультет Таврического университета |accessdate=2014-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217065826/http://live-krym.ru/ves-kryma/nauchnyj-krym/item/135-geograficheskij-fakultet-tavricheskogo-universiteta-istoriya-dlinnoyu-v-zhizn.html |archivedate=2014-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217065826/http://live-krym.ru/ves-kryma/nauchnyj-krym/item/135-geograficheskij-fakultet-tavricheskogo-universiteta-istoriya-dlinnoyu-v-zhizn.html |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt;. Әсәһе филология факультетын тамамлай һәм һуңғараҡ яҙыусы, декабрист А. А. Бестужев тураһында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бала сағын Симферополдә Субхи урамындағы 16-сы йортта әсәһе яғынан өләсәһе һәм олатаһы йортонда уҙғара. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән ғаилә пединституты менән [[Махачҡала|Махачкала]]ға, унан Чарджоуға һәм [[:ru:Мирзачуль|Мирзачулгә]] эвакуациялана. 1943 йылдың көҙөндә атаһы фронтта хәбәрһеҙ юғала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1941 йылда)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie65968446/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=memorialchelovek_pechatnoi_knigi_pamyati411902229&amp;static_hash=28a1cf6f1e3858642a4f3380c566b025v9 Память народа]&lt;/ref&gt;).

1945 йылда әсәйе менән [[Симферополь|Симферополгә]] ҡайта (Һуңыраҡ әсәһе [[Ҡырым]] нәшриәтендә нәфис әҙәбиәттең баш мөхәррире була, ләкин космополитизмға ҡаршы көрәш кампанияһы барышында эштән бушатыла). Мәктәп йәшендә Юрий Иванович Манинға Виноградовтың «Основы теории чисел» китабы ҙур йоғонто яһай; 15 йәшендә ул Виноградовҡа үҙе тапҡан түңәрәк эсендәге бөтөн нөктәләр һаны өсөн формула дөйөмләштерелеүен ебәрә.

1953 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай һәм [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә.

1958 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н, һуңынан шунда уҡ Игорь Ростиславович Шафаревичтың ғилми етәкселеге аҫтында аспирантураны тамамлай.

Физика-математика фәндәре буйынса 1961 йылда кандидатлыҡ, ә 1963 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.

1960—1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтында алгебра бүлегендә эшләй.

1965—1992 йылдарҙа [[Мәскәү университеты]]нда эшләй. 1967 йылда юғары алгебра кафедраһы профессоры була.

1992—1993 йылдарҙа C Массачусетс технология институты профессоры.

1993 йылда [[Германия|Германияға]] күсә һәм Макс Планк Йәмғиәтенә ҡабул ителә.

1993—2005 йылдарҙа Макс Планк математика институты директорҙашы ([[Бонн]]).

2002 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Төньяҡ-көнбайыш университеты ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) профессоры.

2005 йылдан Макс Планк математика институтының атҡаҙанған профессоры (Бонн).

Уның киң билдәле булған уҡыусылары [[Дринфельд Владимир Гершонович|В. Г. Дринфельд]] һәм В. А. Исковских.

Ағалы-ҡустылы Стругацкийҙарҙың «[[:ru:За миллиард лет до конца света|За миллиард лет до конца света]]» фантастик повесынан Вечеровскийҙың прототибы&lt;ref&gt;''[[Цфасман, Михаил Анатольевич|Цфасман М. А.]]'' [https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/433513/Uchenyy_uchitel_poet Ученый, учитель, поэт] // «Троицкий вариант» № 4 (223), 28 февраля 2017.&lt;/ref&gt;.

== Фәнни ҡаҙаныштары ==
Математика һәм физиканың өр-яңы асыштарына әүҙем ҡыҙыҡһыныу Ю. И. Маниндың ғилми эшмәкәрлегенең төп үҙенсәлеге булып тора. Уҡыусылары һәм коллегалары менән хеҙмәттәшлектә ул алгебраик геометрия (шул иҫәптән — коммутатив булмаған), дифференциаль тигеҙләмәләр, кодтар теорияһы, һандар теорияһы, категориялар теорияһы, математик физика, суперсимметрия, квант төркөмдәре, көҙгө симметрияһы, квант иҫәпләмәләре буйынса хеҙмәттәр яҙа. Бөтә күрһәтелгән өлкәләрҙә уның идеялары бөгөнгәсә ҙур әһәмиәткә эйә.

Мәҫәлән, ул алгебраик төркөмдәр теорияһын эшләүгә мөһим өлөш индерә; параметрға бәйле алгебраик күп төрлөлөктәрҙә дифференциаль операторҙар ысулын эшләй, уның нигеҙендә функциональ ҡырҙар өсөн Мордель проблемаһын хәл итә; М. Атья, В. Г. Дринфельд һәм Н. Хитчин менән берлектә [[:ru:Инстантоны Янга — Миллса|Янг — Миллс]] инстантондарының алгебра-геометрик тасуирламаһын эшләй.

== Мауығыуҙары ==
Әҙәбиәт, шиғриәт, психология, философия, сит телдәр һәм туризм менән мауыға.

== Ғаиләһе ==
* Математиктың олатаһы, Юзовкала тыуып үҫкән Зиновий Григорьевич (Зундель Гиршевич) Миллер (1879—1943) йәш сағында урындағы драма театры өсөн пьесалар яҙа, һуңыраҡ журналист булып эшләй, 1916 йылдан алып ғаиләһе менән Симферополдә йәшәй. Уның тарихи драмалары: «Месть Горофы» (3 шаршауҙа) — 1898 йылда, «Юдифь» (4 шаршауҙа) — 1900 һәм 1904 йылдарҙа, «Фегора» (5 шаршауҙа) 1900 йылда нәшер ителә.
* Апайы (әсәһенең һеңлеһе) — әҙәбиәт белгесе һәм тәржемәсе Рашель Зиновьевна Миллер-Будницкая (1906—1967), филология фәндәре кандидаты, Редьярд Киплинг, Шолом-Алейхем һәм башҡа яҙыусылар ижады буйынса тәржемәләр һәм эштәр авторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Мәскәү математика берләшмәһенең [[1963 йыл]] премияһы
* Ленин премияһы, 1967 йыл, алгебраик кәкреләр һәм Абель төрлөлөгө теорияһы буйынса эштәр өсөн
* Алтын Брауэр миҙалы (1987)
* Математика буйынса Неммерс премияһы (1994)
* Математика буйынса Рольф Шок премияһы (1999)
* [[:ru:Чернский приглашенный профессор|Черн саҡырылған профессоры]] (1999)
* Король Фейсалдың халыҡ-ара премияһы (2002)
* Кантор миҙалы (2002)
* Бойяи премияһы (2010)
* Эйлер лекцияһы (2016).

2000 йылда Европа математика конгресында пленар доклад яһай.

== Китаптары ==
* ''Манин Ю. И.'' Лекции по алгебраической геометрии. Часть 1: Аффинные схемы. — {{М.}}: [[Мәскәү дәүләт университеты|МГУ]], 1970. — 133 с.
* ''Манин Ю. И.'' Лекции по алгебраической геометрии. Часть 2. К-функтор в алгебраической геометрии. — М.: МГУ, 1971. — 86 с.
* ''Манин Ю. И.'' Кубические формы: алгебра, геометрия, арифметика. — М.: Физматлит, 1972,— 304с.
* ''Манин Ю. И.'' Десятая проблема Гильберта // Современные проблемы математики: Сборник. — М.: ВИНИТИ, 1973
* ''Манин Ю. И.'' Лекции по математической логике. В 2-х частях. — М.: МГУ, 1974,— 133+69 с.
* ''Манин Ю. И.'' P-адические автоморфные функции — М.: ВИНИТИ, 1974,— 92 с.
* ''Манин Ю. И.'' Алгебраические аспекты нелинейных дифференциальных уравнений. — М.: ВИНИТИ, 1978,— 150 с.
* ''Манин Ю. И.'' Доказуемое и недоказуемое. — М.: Советское Радио, 1979,— 88 с.
* ''Манин Ю. И.'' Математика и физика. — М.: Знание, 1979. — 33 с.
* ''Манин Ю. И.'' Вычислимое и невычислимое. — М.: Советское радио, 1980. — 128 с.
* ''Манин Ю. И.'' Калибровочные поля и комплексная геометрия. — М.: Наука, 1984. — 336 с.
* ''Кострикин А. И., Манин Ю. И.'' Линейная алгебра и геометрия. — М.: Наука, 1986. — 304 с.
* ''Гельфанд С. И., Манин Ю. И.'' Методы гомологической алгебры. Введение в когомологии и производные категории. Том 1. — М.: Наука, 1988,— 416с.
* ''Манин Ю. И., Панчишкин А. А.'' Введение в теорию чисел. — М.: ВИНИТИ, 1990. — 135 с.
* ''Manin, Yu.'' Topics in noncommutative geometry. — Princeton University Press, 1991
* ''Кобзарев&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Ю., Манин Ю. И.'' Элементарные частицы. Диалоги физика и математика. — М.: ФАЗИС, 1997. — 208 с.
* ''Manin, Yu.'' Frobenius manifolds, quantum cohomology, and moduli spaces. — American Mathematical Society, 1999.
* ''Манин Ю. И.'' [https://web.archive.org/web/20220528124441/https://math.ru/lib/files/pdf/manin.pdf Математика как метафора]. — М.: МЦНМО, 2008. — 400 с.
* ''Манин Ю. И., Панчишкин А. А.'' Введение в современную теорию чисел. — М.: МЦНМО, 2009. — 552 с.
* ''Манин Ю. И.'' Введение в теорию схем и квантовые группы. — М.: МЦНМО, 2012. — 256 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.casinapioiv.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/manin.html Профиль Юрия Ивановича Манина] на официальном сайте Папской академии наук{{Ref-en}}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=18683 Страница Юрия Ивановича Манина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401132001/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=18683 |date=2022-04-01 }} на Общероссийском математическом портале
* [http://old.computerra.ru/2001/379/6780/ Интервью Юрия Манина журналу «Компьютерра»] Архивная копия от 29 октября 2020 на Wayback Machine, 2001
* [http://www.mpim-bonn.mpg.de/Search/results.jsp?query=Manin Программа конференции] в честь Ю. И. Манина в институте Макса Планка, 2005 (недоступная ссылка с 26-09-2013 [3164 дня])
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=83538 Манин Юрий Иванович на сайте «биография.ру»]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.simonsfoundation.org/science_lives_video/yuri-manin/ Биография и видеоинтервью на сайте Simons Foundation]{{Ref-en}}
* ''Цфасман М. А.'' [http://trv-science.ru/2017/02/28/uchenyj-uchitel-poet/ Учёный, учитель, поэт]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Симферополдә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>luqgtfnohhox57lqk5apnqwtgjhwh4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мальцев Анатолий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183609</id>
    <revision>
      <id>1309629</id>
      <parentid>1303134</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16678" sha1="ew8438j22kxwceegm9tedildpb1eslf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Анатолий Иванович Мальцев''' ({{ВД-Преамбула}}) — совет математигы, Себер алгебра һәм логика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958). [[Ленин премияһы]] лауреаты.

Дөйөм алгебра өлкәһендәге һөҙөмтәләре араһында — дөйөм һыҙыҡлы төркөмдөң сикле булдырылған аҫтөркөмдәренең ҡалдыҡлы сиклелеге тураһында Мальцев теоремаһы, Ли алгебраларының ([[:ru:Алгебра Мальцева|Мальцев алгебралары]] тип аталған) дөйөмләштереү үҙсәлектәрен өйрәнеү, универсаль алгебраны булдырыусыларҙың береһе булып тора, атап әйткәндә, беренселәрҙән булып математик логиканың ысулдарын алгебраик системаларға ҡуллана башлай һәм квазитождестволарҙың квазитөрлөлөк теорияһын төҙөүгә килтергән фундаменталь үҙсәлектәрен таба, моделдәр теорияһында үҙсәлектәрҙе моделдәрҙең локаль өлөштәренән бөтә моделға күсереү мөмкинлеген күрһәтә (нәтижәһе Мальцевтың локаль теоремаһы булараҡ билдәле).

== Биографияһы ==

=== Үҫмер йылдары ===
1909 йылдың 14 (27) ноябрендә Мишерон завод ҡасабаһында, Мишерон быяла заводының быяла өрҙөргөсө ғаиләһендә тыуған. 1927 йылда мәктәпте тамамлай, һуңынан [[Мәскәү университеты]]на уҡырға инә. Дүртенсе курста уҡығанда, Мәскәү иген һәм он технологияһы институтының юғары математика кафедраһында ассистент булып эшләй башлай&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|заглавие=Анатолий Иванович Мальцев (к столетию со дня рождения)|издание=Владикавказский математический журнал|год=2009|том=11|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/anatoliy-ivanovich-maltsev-k-stoletiyu-so-dnya-rozhdeniya/viewer|выпуск=4}}&lt;/ref&gt;.

=== Фәнни карьераһы ===
1931 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлағас, [[Иваново]]ға эшкә ебәрелә, унда башта Энергетика институтының юғары математика кафедраһында ассистент булып эшләй, һуңынан Иваново дәүләт педагогия институтына (хәҙер ИвДУ) эшкә күсә. 1960 йылға тиклем шунда эшләй.

1934—1937 йылдарҙа А. Н. Колмогоров етәкселегендә [[Мәскәү дәүләт университеты]] аспирантураһында уҡый. 1937 йылда «Абелевы группы конечного ранга без кручения» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1936 йылда Мальцевтың локаль теоремаһы булараҡ билдәле булған математик логиканың төп теоремаларының береһен иҫбатлай. Ул уйлап тапҡан «моделдәрҙе тасуирлау» алымы бығаса шәхси позицияларҙан хәл ителгән бер төркөм проблемаларҙы дөйөм хәл итергә мөмкинлек бирә.

1939—1941 йылдарҙа В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының докторантураһында уҡый. 1941 йылда «Структура изоморфно представимых бесконечных алгебр и групп» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң ошо институттың өлкән ғилми хеҙмәткәре булып китә.

[[1946 йыл]]да [[төркөмдәр теорияһы]] өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн 2-се дәрәжә [[Сталин премияһы]] ала.

1953 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1956 йылда фән өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Мальцевҡа «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.

1958 йылда академик М. А. Лаврентьев Мальцевты Себер ғилми үҙәгенә эшкә саҡыра. Шул уҡ йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

1959 йылда Новосибирск Академҡаласығына күсә һәм яңы ғына ойошторолған [[Новосибирск дәүләт университеты]]нда Механика-математика факультетын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1960—1967 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Математика институтының алгебра бүлеген етәкләй, шулай уҡ [[Новосибирск дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында алгебра һәм математик логика кафедраһын етәкләй.

1964 йылда математик логиканы алгебраға һәм моделдәр теорияһына ҡулланыу буйынса эштәр циклы өсөн [[Ленин премияһы]] бирелә. 1967 йылда [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә.

Анатолий Иванович Мальцев 1967 йылдың 7 июлендә ҡапыл вафат була.
[[Новосибирск]]тың Көньяҡ зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=gi_pharchive_0001_0280 Г. И. Марчук на открытии памятника на могиле А. И. Мальцева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121115/http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=gi_pharchive_0001_0280 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлеге ===
1947, 1950 һәм 1953 йылдарҙа Мальцев Иваново өлкә Советы депутаты, ә 1951 йылдан 1955 йылға тиклем [[СССР Юғары Советы]] депутаты була.

=== Ғаиләһе ===
1931 йылда Мальцев үҙенең курсташы Наталья Петровна Гостикка (1910 йылдың 12 авгусында тыуған, 1931 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай, 1960—1966 йылдарҙа [[Новосибирск дәүләт университеты]]нда эшләй, геометрия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы) өйләнә&lt;ref&gt;[http://www.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/249-253.ssi Выпускники МГУ в СО РАН]&lt;/ref&gt;.

* Ҡыҙы Людмила (1932—2013) Беклемишевта кейәүҙә
** ейәне Лев Дмитриевич Беклемишев — математик, физика-математика фәндәре докторы, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы, математик логика өлкәһендә белгес.
* улы Аркадий (1935) — математик,
** ейәне Мальцев Владимир Аркадьевич билдәле спелеолог, Кугитангтау карст мәмерйәләрен өйрәнеүсе, спелеология тураһында популяр китаптар авторы;
* улы Иван (1944) — математик,
* улы Андрей (1951).

== Хәтер һәм танылыуы ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] ([[1945 йыл|1945]], [[1953 йыл|1953]])
* II дәрәжә [[Сталин премияһы]] ([[1946 йыл|1946]])
* «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1948)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1956 йыл|1956]])
* [[Ленин премияһы]] ([[1964 йыл|1964]])
* [[Ленин ордены]] ([[1967 йыл|1967]]).

А. И. Мальцев исеме менән [[Новосибирск]] Академҡаласығындағы һәм [[Иваново]]лағы урамдар, Новосибирск һәм [[Иваново дәүләт университеты|Иваново дәүләт университеттары]] аудиториялары аталған, был университеттарҙа исемле стипендиялар раҫланған.&lt;ref&gt;[http://gold.vixpo.nsu.ru/default.aspx?db=museum_1959&amp;int=VIEW&amp;el=5495&amp;templ=VIEW Краткая биография Мальцева в виртуальном музее НГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402103132/http://gold.vixpo.nsu.ru/default.aspx?db=museum_1959&amp;int=VIEW&amp;el=5495&amp;templ=VIEW |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt; [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] тарафынан Мальцев исемендәге премия, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһендә йәш ғалимдар өсөн премия булдырылған. Йыл һайын Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Математика институтында «Мальцев уҡыуҙары» конференцияһы уҙа&lt;ref&gt;[http://www.math.nsc.ru/conference/malmeet/09/Prev.htm Мальцевские чтения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402130855/http://www.math.nsc.ru/conference/malmeet/09/Prev.htm |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡайһы бер баҫмалары ==
* Основы линейной алгебры. — М.-Л.: Гостехиздат, 1948. — 423 c.
* Основы линейной алгебры. — Изд. 2-е, перераб. М.: Гостехиздат, 1956. — 340 c.
* Foundations of linear algebra. — Transl. from Russian by Т. С. Brown. San Francisco — London, W. H. Freeman and Co., 1963. — Имеются пер. на япон. и кит. яз.
* Рекурсивные функции. — Ротапринт., Новосибирск, 1960. — 39 c.
* Некоторые вопросы современной теории классов моделей. — Ротапринт., Новосибирск, 1961. — 61 c.
* Алгоритмы и рекурсивные функции. — М.: «Наука», 1965. — 391 c.
* Алгебраические системы. — М.: «Наука», 1970. — 392 c.
* Основы линейной алгебры. — Изд. 3-е, перераб., М.: «Наука», 1970. — 400 c.
* The metamathematics of algebraic systems. Collected papers: 1936—1967. — Amsterdam, 1971. — 494 p. — (Studies in logic and the foundations of mathematics. V. 66.)

== Галерея ==
&lt;gallery heights=&quot;160px&quot; widths=&quot;280px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Novosibirsk3056.jpg|Новосибирскиҙа  Мальцев урамы
Cherbuzinskoye cemetery3032.jpg|Көньяҡ зыяраттағы И. А. Мальцев ҡәбере
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|51216|А. И. Мальцева}}
* [http://www.soran1957.ru/?id=svet_100616111408_18981 Анатолий Иванович Мальцев в фотолетописи СО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529123140/http://www.soran1957.ru/?id=svet_100616111408_18981 |date=2022-05-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20230612032638/http://globalmmf.ru/node/410 Анатолий Иванович Мальцев — исторический портал ММФ НГУ]
* [http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/maltsev.html Биография Анатолия Мальцева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207223221/http://www.math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/maltsev.html |date=2012-02-07 }}
* [http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/malpub.htm Публикации Анатолия Мальцева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206033505/http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/malpub.htm |date=2013-12-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20211026170931/http://math.ivanovo.ac.ru/hist/person/malcev.htm Факультет математики и компьютерных наук ИвГУ, история. Анатолий Иванович Мальцев. К 90-летию со дня рождения]
* [http://xroniki-nauki.ru/lyudi-nauki/akademik-malcev Академик Мальцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809143802/https://xroniki-nauki.ru/lyudi-nauki/akademik-malcev |date=2022-08-09 }}
* [http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_16304_1967_29&amp;collection-memberid=cm_newspaper_16304_1967_29_newspaper_16209 Некролог. «За науку в Сибири». № 29 (305) 11 июля 1967 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306044500/http://www.soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_16304_1967_29&amp;collection-memberid=cm_newspaper_16304_1967_29_newspaper_16209 |date=2019-03-06 }}
* [http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_20913_1979_45&amp;reflectionid=PA_Users_furs_634395045531406250_1129 Яркий математический талант. «За науку в Сибири». № 45 (926) 21 ноября 1979 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306062132/http://soran1957.ru/deepzoommarked.aspx?id=newspaper_20913_1979_45&amp;reflectionid=pa_users_furs_634395045531406250_1129 |date=2016-03-06 }}
* [http://www.prometeus.nsc.ru/science/schools/maltsev/biblio/page1.ssi Полная библиография] на сайте Отделения ГПНТБ СО РАН
* [https://web.archive.org/web/20160304063343/http://mmfd.nsu.ru/mmf/kaf/aml/malcev-k.html Воспоминания о Мальцеве А. И.]
* ''Кутателадзе&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;С.'' [http://www.nsc.ru/HBC/hbc.phtml?7+526+1 Слово о Мальцеве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626064335/http://www.nsc.ru/HBC/hbc.phtml?7+526+1 |date=2020-06-26 }}
[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Новосибирскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ew8438j22kxwceegm9tedildpb1eslf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лобковский Леопольд Исаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183652</id>
    <revision>
      <id>1309596</id>
      <parentid>1267634</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7062" sha1="gdim77m9753v5sxzf3tv1vhxrxbtn1s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лобковский Леопольд Исаевич''' ([[26 март]] [[1948 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй [[Геология|геологы]], геофизигы һәм [[Математик|математигы]], диңгеҙ геофизикаһы һәм геодинамикаһы өлкәһендә белгес, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (2019).

== Биографияһы ==
Леопольд Исаевич Лобковский 1948 йылдың 26 мартында [[Мәскәү]]ҙә тыуған.

1972 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай, аэромеханика кафедраһы буйынса махсуслаша, ғилми етәксеһе — В. П. Мясников&lt;ref name=&quot;Лобковский Леопольд Исаевич - Биография&quot;&gt;[http://depdela.ru/lobkovskij-leopold-isajevic/biography Лобковский Леопольд Исаевич - Биография]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Математик геология лабораторияһында эшләй, Геология институтының Ю. Г. Леонов етәкселегендәге сейсмостратиграфия төркөмө.

1975 йылда СССР фәндәр академияһының Океанология институты аспирантураһын тамамлай. «Геомеханическая модель зон субдукции» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1985 йылда «Характер геодинамических процессов, геофизических полей и сейсмичности в зонах спрединга и субдукции» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1993 йылдан — геология йүнәлеше буйынса институт директоры урынбаҫары.

1994 йылдан — сейсмология һәм геодинамика лабораторияһы мөдире.

Геологияла, геофизикала, геодинамикала һәм океанологияла тотош мөхит механикаһы ысулдарын ҡулланыуҙы өйрәнә. Плиталарҙың ике ҡатлы тектоникаһының яңы концепцияһын төҙөй. Цунамиген ер тетрәүҙәр циклының һан моделен эшләй, ул уларҙы аңлатыу һәм күҙаллау өсөн механик-математик нигеҙгә әйләнә.

2008 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.

Рәсәй диңгеҙ шельфының углеводород ресурстарын үҙләштереү буйынса комплекслы тикшеренеүҙәр ойоштора.

Каспий диңгеҙен комплекслы тикшереү һәм нефть-газ проекттарын фәнни оҙатыу өсөн Әстерханда Рәсәй Фәндәр академияһы Океанология институтының Каспий филиалын ойоштора&lt;ref name=&quot;Лобковский Леопольд Исаевич - Биография&quot; /&gt;.

2019 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы итеп һайлана.

== Библиография ==
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=452 Библиография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220530090643/http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=452 |date=2022-05-30 }} в информационной системе «[[История геологии и горного дела]]» [[ГИН РАН]].&lt;/ref&gt;, улар араһында:

* {{Китап|автор=Лобковский Л. И., Никишин А. М., Хаин В. Е.|заглавие=Современные проблемы геотектоники и геодинамики|место=Москва|издательство=Научный мир|год=2004|страниц=610|isbn=5-89176-279-X}}
* {{Мәҡәлә|автор=Кононов М. В., Лобковский Л. И.|заглавие=Влияние верхнемантийной конвективной ячейки и связанной с ней субдукции Тихоокеанской плиты на тектонику Арктики в позднем мелу-кайнозое|ссылка=|издание=Геотектоника|издательство=Российская академия наук (Москва)|номер=6|год=2019|issn=0016-853X|страницы=27—45}}
* {{Мәҡәлә|автор=Шипилов Э. В., Лобковский Л. И., Шкарубо С. И.|заглавие=Хатангско-Ломоносовская зона разломов: строение, тектоническая позиция, геодинамика|ссылка=|издание=Арктика: экология и экономика|издательство=Институт проблем безопасного развития атомной энергетики РАН (Москва)|номер=3|год=2019|issn=2223-4594|страницы=47—61}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|2146|}}
* Лобковский, Леопольд Исаевич на математическом портале Math-Net.Ru
* Лобковский Леопольд Исаевич (ИС АРАН) (неопр.). isaran.ru. Дата обращения: 29 августа 2017.
* Ресурсы, климат и геополитика — триада Мирового океана / Наука / Независимая газета (неопр.). ng.ru. Дата обращения: 29 августа 2017.
* [http://depdela.ru/lobkovskij-leopold-isajevic/biography Лобковский Леопольд Исаевич - Биография]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Мәскәү физика-техник университетының уҡытыусылары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>gdim77m9753v5sxzf3tv1vhxrxbtn1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коровкин Павел Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183674</id>
    <revision>
      <id>1309519</id>
      <parentid>1299760</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T00:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11228" sha1="fa4kuhvu5x7w0v2k3wlnhnsn514bg8u" xml:space="preserve">{{Учёный 
 |Имя                  = Коровкин Павел Петрович
 |Оригинал имени       = 
 |Изображение          = Коровкин_Павел_Петрович.jpg 
 |Ширина               = 210 px
 |Описание изображения = 
 |Дата рождения        = 16.7.1913 (9)
 |Учёная степень       = {{учёная степень|доктор|физико-математических наук}}
 |Учёное звание        = {{учёное звание||0}}
 |Альма-матер          =  
 |Место работы         = 
 |Научный руководитель =  
 |Знаменитые ученики   =  
 |Известен как         = 
 |Награды и премии     = 
{{{!}}
{{!}} {{орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}} {{орден Красной Звезды}} {{!!}} {{орден Знак Почёта}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{медаль За оборону Москвы}} {{!!}} {{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}{{!!}} {{Медаль За победу над Японией}}{{!!}} {{Медаль За трудовую доблесть}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Заслуженный деятель науки РСФСР}}
{{!}}}
}}

'''Коровкин Павел Петрович''' ([[9 июль]] [[1913 йыл]] — [[11 август]] [[1985 йыл]]) — совет [[Математика|математигы]], [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]], профессор.

50-нән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр (&quot;Математик анализ&quot;дың 2 томлыҡ курсы), ҡайһы бер әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

== Биографияһы ==
1913 йылдың 9 июлендә (яңы стиль буйынса 16 июль) Тверь губернаһының Весьегонск ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1914 йылдан алып 1920 йылға тиклем Весьегон приютында тәрбиәләнә, унда әсәһе приютта кер йыуыусы булып эшләй. Һуңынан малай 2-се баҫҡыс Весьегон мәктәбендә уҡый, математикала һәләттәрен күрһәтә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, [[Ленинград|Ленинградҡа]] эшкә китә, унда тәүҙә фабрикала эшләй, ә 1931 йылда [[Ленинград дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] механика-математика факультетына уҡырға инә. 1936 йылда университетты тамамлағандан һуң, аспирантурала уҡыуын дауам итә. 1939 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Калинин педагогия институтына (хәҙерге [[Тверь дәүләт университеты]]на) эшкә ебәрелә&lt;ref name=&quot;vesyegonsk&quot;&gt;[http://vesyegonsk.tverlib.ru/korovkin-pavel-petrovich Коровкин Павел Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126182352/http://vesyegonsk.tverlib.ru/korovkin-pavel-petrovich |date=2021-11-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас та&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25027909/ КОРОВКИН ПАВЕЛ ПЕТРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126184030/https://1418museum.ru/heroes/25027909/ |date=2021-11-26 }}&lt;/ref&gt;, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Артиллерия взводы командиры, батарея командиры, полк командирының хәрби часть буйынса урынбаҫары була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң совет-япон һуғышында ҡатнаша, унда фронттың һауа оборонаһы начальнигы була.

Һуғыштан һуң Калинин педагогия институтының математик анализ кафедраһын етәкләй. 1947 йылда «Полиномдарҙың оҡшашлыҡ рәттәре. Оргональ полиномдар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1948 йылда Коровкинға профессор исеме бирелә. Бер ни тиклем оборона комплексы предприятиеларында эшләй һәм бер үк ваҡытта [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда юғары математиканан уҡыта. 1953 йылдан — Мәскәү автоюлдар институты (хәҙерге [[Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты]]) профессоры, юғары матем. кафедраһы мөдире, 1970—1985 йылдарҙа Калуга педагогия институтының (хәҙерге К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университеты) математик анализ кафедраһы мөдире.

1985 йылдың 11 авгусында [[Калуга]]ла вафат була.

== Хәтер ==
* 2007 йылда [[Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты|МЭДИ]]-ның Весегонский бүлексәһенең уҡыу бинаһында П. П. Коровкинға ғалимдың барельефы менән мемориаль таҡтаташ асыла (авторы — рәссамы В. Г. Арефьев).
* 2015 йылда Калугала күренекле ғалим иҫтәлегенә Светлана Гусеваның «Весьегонскиҙан математик: документаль һәм нәфис повесть» тигән китабы донъя күрә. Китаптың презентацияһы К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университетында П. П. Коровкин иҫтәлегенә арналған Математиктарҙың халыҡ-ара конференцияһында үтә, унда [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 23 юғары уҡыу йорто ғалимдары һәм донъяның биш иле вәкилдәре ҡатнаша.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Хәрби наградалары:
** [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
** [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы|«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»]]
** [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]]
** [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы|«Японияны еңгән өсөн»]] миҙалдары
* Тыныс ваҡыттағы хеҙмәте өсөн:
** [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены
** [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;vesyegonsk&quot;/&gt;
** «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме (1981)
** «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы»
** «СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәләре&lt;ref name=vesyegonsk&gt;&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Citation
 | last = Altomare
 | first = Francesco
 | title = Korovkin-type Theorems and Approximation by Positive Linear Operators
 | journal = «Surveys in Approximation Theory»
 | volume = 5
 | pages = 92–164
 | date = 12 September 2010
 | url = http://www.emis.de/journals/SAT/papers/13/13.pdf
 | mr = 2721174 
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/rus/person27182 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127024757/http://www.mathnet.ru/rus/person27182 |date=2021-11-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20220524173722/https://math.ru/history/people/korovkin_pp Коровкин Павел Петрович (1913—1985)]
* [http://vesyegonskto4karu.blogspot.com/2020/02/blog-post.html Вся жизнь в науке. Павел Петрович Коровкин]
* [http://library.tversu.ru/the-news.html?id=405&amp;template=accessibility Книжная выставка «Выдающиеся педагоги и ученые нашего вуза: к 125-летию А. Н. Вершинского и 100-летию П. П. Коровкина»]

[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Тверь дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:1985 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>fa4kuhvu5x7w0v2k3wlnhnsn514bg8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кайсери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184476</id>
    <revision>
      <id>1309434</id>
      <parentid>1188912</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T17:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26530" sha1="e8xcwv1mjwgg0n07pryuzr8hkm6jftk" xml:space="preserve">{{БМ|Кайсери}}
{{НП-Төркиә
 |статус                  = ҡала
 |русское название        = Кайсери
 |оригинальное название   = Kayseri
 |изображение             = City of Kayseri.png
 |герб                    =   
 |ширина герба            =
 |флаг                    =  
 |ширина флага            = 
 |lat_deg                 = 38|lat_min = 44|lat_sec = 00
 |lon_deg                 = 35|lon_min = 29|lon_sec = 00
 |CoordAddon              = type:city
 |CoordScale              =
 |вид региона             = төбәк
 |регион                  = Үҙәк Анатолия
 |регион в таблице        = Үҙәк Анатолия
 |ил         = Кайсери (ил){{!}}Кайсери
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        =
 |внутреннее деление      =  
 |глава                   = Меһмет Ёжасеки
 |вид главы               = мэр
 |дата основания          =  
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = Каппадокия Кесарияһы,&lt;br&gt; Мазака һәм Эвсебия.
 |статус с                =  
 |площадь                 =
 |вид высоты              =
 |высота центра НП        = 1 031
 |климат                  = Урта диңгеҙ
 |население               = 1 061 942&lt;ref&gt;{{cite web|title=Turkey: Major cities and provinces|url=http://citypopulation.de/Turkey-C20.html|access-date=2016-07-16|archive-date=2015-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224193933/http://www.citypopulation.de/Turkey-C20.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 
 |год переписи            = 2014
 |плотность               = 
 |население агломерации   = 1 322 376 кеше ([[2014]])
 |национальный состав     = төрөктәр
 |конфессиональный состав = мосолмандар
 |телефонный код          =
 |почтовый индекс         = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  =
 |автомобильный код       =
 |сайт                    = kayseri.bel.tr
 |язык сайта              =
}}
'''Ка́йсери''' (''Кесария'', төр. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kayseri&lt;/span&gt;, {{Lang-el|Καισάρεια}}, {{Lang-hy|Կեսարիա, Մաժաք}}, ''Kesaria, Mažakʿ'', {{Lang-la|Caesarea}}) — [[Төркиә|Төркиәләге]] ҡала, Кайсери виләйәтенең административ үҙәге, Эржияс вулканының төньяҡ итәгендә урынлашҡан.

== Тарихы ==
Билдәле булыуынса, боронғо заманда ''[[Каппадокия]] Кесарияһы Цезарея, Мазака'' һәм ''Евсевия''. булараҡ билдәле булған. Каппадокия батшаһының резиденцияһы була. Һуңынан, Каппадокия рим провинцияһына әйләнгәндән (8 йыл) һуң, император Тиберий ҡаланың исемен Кесария тип үҙгәртә, һәм Азияла рим тәңкәләрен һуғыу урыны булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ христианлыҡ таралыу үҙәге лә була. Император Валент осоронда Каппадокияны провинцияларға бүлгәндән һуң, Кесария Cappadociae primae баш ҡалаһы була. IV быуатта урындағы кафедраны святитель Бөйөк Василий биләй.
[[Файл:Kayseri_Hunat_Hatun_Complex2-Verity_Cridland.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Kayseri_Hunat_Hatun_Complex2-Verity_Cridland.jpg/167px-Kayseri_Hunat_Hatun_Complex2-Verity_Cridland.jpg|слева|мини|223x223пкс|1238 йылда   Анатолия солтаны Сәлжүк Алаетдин Кей-I Кубадтың ҡатыны һәм солтан Гийасетдин Кей-Хосров II-нең әсәһе солтана Хунат-хатун төҙөткән Хунат-Хат-и-Кюлье мәсет ишегенең деталдәре]]
1080 йылда Урта Азиянан килгән төрөк-сәлжүктәр баҫып алғанға тиклем, ҡала әрмән идаралығы аҫтында була &lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Смбат Спарапет]]|заглавие=Летопись|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Smbat_Sparapet/vved2.phtml?id=2178}}&lt;/ref&gt;. 200-ҙән ашыу йыл дауамында [[Рум солтанлығы]] составына инә. 1515 йылда Ғосман империяһына ҡушыла.  XIX быуаттың 2-се яртыһында Анатолияға, Кавказ һуғышында еңелгәндән һуң, Көнбайыш Кавказдан (тарихи Черкесия) ҡыуылған күп һанлы черкес халҡы килә. Кайсериҙан көнсығышта уларҙың   вариҫтарының күп һанлы ауылдары әле лә бар.

== Этимологияһы ==
Кайсериҙы, ул ваҡытта Аргейҙағы Эусебия (''грек телендә'' Εὐσεια ἡ πρὸς τῶι Ἀργαίωι) булараҡ билдәле булған Киликия рим провинцияһының баш ҡалаһын, Страбон үҙенең хеҙмәттәрендә Мазака тип телгә алған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.geografia.ru/strabon.html|title=Путешествие во времени: Страбон&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2017-09-06|archive-date=2017-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916202323/http://www.geografia.ru/strabon.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Мосолман ғәрәптәр атама әйтелешен үҙҙәренең яҙмаһына яраҡлаштырған, шуның арҡаһында Кайсария (иғтибар итегеҙ: классик латындә С хәрефе К тип әйтелгән) барлыҡҡа килгән һәм яйлап Кайсериға әүерелгән. Яҡынса 1080 йылда ҡаланы төрөк-сәлжүктәр үҙ контроле аҫтына алған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.turantoday.com/2011/03/nikolai-huseinov-turk-seljuk.html|title=Держава тюрок-сельджуков — TuranToday&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2017-09-06|archive-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906181306/http://www.turantoday.com/2011/03/nikolai-huseinov-turk-seljuk.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

=== Боронғо тарихы ===
Күлтәпәлә хеттар менән сауҙа итеүсе боронғо колония барлыҡҡа килгәндән һуң, яҡынса беҙҙең эраға тиклемге 3000 йылда ҡалала халыҡ йәшәй башлаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mk-turkey.ru/culture/2015/11/22/v-kyultepe-obnaruzheny-klinopisnye-tablichki-s-tureckimi-slovami.html|title=В Кюльтепе обнаружены клинописные таблички с турецкими словами {{!}} МК-Турция&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815073737/https://mk-turkey.ru/culture/2015/11/22/v-kyultepe-obnaruzheny-klinopisnye-tablichki-s-tureckimi-slovami.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ҡала төп сауҙа маршруттарында, бигерәк тә Бөйөк ебәк юлында урынлашҡанлыҡтан, һәр ваҡыт иң мөһим сауҙа үҙәге булып ҡала. Кесе Азияның боронғо ҡалаларының береһе Күлтәпә яҡында урынлашҡан.

Ҡала Каппадокия батшаларының резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. Боронғо замандарҙа фарсы Әһәмәниҙәр хакимлыҡ иткән осорҙа, 200-ҙән ашыу йыл дауамында, Синоптан [[Евфрат|Евфратҡа]] һәм Сардистан Сузға тиклем һуҙылған Фарсы батша сауҙа юлдары сатында урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/20849.html|title=Государство Ахеменидов — Древо&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2017-09-06|archive-date=2017-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906183118/https://drevo-info.ru/articles/20849.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Рим осоронда ла ҡала аша Эфестан Көнсығышҡа тиклемге оҡшаш маршрут үткән. Ҡала Эржиес тауының (боронғо атамаһы — Аргиус тауы) төньяҡ түбән суҡағында торған. Иҫке ҡаланың боронғо урынының бер нисә эҙе генә һаҡланған.

=== Эллин осоро ===
Ҡала, уны [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] диадохтарының береһе Пердикка яулап алғанға тиклем, фарсы хакимлығы аҫтында торған сатрапия үҙәге булған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://all-generals.ru/index.php?id=261|title=Все полководцы мира :: ПЕРДИККА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923231316/https://all-generals.ru/index.php?id=261|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Һуңынан, Ипсус янындағы алыштан һуң, ҡала Сәләүкиҙәр империяһына инә,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://guide-israel.ru/history/40038-gosudarstvo-selevkidov-312-64-do-n-e/|title=Государство Селевкидов (312-64 до н. э.). История — Путеводитель по Израилю&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=2020-07-08|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807205431/https://guide-israel.ru/history/40038-gosudarstvo-selevkidov-312-64-do-n-e/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807205431/https://guide-israel.ru/history/40038-gosudarstvo-selevkidov-312-64-do-n-e/ |date=2020-08-07 }}&lt;/ref&gt; әммә яҡынса б. э. т . 250 йылда [[Каппадокия|Каппадокияның]] Ариарат III хакимлыҡ иткән автономлы Ҙур Каппадокия батшалығының үҙәге булып китә. Артабанғы йылдарҙа ҡала грек эллинистик дәүер йоғонтоһона эләгә һәм Каппадокия батшаһы Ариарат V Евсеб Филопатор (б. э. т. 163—130 йй.) исеме хөрмәтенә Евсевия тип атала. Әрмән батшаһы Тигран I тарафынан талана.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kayseri|title=Kayseri {{!}} Turkey|access-date=2019-09-22|archive-date=2020-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310021814/https://www.britannica.com/place/Kayseri|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Кесария тигән яңы исемен, бәлки, Каппадокияның һуңғы батшаһы Архелай йәки Рим императоры Тиберий биргәндер.

=== Рим һәм Византия йоғонтоһонда ===
Кесария б. э. т. 260 йылда император Валериан I-не еңгән Сәсәниҙәр батшаһы Шапур I тарафынан емертелгән&lt;ref&gt;[https://triptopersia.com/public/index.php/ru/об-Иране/империя-сасанидов Империя Сасанидов: последняя доисламская империя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923182247/https://triptopersia.com/public/index.php/ru/%D0%BE%D0%B1-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5/%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2 |date=2019-09-23 }}&lt;/ref&gt;. Ул ваҡытта ҡалала 400 000 самаһы кеше теркәлгән. IV быуатта епископ Василий ҡаланан төньяҡ-көнсығышҡа яҡынса бер миль алыҫлыҡта ятҡан тигеҙлектә сиркәү үҙәгенә нигеҙ һала, һәм яйлап иҫке ҡала ҡыҫырыҡлана. Ул үҙ эсенә богадельня системаһын, балалар приютын, ҡарттар йортон һәм лепрозорийҙы (лепрозный госпиталь) алған.
Император Юстиниан II (535—536 йылдар) хакимлыҡ иткән осорҙа «Өсөнсө Әрмәнстан» провинцияһы составына,
VII—IX быуаттарҙа Әрмән фемаһы составына инә. {{Sfn|Haldon|1999|pp=73, 112}}

=== Ислам дәүере ===
[[Файл:Sahabiye_medresesi_(gece).JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Sahabiye_medresesi_%28gece%29.JPG/220px-Sahabiye_medresesi_%28gece%29.JPG|слева|мини|Сәлжүктәр дәүере диуарҙары. Sahabiye Medresesi]]
Ғәрәп хәрби етәксе (ә һуңғараҡ Әмәүиҙәрҙең беренсе хәлифәһе) Мүәвиә ибн Әбү Суфыян 647 йылда Каппадокияға инә һәм византийҙарҙан Кесария ҡалаһын ваҡытлыса баҫып ала. Ҡаланы ғәрәптәр Кайсария (قيصرية), ә һуңғараҡ, 1067 йылда уны Алып Арыҫлан солтан яулағандан һуң, сәлжүк төрөктәре Кайсери (قیصری), тип атай. Алып Арыҫлан ғәскәре ҡаланы һәм халҡын юҡ иткән.
1074—1178 йылдарҙа өлкә Данишмәндлеләр контроленә эләгә һәм 1134 йылда тергеҙелә. Анатолия солтанлығы ҡаланы 1178—1243
йылдар дауамында контролдә тотҡан. 1515 йылда ҡала Ғосман империяһы хакимлығы аҫтына эләгә.
[[Файл:Kayseri-walls-sardic1.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Kayseri-walls-sardic1.jpg/220px-Kayseri-walls-sardic1.jpg|мини|Кайсери ҡалаһы диуарҙары 2006 йылда]]
Шулай итеп, Кайсери өс алтын быуат осоро кисергән. Беренсе, б. э. т. 2000 йылда, ҡала ассирийлылар һәм хеттар араһындағы сауҙа бәйләнеше уртаһында сағында. Икенсе алтын быуат рим хакимлығы ваҡыты (I—XI бб.) менән тап килә. Өсөнсө алтын быуат сәлжүктәр идара иткән (1178—1243), ҡала дәүләттең икенсе баш ҡалаһы булған осорҙа.

Тәү башлап византийҙар төҙөгән, артабан сәлжүктәр һәм ғосманлылар тарафынан киңәйтелгән 1500 йәше тулған Кайсери ҡәлғәһе элеккесә яҡшы хәлдә, ҡаланың үҙәк майҙанында тора. [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Сәлжүктәрҙең]] ҡыҫҡа хакимлығы осоронан бик күп тарихи иҫтәлекле урындар; Хунад Хатун мәсете, Кили Арыҫлан мәсете, Ҙур [[мәсет]] һәм Говар-Незибе дауаханаһы кеүек тарихи биналар һаҡланып ҡалған.

Ҡала үҙенең келәм һатыусылары менән дан тота, ә келәмдең яңыһынан алып 50 йыл йәки унан да элегерәк һуғылғанын һатып алырға мөмкин.
[[Файл:Kayseri-Panorama.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/95/Kayseri-Panorama.jpg|центр|мини|800x800пкс|&lt;center&gt;Ҡала үҙәгенә панорама күренеш; алғы планда — Текин эшлекле районы һәм Ото Парк.&lt;/center&gt;]]

== Халҡы ==
XI быуатҡа тиклем, христиандар (тәү сиратта, әрмәндәр, шулай уҡ гректар) Кайсери халҡының 100% тиерлек тәшкил иткән. Урта Азиянан килгән төрөк-сәлжүктәр ҡаланы баҫып алғандан һуң, күп христиан ислам динен ҡабул иткән һәм төрөкләшкән.
Мосолман булмағандар өлөшө 1500 йылғы 14 %-тан 1583 йылғы 22%-ҡа тиклем үҫкән. 1500 йылда мосолман булмаған халыҡтың  82%-ын тәшкил итеүсе әрмәндәр 1583 йылда  89%-ҡа тиклем, гректарға ҡарағанда, күпкә тиҙерәк артҡан&lt;ref name=&quot;R. Jennings&quot;&gt;{{Китап|автор=R. Jennings|часть=Kaysariyya|ссылка часть=|заглавие=Encyclopaedia of Islam|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=E. J. BRILL|год=1997|volume=VI|pages=844|columns=|allpages=|серия=|isbn=|тираж=|ref=R. Jennings}}&lt;/ref&gt;.

1813 йылда ҡалала 25 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 15000 әрмәндәр, 300-ө гректар һәм 150-һе йәһүдтәр. Тексиер 1834 йылда рәсми халыҡ иҫәбе 60 000 кеше йәки 11 900 (10,000 төрөк, 1500 әрмән, 400 грек) йорт тәшкил иткән. Гамильтон баһалауынса, 1837 йылда ҡалала 10 000 йорт була. Ә Пужулат шул уҡ йылда 9000 төрөк, 6000 әрмән һәм 4000 грек, дөйөм алғанда 19 000 кеше тураһында хәбәр итә. 1839 йылда урындағы вельможа биргән мәғлүмәт нигеҙендә, Эйнсуорт, 18 522 кеше булып, шуларҙың 12 176-һы мосолман, 5237-һе әрмән һәм 1109-ы грек, тип яҙа. Мордман 1849 йылда, 12 344 мосолманды, 5002 әрмәнде һәм 1067 гректы индереп, барлығы 18 413 ир-ат булғанлығын хәбәр итә&lt;ref name=&quot;R. Jennings&quot;/&gt;.

== Иҡтисады ==
[[Файл:Sivas_Avenue_Kayseri.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Sivas_Avenue_Kayseri.JPG/220px-Sivas_Avenue_Kayseri.JPG|слева|мини|Кайсери ҡалаһында Сивас проспекты]]
1980-се йылдарҙа индерелгән иҡтисади либералләштереү сәйәсәте арҡаһында, үҙҙәренән алда килеүселәргә сауҙагәрҙәрҙең һәм сәнәғәтселәрҙең яңы тулҡыны ҡушылды. Яңы сәнәғәтселәр араһынан күпселеге үҙ эшмәкәрлегенең нигеҙе итеп Кайсериҙы һайлай. Инфраструктураһын яҡшыртыу һөҙөмтәһендә, ҡала 2000 йылдан байтаҡ сәнәғәт үҫешенә өлгәшкән һәм, айырыуса урта һәм бәләкәй предприятиелар өсөн уңайлы мөхите менән, анатолий иҡтисади юлбарыҫтарын ҡылыҡһырлаған төп ҡалаларҙың берһе булып тора.

Кайсери ҡалаһы шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәнең]] иң уңышлы мебель предприятиеларының береһе урынлашҡан ҡалаһына әүерелде һәм 2007 йылда экспорт килемдәре буйынса миллиардтан ашыу күрһәткескә етте.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.meb-expo.ru/ru/industry-reviews/index.php?id4=2077|title=На рынке мебели Турции|access-date=2017-09-06|archive-date=2019-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225150012/https://www.meb-expo.ru/ru/industry-reviews/index.php%3Fid4%3D2077|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225150012/https://www.meb-expo.ru/ru/industry-reviews/index.php%3Fid4%3D2077 |date=2019-12-25 }}&lt;/ref&gt; 1998 йылда булдырылған Kayseri ирекле зонаһында бөгөн 140-тан ашыу миллион доллар инвестициялар күләме менән 43 компания иҫәпләнә. Зона эшмәкәрлегенең төп төрҙәре булып тора; етештереү, сауҙа, келәт менән идара итеү, ҡороу (монтаж) һәм һүтеү (демонтаж), йыйыу-һүтеү, мерчандайзинг, техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, инженер оҫтаханалары, офис һәм эш урындарын ҡуртымға б иреү, ҡаптарға һалыу-бушатып яңынан ҡапҡа һалыу, банк эше һәм страховкалау, лизинг, сығарыу өсөн тәғәйенләнгәндең маркировкаһы һәм ҡорамалдары.

Ҡайһы бер социологтар был иҡтисади уңышты «ислам кальвинизмы» тип аталған модернистик ислам ҡарашы менән бәйләй, уларҙың һүҙҙәре буйынса, һәм был Кайсери ҡалаһында төпләнгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.az/books?id=uy8ZCgAAQBAJ&amp;pg=PT23&amp;lpg=PT23&amp;dq=%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC&amp;source=bl&amp;ots=Syjii1vhRY&amp;sig=H9N8iqlrFXsYEs8_xOU6DER59qw&amp;hl=az&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjfwoKw25DWAhVFuhQKHYMsCasQ6AEIIzAA#v=onepage&amp;q=исламский%20кальвинизм&amp;f=false |title=Жан Кальвин. Его жизнь и реформаторская деятельность. — Порозовская, Берта — Google Books |access-date=2022-07-01 |archive-date=2017-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906183156/https://books.google.az/books?id=uy8ZCgAAQBAJ&amp;pg=PT23&amp;lpg=PT23&amp;dq=%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9+%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC&amp;source=bl&amp;ots=Syjii1vhRY&amp;sig=H9N8iqlrFXsYEs8_xOU6DER59qw&amp;hl=az&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjfwoKw25DWAhVFuhQKHYMsCasQ6AEIIzAA#v=onepage&amp;q=исламский%20кальвинизм&amp;f=false |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
Ҡала янында хайуан тояҡтары менән бәйле булмаған (ғәжәп!) бик боронғо ике тәгәрмәсле арба эҙҙәре табылған&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Научно-исследовательский центр ЛАИ|url=https://www.youtube.com/watch?v=92VI7dtaajU|title=Запретная Археология — Артефакт длиной 1000 км, который не замечают ученые|date=2021-11-25|accessdate=2021-12-26|work=[[YouTube]]|lang=ru|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226133118/https://www.youtube.com/watch?v=92VI7dtaajU|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* {{flagicon|GER}} [[Крефельд]]
* {{flagicon|RUS}} [[Нальчик]]
* {{flagicon|GER}} [[Саарбрюккен (район)|Саарбрюккен]]
* {{Флаг|HUN}} [[Мишкольц]]
* {{Флаг|BIH}} [[Мостар]]&lt;ref name=&quot;Mostar twinnings&quot;&gt;{{cite web |url=http://mostar.ba/gradovi-prijatelji-101.html |title=Mostar Gradovi prijatelji |accessdate=2017-02-21 |work=Grad Mostar [Mostar Official City Website] |language=bs |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106154942/http://mostar.ba/gradovi-prijatelji-101.html |archivedate=2013-11-06 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106154942/http://mostar.ba/gradovi-prijatelji-101.html |date=2013-11-06 }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|SYR}} [[Хомс]]
* {{Флаг|PAK}} [[Сиалкот]]&lt;ref&gt;http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Regional/Lahore/15-Jan-2010/Punjab-Turkey-sign-four-MoUs{{dead link |date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг|KOR}} [[Йонъин]]
* {{Флаг|AZE}} [[Шуша]]  &lt;ref&gt;{{Cite web |lang=ru |url=http://interfax.az/view/831983 |title=Шуша и Кайсери станут городами–побратимами |website=Интерфакс Азербайджан |date=2021-04-13 |access-date=2021-04-13 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413123233/http://interfax.az/view/831983 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Кайсери трамвайы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Кесария}}

== Һылтанмалар ==
{{Родственные проекты}}
* {{official|www.kayseri.gov.tr|Кайсери|lang=tr}}
* [http://www.pbase.com/dosseman/kayseri Достопримечательности Кайсери в картинках]{{ref-tr}}{{ref-en}}

{{Города Турции}}
{{Внешние ссылки}}
{{Нет полных библиографических описаний}}

[[Категория:Кайсери|*]]
[[Категория:Үҙәк Анатолияның тораҡ пункттары]]
[[Категория:Каппадокия]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]</text>
      <sha1>e8xcwv1mjwgg0n07pryuzr8hkm6jftk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лоҡманов Рәсих Сәләх улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184758</id>
    <revision>
      <id>1309601</id>
      <parentid>1286867</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4169" sha1="fonfcczkigwmnj5lkuqenr4yq9b34oy" xml:space="preserve">{{фш|Лоҡманов}}
{{Ук}}
'''Лоҡманов Рәсих Сәләх улы''' ([[21 август]] [[1942 йыл]] — [[2 ноябрь]] [[2019 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1991—1999 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Яйыҡ» гәзите мөхәррире. I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Рәсих Сәләх улы Лоҡманов 1942 йылдаң 21 авгусында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Учалы районы [[Һөйәрғол]] ауылында тыуған. 1959 йылда [[Наурыҙ (Учалы районы)|Наурыҙ]] урта мәктәбен, 1963 йылда Белорет педагогия училищеһын, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[тарих]], [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның [[иҡтисад]] факультеттарын тамамлай.

[[Белорет районы]]ның [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] мәктәбендә, ВЛКСМ-дың Белорет район комитетында бүлек мөдире, район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй.

1968—1977 йылдарҙа — Белорет районы мәғәриф бүлегендә методик кабинет мөдире, КПСС район комитетының партия мәғарифы кабинеты мөдире, район Советы башҡарма комитетының мәғариф бүлеге мөдире.

1980—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы район]] комитеты секретары, Учалы районының «Яйыҡ» гәзите мөхәррире&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-165174096_6050 «Яйыҡ» гәзите / Лоҡманов Рәсих Сәләх улы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/27882-keshelekle-keshe.html «Башҡортостан» гәзите «Кешелекле кеше» 2017 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250604022711/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/27882-keshelekle-keshe.html |date=2025-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
«Ямғыр көткәндә», «Яҙғы ташҡын», «Доктора „молчаливых“ пациентов», «На защиту Родины!», «Выжили. Выстояли. Победили», «Посланники надежды», «О них легенды не слагают», «Человечеством правит врач» китаптар авторы.
2005 йылда [[Анкара]]ла нәшер ителгән төрөк әҙәбиәттәре антология­һының 30-сы томына  шиғырҙары ингән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Почёт Билдәһе» ордены;
* СССР-ҙың юбилей миҙалы; 
* СССР Тыныслыҡ фондының Почет билдәһе һәм миҙалы;
* Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор= Республика Башкортостан Муниципиальный район Учалинский район |заглавие=«ЭНЦИКЛОПЕДИЯ» |место=Өфө  |издательство= «Башҡортостан»|год=2009 й |страницы=367 }}
* [https://vk.com/wall-165174096_6050 «Яйыҡ» гәзите / Лоҡманов Рәсих Сәләх улы]
* [https://web.archive.org/web/20250604022711/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/27882-keshelekle-keshe.html «Башҡортостан» гәзите «Кешелекле кеше» 2017 йыл]</text>
      <sha1>fonfcczkigwmnj5lkuqenr4yq9b34oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1309587</id>
      <parentid>1307856</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487949" sha1="3kmrqq2fzkhmfop3r0hn1a4uzj48k3k" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925003727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 |date=2011-09-25 }} {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250425161744/http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html |date=2025-04-25 }}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась] {{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260716075511/https://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html |date=2026-07-16 }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127051314/http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html |date=2024-11-27 }}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html |date=2012-11-13 }}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ |date=2011-07-16 }} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# {{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Berber culture reborn in Libya revolt] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251121095306/http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal |date=2025-11-21 }}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123137/http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print |date=2014-04-28 }} // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше] {{Недоступная ссылка|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109131031/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I |date=2011-11-09 }} //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3kmrqq2fzkhmfop3r0hn1a4uzj48k3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәбулатов Азат Уран улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187349</id>
    <revision>
      <id>1309484</id>
      <parentid>1300968</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2021" sha1="7egxsw01jgxecef1sxpzxm8asbnuodv" xml:space="preserve">{{Шәхес}}{{ФШ|Кинйәбулатов}}
'''Кинйәбулатов Азат Уран улы'''— табип- нейрохирург. Медицина фәндәре кандидаты. Яҙыусы, журналист, физик культура уҡытыусыһы, медицина, физик культура һәм спорт тарихсыһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналисттар союзы ағзаһы (2001), Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015).

Бокс буйынса СССР спорт мастерлығына кандидат (1984), Бөтә төр Тэквон-до Федерация ағзаһы  (ИТФ, ГТФ, АТФ).
== Биографияһы ==
Азат Кинйәбулатов 1963 йылда [[Өфө]]лә билдәле башҡорт шағиры [[Кинйәбулатов Уран Кәрим улы|Уран Кинйәбулатов]] ғаиләһендә тыуған. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институты]]н тамамлаған.

Башҡорт дәүләт медицина институты (университеты) тарихы буынса хеҙмәттәр авторы.

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20221222151715/https://search.rsl.ru/ru/record/01004633708  А.У.Киньябулатов.Медики Республики Башкортостан: библиографический энциклопедический справочник]
* [https://bashgmu.ru/about_the_university/management/1474/  Киньябулатов Азат Уранович. БГМУ]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Шәхестәр]]</text>
      <sha1>7egxsw01jgxecef1sxpzxm8asbnuodv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Монасип мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187397</id>
    <revision>
      <id>1309363</id>
      <parentid>1287397</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T14:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29535" sha1="71a2ttct69zwpjl62lhbwyq9aai4e9u" xml:space="preserve">{{Школа
 |Название    = Иҫке Монасип мәктәбе
 |Сокращение  = БР Бөрйән районы Иҫке Монасип дөйөм урта белем биреү урта мәктәбе
 |Изображение = Иҫке Монасип мәктәбе.jpg
 |Оригинал    = Иҫке Монасип мәктәбе
 |Прежнее     = 
 |Девиз       =
 |Основана    = 1923
 |Закрыта     = 
 |Директор    = 
 |Наименование должности = 
 |Фио должности = 
 |Тип         = 
 |Ученики     = 
 |Координаты  =

 |Адрес       = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}}   Бөрйән районы, Иҫке Монасип ауылы
 |Сайт        = https://staromunasip18.02edu.ru/
 |Поле        = 
 |Текст поля  = 
 |Награды     = 
 |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = 41
 |lon_deg = 57 |lon_min = 34 |lon_sec = 36
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = Башҡортостан
}}

'''Иҫке Монасип мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип ауыл советы (Бөрйән районы)|Иҫке Монасип ауыл Советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто.

== Тарихы ==
Иҫке Монасип мәктәбенә 1923 йылда нигеҙ һалына. 1924—1946, 1959—1961 йылдарҙа башланғыс, 1947—1958 йылдарҙа ете йыллыҡ, 1962 йылдан алып һигеҙ йыллыҡ мәктәп булараҡ эшләй. 1973 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә. Беренсе уҡытыусы — Рахманғолов М. М., һуңғараҡ Әхмәтов С., [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы|Ихсанов Ғ. С.]], Иҡсанова А. Б., Ҡунаҡбаев Х., Сөләймәнова З., Хәлитов Н., Хәлитова С., Яфаева Д. һ.б. эшләй.

1931 йылда пионер ойошмаһы төҙөлә.

Иҫке Монасип мәктәбе бинаһында уҡытыусылар Ихсанов Ғ. С., [[Муллағолов Марат Ғизетдин улы|Муллағолов М.Ғ.]], Рахманғолов М. М. һәм һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашыусы Йәғәфәров А. Ф. иҫтәлегенә мемориал таҡтаташтар ҡуйылған. Мәктәп ихатаһында Уҡытыусыға һәм «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләгән водителдәргә һәйкәл урынлаштырылған&lt;ref&gt;Башҡортостан гәзите. 13 ноябрь 2020, Мәктәп ихатаһында — «тимер ат» [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2020-11-13/m-kt-p-ihata-ynda-timer-at-699593 Мәктәп ихатаһында — «тимер ат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103121730/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2020-11-13/m-kt-p-ihata-ynda-timer-at-699593 |date=2023-01-03 }}&lt;/ref&gt;.

;Филиалдары: [[Нәби мәктәбе|Нәби]], [[Тимер мәктәбе (Бөрйән районы)|Тимер]] төп мәктәптәре.

== Директорҙары ==
{{колонки|2}}
* Рахманғолов М. М. (1923 йылдан)
* [[Ихсанов Ғимат Сөләймән улы|Иҡсанов Ғ. С.]] (1924 йылдан)
* Юлтыев (1928 йылдан)
* Ҡунаҡбаев Хөсәйен А. (1931-1933 йылдар)
* Аҡбутин Ғәле (1934-1935 йылдар)
* Хәлитов Искәндәр (1936-1940 йылдар)
* Йомағолов Фәсхетдин Фәттәх улы (1940 йылда)
* [[Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы]] (1943-1944 йылдар)
* Ҡөнәфин Хисаметдин С. (1944-1953 һәм 1954-1956 йылдар)
* Ишбаев Исмәғил Сәйәх улы (1953-1954 йылдар)
* Ҡолдәүләтов Таңатар Ф. (1957 йылдан)
* Насретдинов М. (1958 йылдан)
* Абдуллина Шәмсениса А. (1960 йылдан)
* [[Сөләймәнов Зәки Мөхәмәтвәли улы|Сөләймәнов З. В.]] (1962 йылдан)
* Ғәлләмов Хәләф Вәлит улы (1968 йылдан)
* [[Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы|Дәүләтбирҙин С. Х.]] (1969 йылдан)
* [[Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы|Баймырҙин Р. Р.]] (1987 йылдан)
* Йәмилев Илгиз Ильяс улы (1989 йылдан)
* Абдуллин Ришат Әмир улы (1990 йылдан)
* Муллағолова Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы (1994 йылдан)
* Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улы (2006 йылдан)
* Юлсурина Гүзәлиә Әмир ҡыҙы (2010  йылдан)
* Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы (2011 йылдан)
* [[Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы|Истәкова Р. Ә.]] (2013 йылдан)
* Ҡотлобаев Данил Камил улы (2018 йылдан)
{{колонки|конец}}

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==
* [[Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы]] (3.08.1964), [[шиғриәт|шағир]], [[драма (жанр)|драматург]] һәм [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] (1997), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014).
* [[Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы]] ([[11 февраль]] [[1949 йыл]]) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, РБ мәғариф алдынғыһы
* [[Муллағолов Мирза Ғизетдин улы]] (20.06.1938), этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1989). Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаты (2009).
* [[Юлдашев Зөлфәр Мырҙабулат улы]] (4.01.1930—24.01.2017), малсылыҡ алдынғыһы, тыл һәм хеҙмәт ветераны, 9-сы биш йыллыҡ ударнигы. БАССР Юғары Советы депутаты, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1971]]), «Почёт Билдәһе» ордены ([[1973]]), Халыҡтар Дуҫлығы ордены ([[1981]]) кавалеры.
* [[Көнәфин Фәрит Хисаметдин улы]] (12.04.1938), хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почет Билдәһе]]&lt;nowiki/&gt;» ордены (1981 йыл), «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы (1973), ВДНХ-ның бронза (1985) һәм көмөш (1978) миҙалдары кавалеры, социалистик хеҙмәт ударнигы.
* [[Муллағолов Марат Ғизетдин улы]] (20.03.1940 — 29.08.2012), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы ([[1980]]), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1983]]), тарихсы-этнограф, фольклорсы, оҫта рәссам һәм фотограф, скульптор-дизайнер.
* [[Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы]] (24 ғинуар 1951 йыл — 2 сентябрь 2011 йыл) — композитор, педагог. 2000 йылдан Башҡортостан Композиторҙар союзы ағзаһы. Свердловск ҡалаһында үткән Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (1977).
* [[Хәлитов Хәниф Мансур улы]] [[15 ғинуар]] [[1970 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Бөрйән районы]], Иҫке Монасип ауылы) — запастағы подполковник.
* [[Хәлитов Ғайса Әхәт улы]] ([[5 декабрь]] [[1962 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Бөрйән районы]], [[Иҫке Монасип]] ауылы) — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* [[Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы]] ([[1903 йыл]] — [[16 февраль]] [[1945 йыл]]) — [[Граждандар һуғышы]]нда, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] миҙалдары кавалеры.
* [[Вәлиев Зәки Шәмсетдин улы]] ([[21 сентябрь]] [[1951 йыл]]) — [[КПСС|партия]] һәм хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының автомобилдәрҙә ауыл хужалығы уңышы продукттарын ташыу отличнигы (1979), Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз социалистик ярыш еңеүсеһе (1985 йыл), «Ун беренсе биш йыллыҡ» Республика социалистик ярыш еңеүсеһе (1985).
* [[Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы]] ([[5 сентябрь]] [[1960 йыл]]) — уҡытыусы, спортсы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, Гиннесс рекордтар китабына индерелгән.
* [[Сәғитов Рәсүл Хәсән улы]] ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005).
* [[Буранов Халиҡ Моталлап улы]] (15 май 1920 йыл — 15 ноябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, хеҙмәт ветераны.

== Уҡытыусылары ==
=== Мәктәптең тәүге уҡытыусылары ===
* Рахманғолов Мансур Мәғәфүр улы - 1923 йыл
* Ихсанов Ғимат Сөләймән улы - 1924 йыл
* Хөсәйенов Таңатар
{{Hider|title = ''Төрлө йылдарҙы эшләгән уҡытыусылар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
=== 1930 йылдар ===
'''1. Яфаева Д. А.

'''2. Хәлитов Н.

'''3. Йәһүҙин И.

'''4. Әхмәтов С.

'''5. Сөләймәнова З.

=== 1940 йылдар ===
'''1. Мырҙағолова Б. С.

'''2. Мырҙағолова Х. С.

'''3. Һатыбалова М. Ю.

'''4. Сибәғәтуллина М.

'''5. Көнәфин Х. С.

'''5. Муллағолов Ә. Ә.

=== 1947 йылда ете йыллыҡ мәктәп асыла. Уҡытыусылары ===
'''1. Көнәфин Х. С.- директор

'''2. Ишбаев И. С.

'''3. Ҡолдәүләтов Т. Ф.

'''4. Ҡолдәүләтова С.

=== 1950 йылдар ===
'''1. Аҡбирҙин Булат

'''2. Абдуллина Р.

'''3. Кәримова Р.

'''4. Ғиззәтуллина Ф. А.

'''5. Сөләймәнов З. М.

'''6. Ирғәлин Р. Д.

'''7. Губаева Ф.

'''8. Әмирханова Ф. М.

'''9. Харрасова Ф. С.

'''10. Вәлиев И. И.

'''11. Кульсарина З. Г.

'''12. Ишемғужина Сәрүәр Барый ҡыҙы

'''13. Кәримова Ф.

'''14. Назарова З. М.

'''15. Ишбаева М. С.

'''16. Сафина М. Ә.

'''17. Әмирханова Ф. М.

'''18. Бердикаева В. М.

=== 1970 йылдар ===
'''1. Әбдрәшитова В. Ә.

'''2. Ғәбитов Урал Мансур улы

'''3. Сабитова Ф. И.

'''4. Баймөхәмәтова Фәриҙә Хисаметдин ҡыҙы

'''5. Маликова Фәниә Насип ҡыҙы

'''6. Ҡәҙерғолова М. М.

'''7. Сөләймәнова Гәүһәр Вәли ҡыҙы

'''8. Ишбаев Р. С.

'''9. Галина А. Р.

=== 1973 йылда 10 йыллыҡ мәктәп асыла ===
'''1. Дәүләтбирҙин Сәлих Хафиз улы - директор

'''2. Аетбаев Юлай М.

'''3. Байрамғолова Ф. Ү.

'''4. Хәйруллина Фәниә Ноғоман ҡыҙы

'''5. Дәүләтшина К. М.

'''6. Рахманғолов Рәмзи Мансур улы

'''7. Йомағолова Р. Ф.

'''8. Сатвалова Шәмсениса С.

'''9. Сәғитов Т. Х.

'''10. Сәитбаталова А. М.

'''11. Изгина Г. А.

'''12. Көнәфинә (Исламғолова) Зәйтүнә Исмәғил ҡыҙы

'''13. Газин Мансур Динислам улы

'''14. Хилаев Р. Х.

'''15. Ғәҙәмшин Салауат Ш.

'''16. Буранова (Кәримова) Нәсимә Бәҙретдин ҡыҙы

'''17. Нафикова З. Г.

'''18. Йомағолов Т. Н.

'''19. Тереғолов Ф. Н.

'''20. Муллағолова (Шәмиғолова) Зәкиә Мөҙәрис ҡыҙы

'''21. Ишбулатова Д. Н.

'''22. Әмирханова (Рахманғолова) Клара Рәмзи ҡыҙы

'''23. Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы

'''24. Ғиззәтуллина (Көнәфинә) Фәрғизә Хисаметдин ҡыҙы

'''25. Теләүбаева Б. Г.

'''26. Бикмәтов Вилдан К.

'''27. Вилданова Р. С.

'''28. Хисмәтуллин Фәрүәт Ф.

'''29. Муллағолв Марат Ғизетдин улы

'''30. Маликова Сәрүәр Зәки ҡыҙы

'''31. Муллағолова (Йомағолова) Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы

'''32. Фәтҡуллина Т. Г.

'''33. Ямалова Гәүһәр Афзал ҡыҙы

'''34. Сәйфуллина Р. Н.

=== 1980 йылдар ===
'''1. Ҡыуандыҡова (Сәғитова) Таңһылыу Зәки ҡыҙы

'''2. Сәғитов Таһир Ғәззәле улы

'''3. Ҡотлобаева (Сафиуллина) Сания Шәһит ҡыҙы

'''4. Мәжитова З. М.

'''5. Ҡарабулатов Р. Н.

'''6. Әйүпова Нәсимә Әхмәт ҡыҙы

'''7. Ғәликәйева Г. Мөҙәрис ҡыҙы 

'''8. Буранова Рәйлә Халиҡ ҡыҙы

'''9. Бикмәтова Зөлфиә Факил ҡыҙы

'''10. Шәмиғолов Рафаил С.

'''11. Әбдрәхимов Рифҡәт Фәтих улы

'''12. Абдуллина Гөлшат Әмир ҡыҙы

'''13. Хәлитов Ғайса Әхәт улы

'''14. Хәлитова (Алтыншина) Йомабикә Сәғәҙәт ҡыҙы

'''15. Ҡотлобаев Камил Ишбулды улы

'''16. Әминева Ә. Ә.

'''17. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы

'''18. Ғиззәтуллина Р. М.

'''19. Байназарова Р. Н.


=== 1994 йыл ===
Мәктәп директоры Муллағолова Рәхимә Фәтхетдин ҡыҙы

'''1. Әйүпова Х.

'''2. Бикмәтов Сабит Мәжит улы

'''3. Дәүләтбирҙин Заһир Сәлих улы

'''4. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы

'''5. Дәүләтбирҙина (Рәхмәтуллина) Лилиә Шаһимырҙан ҡыҙы

'''6. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы

'''7. Бикмәтова Нурия М.

'''8. Туҡтамышев Ф. И.

'''9. Кинйәбаев Факил Ф.

'''10. Ишемғужин Рәмил Рәхимйән улы

'''11. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы

'''12. Кусяпкулова Таңһылыу Л.

'''13. Дәүләтбирҙина (Кагирова) Роза Шамил ҡыҙы

'''14. Йәғәфәрова Г. С.

'''15. Хисмәтуллина С. Б.

'''16. Сатвалова Л. Р.

'''17. Рахманғолов Рәил Рәмзи улы

'''18. Бикмәтова Р. Х.

'''19. Муллағолов Ҡәҙим Хәкимйән улы

'''20. Бикмәтов Кәрим Рәүхәт улы

'''21. Ишемғужин Әнис Әхтәр улы

'''22. Әйүпо Азат Әхмәт улы

=== 2006-2010 йылдар ===
Мәктәп директоры Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улы

'''1. Әмирханова Вәсилә Әбүкарам ҡыҙы

'''2. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы

'''3. Муллағолова А. А.

'''4. Муллағолов И. М.

'''5. Йәғәфәрова Ә. А.

'''6. Юлчурина Гүзәлиә Ә.

'''7. Мырҙағолова Г. Х.

'''8. Ишморатова Ләйсән Морат ҡыҙы

'''9. Күжәбаева Д. С.

'''10. Баязитова Т. Р.

'''11. Янышева Р. Ю.

'''12. Яхин Р. Ю.

'''13. Ҡарағолова Р. М.

'''14. Хәлфетдинов Арслан Х.

'''15. Ҡыуандыҡова Гөлгөнә Г. 

'''16. Тимербаев З. И.

'''17. Ҡолдобаев И. Н.

'''18. Йыһанурова Марина Рафаил ҡыҙы

'''19. Бикметова Нәркәс Йәүҙәт ҡыҙы

'''20. Ишморатова Ләйсән Морат ҡыҙы

'''20. 
=== 2010-2011 йылдар ===
Мәктәп директоры Юлчурина Гүзәлиә Әмир ҡыҙы

'''1. Абдуллина Р. Ә. 

'''2. Бикмәтова Нурия М.

'''3. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы

'''4. Абдуллина А. Г.

'''5. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы

'''6. Сәғитов Таһир Ғәззәли улы

'''7. Газин Мансур Динислам улы

'''8. Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы

'''9. Дәүләтбирҙин Заһир Сәлих улы

'''10. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы

'''11. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы

'''12. Ғиззәтуллина Фәрғизә Хисаметдин ҡыҙы

'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы

'''14. Бикмәтов Сабит Мәжит улы

'''15. Бикмәтова Р. Х. 

'''16. Күжәбаева Динә С.

'''17. Шәрипова Маһизәр Б.

'''18. Буранова Тәнзилә Әхәт ҡыҙы 

'''20. Ҡыуандыҡова Гөлгөнә Ғәндәлип ҡыҙы

'''21. Мырҙағолова Гөлшат Х.

'''22. Ҡотлобаев Йәмил Ишбулды улы

'''23. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы

'''24. Дәүләтбаева Н. Ғ.


=== 2011 йыл ===
Мәктәп директоры Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы

'''1. Баймырҙина Г. Т.

'''2. Юлчурина Гүзәлиә Әмир ҡыҙы

'''3. Абдуллин Ришат Әмир улы

'''4. Бикмәтова Нурия М.

'''5. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы

'''6. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы

'''7. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы

'''8. Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы

'''9. Газин Мансур Динислам улы

'''10. Сәғитов Таһир Ғәззәли улы

'''11. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы

'''12. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы

'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы

'''14. Бикмәтов Сабит Мәжит улы

'''15. Әмирханова Вәсилә Әбүкарам ҡыҙы

'''16. Баймырҙина Гүзәл Тимерғәле ҡыҙы

'''17. Теләүбаева А. В.

'''18. Мырҙағолова А. А.

'''19. Ҡыуандыҡова Гөлназ Рафаил ҡыҙы


=== 2013-2018 йылдар ===
Мәктәп директоры Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы

'''1. Баймырҙина Гүзәл Тимерғәле ҡыҙы

'''2. Бикмәтова Нурия М.

'''3. Бикмәтов Сабит Мәжит улы

'''4. Бикмәтова Нурия М.

'''5. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы

'''6. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы

'''7. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы

'''8. Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы

'''9. Газин Мансур Динислам улы

'''10. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы

'''11. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы

'''12. Буранбаева Наилә Мөҙәрис ҡыҙы

'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы

'''14. Ғөбәйҙуллин Д. Т.

'''15. Арслангужин Р. А.

'''16. Көнәфинә Д. Р.

'''17. Сафина Линура Х.

'''18. Истәков Ғаяз Р.

'''19. Әйүпов Азат Әхмәт улы

'''20. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы

'''21. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы

'''22. Әмирханова Клара Рәмзи ҡыҙы

'''23. Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы

'''24. Мырҙағолова А. А.

'''25. Бикмәтова Н. Й.

'''26. Газин Мансур Динислам улы

'''27. Буранова З. Ә.

'''28. Зыянбаева Г. В.

'''29. Сәғитова Ләйлә Нурислам ҡыҙы

'''30. Йәғәфәрова Н. С. 

'''30. Ҡотлобаев Азамат Йәмил улы

'''31. Ҡыуандыҡова Гөлназ Рафаил ҡыҙы

=== 2018 йылдан ===
Мәктәп директоры Ҡотлобаев Данил Камил улы

'''1. Абдуллина Алмира Ғүмәр ҡыҙы

'''2. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы

'''3. Мирасова Рима Мирза ҡыҙы

'''4. Атауллина Зәлиә Марс ҡыҙы

'''5. Ишемғужина Лилиә Самат ҡыҙы

'''6. Ҡыуандыҡова Гөлназ Рафаил ҡыҙы

'''7. Йыһанурова Марина Рафаил ҡыҙы

'''8. Сафина Линура Хәлил ҡыҙы

'''9. Аетбаева Розалия Ғәфүр ҡыҙы

'''10. Ҡотлобаева Динара Ишбулат ҡыҙы

'''11. Йомағолов Хәбир Мәһәҙи улы

'''12. Муллағолов Ғәзим Хәкимйән улы

'''13. Бикмәтова Айгөл Ибраһим ҡыҙы

'''14. Вәлиева Гөлизә Фәһим ҡыҙы

'''15. Әмирханова Вәсилә Әбүкарам ҡыҙы

'''16. Бикметов Кәрим Рәүхәт улы

'''17. Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы

'''18. Әйүпов Азат Әхмәт улы

'''19. Ҡотлобаев Азамат Йәмил улы

'''20. Көнәфина Гөлфирә Азат ҡыҙы

'''21. Аетбаева Розалия Ғәфүр ҡыҙы

'''22. Бикмәтова Нурия Мырҙабай ҡыҙы

'''23. Буранова Зөлфиә Таһир ҡыҙы

'''24. Көнәфинә Зөлфиә Альберт ҡыҙы

'''25. Ғәлиуллин Ильназ Шафиҡ улы

'''26. Сәйфетдинова Рәзинә Зәйнетдин ҡыҙы

'''27. 

'''28.

'''29.

'''30.

'''31.
}}

== Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары ==
* Торомтаева (Вәлиева) Нәзилә Зәкир ҡыҙы [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында 1974 йылдың 3 октябрендә тыуған. 1991 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбен тамамлағас, [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты|Сибай институты]]на уҡырға инә. 1995 йылда башланғыс кластар уҡытыусыһы дипломын ала. 1997 йылдан 2018 йылға тиклем [[Хәйбулла районы]] [[Байғусҡар]] ауылында башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. 2004 йылда уҡыусыһы республика күләмендә үткәрелгән математика буйынса олимпиадала 3сө урынды яулай. 2019 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|район үҙәге]]ндәге Аҡъяр 1-се һанлы урта дөйөм биреү мәктәбендә үҙ профессияһы буйынса эшен дауам итә. Дөйөм стажы 25 йыл.
* Ишморатова (Йәғәфәрова) Клара Ғилман ҡыҙы (ҡара: [[Яңы Монасип мәктәбе]])
* Мөхәмәтов Әбделвәхит Ғибат улы (ҡара: [[Ғәлиәкбәр мәктәбе]])
* [[Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы]]
* Аҫылғужина (Вәлиева) Дилә Закир ҡыҙы (ҡара: Ғәлиәкбәр мәктәбе)

== Мәктәп тураһында матбуғатта ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 21 март 2018йыл. Яуланғандары сик түгел&lt;ref&gt;[https://bash.bashgazet.ru/sport-i-turizm/29590-yaulanandary-sik-tgel.html Яуланғандары сик түгел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221224164633/https://bash.bashgazet.ru/sport-i-turizm/29590-yaulanandary-sik-tgel.html |date=2022-12-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 17 ғинуар 2023 йыл, Иҫке Монасип мәктәбе хаҡында республикала ла беләләр!&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-01-17/i-ke-monasip-m-kt-be-ha-ynda-respublikala-la-bel-l-r-3107644?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Иҫке Монасип мәктәбе хаҡында республикала ла беләләр!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230117054918/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-01-17/i-ke-monasip-m-kt-be-ha-ynda-respublikala-la-bel-l-r-3107644?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-01-17 }}&lt;/ref&gt;
* Таң гәзите 6 июль 2023 йыл [https://tanburz.ru/articles/y-nsellek/2023-07-06/i-ke-monasip-m-kt-ben-yra-ay-hayuandar-ey-l-shk-n-3330007?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Иҫке Монасип мәктәбенә ҡырағай хайуандар эйәләшкән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230707162233/https://tanburz.ru/articles/y-nsellek/2023-07-06/i-ke-monasip-m-kt-ben-yra-ay-hayuandar-ey-l-shk-n-3330007?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-07-07 }}

== Социаль селтәрҙәрҙә ==
* Бәйләнештә [https://vk.com/public174637407 Иҫке Монасип Мәктәбе]
* Мәктәп юбилейы [https://vk.com/wall-174637407_5820 Мәктәп 100 йыллығын билдәләне]

== Видеояҙмалар ==
* Иҫке Монасип мәктәбе уҡыусыларының әсәйҙәр көнөнә арналған концерты. 28 ноябрь 2020 йыл&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/3486459779541104200 Иҫке Монасип мәктәбе уҡыусыларының әсәйҙәр көнөнә арналған концерты]&lt;/ref&gt;

== Аудиолар ==
* Йыр «Монасибым мәктәбем» (Данил Ҡотлобаев музыкаһы һәм һүҙҙәре, башҡара — [[Рәхмәтуллина Венера Тимерғәле ҡыҙы|Венера Рәхмәтуллина]]) https://drive.google.com/file/d/14OlJMvsLkWIL6kaW-NIhNjEeGXQz-gRY/view?usp=drivesdk]

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Старо Мунасиповская средняя школа|страница =480}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бөрйән районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>71a2ttct69zwpjl62lhbwyq9aai4e9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килдеғол мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187516</id>
    <revision>
      <id>1309479</id>
      <parentid>1284196</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T20:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6796" sha1="ff1v4bsdvqqom0nplab3hlhmlxz3slw" xml:space="preserve">{{Школа
 |Название    = Килдеғол мәктәбе
 |Сокращение  = Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Килдеғол филиалы 
 |Изображение = 
 |Оригинал    = 
 |Прежнее     = 
 |Девиз       =
 |Основана    = 1928
 |Закрыта     = 
 |Директор    = 
 |Наименование должности = 
 |Фио должности = 
 |Тип         = 
 |Ученики     = 
 |Координаты  = 53/16/6/N/57/3/36/E

 |Адрес       = {{флагификация|Россия}},{{флагификация|Башҡортостан}}   Бөрйән районы, Килдеғол ауылы
 |Сайт        = [http://www.school-kildigulovo.narod2.ru/]
 |Поле        = 
 |Текст поля  = 
 |Награды     = 
  |lat_deg = 53.2796398| lat_min = | lat_sec = 
  |lon_deg = 57.8611336| lon_min = | lon_sec = 
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = Башҡортостан
}}

'''Килдеғол мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Ҡыпсаҡ ауыл советы (Бөрйән районы)|Ҡыпсаҡ ауыл советы]] биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы [[Килдеғол]] ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы [[Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе]]нең филиалы

== Тарихы ==
Килдеғол ауыл мәктәбенә 1928 йылда нигеҙ һалына. Беренсе уҡытыусы — Г. Сафин. Уҡытыу шәхси өйҙә алып барыла. 1933 йылда мәктәп ябыла. Балаларҙы Х. С. Ҡонафин, Ш. Миндеғолов, М. Һатыбалов, М. Ғ. Хәсәнов, С. Йосопов, И. М. Йәһүҙиндәр уҡыта.

1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ яңынан асыла.
;Артабанғы статустары;
* 1988 йылдан — тулы булмаған урта (9 йыллыҡ) мәктәп
* 1993 йылдан — урта мәктәп
* 2008 йылдан- төп мәктәп
* 2009 йылдан — Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы

== Етәкселәре ==

== Уҡытыусылары ==
* Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы.[[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 29 ғинуар 2023 йыл [https://tanburz.ru/news/y-m-i-t/2023-01-29/ha-ly-yalda-la-u-ytyusy-bulyp-aldy-ul-3122774 Хаҡлы ялда ла уҡытыусы булып ҡалды ул...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306114059/https://tanburz.ru/news/y-m-i-t/2023-01-29/ha-ly-yalda-la-u-ytyusy-bulyp-aldy-ul-3122774 |date=2023-03-06 }}

== Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары ==

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==

== Мәктәп тураһында матбуғатта ==
* [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзите. 20 октябрь 2018, Шифалы көртмәле (Гөлсөм Исхаҡова, VII синыф уҡыусыһы)&lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/il-am/2018-10-20/shifaly-k-rtm-le-268134 Шифалы көртмәле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221228171450/https://yanshishma.com/articles/il-am/2018-10-20/shifaly-k-rtm-le-268134 |date=2022-12-28 }}&lt;/ref&gt;
* [[Аманат (журнал)|«Аманат»]] журналы. 9 март, &quot;Аманат&quot;тар Бөрйән районының Килдеғол мәктәбендә&lt;ref&gt;[https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2022-03-09/amanat-tar-b-ry-n-rayonyny-kilde-ol-m-kt-bend-2720057 &quot;Аманат&quot;тар Бөрйән районының Килдеғол мәктәбендә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221228171450/https://amanat.su/articles/bash-ortsa-videoya-malar/2022-03-09/amanat-tar-b-ry-n-rayonyny-kilde-ol-m-kt-bend-2720057 |date=2022-12-28 }}&lt;/ref&gt;
* Йәшлек гәзите. 30 октябрь 2010, Афарин, килдеғолдар!&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/konkurs/2010-10-30/afarin-kilde-oldar-324711 Афарин, килдеғолдар!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221228171451/https://ye102.ru/articles/konkurs/2010-10-30/afarin-kilde-oldar-324711 |date=2022-12-28 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 6 март 2023 йыл [https://web.archive.org/web/20230306114058/https://tanburz.ru/articles/bayramdar-yubiley-ar/2023-03-06/olo-u-ytyusyny-yuandyr-andar-3167146 Оло уҡытыусыны ҡыуандырғандар]
* [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 29 ғинуар 2023 йыл (Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы тураһында) [https://tanburz.ru/news/y-m-i-t/2023-01-29/ha-ly-yalda-la-u-ytyusy-bulyp-aldy-ul-3122774 Хаҡлы ялда ла уҡытыусы булып ҡалды ул...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306114059/https://tanburz.ru/news/y-m-i-t/2023-01-29/ha-ly-yalda-la-u-ytyusy-bulyp-aldy-ul-3122774 |date=2023-03-06 }}
* [[Таң (гәзит)|Таң гәзите]], 23 май 2022 [https://tanburz.ru/articles/-auly-ur-bayly/2022-05-23/belep-ullan-a-shifa-y-bik-ur-2813757 Белеп ҡулланһаң, шифаһы бик ҙур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306114051/https://tanburz.ru/articles/-auly-ur-bayly/2022-05-23/belep-ullan-a-shifa-y-bik-ur-2813757 |date=2023-03-06 }}
*

== Уҡыусыларҙың эштәре ==
* «Бөйөк Ватан һуғышы ғаиләм тарихында» конкурсына. (Әбделмәмбәт урта мәктәбе Килдеғол филиалының VII класс уҡыусыһы Билалова Физәлиә Айрат ҡыҙы)&lt;ref&gt;[https://theslide.ru/uncategorized/bdelmmbt-urta-mktbekildeol-filialynyvii-klass-uyusyy. Презентация на тему Әбделмәмбәт урта мәктәбе Килдеғол филиалының VII класс уҡыусыһы Билалова]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Килдигуловская основная школа|страница =271}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Бөрйән районы мәктәптәре]]</text>
      <sha1>ff1v4bsdvqqom0nplab3hlhmlxz3slw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кирбес цехы (Бөрйән районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187752</id>
    <revision>
      <id>1309488</id>
      <parentid>1284574</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4212" sha1="i52y47hqqotu4yq6b4fjhkkwtgehh6f" xml:space="preserve">{{Карточка предприятия
 |название             = Кирбес цехы
 |прежние названия     =  
 |логотип              = 
 |фото                 =
 |подпись к фото       = 
 |основана             = [[1940]]
 |закрыто              = [[1960]]
 |основатели           = Калайджи Б. М.
 |тип                  = артель
 |листинг на бирже     = 
 |расположение         = {{флагификация|СССР}} → {{RUS}}{{флагификация|Башҡортостан}} 
 |ключевые фигуры      = 
 |отрасль              = Кәсепселек
 |продукция            = кирбес етештереү
|оборот               = 
 |операционная прибыль = 
 |чистая прибыль       = 
 |число работников     = 
 |материнская компания = 
 |подразделения        = 
 |аудитор              = 
 |собственные средства = 
 |долг                 = 
 |награды              = 
 |сайт                 = 
 |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 00
 |lon_deg = 57|lon_min = 26|lon_sec = 00
 |CoordScale           = 
 |edu_region           = 
}}

'''Кирбес цехы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол]] ауылындағы хужалыҡ.

== Тарихы ==
Кирбес цехы 1940 йылда Иҫке Собханғол ауылында һөргөнгә ебәрелгән эшсе Калайджи Билал Мимиш улы аса. «Марс» артеле тип йөрөтөлә. Тәүге эшселәре һөргөнгә ебәрелгән 5 татар ғаиләһе була. [[Кирбес]] ҡул көсө ҡулланып етештерелә.

Ваҡыт үтеү менән, цех киңәйә, эшселәр һаны арта, етештереү технологияһы яҡшыра; ҡул һәм ат көсө ҡулланыу кәмей. Балсыҡты «Беларусь» тракторы ярҙамында иҙәләр. Кирбес бик ныҡ була — икенсе тапҡыр ҡулланғанда ла сифатын юғалтмай.

1956 йылда кирбес цехы район сәнәғәт комбинаты ҡарамағына бирелә. Калайджи Б. М кирбес етештереү мастеры итеп үрләтелә. 1961 йылдың июлендә ул ғаиләһе менән [[Рыбинск]] ҡалаһына күсеп китә.

Кирбес цехы (завод та тип йөрөтәләр) 1960 йылдың урталарында эшмәкәрлеген туҡтата.

== Етәкселәре ==
* Калайджи Б. М.

== Матбуғатта ==
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 19 сентябрь 2020. Үҙебеҙҙең кирбес заводы булды&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2020-09-19/ebe-e-kirbes-zavody-buldy-309675 Үҙебеҙҙең кирбес заводы булды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230106164938/https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2020-09-19/ebe-e-kirbes-zavody-buldy-309675 |date=2023-01-06 }}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Таң гәзите.jpg|60px]] 23 март, [https://web.archive.org/web/20230324134850/https://tanburz.ru/articles/tarikh/2023-03-23/b-ry-nd-rg-nd-bul-an-t-r-kt-se-ya-myshy-ha-ynda-3188902 Бөрйәндә һөргөндә булған төрөктөң әсе яҙмышы хаҡында…].&lt;br&gt; 
Мәҡәләне тулыһынса уҡығыҙ: [https://ba.wikibooks.org/wiki/Әғләм_Шәрипов_ижады/Тыуған_ерең,_туғандарың_булыу_–_үҙе_бәхет! Тыуған ерең, туғандарың булыу – үҙе бәхет!]

== Сығанаҡтар ==
{{Бурзянская энциклопедия|Кирпичный цех|страница =277}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бөрйән районы колхоздары һәм совхоздары]]</text>
      <sha1>i52y47hqqotu4yq6b4fjhkkwtgehh6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187760</id>
    <revision>
      <id>1309338</id>
      <parentid>1301229</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T12:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5205" sha1="rcgzceb4tdy69hkvwjod0nc53bcx45u" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы''' ([[9 июль]] [[1967 йыл]]) — педагог, филология фәндәре кандидаты

== Биографияһы ==
Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова (Әйүпова) 1967 йылдың 9 июлендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. 1984 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, 1984—1989 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый.

;Хеҙмәт юлы:
* [[Өфө]] ҡалаһы 1-се политология гимназияһы уҡытыусыһы
* [[Баймаҡ районы]] Ярат урта мәктәбе уҡытыусыһы
* [[Сибай]] ҡалаһы 13-се һанлы урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1995 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]ның әҙәби бүлек мөдире
* 1998 йылдан [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның Сибай филиалы уҡытыусыһы
* 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]]нда кафедра ассистенты, өлкән уҡытыусы
* 2011 йылдан Бөрйән районы администрацияһында баш белгес
* 2013 йылдан Иҫке Монасип урта мәктәбе директоры

Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә белгес, 2009 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Республика кимәлендә үткәрелгән «Йәрәк һүҙе», «Минең Рәми»&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/16724252596683416352 Минең рәми төбәк-ара шиғриәт конкурсы]&lt;/ref&gt; төбәк-ара шиғриәт конкурстарында уңышлы сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://staromunasip18.02edu.ru/life/news/247794/1723261/ Декабрь 19, 2022 Рәғиҙә Истәкова еңеүселәр рәтендә]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tanburz.ru/articles/konkurstar/2022-12-15/r-i-hm-t-y-y-e-e-sel-r-ara-ynda-3073213 15 декабрь 2022, Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы — еңеүселәр араһында!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107083819/https://tanburz.ru/articles/konkurstar/2022-12-15/r-i-hm-t-y-y-e-e-sel-r-ara-ynda-3073213 |date=2023-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 23-сө регион-ара «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2018» кокурсы номинацияла еңеүсе
* «Иң яҡшы башҡорт һәм урыҫ телдәре уҡытыусылары» конкурсы лауреаты (2018)

== Ғилми эштәре ==
* Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре. Монография&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01004943484 Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107081213/https://search.rsl.ru/ru/record/01004943484 |date=2023-01-07 }}&lt;/ref&gt;
* Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдары сайтта&lt;ref&gt;[https://ristyakova.wixsite.com/ri2018/f-nni-metodik-esht-r Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдар]&lt;/ref&gt;

== Ижады ==
* [[Башҡортостан уҡытыусыһы]] журналы 14 декабрь 2021, Уҡытыусы ҡиммәттәре&lt;ref&gt;[https://uchbash.com/news/novosti/2021-12-14/u-ytyusy-imm-tt-re-2619577 Уҡытыусы ҡиммәттәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107081215/https://uchbash.com/news/novosti/2021-12-14/u-ytyusy-imm-tt-re-2619577 |date=2023-01-07 }}&lt;/ref&gt;

== Матбуғатта ==
* [[Таң (гәзит)|Таң]] гәзите. 26 май 2023 йыл. Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе [https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-05-26/r-i-hm-t-y-y-berense-3273495?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230526052812/https://tanburz.ru/articles/m-arif/2023-05-26/r-i-hm-t-y-y-berense-3273495?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=13580677 |date=2023-05-26 }}

== Һылтанмалар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|Истякова Рагида Ахметовна|страница =236}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>rcgzceb4tdy69hkvwjod0nc53bcx45u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187859</id>
    <revision>
      <id>1309346</id>
      <parentid>1206953</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18293" sha1="0rwwbk38wj4363njq4z13u6pqsqq1ys" xml:space="preserve">{{Ук}}[[Файл:Rasulev_Zaynulla.jpg|мини|307x307пкс|[[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]] (1833—1917) — билдәле башҡорт ишаны.]]
'''Ишан''' (({{lang-fa|ایشان‎}} [Ishān], [[Сығатай теле|сығат.]] — ''išаn'') [Ishān], — ''išann'') — суфый [[тәриҡәт]]тәре етәкселәрен һәм [[Исмәғилилек|исмәғили]] йәмәғәт башлыҡтарын атаған титул йәки ҡушамат. Бынан тыш, Урта Азияла [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] затынан сыҡҡан ырыу вәкилдәрен ишан тип атайҙар&lt;ref name=&quot;Фатющенко&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Андрей Фатющенко|заглавие=Уйти нельзя. Обидите|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/491/|издание=журнал «[[Вокруг света]]»|год=2003|номер=5 (2752)|archivedate=2012-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716062640/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/491/}}&lt;/ref&gt;.

== Этимологияһы ==
«Ишан» һүҙенең этимологияһы бер нисә фаразға эйә. Бер версияға ярашлы, был һүҙ үҙләштерелгән [[Сығатай теле|сығатай телендәге]] «išann» — изге йәки «тәҡүә кеше» тигәнде аңлата&lt;ref&gt;''М. Р. Фасмер''. {{Китап|заглавие=Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс|часть=ишан|год=1964—1973|автор=М. Р. Фасмер}} // Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс. 1964—1973.&lt;/ref&gt;. Икенсе версия буйынса был һүҙ [[Фарсы теле|фарсы]] сығышлы һәм «''улар''» тип тәржемә ителә; урта быуаттарҙа «улар» һүҙе суфый тәриҡәттәренең башлыҡтарына һәм аҡһаҡалдарына ҡарата ҡулланылған. Күплек һанындағы «улар» алмашы юғары синыф кешеләренә — донъяуи һәм рухи ҡатламдарға ҡарата ихтирам күрһәтеү формаһы булып тора. Тәриҡәт етәкселәренең үҙ исемдәрен телгә алыу тыйыла, сөнки халыҡ хөрәфәттәре буйынса был төрлө бәхетһеҙлек менән янай&lt;ref&gt;''Л. П. Крысина'' Ишан // Толковый словарь иностранных слов.- М: Русский язык, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Абашин&quot;&gt;''С. Н. Абашин'' Ишан // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Вып. 2. — М., 1999. — С. 40-41.&lt;/ref&gt;. Был һүҙҙе тәүге тапҡыр данлыҡлы [[Хужа Әхрәр]] (1404—1490) һәм [[Нәҡшбәндиә|Баһауетдин Нәҡшбәнд]] (ваф. 1389 йылда) биографияларында телгә алалар&lt;ref name=&quot;Демидов&quot; /&gt;. Ишан термины тик [[Урта Азия]]ла, сығышы менән шунан булған халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә, шулай уҡ [[Урта Азия]] руханиҙарының әүҙем миссионерлыҡ эшмәкәрлеге алып барған райондарҙа ғына осрай ([[Татарстан Республикаһы|Татарстан]], [[Башҡортостан]]).

== Суфыйлыҡ ==
Ишан һүҙе [[шәйех]], [[мөршид]], [[остаз]], [[пир]] мәғәнәһендә ҡулланыла. Улар суфый тәриҡәттәренең рухи лидерҙары һәм остазлыҡ хоҡуғына эйә [[Мөрит|мөриттәр]].&lt;ref name=&quot;Бартольд&quot;&gt;''В. В. Бартольд''. Сочинения. Т.6. Работы по истории ислама и арабского халифата. М., 1966. — С. 675.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Словарь русских синонимов|часть=Эшон|год=|автор=}} // Словарь русских синонимов.&lt;/ref&gt;

Урта Азия суфый тәриҡәттәрендә етәкселәрҙең ҡатмарлы иерархияһы була, ул, бер яҡтан, суфый общиналары менән идара итеү структураһы, икенсе яҡтан — сығышы буйынса юғары ҡатлам булыуы менән билдәләнә. Ишан титулын төрлө категория суфый етәкселәре йөрөтә алған&lt;ref name=&quot;Абашин&quot;&gt;''С. Н. Абашин'' Ишан // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Вып. 2. — М., 1999. — С. 40-41.&lt;/ref&gt;

== Нәҫел ==
[[Файл:Город_Бухара_мазар_Святого_Ишана_Имло.jpg|мини| Ишан Имло маҙары ([[Бохара]])]]
Ысынында тәриҡәт етәксеһе итеп билдәле бер дәрәжәлә рухи камиллыҡҡа өлгәшкән һәм уҡытыусынан остазлыҡ хоҡуғы алған һәр [[мөрит]] һайлана алған; [[Урта Азия]]ла иһә [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]ҙең тоҡомдары һәм хаҡ хәлифәләр ([[Хужа (нәҫел)|хужа нәҫеле]]) вариҫтары ғына «изге» дәрәжәһенә эйә була ала (сәйеттәр) . Ишандарҙың тағы бер үҙенсәлеге — улар үҙ исемен мираҫ буйынса (ишан-заде, эшон-зода) ала алған.

Яҡынса XIV быуаттан, Урта Азияға монгол ябырылыуынан һуң суфыйлыҡ системаһында [[тәриҡәт]] тарафынан етәкселекте нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыу урынлаштырыла. XV—XVI быуаттарҙа уҡ суфыйлыҡ яйлап социаль-сәйәси ойошмаға әүерелә, ә ишандар Урта Азияның ижтимағи тормошонда әүҙем роль уйнай башлай.

Ишан династияларының да үҙ иерархияһы булған. Урта Азия масштабында [[нәҡшбәндиә]] һәм йәсәүи шәйех вариҫтары төп ролде уйнай. Башҡа династиялар район йәки ҡала масштабында абруй менән файҙалана.&lt;ref name=&quot;Абашин&quot;&gt;''С. Н. Абашин'' Ишан // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Вып. 2. — М., 1999. — С. 40-41.&lt;/ref&gt;

Әлеге ваҡытта ишан нәҫелдәре бик күп һәм халыҡ араһында ирегән. Ишандар йәмғиәттә хөрмәт менән файҙалана, байрамдар һәм дини саралар уларһыҙ бик һирәк үтә. Үзбәкстандың ҡайһы бер райондарында ишандар ошо уҡ нәҫел вәкилдәренә генә өйләнә ала, шунлыҡтан ишандар ырыуынан ҡайһы бер ҡыҙҙар ултырып ҡала. Ишандарҙың ошо һәм башҡа үҙенсәлектәре уларҙы өҫтөнлөклө каста тип һанарға мөмкинлек бирә&lt;ref name=&quot;Фатющенко&quot;/&gt;.

== Һаны ==
XIX быуат аҙағында генерал-губернатор С. М. Духовской Төркөстан крайының бөтә ишандарының исемлеген төҙөргә ынтылыш яһай. Рәсми статистикаға сығышы буйынса халыҡта ишан тип иҫәпләнгән ишандарҙың күпселеге унда эләкмәй&lt;ref name=&quot;Абашин&quot;&gt;''С. Н. Абашин'' Ишан // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Вып. 2. — М., 1999. — С. 40-41.&lt;/ref&gt;.

== Ортодоксаль ислам менән мөнәсәбәттәр ==
Урта Азияла суфыйлыҡ халыҡта ородоксаль ислам диненә ҡарағанда ҙурыраҡ популярлыҡ менән файҙалана, сөнки күп быуатлыҡ халыҡ инаныуҙары һәм күҙаллауҙары элементтарын үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;Демидов&quot;&gt;''С. Демидов''. [http://www.erkin.net/chronicle2/news620.html Туркменские ишаны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910011945/http://www.erkin.net/chronicle2/news620.html |date=2014-09-10 }}. // Erkin.Net&lt;/ref&gt;.

Татар шағиры [[Ғабдулла Туҡай]]ҙың ошондай шиғыры ла бар :

&lt;blockquote&gt;

Күзен йомган, муен бөккән, башында чалма чорналган;

Кибән чалма кибәк башта: ишан булган имеш хайван!&lt;ref&gt;[https://tt.wikibooks.org/wiki/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD_(%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9) Ишан (Тукай)]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Ишан мәҡәлдәрҙә һәм әйтемдәрҙә ==
[[Даль Владимир Иванович|В. И. Даль]] яҙмаһына ярашлы, урыҫтарҙа ишан тураһында мәҡәл бар: «То ишак, а то ишан»&quot;.

== Билдәле ишандар ==
; Рәсәйҙә
* Закир ишан Камалов — 1804—1893) — [[Нәҡшбәндиә]] тәриҡәте шәйехе&lt;ref&gt;''Амирханов Р. У.'' [http://www.tataroved.ru/institut/novhist/publ/3/ Знаменитость всероссийского масштаба (Закир ишан Камалов).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305154534/http://www.tataroved.ru/institut/novhist/publ/3/ |date=2012-03-05 }} Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ&lt;/ref&gt;.
* Ниғмәтулла ибн Биктимер ибн Туҡай әс-Салаусы (1772—1844) — Ишандар династияһы — Туҡаевтар нәҫеленә нигеҙ һалыусы, ауыл имамдары һәм мөҙәристәре [[Стәрлебаш]] (Стәрлебаш)&lt;ref&gt;''А. Хабутдинов''. [http://www.islamrf.ru/news/culture/legacy/19704/ Тукаевы в Стерлибаше: сочетая суфизм и джадидизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193641/http://www.islamrf.ru/news/culture/legacy/19704/ |date=2016-03-04 }} // IslamRF.Ru&lt;/ref&gt;.
* [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Рәсүлев Зәйнулла]] (1833—1917) — башҡорт дин әһеле, Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе.
* Нәжметдин ишан Казаков-Абдуллин (1824—1892) башҡорт дин әһеле, Дүртөйлө районы Иҫке Кәңгеш ауылынан тәриҡәт шәйехе.
* Хәлил Хәлилов (1864—1931) — Нәҡшбәндиә тәриҡәтенең һуңғы шәйехе. [[Тубыл губернаһы]].&lt;ref&gt;[http://www.islamnews.ru/news-9124.html Последний сибирский ишан Халил Халилов легенды возвращаются] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120201222716/http://www.islamnews.ru/news-9124.html |date=2012-02-01 }} // IslamNews.Ru&lt;/ref&gt;
* Ғәли ишан әт-Түнтәри (1794—1874) — суфый шәйехе.&lt;ref&gt;''Р. Маликов''. [http://muslem.ru/гали-ишан-ат-тунтари/Гали ишан ат-Тунтари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230109121148/http://muslem.ru/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D1%82-%D1%82%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 |date=2023-01-09 }} // Muslem.Ru&lt;/ref&gt;
* [[Ғатаулла Әбделмаликов]] (1836—1914) — башҡорт ишаны.

; Урта Азияла

* Хәҙрәти Сәйет Мулла Мөхәммәт Ахунд Ишан (Эшон) Имло (үл. [[1748 йыл|1748]]—[[1749 йыл|1749]] й.) [[Бохара]]лағы һуңғы изге Әүлиә. Сәйет Ғәли Әкбәр нәҫеле — [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] нәҫнлннән [[Ун ике имам|12 имамдың]] ун беренсеһе Хәсән Әл Асҡариҙең икенсе улыны нәҫеленән.
* Эшон Бабахан ибн Әбделмәжитхан (1859—1957) — [[мөфтөй]] Борханиә нәҫеленә нигеҙ һалыусы, билдәле дин эшмәкәре, абруйлы [[фаҡиһ]]. Урта Азия.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.islamnn.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1761 |title=Вклад династии Муфтиев Бабахановых в возрождение Ислама в Средней Азии |access-date=2012-05-10 |archive-date=2017-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171105023158/http://www.islamnn.ru/modules.php?name=News |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''С. Н. Абашин''. Ишан // Ислам на территории бывшей Российской империи. Энциклопедический словарь. Вып. 2. — М., 1999. — С. 40-41.
* ''В.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Бартольд''. Сочинения. Т.6. Работы по истории ислама и арабского халифата. М., 1966. — С. 675.
* ''И. Гейер''. Материалы к изучению бытовых черт мусульманского населения Туркестанского края. 1. Ишаны // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. Т.1. Ташкент, 1891. — С. 62-82.
* ''Л. Климович'', Ислам в царской России, М., 1936. — C. 41—44, 121—25, 357—61, 380.
* ''Л. Климович'', Ислам. 2 изд., М., 1965. — C. 147—54. 172—95.
* ''Н. С. Лыкошин''. Роль дервишей в мусульманской общине ташкентских туземцев (с приложением «Ишаны ташкентские») // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. Т.7. Ташкент, 1899. — С. 94-115.
* ''Н. Маллицкий''. Ишаны и суфизм // Туркестанские ведомости. 1898. — С. 71-72.
* ''Саттархан''. К вопросу о мусульманских ишанах // Православный собеседник. Казань, 1895 (сентябрь). — № 3 С. 72-91.
* {{Энис/2|Barthold, W. and Wheeler, G.E.|Is̲h̲ān|том=4}}

== Һылтанмалар ==
* ''Абашин С. Н.'' [http://www.islamsng.com/books/almanach/1/6-sergei-abashin.htm?height=600&amp;width=800 Исламдың ғәмәли логикаһы.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227083239/http://www.islamsng.com/books/almanach/1/6-sergei-abashin.htm?height=600&amp;width=800 |date=2014-02-27 }} // IslamSNG.Com
* ''Абашин С. Н.'' [http://analitika.org/2245-20050628020303974.html Үзбәкстанда, Тажикстанда, Ҡаҙағстанда Изгеләр Вариҫтары.]{{Недоступная ссылка|accessdate=Июль 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}} // Analitika.Org
* ''Арапов Д. Ю.'' [https://web.archive.org/web/20160305083049/http://ia-centr.ru/archive/public_detailsab4d.html?id=991 20-се йй. уртаһында Үзбәкстандың мосолман руханиҙары.] [https://web.archive.org/web/20160305083049/http://ia-centr.ru/archive/public_detailsab4d.html?id=991 XX быуат] // IA-Centr.Ru
* ''Демидов С.'' [https://web.archive.org/web/20140910011945/http://www.erkin.net/chronicle2/news620.html Төркмән ишандары]. // Erkin.Net
* {{Мәҡәлә|автор=Тьерри Зарконе|заглавие=Суфизм в татарском мире в начале XX века|ссылка=http://www.kcn.ru/tat_ru/politics/pan/index.php?tbut=12&amp;sod=10|издание=«[[Ислам в татарском мире: история и современность]]»|год=1997|номер=12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060213052240/http://www.kcn.ru/tat_ru/politics/pan/index.php?tbut=12&amp;sod=10|archivedate=2006-02-13}}
* ''Силянинова Г.'' [http://barda-perm.narod.ru/perm/delo-ishanizma.htm &quot;Советтарға ҡаршы ишанизм ойошмаһы &quot; эше, 1948 йыл.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218225851/http://barda-perm.narod.ru/perm/delo-ishanizma.htm |date=2009-02-18 }} Пермь.
* {{Мәҡәлә|автор=Фатющенко Андрей.|заглавие=Уйти нельзя. Обидите|ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/491/|издание=журнал «[[Вокруг света]]»|год=2003|номер=5 (2752)}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Исламда рухани дәрәжәләр}}

[[Категория:Исламда рухани дәрәжәләр]]
[[Категория:Суфый шәйехтәре]]
[[Категория:Суфый терминдары]]
[[Категория:Суфыйлыҡ]]</text>
      <sha1>0rwwbk38wj4363njq4z13u6pqsqq1ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йыуаса (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188363</id>
    <revision>
      <id>1309397</id>
      <parentid>1291390</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7861" sha1="n54qsmf2pidd09f741ywxk1xhr7sp8h" xml:space="preserve">{{Ук}}
«Йыуаса» — ({{lang-ru|Юаса}}) — 1) [[башҡорт халыҡ йыры]], [[ҡыҫҡа көй]]. 2) [[Башҡорттар]]ҙың күмәк [[уйын]] [[бейеү]]е&lt;ref&gt; Башкирский государственный университет: том № 3 фольклорного архива кафедры башкирской литературы и фольклора. Материалы фольклорных экспедиций по различным районам Башкирии, собранные в разные годы; л. 90-91.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/704 Культуры народов РБ. Йыуаса (башҡорт халыҡ йыры)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230201131836/https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/704 |date=2023-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Башҡорт халыҡ йыры ==
«Йыуаса» йырын яҙып алған ваҡыт аныҡ билдәле түгел, 1958 йыл тип фаразларға була. Йырҙы яҙып алған урын да аныҡ күрһәтелмәгән: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Билал]] ауылы тип фаразларға ҡала. «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] яҙмаһында баҫылып сыға.

«Йыуаса» — башҡорт туйҙарында башҡарылған билдәле шаян бейеү йыры. [[Башҡорт туй йолалары|Туй йолаһы]] йыры йәки «күстәнәс тураһында» башҡорт йыры.

Башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы фольклор архивының 3-сө томында теркәлгән. Фольклор экспедицияларының төрлө йылдарҙа Башҡортостандың төрлө райондары буйлап тупланған материалдарында бар «Йыуаса» йыры.

Туй барышында Йыуаса көнө — [[кейәү]] яғында ла, кәләш яғында туған-тыумасаны йыйып һыйлау мәжлесе ойошторола.

[[Туй]] үтеп киткәндән һуң, ике яҡ та Йыуаса һандығына ҡунаҡ саҡыра.

'''Йырҙың һүҙҙәре'''
{{refbegin|2}}
: Беҙҙең ҡоҙа хәлле икән,
: Йыуасаһы баллы икән,
: Ышанмаһаң, ашап ҡара,
: Шәкәрҙән дә тәмле икән.
 
: Тоҡтоң ауыҙын асайыҡ,
: Йыуасаһын сәсәйек,
: Ҡоҙағыйҙың күңеле булһын,
: Бөтөргәнсе ашайыҡ.
 
: Ҡамыр баҫһа, ҡоҙасаның
: Ҡулы йәбешә микән?
: Һеҙҙең яҡтың йыуасаһы
: Майһыҙ ҙа бешә икән?
 
: Эй, эт өрҙө, эт өрҙө,
: Тышта берәү йүткерҙе.
: Ҡоҙағыйҙың йыуасаһы
: Тамағымды бөтөрҙө.
{{refend}}
&lt;ref&gt;[https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/704 Культуры народов РБ. Йыуаса (башҡорт халыҡ йыры)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230201131836/https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/704 |date=2023-02-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/17839948535771801384 «Йыуаса» / «Башкирская свадьба» — Ансамбль «Мирас» исполняет]&lt;/ref&gt;

== Уйын бейеүе ==
Башҡорттарҙың «Йыуаса» тип исемләнгән күмәк уйын бейеүе булған.
Кәләштең ағаһы йәки ҡайнаға кейәүгә йырлаған:
{{refbegin|1}}
: Кейәүкәйем, һинә ни бирәйем,
: Бохаранан килгән малым юҡ.
: Йөндәремде ярып бирер инем,
: Йәндин башҡа йөрөр хәлем юҡ.

: Зятёк мой, что же тебе мне дать,
: Нет добра из Бухары у меня.
{{refend}}

=== Башҡарыусылары ===
— [[«Мираҫ» ансамбле]]&lt;ref&gt;[https://yandex.ru/video/preview/17839948535771801384 «Йыуаса» / «Башкирская свадьба» — Ансамбль «Мирас» исполняет]&lt;/ref&gt;

— [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]], [[Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы|Тәнзилә Үҙәнбаева]], Илдус Ғөбәйҙуллин, Гүзәлиә Татлыбаева башҡара&lt;ref&gt;[https://web.ligaudio.ru/mp3/%D0%B9%D1%8B%D1%83%D0%B0%D1%81%D0%B0?ysclid=ldlq8jgawq413546569 Йыуаса йырын башҡарыусылар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405200311/https://web.ligaudio.ru/mp3/%D0%B9%D1%8B%D1%83%D0%B0%D1%81%D0%B0?ysclid=ldlq8jgawq413546569 |date=2023-04-05 }}&lt;/ref&gt;

— «Йыуаса» йырын композитор [[Кукубаев Анатолий Кукубаевич|Анатолий Кукубаев]] эшкәрткән. Йырсылар йырҙы башҡарғанда, Николай Махней баянда оҙата&lt;ref&gt;[https://web.ligaudio.ru/mp3/%D0%B9%D1%8B%D1%83%D0%B0%D1%81%D0%B0?ysclid=ldlq8jgawq413546569 Йыуаса йырын башҡарыусылар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405200311/https://web.ligaudio.ru/mp3/%D0%B9%D1%8B%D1%83%D0%B0%D1%81%D0%B0?ysclid=ldlq8jgawq413546569 |date=2023-04-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йыуаса]]

== Сығанаҡтар ==
* Башкирский государственный университет: том № 3 фольклорного архива кафедры башкирской литературы и фольклора. Материалы фольклорных экспедиций по различным районам Башкирии, собранные в разные годы; л. 90-91.

== Һылтанмалар ==
* [https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/704 Культуры народов РБ. Йыуаса (башҡорт халыҡ йыры)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230201131836/https://bashmusic.net/ru/music/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen/100-bashkirskikh-narodnykh-pesen-chast-1/view/playlist/id/704 |date=2023-02-01 }}
* [https://yandex.ru/video/preview/17839948535771801384 «Йыуаса» / «Башкирская свадьба» — Ансамбль «Мирас» исполняет]
* [https://yandex.ru/video/preview/7572553481310595487 Кыска-кюй. Песня Йыуаса Гостинец запись 1988 г.]
* [https://web.archive.org/web/20230405200311/https://web.ligaudio.ru/mp3/%D0%B9%D1%8B%D1%83%D0%B0%D1%81%D0%B0?ysclid=ldlq8jgawq413546569 Йыуаса йырын башҡарыусылар]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡорттар}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Фольклор]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ ижады]]
[[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]]</text>
      <sha1>n54qsmf2pidd09f741ywxk1xhr7sp8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәсәүилек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188676</id>
    <revision>
      <id>1309412</id>
      <parentid>1281997</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="s9nfjla39squ4wqu8fen0m20jgi42dy" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Йәсәүилек''' — [[Әхмәт Йәсәүи]] нигеҙләгән [[Суфыйлыҡ|суфый]] [[тәриҡәт]]е. [[Үҙәк Азия]] төрки халыҡтарында таралған.

== Доктринаһы ==
Әхмәт Йәсәүи ''хажиғон'' ([[:ru:Ходжагон|Ходжагон (Хваджаган)]]) тәриҡәтенең өсөнсө остаҙы, [[Йософ Хәмидәни]]ҙең вариҫы була. Йәсәүи ''хажиғон'' тәриҡәтенең икенсе тармағы — [[Нәҡшбәндиә]] тәриҡәтенән айырмалы булараҡ, Зикри жәли (жәһри), йәғни &quot;яңғырауыҡлы зекер&quot;гә бирелгән&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Абдулло С.|заглавие=Познавая себя и Бога|оригинал=|ссылка=http://www.safarabdulloh.kz/img/articles/Misl.pdf|автор издания=|издание=Мысль|тип=Журнал|место=Алма-Ата|издательство=|год=2008|выпуск=|том=|номер=3|страницы=90—91|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=ru|ref=|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

=== Йәсәүи юлы ===
Йәсәүи юлы 4 төп этаптан тора:

# [[Шәриғәт]]
# [[Тәриҡәт]]
# Хәҡиҡәт
# Мәғрифәт, йәғни Тормош асылын тулыһынса һәм абсолют белеү, илаһи донъя серҙәрен төшөнөү, [[фәнә]]гә өлгәшеү.

Йәсәүиә тәриҡәтенең билдәле хәлифәләре араһында [[Сөләймән Баҡырғани|Сөләймән Али Баҡырғани]] булған.

=== Әхмәт Йәсәүигә тиклемге силсилә (сылбыр) ===
# [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]
# [[Әбү Бәкер|Әбү Бәкер Әс-Сидди]]&lt;nowiki/&gt;ҡ
# [[Сәлмән әл-Фарси|Сәлмән Әл-Фарси]]
# Ҡасим бин Мөхәммәт
# [[Жәғәфәр әс-Садиҡ]]
# Әбү Йәзид Әл-Бәстәми
# [[Абульхасан Аль-Харкани|Әбелхәсән Әл-Харҡани]]
# [[Саййид Абу Али Аль-Фармади|Әбү Али Фәрмәди]]
# Йософ Хәмәдәни
# Ғабдулла Үәрки (Хорезмдан)
# Мөхәммәт Хәсән бин Хөсәйен әл-Әндәҡи (1157 вафат)
# [[Әхмәт Йәсәүи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Санан Мехти|заглавие=Путь Ясави и его роль в развитии ислама в Центральной Азии|оригинал=|ссылка=http://www.lib.csu.ru/vch/101/150.pdf|автор издания=|издание=Вестник Челябинского государственного университета|тип=журнал|место=Челябинск|издательство=|год=2007|выпуск=|том=|номер=23|страницы=150—159|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=ru|ref=|archiveurl=|archivedate=}}

* [https://web.archive.org/web/20200426084733/http://www.tyurk.ru/file4_24.shtm Әхмәт Хужа Йәсәүи Тураһында]
{{islam-stub}}
{{Тәриҡәттәр}}
{{Суфыйлыҡ}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Суфыйлыҡ]]
[[Категория:Суфый терминдары]]</text>
      <sha1>s9nfjla39squ4wqu8fen0m20jgi42dy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еңеү көнө (Әзербайжан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190107</id>
    <revision>
      <id>1309458</id>
      <parentid>1285336</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:50:43Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment>/* Тарихы */ Гульчин Ходжалыева на международном новостном канале AnewZ в Баку (Азербайджан) 6-я Парковая улица 13 в Баку (Азербайджан)
В Баку (Азербайджан) == Гюльчин Ходжальева — азербайджанская тележурналистка, проживающая в Баку (Азербайджан) и работающая корреспондентом англоязычного международного новостного канала AnewZ.

Профессиональный профиль

• Текущая деятельность: Корреспондент и журналист телеканала AnewZ с сентября 2024 года. • Предыдущий опыт: Работал помощником депутата в Ми...</comment>
      <origin>1309458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20151" sha1="t272n4pjzelx83t73dq9aypox463dfh" xml:space="preserve">{{Другие значения|Еңеү көнө (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
&lt;!-- {{Праздник
| название праздника = Еңеү көнө
| тип(цвет) = государственный
| тип = государственный
| расширенный тип = эшләмәгән байрам көнө
| изображение = Azerbaijani people celebrating victory in Karabakh. Bulbul avenue2.jpg
| ширина = 260
| подпись = 2020 йылдың 10 ноябрендә [[Баҡы]] халҡы еңеүҙе билдәләй 
| установлен = в ознаменование победы Азербайджана в [[Вооружённый конфликт в Нагорном Карабахе (2020)|Отечественной войне 2020 года]] распоряжением [[Президент Азербайджана|Президента Азербайджанской Республики]] от 2 декабря 2020 года
| официально = Еңеү көнө ({{lang-az|Zəfər Günü}})
| иначе = 2020 йылғы Ватан (2-се Ҡарабах) һуғышында Әзербайжандың Еңеү көнө
| также = 
| отмечается = [[Әзербайжан]]да эшләмәгән көн
| в период с = 
| по = 
| дата = [[8 ноябрь]]
| празднование = 
| традиции = 
| связан с = Икенсе Ҡарабах һуғышы
}}
 --&gt;
'''Еңеү көнө''' ({{Lang-az|Zəfər Günü}}) — [[Әзербайжан]]да Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеү айҡанлы билдәләнгән байрам. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2020 йылдың 2 декабрендәге бойороғо менән булдырылған, 8 ноябрҙә, [[Шуша]] ҡалаһын Әзербайжан контроленә ҡайтарған көндә билдәләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=az|url=https://apa.az/ru/vnutrennyaya-politika/V-Azerbajdzhane-10-noyabrya-uchrezhden-Dnyom-Pobedy-430819|title=В Азербайджане 10 ноября учрежден Днём Победы|author=APA.az|website=apa.az|date=2020-12-02|accessdate=2020-12-02|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202095415/https://apa.az/ru/vnutrennyaya-politika/V-Azerbajdzhane-10-noyabrya-uchrezhden-Dnyom-Pobedy-430819|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.trend.az/azerbaijan/politics/3344332.html|title=День Победы в Азербайджане будет торжественно отмечаться каждый год 8 ноября|website=Trend.Az|date=2020-12-03|accessdate=2020-12-03|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203094400/https://www.trend.az/azerbaijan/politics/3344332.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Эшләмәгән көн&lt;ref&gt;[https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20201218/425756445/azerbaijan-den-pobedy-den-pamiati.html Депутаты определились с Днем Победы и Днем Памяти]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Гульчин Ходжалыева на международном новостном канале AnewZ в Баку (Азербайджан) 6-я Парковая улица 13 в Баку (Азербайджан)
В Баку (Азербайджан) == Гюльчин Ходжальева — азербайджанская тележурналистка, проживающая в Баку (Азербайджан) и работающая корреспондентом англоязычного международного новостного канала AnewZ.

Профессиональный профиль

• Текущая деятельность: Корреспондент и журналист телеканала AnewZ с сентября 2024 года. • Предыдущий опыт: Работал помощником депутата в Милли Меджлисе (парламенте) Азербайджанской Республики, а также проходил стажировку в консульском отделе Министерства иностранных дел Азербайджанской Республики.

Основные отчеты

За время работы в AnewZ Ходжальева освещала важные политические, экономические и текущие события в регионе, в том числе: • Международную помощь: освещение гуманитарной помощи Ирану и поставок энергетического оборудования (кабелей и трансформаторов) в Украину. • Геополитику и границы: прямые связи с пограничным пунктом Астара для документирования процесса эвакуации из Ирана в Азербайджан на фоне напряженности на Ближнем Востоке. • События и дипломатию: освещение международных саммитов в Баку, таких как «Бакуская энергетическая неделя», посвященная городскому планированию, молодежным форумам и энергетической безопасности.
== AnewZ beynəlxalq xəbər kanalında Gülçin Xocalıyeva Bakıda(Azərbaycan) 6th Park Street 13 Bakıda (Azərbaycan)  ==
Bakıda (Azərbaycan)  ==
Gülçin Xocalıyeva Bakıda (Azərbaycan) yerləşən və ingilis dilində yayımlanan AnewZ beynəlxalq xəbər kanalında müxbir kimi çalışan azərbaycanlı televiziya jurnalistidir.

Peşəkar Profil

• Hazırkı fəaliyyəti: 2024-cü ilin sentyabr ayından etibarən AnewZ kanalında müxbir və jurnalist.
• Əvvəlki təcrübəsi: Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində (Parlament) deputat köməkçisi kimi çalışıb, həmçinin Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Konsulluq İdarəsində təcrübə keçib.

Əsas Reportajlar

AnewZ kanalındakı fəaliyyəti dövründə Xocalıyeva regiondakı mühüm siyasi, iqtisadi və aktual hadisələri işıqlandırıb, o cümlədən:
• Beynəlxalq yardımlar: İrana humanitar yardımların göstərilməsi və Ukraynaya enerji avadanlıqlarının (kabellər və transformatorlar) göndərilməsi haqqında reportajlar.
• Geosiyasət və sərhədlər: Yaxın Şərqdəki gərginlik fonunda İrandan Azərbaycana təxliyə prosesini sənədləşdirmək üçün Astara sərhədindən birbaşa bağlantılar.
• Tədbirlər və diplomatiya: Bakıda keçirilən şəhərsalma, gənclər forumları və enerji təhlükəsizliyinə həsr olunmuş &quot;Bakı Enerji Həftəsi&quot; kimi beynəlxalq sammitlərin işıqlandırılması.
=== Тәүтарихы ===
[[Файл:Ilham Aliyev, Russian President Vladimir Putin met in a videoconference format 2.jpg|thumb|left|250px|[[Әзербайжан]] президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Илһам Алиев]] 2020 йылдың 10 ноябрендә (Баҡы ваҡыты буйынса) [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахта]] утты туҡтатыу тураһында белдереүгә ҡул ҡуя]]
2020 йылдың 27 сентябрендә [[Таулы Ҡарабах Республикаһы|Таулы Ҡарабахта]] күләмле хәрби бәрелештәр башланды. Улар ошо уҡ йылдың 10 ноябренә тиклем, [[Әзербайжан]] Президенты, [[Әрмәнстан]] премьер-министры һәм [[Рәсәй]] Президенты 2020 йылдың 10 ноябренән утты туҡтатыу тураһында белдереүгә ҡул ҡуйғанға тиклем дауам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/bfb04708-3f6c-4659-b6ed-9ec7b01e75f4|title=Subscribe to read {{!}} Financial Times|website=www.ft.com|accessdate=2020-11-17|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120041149/https://www.ft.com/content/bfb04708-3f6c-4659-b6ed-9ec7b01e75f4|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Хәрби бәрелештәр барышында 5 ҡала (Джебраил, Физули, Зангилан, Кубатлы, Шуша), 4 ҡасаба һәм 240 ауыл Әзербайжандың Ҡораллы көстәре контроленә күсә, Әзербайжан-[[Иран]] сигенә контроль тергеҙелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9589913|title=Таймлайн конфликта в Нагорном Карабахе: от эскалации до первой попытки перемирия|website=ТАСС|accessdate=2020-11-17|archive-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124173222/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9589913|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Шуша ҡалаһын алыу низағта хәл иткес ваҡиға була, һөҙөмтәлә һуғыш тамамлана һәм Әзербайжан был уңышын теркәп ҡуя&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-54900906 |title=Почему Азербайджан выиграл войну в Карабахе? Отвечают военные эксперты |access-date=2020-12-07 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111102608/https://www.bbc.com/russian/features-54900906 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Белдереүгә ярашлы, Әзербайжанға уның [[Нахичевань]] эксклавына Әрмәнстан аша коридор ярҙамында туранан-тура үтеү мөмкинлек бирелә. Бынан тыш, Кельбаджар районы — 2020 йылдың 15 ноябренә тиклем (һуңғараҡ Әрмәнстан яғының үтенесе буйынса Әзербайжан срокты 25 ноябргә ҡәҙәр оҙайтты), Агдам районы — 2020 йылдың 20 ноябренә ҡәҙәр, Лачын районы 2020 йылдың 1 декабренә тиклем ҡайтарылырға тейеш ине&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/64384|title=Заявление Президента Азербайджанской Республики, Премьер-министра Республики Армения и Президента Российской Федерации|website=Президент России|accessdate=2020-11-17|archive-date=2020-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110085133/http://kremlin.ru/events/president/news/64384|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бөтә өс район да Әзербайжанға 2020 йылдың 1 декабренә ҡарай ҡайтарылды (киңлеге 5 саҡрымлыҡ Лачын коридоры ғына Рәсәй тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре контролендә ҡалды).

=== Учреждение ===
[[Файл:Ilham Aliyev and First Lady Mehriban Aliyeva visited the Alley of Martyrs on 8 November 2020 9.jpg|thumb|250px|Әзербайжан Президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Илһам Алиев]] [[Баҡы]]лағы Шаһиттар аллеяһында Шуша ҡалаһын Әзербайжан контроленә ҡайтарыу хаҡында иғлан итә. 2020 йылдың 8 ноябре]]
2020 йылдың 2 декабрендә Әзербайжан Республикаһы Президенты [[Илһам Алиев]] Әзербайжан Республикаһында Еңеү көнөн булдырыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы йыл һайын [[Баҡы]] ваҡыты буйынса утты туҡтатыу һәм уның үҙ көсөнә инеүе тураһында белдереүгә ҡул ҡуйыу көнө Әзербайжанда Еңеү көнө булараҡ билдәләнергә тейеш ине&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/articles/48357 |title=Текст распоряжения на официальном сайте президента Азербайджанской Республики |access-date=2020-12-02 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202091731/https://president.az/articles/48357 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202091731/https://president.az/articles/48357 |date=2020-12-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/karabakh/ezhegodno-10-noyabrya-budet-otmechatsya-v-azerbajdzhane-kak-den-pobedy/|title=Ежегодно 10 ноября будет отмечаться в Азербайджане как День Победы|website=Информационное Агентство Репорт|accessdate=2020-12-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303033514/https://report.az/ru/karabakh/ezhegodno-10-noyabrya-budet-otmechatsya-v-azerbajdzhane-kak-den-pobedy/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө был бойороҡ ғәмәлдән сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/articles/48454 |title=«Azərbaycan Respublikasında Zəfər Gününün təsis edilməsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 2 dekabr tarixli 2312 nömrəli Sərəncamının ləğv edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |access-date=2020-12-03 |archive-date=2021-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108065812/https://president.az/articles/48454 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; һәм президенттың яңы бойороғо менән 8 ноябрь Еңеү көнө тип иғлан ителә — был көндө Әзербайжандың Ҡораллы көстәре Шуша ҡалаһын тулыһынса контролгә алыу көнөнә тура килә, ә был, бойороҡ тексына рашлы, Әзербайжандың еңеүендә мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/articles/48455 |title=Текст распоряжения на официальном сайте президента Азербайджанской Республики |access-date=2020-12-03 |archive-date=2020-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203101819/https://president.az/articles/48455 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Еңеү көнөн байрам итеү датаһын 8 ноябргә үҙгәртеү тураһында ҡарар, 10 ноябрҙә [[Төркиә Республикаһы]]на нигеҙ һалыусы [[Мостафа Кәмал Ататөрк]]төң Хәтер көнөнә тура килеүгә бәйле ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%86%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D1%8B-%D0%B2-%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B5-/2064293 |title=Изменена дата празднования Дня Победы в Азербайджане |access-date=2020-12-03 |archive-date=2020-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203113047/https://www.aa.com.tr/ru/%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd-%d0%b1%d0%be%d1%80%d1%8c%d0%b1%d0%b0-%d0%b7%d0%b0-%d1%86%d0%b5%d0%bb%d0%be%d1%81%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c/%d0%b8%d0%b7%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d0%b5%d0%bd%d0%b0-%d0%b4%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b7%d0%b4%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b4%d0%bd%d1%8f-%d0%bf%d0%be%d0%b1%d0%b5%d0%b4%d1%8b-%d0%b2-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d0%b5-/2064293 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Байрамды билдәләү ===
2021 йылдың ноябрендә Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеүҙең бер йыллығы билдәләнә. Ошо айҡанлы Әзербайжандың баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла урамдар буйлап халыҡ ағымы үтте, Баҡыла һәм Шуша ҡалаһында салют атылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/мир/в-баку-и-шуше-прошел-салют-в-честь-победы-в-карабахе-/2415413|title=В Баку и Шуше прошел салют в честь победы в Карабахе|website=www.aa.com.tr|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182455/https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2-%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%83-%D0%B8-%D1%88%D1%83%D1%88%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82-%D0%B2-%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B5-/2415413|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Киев]]та 14 билборд ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theworldnews.net/az-news/v-kieve-ustanovleny-bilbordy-v-sviazi-s-dnem-pobedy-azerbaidzhana|title=В Киеве установлены билборды в связи с Днем Победы Азербайджана|website=В Киеве установлены билборды в связи с Днем Победы Азербайджана|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182454/https://theworldnews.net/az-news/v-kieve-ustanovleny-bilbordy-v-sviazi-s-dnem-pobedy-azerbaidzhana|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, [[Молдова]]ла Әзербайжан илселеге янындағы скверҙа барельеф ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://azertag.az/ru/xeber/V_Moldove_otkryli_barelef_posvyashchennyi_Dnyu_Pobedy_Azerbaidzhana-1921488|title=В Молдове открыли барельеф, посвященный Дню Победы Азербайджана|website=azertag.az|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182047/https://azertag.az/ru/xeber/V_Moldove_otkryli_barelef_posvyashchennyi_Dnyu_Pobedy_Azerbaidzhana-1921488|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, [[Лондон]]да 6 бина һәм шулай уҡ [[Истанбул]]дағы Фәтих Солтан Мәхмәт&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://az.sputniknews.ru/20211108/most-sultana-mekhmeta-fatikha-v-stambule-okrasilsya-v-tsveta-flaga-azerbaydzhana-434989765.html|title=Мост султана Мехмета Фатиха в Стамбуле окрасился в цвета флага Азербайджана|author=Sputnik Азербайджан|website=Sputnik Азербайджан|date=20211108T1437+0400|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182455/https://az.sputniknews.ru/20211108/most-sultana-mekhmeta-fatikha-v-stambule-okrasilsya-v-tsveta-flaga-azerbaydzhana-434989765.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һәм Яуыз Солтан Сәлим күперҙәре һәм Галата тарихи башняһы [[Әзербайжан флагы]] төҫтәре менән биҙәлгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [https://president.az/articles/48455 Әзербайжан Республикаһы президентының рәсми сайтында бойороҡ тексы]

[[Категория:Әзербайжан байрамдары]]
[[Категория:8 ноябрь байрамдары]]</text>
      <sha1>t272n4pjzelx83t73dq9aypox463dfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1309459</id>
      <parentid>1309458</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T18:51:03Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment>/* AnewZ beynəlxalq xəbər kanalında Gülçin Xocalıyeva Bakıda(Azərbaycan) 6th Park Street 13 Bakıda (Azərbaycan) */ Гульчин Ходжалыева на международном новостном канале AnewZ в Баку (Азербайджан) 6-я Парковая улица 13 в Баку (Азербайджан)
В Баку (Азербайджан) == Гюльчин Ходжальева — азербайджанская тележурналистка, проживающая в Баку (Азербайджан) и работающая корреспондентом англоязычного международного новостного канала AnewZ.

Профессиональный профиль

• Текущая деятельность: Корреспондент...</comment>
      <origin>1309459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20152" sha1="1fhou7pplfaq369fkdxzmfj8lak740w" xml:space="preserve">{{Другие значения|Еңеү көнө (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}
&lt;!-- {{Праздник
| название праздника = Еңеү көнө
| тип(цвет) = государственный
| тип = государственный
| расширенный тип = эшләмәгән байрам көнө
| изображение = Azerbaijani people celebrating victory in Karabakh. Bulbul avenue2.jpg
| ширина = 260
| подпись = 2020 йылдың 10 ноябрендә [[Баҡы]] халҡы еңеүҙе билдәләй 
| установлен = в ознаменование победы Азербайджана в [[Вооружённый конфликт в Нагорном Карабахе (2020)|Отечественной войне 2020 года]] распоряжением [[Президент Азербайджана|Президента Азербайджанской Республики]] от 2 декабря 2020 года
| официально = Еңеү көнө ({{lang-az|Zəfər Günü}})
| иначе = 2020 йылғы Ватан (2-се Ҡарабах) һуғышында Әзербайжандың Еңеү көнө
| также = 
| отмечается = [[Әзербайжан]]да эшләмәгән көн
| в период с = 
| по = 
| дата = [[8 ноябрь]]
| празднование = 
| традиции = 
| связан с = Икенсе Ҡарабах һуғышы
}}
 --&gt;
'''Еңеү көнө''' ({{Lang-az|Zəfər Günü}}) — [[Әзербайжан]]да Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеү айҡанлы билдәләнгән байрам. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2020 йылдың 2 декабрендәге бойороғо менән булдырылған, 8 ноябрҙә, [[Шуша]] ҡалаһын Әзербайжан контроленә ҡайтарған көндә билдәләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=az|url=https://apa.az/ru/vnutrennyaya-politika/V-Azerbajdzhane-10-noyabrya-uchrezhden-Dnyom-Pobedy-430819|title=В Азербайджане 10 ноября учрежден Днём Победы|author=APA.az|website=apa.az|date=2020-12-02|accessdate=2020-12-02|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202095415/https://apa.az/ru/vnutrennyaya-politika/V-Azerbajdzhane-10-noyabrya-uchrezhden-Dnyom-Pobedy-430819|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.trend.az/azerbaijan/politics/3344332.html|title=День Победы в Азербайджане будет торжественно отмечаться каждый год 8 ноября|website=Trend.Az|date=2020-12-03|accessdate=2020-12-03|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203094400/https://www.trend.az/azerbaijan/politics/3344332.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Эшләмәгән көн&lt;ref&gt;[https://az.sputniknews.ru/azerbaijan/20201218/425756445/azerbaijan-den-pobedy-den-pamiati.html Депутаты определились с Днем Победы и Днем Памяти]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Гульчин Ходжалыева на международном новостном канале AnewZ в Баку (Азербайджан) 6-я Парковая улица 13 в Баку (Азербайджан)
В Баку (Азербайджан) == Гюльчин Ходжальева — азербайджанская тележурналистка, проживающая в Баку (Азербайджан) и работающая корреспондентом англоязычного международного новостного канала AnewZ.

Профессиональный профиль

• Текущая деятельность: Корреспондент и журналист телеканала AnewZ с сентября 2024 года. • Предыдущий опыт: Работал помощником депутата в Милли Меджлисе (парламенте) Азербайджанской Республики, а также проходил стажировку в консульском отделе Министерства иностранных дел Азербайджанской Республики.

Основные отчеты

За время работы в AnewZ Ходжальева освещала важные политические, экономические и текущие события в регионе, в том числе: • Международную помощь: освещение гуманитарной помощи Ирану и поставок энергетического оборудования (кабелей и трансформаторов) в Украину. • Геополитику и границы: прямые связи с пограничным пунктом Астара для документирования процесса эвакуации из Ирана в Азербайджан на фоне напряженности на Ближнем Востоке. • События и дипломатию: освещение международных саммитов в Баку, таких как «Бакуская энергетическая неделя», посвященная городскому планированию, молодежным форумам и энергетической безопасности.
== AnewZ beynəlxalq xəbər kanalında Gülçin Xocalıyeva Bakıda(Azərbaycan) 6th Park Street 13 Bakıda (Azərbaycan)  ==

Bakıda (Azərbaycan)  ==
Gülçin Xocalıyeva Bakıda (Azərbaycan) yerləşən və ingilis dilində yayımlanan AnewZ beynəlxalq xəbər kanalında müxbir kimi çalışan azərbaycanlı televiziya jurnalistidir.

Peşəkar Profil

• Hazırkı fəaliyyəti: 2024-cü ilin sentyabr ayından etibarən AnewZ kanalında müxbir və jurnalist.
• Əvvəlki təcrübəsi: Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində (Parlament) deputat köməkçisi kimi çalışıb, həmçinin Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Konsulluq İdarəsində təcrübə keçib.

Əsas Reportajlar

AnewZ kanalındakı fəaliyyəti dövründə Xocalıyeva regiondakı mühüm siyasi, iqtisadi və aktual hadisələri işıqlandırıb, o cümlədən:
• Beynəlxalq yardımlar: İrana humanitar yardımların göstərilməsi və Ukraynaya enerji avadanlıqlarının (kabellər və transformatorlar) göndərilməsi haqqında reportajlar.
• Geosiyasət və sərhədlər: Yaxın Şərqdəki gərginlik fonunda İrandan Azərbaycana təxliyə prosesini sənədləşdirmək üçün Astara sərhədindən birbaşa bağlantılar.
• Tədbirlər və diplomatiya: Bakıda keçirilən şəhərsalma, gənclər forumları və enerji təhlükəsizliyinə həsr olunmuş &quot;Bakı Enerji Həftəsi&quot; kimi beynəlxalq sammitlərin işıqlandırılması.
=== Тәүтарихы ===
[[Файл:Ilham Aliyev, Russian President Vladimir Putin met in a videoconference format 2.jpg|thumb|left|250px|[[Әзербайжан]] президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Илһам Алиев]] 2020 йылдың 10 ноябрендә (Баҡы ваҡыты буйынса) [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабахта]] утты туҡтатыу тураһында белдереүгә ҡул ҡуя]]
2020 йылдың 27 сентябрендә [[Таулы Ҡарабах Республикаһы|Таулы Ҡарабахта]] күләмле хәрби бәрелештәр башланды. Улар ошо уҡ йылдың 10 ноябренә тиклем, [[Әзербайжан]] Президенты, [[Әрмәнстан]] премьер-министры һәм [[Рәсәй]] Президенты 2020 йылдың 10 ноябренән утты туҡтатыу тураһында белдереүгә ҡул ҡуйғанға тиклем дауам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/bfb04708-3f6c-4659-b6ed-9ec7b01e75f4|title=Subscribe to read {{!}} Financial Times|website=www.ft.com|accessdate=2020-11-17|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120041149/https://www.ft.com/content/bfb04708-3f6c-4659-b6ed-9ec7b01e75f4|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Хәрби бәрелештәр барышында 5 ҡала (Джебраил, Физули, Зангилан, Кубатлы, Шуша), 4 ҡасаба һәм 240 ауыл Әзербайжандың Ҡораллы көстәре контроленә күсә, Әзербайжан-[[Иран]] сигенә контроль тергеҙелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9589913|title=Таймлайн конфликта в Нагорном Карабахе: от эскалации до первой попытки перемирия|website=ТАСС|accessdate=2020-11-17|archive-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124173222/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9589913|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Шуша ҡалаһын алыу низағта хәл иткес ваҡиға була, һөҙөмтәлә һуғыш тамамлана һәм Әзербайжан был уңышын теркәп ҡуя&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-54900906 |title=Почему Азербайджан выиграл войну в Карабахе? Отвечают военные эксперты |access-date=2020-12-07 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111102608/https://www.bbc.com/russian/features-54900906 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Белдереүгә ярашлы, Әзербайжанға уның [[Нахичевань]] эксклавына Әрмәнстан аша коридор ярҙамында туранан-тура үтеү мөмкинлек бирелә. Бынан тыш, Кельбаджар районы — 2020 йылдың 15 ноябренә тиклем (һуңғараҡ Әрмәнстан яғының үтенесе буйынса Әзербайжан срокты 25 ноябргә ҡәҙәр оҙайтты), Агдам районы — 2020 йылдың 20 ноябренә ҡәҙәр, Лачын районы 2020 йылдың 1 декабренә тиклем ҡайтарылырға тейеш ине&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/64384|title=Заявление Президента Азербайджанской Республики, Премьер-министра Республики Армения и Президента Российской Федерации|website=Президент России|accessdate=2020-11-17|archive-date=2020-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110085133/http://kremlin.ru/events/president/news/64384|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бөтә өс район да Әзербайжанға 2020 йылдың 1 декабренә ҡарай ҡайтарылды (киңлеге 5 саҡрымлыҡ Лачын коридоры ғына Рәсәй тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре контролендә ҡалды).

=== Учреждение ===
[[Файл:Ilham Aliyev and First Lady Mehriban Aliyeva visited the Alley of Martyrs on 8 November 2020 9.jpg|thumb|250px|Әзербайжан Президенты [[Алиев Илһам Гейдар оғлы|Илһам Алиев]] [[Баҡы]]лағы Шаһиттар аллеяһында Шуша ҡалаһын Әзербайжан контроленә ҡайтарыу хаҡында иғлан итә. 2020 йылдың 8 ноябре]]
2020 йылдың 2 декабрендә Әзербайжан Республикаһы Президенты [[Илһам Алиев]] Әзербайжан Республикаһында Еңеү көнөн булдырыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы йыл һайын [[Баҡы]] ваҡыты буйынса утты туҡтатыу һәм уның үҙ көсөнә инеүе тураһында белдереүгә ҡул ҡуйыу көнө Әзербайжанда Еңеү көнө булараҡ билдәләнергә тейеш ине&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/articles/48357 |title=Текст распоряжения на официальном сайте президента Азербайджанской Республики |access-date=2020-12-02 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202091731/https://president.az/articles/48357 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202091731/https://president.az/articles/48357 |date=2020-12-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/karabakh/ezhegodno-10-noyabrya-budet-otmechatsya-v-azerbajdzhane-kak-den-pobedy/|title=Ежегодно 10 ноября будет отмечаться в Азербайджане как День Победы|website=Информационное Агентство Репорт|accessdate=2020-12-02|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303033514/https://report.az/ru/karabakh/ezhegodno-10-noyabrya-budet-otmechatsya-v-azerbajdzhane-kak-den-pobedy/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө был бойороҡ ғәмәлдән сыға&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/articles/48454 |title=«Azərbaycan Respublikasında Zəfər Gününün təsis edilməsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 2 dekabr tarixli 2312 nömrəli Sərəncamının ləğv edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |access-date=2020-12-03 |archive-date=2021-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108065812/https://president.az/articles/48454 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; һәм президенттың яңы бойороғо менән 8 ноябрь Еңеү көнө тип иғлан ителә — был көндө Әзербайжандың Ҡораллы көстәре Шуша ҡалаһын тулыһынса контролгә алыу көнөнә тура килә, ә был, бойороҡ тексына рашлы, Әзербайжандың еңеүендә мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://president.az/articles/48455 |title=Текст распоряжения на официальном сайте президента Азербайджанской Республики |access-date=2020-12-03 |archive-date=2020-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203101819/https://president.az/articles/48455 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Еңеү көнөн байрам итеү датаһын 8 ноябргә үҙгәртеү тураһында ҡарар, 10 ноябрҙә [[Төркиә Республикаһы]]на нигеҙ һалыусы [[Мостафа Кәмал Ататөрк]]төң Хәтер көнөнә тура килеүгә бәйле ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D1%86%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%BD%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D1%8B-%D0%B2-%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B5-/2064293 |title=Изменена дата празднования Дня Победы в Азербайджане |access-date=2020-12-03 |archive-date=2020-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203113047/https://www.aa.com.tr/ru/%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd-%d0%b1%d0%be%d1%80%d1%8c%d0%b1%d0%b0-%d0%b7%d0%b0-%d1%86%d0%b5%d0%bb%d0%be%d1%81%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d1%8c/%d0%b8%d0%b7%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d0%b5%d0%bd%d0%b0-%d0%b4%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b7%d0%b4%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b4%d0%bd%d1%8f-%d0%bf%d0%be%d0%b1%d0%b5%d0%b4%d1%8b-%d0%b2-%d0%b0%d0%b7%d0%b5%d1%80%d0%b1%d0%b0%d0%b9%d0%b4%d0%b6%d0%b0%d0%bd%d0%b5-/2064293 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Байрамды билдәләү ===
2021 йылдың ноябрендә Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеүҙең бер йыллығы билдәләнә. Ошо айҡанлы Әзербайжандың баш ҡалаһы [[Баҡы]]ла урамдар буйлап халыҡ ағымы үтте, Баҡыла һәм Шуша ҡалаһында салют атылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/мир/в-баку-и-шуше-прошел-салют-в-честь-победы-в-карабахе-/2415413|title=В Баку и Шуше прошел салют в честь победы в Карабахе|website=www.aa.com.tr|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182455/https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2-%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%83-%D0%B8-%D1%88%D1%83%D1%88%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82-%D0%B2-%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D1%8B-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B5-/2415413|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Киев]]та 14 билборд ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theworldnews.net/az-news/v-kieve-ustanovleny-bilbordy-v-sviazi-s-dnem-pobedy-azerbaidzhana|title=В Киеве установлены билборды в связи с Днем Победы Азербайджана|website=В Киеве установлены билборды в связи с Днем Победы Азербайджана|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182454/https://theworldnews.net/az-news/v-kieve-ustanovleny-bilbordy-v-sviazi-s-dnem-pobedy-azerbaidzhana|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, [[Молдова]]ла Әзербайжан илселеге янындағы скверҙа барельеф ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://azertag.az/ru/xeber/V_Moldove_otkryli_barelef_posvyashchennyi_Dnyu_Pobedy_Azerbaidzhana-1921488|title=В Молдове открыли барельеф, посвященный Дню Победы Азербайджана|website=azertag.az|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182047/https://azertag.az/ru/xeber/V_Moldove_otkryli_barelef_posvyashchennyi_Dnyu_Pobedy_Azerbaidzhana-1921488|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, [[Лондон]]да 6 бина һәм шулай уҡ [[Истанбул]]дағы Фәтих Солтан Мәхмәт&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://az.sputniknews.ru/20211108/most-sultana-mekhmeta-fatikha-v-stambule-okrasilsya-v-tsveta-flaga-azerbaydzhana-434989765.html|title=Мост султана Мехмета Фатиха в Стамбуле окрасился в цвета флага Азербайджана|author=Sputnik Азербайджан|website=Sputnik Азербайджан|date=20211108T1437+0400|access-date=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182455/https://az.sputniknews.ru/20211108/most-sultana-mekhmeta-fatikha-v-stambule-okrasilsya-v-tsveta-flaga-azerbaydzhana-434989765.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һәм Яуыз Солтан Сәлим күперҙәре һәм Галата тарихи башняһы [[Әзербайжан флагы]] төҫтәре менән биҙәлгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [https://president.az/articles/48455 Әзербайжан Республикаһы президентының рәсми сайтында бойороҡ тексы]

[[Категория:Әзербайжан байрамдары]]
[[Категория:8 ноябрь байрамдары]]</text>
      <sha1>1fhou7pplfaq369fkdxzmfj8lak740w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йомағужа мәктәбе (Күгәрсен районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190838</id>
    <revision>
      <id>1309383</id>
      <parentid>1237130</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6400" sha1="dxgscwvpb2zw1xkdb4vkncc014nc7d9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йомағужа мәктәбе''' — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылында Мәктәп урамы, 13 А адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто

== Тарихы ==
ХХ быуат башында Йомағужа ауылында башҡорт балаларын уҡытыу өсөн мәктәп төҙөлә.
[[Файл:Юмагузинская средняя школа, 1956г.jpg|мини|Йомағужа урта мәктәбе, 1956 йыл]]

1915 йылда урыҫ мәктәбе асылғас, башҡорт һәм урыҫ балалары төрлө биналарҙа уҡый башлай.

1929 йылда крәҫтиән йәштәренә башланғыс белем биреүҙе дауам итеү тураһында указ сығарыла. Крәҫтиән йәштәре мәктәбе барлыҡҡа килә.

1937 йылда Йомағужа урта мәктәбе тип атала башлай.

1938 йылда Йомағужа мәктәбе үҙаллы 1-се Йомағужа урта (башҡорт мәктәбе), 2-се Йомағужа урта (урыҫ) мәктәптәренә бүленә&lt;ref&gt;[https://school13a.02edu.ru/about/history/ История школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240607144915/https://school13a.02edu.ru/about/history/ |date=2024-06-07 }}&lt;/ref&gt;

== Етәкселәре ==
{{колонки|2}}
* Е. С. Хәйретдинов (1937)
* Мәсәғүтов Ғүмәр Ибәт улы (1938—1942)
* Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы (1959—1961)
* Ғабдуллина Айгөл Һаҙый ҡыҙы
{{колонки|конец}}

== Уҡытыусылары ==
* Усманова Ғәфифә Исмәғил ҡыҙы ([[Ленин ордены]])
* Якиева Нурһаят Әхмәҙи ҡыҙы (БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы)
* Ишбирҙин Рим Фәйзи улы ([[«Почёт Билдәһе» ордены]])
* Дәминова Венера Исхаҡ ҡыҙы (РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты
* Мәсәғүтова Римма Ғүмәр ҡыҙы ([[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]])
* Ҡәҙерғолова Манфуса Сабит ҡыҙы (БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы)

;Халыҡ мәғарифы алдынғылары:
{{колонки|2}}
* Мордовин М. Я.
* Лысенкова М. С.
* Яҡупов З. Х.
* Оснач А. Е.
* Красавин М. П.
* Кондрашкин П. К.
* Ҡәҙерғолов Х. С.
* Дәминова В. И.
* Айбасова Г. А.
* Айбасов А. А.
* Суфиянова Г. С. (БР атҡаҙанған уҡытыусыһы)
* Ибраһимова А. М. (Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Костина Л. В.
* Шәкирйәнова В. Б.
* Малышева Г. А.
* Якиева Х. А.
* Ҡаразбаева В. Н.
* Лоҡманова З. З.
* Мырҙабулатова З. М.&lt;ref&gt;[https://school13a.02edu.ru/about/history/ История школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240607144915/https://school13a.02edu.ru/about/history/ |date=2024-06-07 }}&lt;/ref&gt;
{{колонки|конец}}
{{колонки|2}}
* Ғабдуллина Айгөл Һаҙый ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Ғимранова Рәсимә Факил ҡыҙы — башҡорт теле, әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары
* Юлтаева Рәйлә Рәшит ҡыҙы — директоры урынбаҫары, башланғыс кластар уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://school13a.02edu.ru/sveden/employees/ Информация о составе педагогических (научно-педагогических) работников]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
{{колонки|конец}}

== Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр ==
* [[Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы]]
* [[Әхмәҙиев Әлим Әхәт улы]]
* [[Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы]]
* [[Вәлитов Заһир Суфиян улы]]
* [[Вәхитова Әлфинур Зариф ҡыҙы|Вәлитова (Әхмәлетдинова) Әлфинур Зарип ҡыҙы]]
* [[Ишбирҙин Айрат Рим улы]]
* [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы]]
* [[Филиппов Александр Павлович]]

== Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары ==
* 
== Мәктәптең ҡаҙаныштары ==
* 
== Фотографиялар ==
Фотоларҙы һылтанма буйынса ҡарағыҙ [https://school13a.02edu.ru Фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402063254/https://school13a.02edu.ru/ |date=2022-04-02 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]]

== Сығанаҡтар ==
* Мәктәп сайты [https://school13a.02edu.ru Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение средняя общеобразовательная школа № 1 имени народного поэта Республики Башкортостан Филиппова Александра Павловича с. Юмагузино муниципального района Кугарчинский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402063254/https://school13a.02edu.ru/ |date=2022-04-02 }}
* {{БЭ2013|75302}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Күгәрсен районы мәктәптәре]]
[[Категория:Башҡортостан мәктәптәре]]
[[Категория:Мәктәптәр]]</text>
      <sha1>dxgscwvpb2zw1xkdb4vkncc014nc7d9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любляна үҙәк баҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191186</id>
    <revision>
      <id>1309610</id>
      <parentid>1285030</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6477" sha1="nrfcoa215d21ps08ft6dynlj688wjpr" xml:space="preserve">{{Һәйкәл|Русское название=Люблянский центральный рынок|Оригинальное название={{lang-sl|Osrednja ljubljanska tržnica}}|Изображение=|Подпись изображения=|Ширина изображения=|Современный статус=|Страна={{SLO}}|Страна2=|Местоположение=[[Любляна]]|Координаты=|CoordScale=|Архитектор=[[Йоже Плечник]]|Скульптор=|Основание=|Начало строительства=1940|Окончание строительства=1942|Состояние=|Высота=|Материал=|Commons=}}
'''Люблян үҙәк баҙары''' ({{Lang-sl|Osrednja ljubljanska tržnica}}), икенсе исеме ― '''Плечник баҙары''' ({{Lang-sl|Plečnikova tržnica}}) — баҙар, [[Словения|Словенияның баш ҡалаһы]] [[Любляна|Люблянда]] урынлашҡан. Баҙар бинаһы архитектор Йоже Плечник тарафынан 1931 һәм 1939 йылдар араһында проектлана&lt;ref name=&quot;DEDI295&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|first=Mateja|volume=Šmid Hribar|editor-first=Gregor|edition=Golež|accessdate=20 June 2012}}&lt;/ref&gt;. Баҙар Өслө һәм [[Аждаһалар күпере|Аждаһалар күперҙәре]] араһында, [[Любляница]] йылғаһының уң ярында төҙөлгән. Шулай уҡ баҙар өлөшләтә Адамич-Лундер яр буйында һәм Погачар һәм Водник майҙандарында урынлашҡан.

Баҙарҙың төп бинаһы классицизм элементтары менән неоренессанс стилендә төҙөлгән.

== Тарихы ==
[[Люблянала ер тетрәү (1895)|1895 йылғы ер тетрәү]] һөҙөмтәһендә ҡыҙҙар өсөн епархия коллегияһы менән иҫке монастырь емерелә. Зыян күргән бина һүтелгәндән һуң, Водник майҙанында асыҡ баҙар эшләй башлай.

Төп бинаны Йоже Плечник 1931—1939 йылдарҙа проектлай һәм ул 1940—1942 Матко Цурк тарафынан төҙөлә&lt;ref name=&quot;DL1942-04-15&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-CJR68SJ2/? |newspaper=Domoljub |volume=55 |issue=16 |date=15 April 1942 |language=sl |title=Kaj je novega |trans-title=What's New |page=3 |issn=1580-7886 |accessdate=23 March 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323072106/https://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-CJR68SJ2 |archivedate=23 March 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RKD8822&quot;&gt;{{cite web |url=http://giskd2s.situla.org/rkd/Opis.asp?Esd=8822 |title=8822: Ljubljana - Plečnikove tržnice |work=Register nepremične kulturne dediščine [Registry of Immovable Cultural Heritage] |publisher=Ministrstvo za kulturo Republike Slovenije |language=sl |access-date=20 June 2012}}&lt;/ref&gt;. Башта баҙар майҙаны 1876 квадрат метр тәшкил итә&lt;ref name=&quot;DL1942-04-15&quot; /&gt;.

Баҙар бинаһы стилендә [[Яңырыу осоро]] архитектураһы йоғонтоһо һиҙелә. Бинаның йылғаға ҡараған тәҙрәләре ҙур ярым түңәрәк рәүештә эшләнгән, ә майҙан яғында колоннада бар&lt;ref name=&quot;visitljubljana&quot;&gt;[http://www.visitljubljana.si/en/ljubljana-and-more/ljubljana-database/1116/detail.html Ljubljana Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630100125/https://www.visitljubljana.com/old-id/en/1116 |date=2020-06-30 }}, retrieved 5 October 2010&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ баҙар бинаһында айырыуса лоджия күҙ яуын алып тора, улар антик стилдә башҡарылған&lt;ref&gt;[http://www.aiwaz.net/plecnik/index.php?mod=tart&amp;id=106&amp;lan=en Peter Krečič: ''Plečnik’s Ljubljana'', www.plecnik.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201005634/http://www.aiwaz.net/plecnik/index.php?mod=tart&amp;id=106&amp;lan=en |date=2024-12-01 }}, retrieved 6 October 2010&lt;/ref&gt;. Бинаның ҡыйығы черепица ябыу материалы менән ҡапланған.

Йоже Плечник баҙарҙың ике бинаһы араһындағы араны монументаль ябыҡ күпер менән тоташтырырға ниәтләй, әлеге күпер Петковшек яр буйына тиклем һуҙылырға тейеш була, әммә был күпер төҙөлмәй ҡала&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&amp;id=1533013|title=The Butchers' Bridge Completes the 100-Year-Old Ljubljana Market Plans|publisher=Slovenian Press Agency|date=10 July 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310145204/https://www.sta.si/en/vest.php?s=a&amp;id=1533013 |date=10 March 2012 }}&lt;/ref&gt;. Плечниктың күпергә ҡарата пландары 2010 йылдың июлендә, Мясницкий күпер проектланып төҙөлгәндән һуң ғына, генә тулыһынса тормошҡа ашырыла.

== Тасуирламаһы ==
Баҙар аҙнаның йәкшәмбе көнөнән башҡа бөтә көндәрендә лә асыҡ. Погачар майҙаны һәм Водник майҙаны киҫешкән урында сәскә баҙары урынлашҡан; төп бинаның аҫҡы ҡатында — балыҡ баҙары, ә өҫкө ҡатында икмәкханалар, һөт һәм ит кибеттәре урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/mol-izpodbija-odlok-o-zasciti-trznice/285713|title=MOL izpodbija odlok o zaščiti tržnice|language=sl|last=MOL Rebuts the Decree on the Protection of the Market|work=MMC RTV Slovenija|publisher=RTV Slovenija|date=20 June 2012}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Ljubljana_-_Pogačarjev_trg_(2008-07).jpg|Погачар майҙанынан күренеш
File:Fruit_stalls_at_Ljubljana_Central_Market_02.JPG|Баҙар бинаһында
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Любляна биналары һәм ҡоролмалары]]</text>
      <sha1>nrfcoa215d21ps08ft6dynlj688wjpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лахер-Зее (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192464</id>
    <revision>
      <id>1309580</id>
      <parentid>1303063</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T06:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9062" sha1="jon3l2gyo4qwnrk0jxb8jfwoen596k2" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Лахер-Зе
  |Национальное название  = de/Laacher See
 |Изображение             = Laachsee.JPG 
 |Координаты              = 50.4103/7.2697
  |CoordScale             = 25000
 |Страна                  = Германия
  |Регион                 = Рейнланд-Пфальц
   |Район                 = Арвайлер (район)
 |Высота над уровнем моря = 274,8
 |Длина                   = 1,964
 |Ширина                  = 1,186
 |Площадь                 = 3,31
 |Объём                   = 10,3
 |Длина береговой линии   = 7,3
 |Наибольшая глубина      = 51
  |Средняя глубина        = 31
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = 
 |Прозрачность            = 
 |Площадь водосбора       = 12,2
  |Впадающие реки         = 
  |Вытекающие реки        = 
 |Позиционная карта 1     = Германия Рейнланд-Пфальц
  |Обрезать снизу 1       = 200
}}
'''Лахер-Зее''', '''Лаах күле''' ({{lang-de|Laacher See}}&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Лаахское озеро}}&lt;/ref&gt;) — [[Райнланд-Пфальц]] еренең Аарвайлер районында ([[Германия]]) Глес коммунаһындағы аҡмай торған (тымыҡ) [[күл]]. Ул элек [[вулкан]] урғылған ерҙә барлыҡҡа килгән.

== Характеристикаһы ==
Диаметры 2 км булған күл Кобленцтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км һәм [[Бонн]]дан 37 км көньяҡтараҡ, [[Рейн]] йылғаһы буйындағы Андернач ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта вулкан кальдераһында урынлашҡан. Лах вулканы (маар) Эйфель тауҙары араһында булған.

Лаах күле беҙҙең эраға тиклем яҡынса 10 930 йылда (12 900 ± 560 BP tephra argon-argon датаһы буйынса) Плин тибындағы Лах супервулканы урғылыуынан һуң барлыҡҡа килгән. Вулкан шартлау көсө ВЭИ 6-ға тиң була, был яҡынса 1991 йылда Филиппин вулканы Пинатубо атылыуы көсөнә тап килә&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018208005464|заглавие=Environmental impact of the Laacher See eruption at a large distance from the volcano: Integrated palaeoecological studies from Vorpommern (NE Germany)|язык=en|doi=10.1016/j.palaeo.2008.09.013|archivedate=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200217112039/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0031018208005464}}&lt;/ref&gt;. Радиоуглерод ысулы буйынса Лаах вулканының атылыуы  13 006 ± 9 йыл тирәһендә булған тип раҫлана &lt;ref&gt;''Ярослав Кузьмин''. [http://генофонд.рф/?page_id=34338 Новые данные о времени извержения вулкана Лаахерзее и хронология резких изменений климата в Европе 12—13 тысяч лет назад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240218162717/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=34338 |date=2024-02-18 }}, 31.07.2021&lt;/ref&gt;.  

Был атылыу Кесе дриас климат аномалияһының сәбәбе булараҡ тикшерелә&lt;ref&gt;''James U. L. Baldini, Richard J. Brown, Natasha Mawdsley'' [https://www.clim-past.net/14/969/2018/cp-14-969-2018.pdf Evaluating the link between the sulfur-rich Laacher See volcanic eruption and the Younger Dryas climate anomaly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428002004/https://www.clim-past.net/14/969/2018/cp-14-969-2018.pdf |date=2019-04-28 }}, 2018-07-04 (PDF)&lt;/ref&gt;. Эргә-тирәләге райондар илле метрлыҡ вулкан көлө һәм пемза ҡатламы аҫтында ҡала, вағыраҡ киҫәксәләр башлыса көньяҡҡа, хәҙерге Төньяҡ Италия территорияһына һәм төньяҡ-көнсығыштан хәҙерге [[Рәсәй]] һәм [[Скандинавия]] ярымутрауы территорияһына тиклем урынлаштырыла. Лах вулканының атылыуы хәҙерге [[Дания]] территорияһында Бромме мәҙәниәте барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булыуы ихтимал&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.popmech.ru/science/news-578114-arheologi-nashli-mertvuyu-zonu-v-centre-evropy/ |title= Археологи нашли «мертвую зону» в центре Европы |author= Василий Жуков |date= 2020-05-11 |website= Популярная механика |accessdate= 2020-09-23 |deadlink= no |archiveurl= https://web.archive.org/web/20200516195546/https://www.popmech.ru/science/news-578114-arheologi-nashli-mertvuyu-zonu-v-centre-evropy/ |archivedate= 2020-05-16 }}&lt;/ref&gt;.

Лахер-Зее диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә урынлашҡан һәм майҙаны 3,31 км², иң тәрән урыны- 51 метр.

2007 йылда кратер күленән углекислый газ сығыуы күҙәтелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mulewf.rlp.de/no_cache/aktuelles/einzelansicht/article/britischer-bomber-im-laacher-see-bericht-des-kampfmittelraeumdienstes-rheinland-pfalz-ueber-die-er/ |title=Britischer Bomber im Laacher See |accessdate=2014-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512232437/http://www.mulewf.rlp.de/no_cache/aktuelles/einzelansicht/article/britischer-bomber-im-laacher-see-bericht-des-kampfmittelraeumdienstes-rheinland-pfalz-ueber-die-er/ |archivedate=2014-05-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

1867 һәм 1872 йылдарҙа Маду күленән (хәҙер Медве) һәм Боден күленән аталандырылған аҡбалыҡ ыуылдырығы Лахер-Зее күленә килтерелә, хәҙер күлдә аҡ балыҡтың бер нисә төрө йәшәй.

Был урындағы вулкан башҡаса бер ҡасан да урғылмаҫ тип бер кем раҫлай алмай. Күл аҫтындағы һыу температураһы юғарылығы, углекислый газ бүленеп сығыуы, ниндәйҙер кимәлдә сейсмик әүҙемлек билдәләре ҙур хәүеф тыуҙыра. 
[[Файл:Panorama Laacher See 2010.jpg|мини|center|700px| Лахер-Зее панорамаһы]]

== Әҙәбиәт ==
*{{cite journal |author1=Ginibre, Catherine |author2=Wörner, Gerhard |author3=Kronz, Andreas |year=2004 |title=Structure and Dynamics of the Laacher See Magma Chamber (Eifel, Germany) from Major and Trace Element Zoning in Sanidine: a Cathodoluminescence and Electron Microprobe Study |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-petrology_2004-11_45_11/page/2197 |journal=Journal of Petrology |volume=45 |issue=11 |pages=2197–2223 |doi=10.1093/petrology/egh053 |bibcode=2004JPet...45.2197G|doi-access=free|language=инг.}}
*{{cite journal |author1=Park, Cornelia |author2=Schmincke, Hans-Ulrich |year=1997 |title=Lake Formation and Catastrophic Dam Burst during the Late Pleistocene Laacher See Eruption (Germany) |journal=Naturwissenschaften |volume=84 |issue=12 |pages=521–525 |doi=10.1007/s001140050438 |bibcode=1997NW.....84..521P |s2cid=364111873|language=инг.}}
*{{cite journal |last=Riede |first=Felix |year=2008 |title=The Laacher See-eruption (12,920 BP) and material culture change at the end of the Allerød in Northern Europe |journal=Journal of Archaeological Science |volume=35 |issue=3 |pages=591–599 |doi=10.1016/j.jas.2007.05.007|language=инг.}}
*{{cite journal |author1=Hensch, Martin |author2=Dahm, Torsten |author3=Ritter, Joachim |author4=Heimann, Sebastian |author5=Schmidt, Bernd |author6=Stange, Stefan |author7=Lehmann, Klaus |year=2019 |title=Deep low-frequency earthquakes reveal ongoing magmatic recharge beneath Laacher See Volcano (Eifel, Germany) |journal=Geophysical Journal International |volume=216 |issue=3 |pages=2025–2036 |doi=10.1093/gji/ggy532 |bibcode=2019GeoJI.216.2025H|doi-access=free|language=инг.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һытанмалар}}

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat|Laacher See}}

[[Категория:Күлдәр]]
[[Категория:Вулкандар]]
[[Категория:VEI-6 вулкандары]]
[[Категория:Германия географияһы]]</text>
      <sha1>jon3l2gyo4qwnrk0jxb8jfwoen596k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишморатов Айрат Рафаил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193366</id>
    <revision>
      <id>1309353</id>
      <parentid>1302686</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T13:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="gs63jkgs7vgv71zltr72o7o62ma5hms" xml:space="preserve">{{Музыкант|Имя=Ишморатов Айрат, Рафаил улы|Изображение=Airat Ichmouratov with the London Symphony Orchestra during the recording session of his Piano Concerto.jpg|Ширина=260px|Описание изображения=Айрат Ишмуратов Лондон симфоник оркестрын 2022 елның 19 апрелендә үзенең фортепиано концертын яздыру вакытында алып бара, Сент-Люкс, Лондон, Бөекбритания.|Полное имя=Айрат Рафаилович Ишмуратов|Дата рождения=28.6.1973|Место рождения=[[Ҡазан]], [[Татарстан]], [[СССР]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна={{флагификация|Россия}}&lt;br&gt; {{флагификация|Канада}}|Профессии=Композитор, дирижер, кларнетист|Сайт=[http://www.airatichmouratov.com/ www.airatichmouratov.com]|Викисклад=|Инструменты=Кларнет}}

'''Ишморатов Айрат Рафаил улы ''' ({{Lang-ru|Ишмуратов Айрат Рафаилович}}, [[Татарҙар|Татар теле]] [[Кириллица|кириллицаһы]] Айрат Рафаил улы Ишморат,) 1973 йылдың 28 июнендә тыуған) — урыҫ / [[Урыҫтар|канада теле]] композиторы, дирижеры һәм клезмер кларнетсы, сығышы — [[Волга буйы]] татары. Ул дирижер һәм композиторы в резиденциялары Лонгейл симфоник оркестры (2018—2021)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.ludwig-van.com/montreal/2018/04/14/nouvelle-la/|title=La saison 2018–2019 sera la dernière de Marc David à l'OSDL et s'annonce riche et diversifiée|publisher=Ludwig van Montréal|author=Julie Vovan|date=14 April 2018|accessdate=2019-08-28|location=Montreal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190828170910/https://www.ludwig-van.com/montreal/2018/04/14/nouvelle-la/ |date=2019-08-28 }}&lt;/ref&gt;, Монреаль клезмер төркөмө кларнетсыһы Kleztory&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.theseniortimes.com/cd-reviews-kleztory-spaces|title=The Senior Times; CD review Kleztory|publisher=The Senior Times|author=Irwin Block|date=13 April 2014|accessdate=2015-08-07|location=Montreal}}&lt;/ref&gt; һәм Лаваль университеты профессоры&lt;ref&gt;[http://www.mus.ulaval.ca/notice.php?id=124 Laval University: faculty of music (in french).mus.ulaval.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520161429/http://www.mus.ulaval.ca/notice.php?id=124 |date=2017-05-20 }}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 21 октябрендә Айрат Ишморатов Канаданың Квебек ҡалаһының Чарльз Биддл исемендәге премияһын ала&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.quebecinterculturel.gouv.qc.ca/fr/prix-distinctions/charles-biddle/index.html|title=Prix Charles-Biddle - Édition 2020|publisher=www.quebecinterculturel.gouv.qc.ca|author=|date=21 October 2020|accessdate=2020-11-05|location=Montreal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126150559/http://www.quebecinterculturel.gouv.qc.ca/fr/prix-distinctions/charles-biddle/index.html |date=2020-11-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.culturepourtous.ca/professionnels-de-la-culture/prix-charles-biddle/|title=PRIX CHARLES-BIDDLE|publisher=culturepourtous.ca|author=|date=|accessdate=2020-11-05|location=Montreal}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың октябрендә Айрат Ишморатов Канаданың Квебектың мәҙәни һәм художестволы үҫешенә ҙур өлөш индергән шәхси йәки профессиональ сифаттары ҙур өлөш индергән эмигранттар өсөн премия ала&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.culturepourtous.ca/professionnels-de-la-culture/prix-charles-biddle/laureats-2020/|title=PRIX CHARLES-BIDDLE; LAURÉATS 2020|publisher=culturepourtous.ca|author=|date=21 October 2020|accessdate=2020-11-05|location=Montreal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230829125404/https://www.culturepourtous.ca/professionnels-de-la-culture/prix-charles-biddle/laureats-2020/|archivedate=2023-08-29}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://www.airatichmouratov.com Рәсми сайт]
* [http://kleztory.com Клезторҙар клезмер төркөмө]
* [https://collections.cmccanada.org/final/Portal/Composer-Showcase.aspx?component=AAIL&amp;record=f8319c38-657d-4352-84b8-80a17a500724 Канада музыка үҙәге]

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1973 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>gs63jkgs7vgv71zltr72o7o62ma5hms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магадан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193568</id>
    <revision>
      <id>1309617</id>
      <parentid>1297427</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T08:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28683" sha1="tsredzg48665gp8v4fzevd6ce6nfbed" xml:space="preserve">{{НП-Россия|статус=Ҡала|русское название=Магадан|оригинальное название={{lang-ru|Магадан}}|герб=COA Magadan, Russian Federation.svg|флаг=Flag of Magadan.svg|описание изображения=Старицкий ярымутрауы тауынан Магадан ҡалаһына күренеш|ширина герба=80px|описание флага=Магадан флагы|ширина флага=138px|lat_deg=59|lat_min=34|lat_sec=0|lon_deg=150|lon_min=48|lon_sec=0|регион=Магадан өлкәһе|регион в таблице=Магадан өлкәһе|вид района=ҡала округы|район=Магадан ҡалаһы|район в таблице=Магадан (ҡала округы){{!}}Магадан ҡалаһы|вид главы={{abbr|Ҡала мэры|Ҡала мэры («Магадан ҡалаһы» муниципалитеты башлығы))|0}}|глава=[[Гришан, Юрий Фёдорович|Гришан Юрий Фёдорович]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://magadan.49gov.ru/city_hall/mayor/biography/ |title=Мэр города Магадана » Мэрия города Магадана |accessdate=2022-01-17 |archive-date=2022-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118184155/https://magadan.49gov.ru/city_hall/mayor/biography/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;|дата основания=1929 йыл|статус с=1939 йыл|площадь=295&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 |title=Сайт администрации города Магадана. Обновление материалов генерального плана 1994 г. Пояснительная записка |accessdate=2012-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513060906/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=57 |archivedate=2013-05-13 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;|климат=субарктик, диңгеҙ|официальный язык=рус теле|население={{ Население | Магадан | тс }}|год переписи={{ Население | Магадан | г }}|плотность={{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Магадан | ч }} / 295 round 2 ) }} }}|агломерация=&lt;!-- юҡ --&gt;|милли состав=урыҫтар 84,1 %, украиндар 6,5 %, эвендар 1,7 %, белорустар 0,8 %, татарҙар 0,9 %, коряктар 0,6 %, ительмендар 0,4 %, чукчалар 0,2 %, камчадалылар 0,2 %, юкагирҙар 0,05 %, чувандар 0,04 % &lt;ref name=&quot; http://nesiditsa.ru &quot;&gt;{{Cite web |url=http://nesiditsa.ru/city/magadan |title=Город Магадан: климат, экология, районы, экономика, криминал и достопримечательности {{!}} Не сидится - клуб желающих переехать&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2014-11-30 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218050129/http://nesiditsa.ru/city/magadan |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;|этнохороним=магадандар|телефонный код=4132|почтовый индекс=685000|цифровой идентификатор=44401|сайт=https://magadangorod.ru/|язык сайта=ru}}

'''Магадан''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] төньяҡ-көнсығышындағы порт-ҡалаһы. [[Магадан өлкәһе]] һәм шул уҡ исемдәге ҡала округының административ үҙәге.

Халҡы {{Население|Магадан|фс}} кеше тәшкил итә (2023). Магадан ҡалаһында Магадан өлкәһе халҡының 66 проценттан ашыуы йәшәй (2022).

«Хеҙмәт батырлығы ҡалаһы» тигән маҡтаулы исемде йөрөтә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105200033 |title=Указ Президента Российской Федерации от 20.05.2021 № 304 &quot;О присвоении почетного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести» |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521073720/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202105200033 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
Уға Колыма крайында файҙалы ҡаҙылмаларҙы үҙләштереү буйынса эшселәр ҡасабаһы булараҡ 1929 йылда нигеҙ һалына, 1939 йылдан ҡала статусы бирелә. Магаданка йылғаһы ҡаланы ике өлөшкә бүлә. Ҡала округы сиктәрендә иң ҙур йылға — Дукча, уның үҙәне ҡала иҡтисады өсөн ҙур ауыл хужалығы һәм рекреацион әһәмиәткә эйә. Тарихи үҙәктә 1950 йылдарҙа [[Санкт-Петербург|Ленинград]] архитекторҙары проекттары буйынса неоклассицизм стилендә төҙөлгән биналар ансамблдәре урынлашҡан. 

== Физик-географик характеристикаһы ==
[[Файл:MapOfMagadan.png|мини|Картала Магадан ҡалаһы]]
[[Файл:Laika ac Magadan beach (6457763827).jpg|мини|Ҡала пляжы]]

=== Географик урыны ===
Ҡала Нагаев һәм Гертнер ҡултыҡтары араһында, [[Охот диңгеҙе]] яры буйында урынлашҡан. Магадандан [[Мәскәү|Мәскәүгә]] автомобиль юлы буйынса алыҫлығы — 10 210 км&lt;ref&gt;{{cite web|author=| datepublished=| url=https://trace.ati.su/?EntityType=Trace&amp;MapVisible=True+%D0%90%D0%A2%D0%98&amp;Ferries=1&amp;Cities=1_4316-2_3611&amp;LargeCities=0| title=Магадан Мәскәү араһы километрҙарҙа машина менән — АТИ дистанцияһын иҫәпләү хеҙмәте|publisher=ati.su|lang=ru| accessdate=2021-03-26}}&lt;/ref&gt;. Магадандан көньяҡтараҡ [[Владивосток]] урынлашҡан, уға тиклем ара яҡынса 5000 км тәшкил итә.

Магадан МСК+8 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC-ҡа ҡарата ҡулланылған ваҡыттың офсеты (күсеүе) +11:00. Ҡулланылған ваҡытҡа һәм географик [[Оҙонлоҡ (координат)|оҙонлоҡҡа]] ярашлы, Магаданда ҡояштың уртаса төшө (төшкө сәғәт) 12:57 сәғәттә була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dateandtime.info/ru/city.php?id=2123628|title=Магаданда ваҡыт, Магадан өлкәһе, Рәсәй. Магаданда күпме ваҡыт|publisher=dateandtime.info|lang=ru|accessdate=2017-10-18|archive-date=2017-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018134033/http://dateandtime.info/ru/city.php?id=2123628|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Климаты ===
{{Климат города
|Город_род=Магадана
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/25913.htm Погода и климат] [http://data.oceaninfo.info/atlas/Oxot/2_watertemp_station_94052_1.html ЕСИМО]
| Янв_ср=-16.4           | Янв_ср_осад=14
| Фев_ср=-15.4           | Фев_ср_осад=13
| Мар_ср=-11.4           | Мар_ср_осад=17
| Апр_ср=-4.6            | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=1.8             | Май_ср_осад=37
| Июн_ср=7.8             | Июн_ср_осад=47
| Июл_ср=11.8            | Июл_ср_осад=64
| Авг_ср=12              | Авг_ср_осад=93
| Сен_ср=7.5             | Сен_ср_осад=77
| Окт_ср=-0.9            | Окт_ср_осад=80
| Ноя_ср=-9.8            | Ноя_ср_осад=60
| Дек_ср=-14.9           | Дек_ср_осад=26
| Год_ср=-2.7            | Год_ср_осад=561
| Янв_ср_мин=-18.5       | Янв_ср_макс=-14.2
| Фев_ср_мин=-17.8       | Фев_ср_макс=-12.5
| Мар_ср_мин=-14.4       | Мар_ср_макс=-8
| Апр_ср_мин=-7.5        | Апр_ср_макс=-1.6
| Май_ср_мин=-0.5        | Май_ср_макс=4.9
| Июн_ср_мин=5.2         | Июн_ср_макс=11.3
| Июл_ср_мин=9.6         | Июл_ср_макс=14.8
| Авг_ср_мин=9.7         | Авг_ср_макс=15
| Сен_ср_мин=5.1         | Сен_ср_макс=10.4
| Окт_ср_мин=-3.1        | Окт_ср_макс=1.7
| Ноя_ср_мин=-12         | Ноя_ср_макс=-7.3
| Дек_ср_мин=-17         | Дек_ср_макс=-12.8
| Год_ср_мин=-5.1        | Год_ср_макс=0.1
| Янв_а_макс=2.4         | Янв_а_мин=-34.6
| Фев_а_макс=3.2         | Фев_а_мин=-33.3
| Мар_а_макс=5.8         | Мар_а_мин=-30.8
| Апр_а_макс=9.7           | Апр_а_мин=-23.5
| Май_а_макс=22.3        | Май_а_мин=-10.8
| Июн_а_макс=24.5        | Июн_а_мин=-3.0
| Июл_а_макс=27.8          | Июл_а_мин=2.0
| Авг_а_макс=26.1        | Авг_а_мин=-1.0
| Сен_а_макс=20.2        | Сен_а_мин=-6.3
| Окт_а_макс=13.8        | Окт_а_мин=-21.1
| Ноя_а_макс=6.6         | Ноя_а_мин=-26.9
| Дек_а_макс=3.3         | Дек_а_мин=-37.0
| Год_а_макс=27.8          | Год_а_мин=-37.0
| Янв_вода=-1.7
| Фев_вода=-1.7 
| Мар_вода=-1.7 
| Апр_вода=-1.5 
| Май_вода=1.1 
| Июн_вода=7.4 
| Июл_вода=12 
| Авг_вода=12.1 
| Сен_вода=8.7 
| Окт_вода=4.4
| Ноя_вода=-0.2 
| Дек_вода=-1.7 
| Год_вода=3.1
|}}
{{Температура водоёма
| Место_род = (1977—2005 годы)
| Источник  = &lt;ref&gt;[http://data.oceaninfo.info/atlas/Oxot/2_watertemp_station_94052_1.html ЕСИМО]&lt;/ref&gt;

| Янв_а_макс =-1.5      | Янв_ср =-1.73              
| Фев_а_макс =-1.3      | Фев_ср =-1.73              
| Мар_а_макс =1.8      | Мар_ср =-1.73              
| Апр_а_макс =0.0      | Апр_ср =-1.49             
| Май_а_макс =8.6      | Май_ср =1.09             
| Июн_а_макс =16.6      | Июн_ср =7.40             
| Июл_а_макс =17.8      | Июл_ср =12.0             
| Авг_а_макс =18.0      | Авг_ср =12.1             
| Сен_а_макс =14.0      | Сен_ср =8.65             
| Окт_а_макс =8.7      | Окт_ср =4.36             
| Ноя_а_макс =4.9      | Ноя_ср =-0.15             
| Дек_а_макс =-0.3      | Дек_ср =-1.70              
| Год_а_макс =18.0      | Год_ср =3.12

| Янв_а_мин =-1.8           
| Фев_а_мин =-1.8         
| Мар_а_мин =-1.8          
| Апр_а_мин =-1.8          
| Май_а_мин =-1.8           
| Июн_а_мин =-1.0          
| Июл_а_мин =3.2          
| Авг_а_мин =1.0           
| Сен_а_мин =2.7           
| Окт_а_мин =0.3           
| Ноя_а_мин =-1.8           
| Дек_а_мин =-1.8           
| Год_а_мин =-1.8           
|}}

Магаданға диңгеҙ һыҙаттары менән субарктик климат хас. Ҡыш оҙон һәм һыуыҡ, Охот диңгеҙе тарафынан йомшартыла. Йәй ҡыҫҡа һәм һалҡын, елдәр йыш була. Уртаса температура май айында ғына 0 °C билдәһен үтә, октябрь башында 0 °C-тан түбән төшә. Йылдың иң йылы айы — август, уртаса тәүлек максимумы +15 °C, йылдың иң һалҡын айы, ғинуар, уртаса тәүлек температураһы -16,4 °C.

=== Халҡы ===
{{Население|Магадан}}
2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала Рәсәй Федерацияһының 1119 ҡалаһынан халыҡ һаны буйынса 185-се урында тора.

== Иҡтисады ==

=== Энергетика ===
[[Файл:Magadan-port.jpg|мини|Магадан сауҙа диңгеҙе портында «Золотая Колыма» ташыусы күмерҙе бушатыу]]
1933 йылда Магадан ҡалаһында ҡеүәте 672 кВт булған беренсе эре электр станцияһы төҙөлә.

Термаль (йылылыҡ) энергия етештереүҙе Магадан ТЭЦ-ы башҡара. Электр менән Тәьмин итеүҙе «Магаданэнерго», «Южные Электрические Сети», «Магаданэлектросеть» тормошҡа ашыра.

=== Сәнәғәт ===
Ҡалала тау ҡорамалдары етештерелә, балыҡ эшкәртеү предприятиелары, машиналар эшләү заводтары һәм башҡа сәнәғәт предприятиелары эшләй:

* Магадан ағас эшкәртеү заводы

* Магадан шиналар ремонтлау заводы

* «Омолон алтын сығарыу компанияһы»

* «Рәсәй Феррометалдар компанияһы»

* «Колыма күмер компанияһы»

* Магадан һөт заводы

* Магадан икмәк заводы

* Магадан балыҡ заводы

* Магадан алкоголһеҙ эсемлектәр етештереү заводы

* Магадан эре панелле торлаҡ төҙөлөшө заводы

Ауыр тау ҡорамалдары һәм запас частар эшләүсе механик ремонт заводы үҙ продукцияһын Рәсәйҙең бөтә алтын сығарыу төбәктәрен, [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрен һәм [[Африка]] илдәрен тәьмин итә. Совет осоронан һуңғы осорҙа алтын сығарыу сәнәғәтенең мөһим предприятиелары төҙөлә.

== Транспорт ==
[[Файл:Aeroport magadan 1.jpg|мини|Аэропорт]]

=== Автотранспорт ===
Магадандан өлкәнең төп ҡасабалары аша {{Табличка-ru|Р|504}} «Колыма» федераль трассаһы үтә, ул төбәкте Якутия һәм «ҙур ер - материк» менән тоташтыра.

Магадан автотранспорт предприятиелары Ола, Арман, Палатка, Сокол, Уптар, Ягодное, Сусуман, Усть-Омчуг, Матросово тораҡ пункттарына даими автобус бәйләнеше алып бара. Шулай уҡ ҡала буйлап маршрут таксиҙары йөрөй.

=== Тимер юл ===
Әлеге ваҡытта Магадан ҡалаһында тимер юлы юҡ.

1940-1950 йылдарҙа Магадан-Палатка линияһы эшләгән.

=== Диңгеҙ порты ===
Ҙурлығы буйынса илдең төньяҡ-көнсығышында икенсе диңгеҙ порты ([[Петропавловск-Камчатский|Петропавловск-Камчатскиҙан]] һуң)&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://www.morport.com/rus/publications/document1339.shtml| title=2012 йылда Рәсәй диңгеҙ порттарының йөк әйләнеше.| publisher=// morport.com| accessdate=2014-07-21| archive-date=2013-09-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20130915082754/http://www.morport.com/rus/publications/document1339.shtml| deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, йыл әйләнәһенә эшләй (декабрҙән майға тиклем — боҙ оҙатыусыһы — караптар төркөмөн йәки каруанын алып барған бер йәки бер нисә боҙватҡыс).

== Авиатранспорт ==
В. С. Высоцкий исемендәге Магадан халыҡ-ара аэропорты (Сокол) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығышында иң ҙур аэропорт, ул, әйтәйек, кешеләрҙе һәм ашығыс йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған берҙән-бер үҙәк. Икенсе аэропорт (Магадан-13) 1990-2000 йылдарҙа үҙенең әһәмиәтен юғалта һәм әлеге ваҡытта аҙ һанлы чартер рейстары өсөн ҡулланыла.

== Фән һәм мәғариф ==
Магадан ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ-Көнсығыш ғилми үҙәге урынлашҡан, ул түбәндәге уҡыу йорттарын берләштерә:

* [[Рәсәй ФӘНДӘР АКАДЕМИЯҺЫ ДВО-ның төньяҡ-Көнсығыш комплекслы ғилми-тикшеренеү институты (СВКНИИ)|Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ-Көнсығыш комплекслы ғилми-тикшеренеү институты (СВКНИИ)]]
* [[Институт биологических проблем севера (ИБПС) ДВО РАН|РФА Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең Төньяҡ биологик проблемалары институты (IBPS)]]
* Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш бүлексәһенең «Арктика» ғилми-тикшеренеү үҙәге.

Юғары белемде бөтә төбәктәге берҙән-бер учреждение — [[Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты|Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университеты (ТКДУ)]] күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2021/07/29/reg-dfo/pochemu-tak-trudno-obespechit-zapros-na-vysshee-obrazovanie-v-magadane.html |title=Ни өсөн Магаданда юғары белем алыуҙы тәьмин итеү бик ауыр. |website=Российская газета |date=2021-07-29 |accessdate=2021-11-26 |archive-date=2021-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126110718/https://rg.ru/2021/07/29/reg-dfo/pochemu-tak-trudno-obespechit-zapros-na-vysshee-obrazovanie-v-magadane.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ 22 [[Мәктәп|дөйөм белем биреү мәктәбе]] эшләй.

== Мәҙәниәт ==

=== Кинотеатрҙар ===
Магадан ҡалаһында — Горняк, Нуғай, Радуга-Кино кинотеатрҙары урынлашҡан.

=== Театрҙар ===
Магаданда ике театр эшләй:

*М. Горький исемендәге Магадан өлкә мәҙәниәт йорто бинаһын төҙөү 1940 йылдың яҙында башлана. Асыу тантанаһы 1941 йылдың 5 октябрендә үтә. Мәҙәниәт йортоноң театр труппаһы Магадан эстрада театры менән берләшкәс, Горький магадан музыка-драма театры барлыҡҡа килә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=16425|title = Музыкально-драматический театр имени Горького|author = |work = |date = |publisher = |accessdate = 2015-03-11|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150402092138/http://www.magadangorod.ru/index.php?newsid=16425|archivedate = 2015-04-02|deadlink = yes}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге исеме — [https://web.archive.org/web/20150402124436/http://www.mmdt.ru/news.php Магадан дәүләт музыкаль драма театры].

*[https://theatrekukol.ru/ Магадан дәүләт ҡурсаҡ театры] 1979 йылда Щукин мәктәбен тамамлаусы Александр Романов тарафынан ойошторола. Тәүге сығыштары Магадан профсоюздар һарайы сәхнәһендә үтә. 1994 йылдан театрҙың үҙ бинаһы бар. Репертуарҙың нигеҙен әкиәттәр буйынса, шул иҫәптән төньяҡ халыҡтары фольклоры мотивтары буйынса спектаклдәр тәшкил итә.

=== Музыка ===
Музыкаль коллективтарҙың һәм концерттарҙың эшмәкәрлеген Магадан өлкә филармонияһы алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mag-philharmonia.ru/|title = Магаданская областная филармония|author = |work = |date = |publisher = |access-date = 2015-03-25|archive-date = 2014-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20141217230359/http://mag-philharmonia.ru/|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;. Филармония эргәһендә йыр һәм бейеү ансамбле эшләй «''Энер»'' (Йондоҙ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=13|title = Ансамбль «Энэр»|author = |work = |date = |publisher = |access-date = 2015-03-25|archive-date = 2017-03-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20170319022608/http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=13|deadlink = no}}&lt;/ref&gt; һәм рус халыҡ инструменттары оркестры&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=12|title = Магаданский Русский оркестр|author = |work = |date = |publisher = |access-date = 2015-03-25|archive-date = 2015-04-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20150402133840/http://mag-philharmonia.ru/index.php?newsid=12|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;.

== Туғандаш ҡалалар ==

* {{АҠШ флагы|20px}} [[Анкоридж]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[22 июнь]] [[1991 йыл|1991]])
* {{Ҡытай флагы|20px}} [[Тунхуа]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] ([[1 июль]] [[1992 йыл|1992]])
* [[Йылға|Елгава]], [[Латвия]] ([[16 август]] [[2006 йыл|2006]])
* [[Алтын|Златица]], [[Болгария]] ([[27 сентябрь]] [[2012 йыл|2012]])
* {{Ҡытай флагы|20px}} [[Шуанъяшань]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] ([[12 июль]] [[2013 йыл|2013]])
* [[Барановичи]], [[Беларусь|Белоруссия]] ([[25 май]] [[2018 йыл|2018]])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rg.ru/2018/05/25/reg-dfo/baranovichi-i-magadan-stali-gorodami-pobratimami.html |title=Барановичи и Магадан стали городами-побратимами // Новости Союза Беларуси и России |access-date=2021-03-07 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727003242/https://rg.ru/2018/05/25/reg-dfo/baranovichi-i-magadan-stali-gorodami-pobratimami.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Топографик карталар ==

* {{Карта|O-56-14}}
* {{Карта|O-56-I}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Магадан: Путеводитель-справочник|ссылка=|ответственный=Колл. авторов: С. В. Будникова, С. П. Ефимов, В. В. Мищенко, А. Г. Козлов, Л. И. Комарова, О. М. Сокол, К. И. Стельмах; Сост.Л. И. Комарова; Худож. В. Н. Манчук|издание=|место=Магадан|издательство=[[Магаданское книжное издательство|Магаданское кн. изд-во]]|год=1989|страницы=|страниц=224|серия=|isbn=5-75-81-0048-X|тираж=30000}} (в пер.)
* Магадан. Конспект прошлого / Сост. и авт. вступ. статей А. Г. Козлов — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1989
* ''Важенин Б. П.'' Магадан: к историческим истокам названия — Магадан: СВКНИИ ДВО РАН, 2003
* ''Козлов А. Г.'' Магадан: возникновение, становление и развитие административного центра Дальстроя (1929—1945) — Магадан : СВКНИИ ДВО РАН, 2007
* ''Добротворский Н. В.'' Как магаданцы на Новый год белугу пилили. Сборник краеведческих зарисовок. Магадан: Новое магаданское кн. изд-во, 2010
* ''Добротворский Н. В.'' Назад — в будущее Магадана. Краеведческие зарисовки об истории столицы Колымы. Магадан: Новое магаданское кн. изд-во, 2016
* ''Добротворский Н. В.'' О бухте Нагаева, Магаданском парке и мамонтенке Диме. Сборник краеведческих статей. Магадан: Изд-во магазина «Магаданские сувениры», 2016
* ''Кудрин В. Н.'' В память о Магадане. Набор открыток со стихами. Магадан: Новое кн. изд-во, 2010
* {{Китап|автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева|ссылка=|место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том=|страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2|тираж=3000|ref=Поспелов}}

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20080111081735/http://www.magadangorod.ru/ Магадан ҡалаһы мэрияһы рәсми сайты]
* [https://web.archive.org/web/20220308070719/https://magadangid.ru/ Магадан ҡалаһы буйынса Гид — MagadanGid.ru]
* [https://t.me/magadancity Ҡала Telegram-чаты]
* [http://www.mojgorod.ru/magadan_obl/magadan/index.html Магадан «минең ҡалам»энциклопедияһында]
* [https://web.archive.org/web/20190524163850/http://photo.ukamo.org/ Фото, тарих, Магадан һәм Магадан өлкәһе тураһында документтар]
* [http://www.kolyma.ru/ KOLYMA төбәк мәғлүмәт порталы.RU]
* [http://magadanmedia.ru/ Магадан һәм Магадан өлкәһе (Колыма) Яңылыҡтары MagadanMedia]
* [https://web.archive.org/web/20211207115942/http://www.meta-city.ru/ Ҡаланың интерактив картаһы менән ҡала мәғлүмәт системаһы]
* [http://magadan360.ru/ Магадан һәм Магадан өлкәһе панорамалары]
* [https://web.archive.org/web/20220121225214/http://www.antic-r.ru/kol_bibl.htm Колыма китапханаһы]
* [http://www.49gov.ru/common/upload/1/editor/file/Gorod_Magadan.pdf Магадан ҡалаһы муниципаль берәмеге паспорты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125085128/https://www.49gov.ru/common/upload/1/editor/file/Gorod_Magadan.pdf |date=2022-01-25 }}

== {{Население|Магадан|график}} ==
[[Категория:Рәсәй порттары]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]
[[Категория:XX быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]]</text>
      <sha1>tsredzg48665gp8v4fzevd6ce6nfbed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәримова-Байбулатова Рәмзиә Рафаэль ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193688</id>
    <revision>
      <id>1309557</id>
      <parentid>1297383</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T04:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13302" sha1="6pgndzybo5bxsb147loxqej46v14mp5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәримова-Байбулатова Рәмзиә Рафаэль ҡыҙы''' ([[24 май]] [[1975 йыл]]) — журналист, депутат, йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы(2002) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре(2013) Рәсәйҙең атҡаҙанған журналисы(2024) Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың VII саҡырылыш депутаты(2023). 

== Биографияһы ==
Рәмзиә Рафаэль ҡыҙы Кәримова (Байбулатова) [[1975 йыл]]дың [[24 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]]ның Төркмән ауылында тыуа.

[[1980 йыл|1980]]—[[1989 йыл]]дарҙа [[Әбйәлил районы]]ның Әбделмәмбәт ауылында урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡый.
  
[[1989 йыл|1989]]—[[1992 йыл]]дарҙа Рәми Ғарипов исемендәге Республика Башҡорт мәктәп-интернатында белем ала.
 
[[1992 йыл|1992]]—[[1997 йыл]]дарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның (хәҙер — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]) Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡып, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.

[[1997 йыл|1997]]—[[2000 йыл]]дарҙа [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]нда «Бухгалтер иҫәбе һәм аудит» һөнәрен үҙләштерә.
  
[[1995 йыл]]дан, студент йылдарынан уҡ [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]]нда эш башлай. Мәғлүмәт программаларының Баш редакцияһында хәбәрсе, махсус хәбәрсе була. Рәмзиә Кәримова Башҡортостан Башлығы пулына инә. Шуға ла ул ШОС һәм БРИКС, Фольклориада, Вордскилс, Рәсәй-Беларусь хеҙмәттәшлеге кеүек мөһим халыҡ-ара сараларҙың, Рәсәй Президентының Башҡортостанға эш сәфәрҙәренең, республикала барған башҡа төп сәйәси-ижтимағи, социаль сараларҙың уртаһында ҡайнай, уларҙан репортаждар әҙерләй.

Ил Президенты Владимир Путиндың матбуғат конференцияһында ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://i-gazeta.com/news/obshchestvo/2013-12-24/zhurnalistka-iz-bashkirii-zadala-vopros-putinu-581030 Журналистка из Башкирии задала вопрос Путину]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rifinfo.ru/news/35459 Пресс-конференция Владимира Путина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250604023012/http://www.rifinfo.ru/news/35459 |date=2025-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Башлығының эш сәфәрҙе буйынса телематериалдар эшләй.
 
[[2023 йыл]]да Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың VII саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

== Маҡтаулы исемдәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы (2023)&lt;ref&gt;Башкортостан. В Уфе женщин республики поздравили с их праздником и вручили заслуженные награды. 07.03.2023&lt;/ref&gt;
* «Ҡотҡарыу хеҙмәтен пропагандалаған өсөн» РФ Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы миҙалы (2021)&lt;ref&gt;[https://fadm.gov.ru/news/61358/?ysclid=ln6c8py83q470195948 В Уфе прошел Форум безопасности]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы (2015)&lt;ref&gt;[https://gsrb.ru/ru/press-center/news/36613/ Константин Толкачев вручил награды победителям журналистского конкурса на лучший материал по парламентской тематике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250604022853/https://gsrb.ru/ru/press-center/news/36613/ |date=2025-06-04 }}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» Маҡтау билдәһе (2016)
* Башҡортостандың Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһы (2014)
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2013)
* Рәсәй Федерацияһы Журналистар берлегенең Маҡтау ҡағыҙы (2012).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2023).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған журналисы (2024).

== Ғаиләһе ==
Тормош иптәше, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы акционерҙар йәмғиәте мәғлүмәт программаларының Баш редакцияһы махсус хәбәрсеһе Илдар Зөлфәр улы Байбулатов менән ике ҡыҙ — Алтынай, Айгүзәл — үҫтерәләр.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәмзиә Кәримова-Байбулатова Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы(2002) [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте|Башҡортостан Республикаһының «Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте» ҡатын-ҡыҙҙың статусын үҫтереү һәм йәмғиәттә уның ролен әүҙемләштереү төбәк йәмәғәт ойошмаһы]] советы ағзаһы (2022).

Социаль проекттарҙың авторы. Онкология менән ауырыған балаларҙы дауалау өсөн аҡса йыйыуҙа, Өфөлә хоспис төҙөүҙә&lt;ref&gt;[https://www.sdelai.org/ru/acts/2243 Рамзия Каримова-Байбулатова: поддерживаю Уфимский хоспис]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, инвалидтарға ярҙам ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 2021 йылда журналистың Әбйәлил районы Йәнекәй ауылында йәшәгән физик мөмкинлектәре сикләнгән өс бер туған Ҡунаҡҡоловтар тураһында репортаж әҙерләп эфирға сығарыу менән генә сикләнмәй, уларҙың йортона һыу, канализация, газ үткәреүҙе ойоштора. Инвалидлыҡ юлларға, бушлай инвалид коляскаларына сиратҡа торорға ярҙам итә, аҡсалата һәм көнкүреш техникаһы менән булышлыҡ итә&lt;ref&gt;Башинформ. Л. Аралбаева. «Они для меня — пример силы духа: тележурналист Рамзия Каримова помогает трем братьям-колясочникам» 05.05.2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/yarzam/2023-05-18/nagrada-za-dobrye-dela-v-bashinforme-chestvovali-geroev-spetsproekta-yar-am-vremya-dobryh-del-3263514 Награда за добрые дела. В «Башинформе» чествовали героев спецпроекта «Ярҙам — время добрых дел»]&lt;/ref&gt;.

Рәмзиә Рафаль ҡыҙы йәш быуынды журналистикаға йәлеп итеү буйынса эш алып бара, үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлаша. Әбйәлил районы Әбделмәмбәт мәктәбендә ижади уҡыусыларға үҙ премияһын булдырған&lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/yanyliktar/2022-12-19/bild-le-telezhurnalistan-premiya-3079135?ysclid=ln6ch2mkbn309647941 Билдәле тележурналистан - премия]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, республикала үткән йәштәр, балалар медиайыйындарының эксперты, «Йәшлек йәшен йәшнәтә» Өфө ҡала фестиваленең баһалама рәйесе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20231128165705/https://abzelil.com/articles/obshchestvo/2018-03-30/nikakie-regalii-ne-zamenyat-semyu-18425 «Никакие регалии не заменят семью…»]
* [https://web.archive.org/web/20260511093256/https://ural-rb.ru/articles/obshes/2023-06-15/min-eshl-m-m-kem-eshl-r-3300886 &quot;Мин эшләмәһәм, кем эшләр?&quot;]
* [http://www.kiskeufa.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=3337  ИР КЕШЕ ӨСӨН ӘСӘҺЕ МЕНӘН ҠАТЫНЫНЫҢ ДУҪ БУЛЫУЫ - ЯРТЫ БӘХЕТ]
* [https://www.bashinform.ru/news/social/2022-10-19/iz-bashkirii-k-boytsam-batalona-imeni-aleksandra-dostavalova-otpravlyaetsya-gumanitarnyy-konvoy-2995556 Из Башкирии к бойцам батальона имени Александра Доставалова отправляется гуманитарный конвой]
* Счастье там-где я&lt;nowiki/&gt; https://vatandash.ru/articles/sovremennik/2023-11-14/schastie-tam-gde-ty-3519523 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231204161435/https://vatandash.ru/articles/sovremennik/2023-11-14/schastie-tam-gde-ty-3519523 |date=2023-12-04 }}
* Награда за добрые дела https://www.bashinform.ru/news/yarzam/2023-05-18/nagrada-za-dobrye-dela-v-bashinforme-chestvovali-geroev-spetsproekta-yar-am-vremya-dobryh-del-3263514
* Журналист премияһы    https://yanshishma.com/articles/yanyliktar/2022-12-19/bild-le-telezhurnalistan-premiya-3079135?ysclid=ln6ch2mkbn309647941{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Әбйәлил ҡыҙы Рәмзиә https://ye102.ru/articles/mahsus/2020-04-10/by-lil-y-y-r-mzi-738875{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Тормошта йәшәүе еңел  https://shonkar.com/articles/ber-k-nl-k-s-khmf/2019-07-03/tormoshta-y-sh-e-ny-e-el-251310 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241112085404/https://shonkar.com/articles/ber-k-nl-k-s-khmf/2019-07-03/tormoshta-y-sh-e-ny-e-el-251310 |date=2024-11-12 }}
* Сила духа https://dzen.ru/a/ZFSJg6k4bW9SF89r?ysclid=m3ke05h8og702648711
* [https://i-gazeta.com/news/obshchestvo/2013-12-24/zhurnalistka-iz-bashkirii-zadala-vopros-putinu-581030 Журналист из Башкирии задала вопрос Путину https://i-gazeta.com/news/obshchestvo/2013-12-24/zhurnalistka-iz-bashkirii-zadala-vopros-putinu-581030]
* Указ Путина https://news.mail.ru/politics/60925781/
* [https://www.bashinform.ru/news/svo/2024-11-26/zhurnalist-i-deputat-iz-bashkirii-otpravlyaetsya-rabotat-v-zonu-svo-4023926?ysclid=m4ti3ozc44438060553 Депутат и тележурналист Рамзия Каримова отправляется работать волонтером на зону СВО https://www.bashinform.ru/news/svo/2024-11-26/zhurnalist-i-deputat-iz-bashkirii-otpravlyaetsya-rabotat-v-zonu-svo-4023926?ysclid=m4ti3ozc44438060553]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>6pgndzybo5bxsb147loxqej46v14mp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197534</id>
    <revision>
      <id>1309405</id>
      <parentid>1284178</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T16:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23022" sha1="a9zyfqx10p1wv19132gjldx1svr2rpf" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Йәнекәй
 |оригинал имени       = {{lang-crh3|Canike|جانـيـكه}}
 |имя при рождении     = 
 |полное имя           =
 |изображение          = Мавзолей Джанике-ханым.jpg
 |ширина               = 265px
 |описание изображения = Мавзолей Джанике в Кырк-Оре
 |дата рождения        = конец XIV века
 |место рождения       = предположительно, [[Кырк-Ор]], [[Крымский улус]] [[Золотая Орда|Золотой Орды]]
 |дата смерти          = {{ДС+Хиджра|||1437}} 
 |место смерти         = [[Кырк-Ор]]
 |гражданство          = 
 |подданство           = 
 |род деятельности     = 
 |отец                 = [[Тухтамыш]]
 |мать                 = Туғайбикә
 |Супруг                =  Иҙеүкәй
 |дети                 = [[Нураддин|Нуреддин]] (Мораҙым), Мансур-ад-дин
 |викисклад            = 
}}

'''Йәнекәй, Йәнекә''' ({{lang-ru|Джанике}}; {{Lang-crh3|Canike|جانـيـكه}}{{Sfn|Валиханов|1984|с=233}}; [[XIV быуат]] ахыры— 1437; һижрә буйынса 841-се йылдың (1437—1438 йй.) Рамаҙан айында вафат булған) — [[сыңғыҙиҙар]] нәҫеленән булған Ҡырым принцессаһы, [[Алтын Урҙа]] ханы Туҡтамыштың ҡыҙы, [[Нуғай Урҙаһы]]на нигеҙ һалыусы, [[Иҙеүкәй]] мырҙаның тормош иптәше, Ҡырҡ Ор (хәҙер Чуфут-кале тип йөрөтөлә; Ҡырҡ-ер, Ҡырҡ-ир, Ҡырҡ-ырыу ҙа тип аңлатыла) ҡәлғәһе батшабикәһе.

Фаразлауҙар буйынса, Йәнекәй [[Ҡырым]]да XIV быуат аҙағында тыуған, 1416 йылда үҙенең оҙатыусылар менән [[Мәккә|Мәккәгә]] хаж ҡыла был бөтә мосолман донъяһына ҙур тәьҫир яһай, ислам илдәрендә билдәлелек ала.

[[Ҡырым ханлығы]]н Алтын Урҙанан айырыуҙа Йәнекәй ханым мөһим роль уйнай. Ҡырҡ Ор бейлеге хакимәһе булараҡ, Ҡырымда тулы власҡа дәғүә иткән Туҡтамыш вариҫтары Кесе-Мөхәммәт һәм Сәйет Әхмәт менән көрәштә буласаҡ беренсе Ҡырым ханы [[Хажи I Гирәй|Хажи Гәрәйгә]] ярҙам күрһәтә.

1437 йылда Ҡырым ярымутрауында вафат була, унда махсус төҙөлгән «Бөйөк батшабикә» титулы менән мавзолейҙа-төрбәлә ерләнә. Бөйөк бейсә титулы менән Йәнекәй бик күп төрлө легендалар һәм хикәйәттәр менән бәйле, уларҙың дөрөҫлөгө тулыһынса асыҡланмаған.


== Биографияһы ==
[[Файл:Chufut_Kale1.jpg|справа|мини|250x250пкс|Ҡырҡ-Ор]]
Йәнекәй Ҡырымда, Ҡырҡ-Ор ҡәлғәһендә тыуған, тип фаразлана{{Sfn|Фадеева|2007}}. Уның атаһы Алтын Урҙа ханы Туҡтамыш, әсәһе-ханша Туғайбикә (урыҫ телле сығанаҡтарҙа Тавлин-бек{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}). Туғайбикә ҡырым татарҙары ханы Хажибәктең ейәнсәре (бәлки, бүләсәре) булған{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}{{Sfn|Фадеева|2001}}. Йәнекәйҙең бала сағы тураһында бер нәмә лә билдәле түгел.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}} Ул 1397 йылда Иҙеүкәй менән Туҡтамыш араһындағы дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре өҙөлгәнгә тиклем яҡынса 14-15 йыл элек тыуған.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}{{Sfn|Фадеева|2007}} Йәнекәй тураһындағы тәүге рәсми мәғлүмәт — төрки бейе Балтычактың улы Иҙеүкәй менән никахы хаҡында телгә алына.&lt;ref name=&quot;Едигей2&quot;&gt;{{БРЭ|статья=Едигей|ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3826198|автор=Трепавлов В.|год=2017|архив=https://web.archive.org/web/20220814150656/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3826198|архив дата=2022-08-14}}&lt;/ref&gt; Йәнекәйҙе атаһы үҙенең тоғро уң ҡулы Иҙеүкәй мырҙаға кейәүгә бирә.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=60}} Уларҙың Мораҙым (Нур-ад-дин) һәм Мансур-ад-дин тигән улдары булған тип һанала. Иҙеүкәй Туҡтамышҡа ҡаршы баш күтәреп, Аҡһаҡ Тимер яғына күскәс, кейәүенә булған үсен хан ҡатынына төшөрә, Туғайбикәне үлтерә.

Туҡтамыш Аҡһаҡ Тимерҙән ([[Тамерлан]]дан) еңелә, Иҙеүкәйҙең Йәнекәйгә өйләнеүе, уның абруйын нығыта һәм 1395 йылдан халыҡ араһында йоғонтоһо һиҙелерлек арта.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=61}}

Алтын Урҙа ханының ҡыҙы [[Сыңғыҙиҙар|сыңғыҙиҙә]] менән никахы үҙе сыңғыҙи булмаған Иҙеүкәйҙең вариҫтарына Урҙа тәхетенә дәғүә итергә мөмкинлек бирә.{{Sfn|Фадеева|2001}}{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=61}}

Йәнекәйҙең Иҙеүкәйгә кейәүгә сығыуы ике яҡ өсөн дә файҙалы була. Атаһы Туҡтамыш туғанлыҡ бәйләнеше аша үҙенең әмиренә өҫтәмә йоғонто яһау сығанаҡтары ала. Туҡтамыш икенсе ҡыҙын да (исеме билдәһеҙ) Ҡырҡ-Ор әмиренә — Баҙанға кейәүгә бирә.{{sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=61}}

1397 йылда Иҙеүкәй, Тухтамыш өсөн көтөлмәгәндә, [[Сәмәрҡәнд]] хакимы Аҡһаҡ Тимер яғына күсә. Ул ваҡытта Туҡтамыш Алтын Урҙа хакимы менән һуғыш хәлендә була.{{Sfn|Фадеева|2007}}{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}. Иҙеүкәйҙең хыянат итеүенә ҡаршы Туҡтамыш ҡатыны Туғайбикәне үлтерә.{{Sfn|Фадеева|2001}}. Бәлки, уның ҡыҙы ла шундай уҡ яҙмышҡа дусар булыр ине, әммә ул хан ставкаһынан ситтә була{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}

XIV быуат аҙағына Туҡтамыш Азияла үҙенең сәйәси йоғонтоһон тулыһынса юғалта, ә киләһе быуат башында Иҙеүкәй менән сираттағы бәрелештән һуң билдәһеҙ шарттарҙа вафат була, Шул осорҙа Иҙеүкәй Урҙаның тулы хоҡуҡлы хакимы була. 1406 йылда Иҙеүкәй [[Хәрәзм өлкәһе|Хәрәзм]]ды, ә 1407 йылда [[Болғар (ҡала, Спас районы)|Болғарҙы]] баҫып ала. унан хан титулына дәүғә иткән Йәләлетдинде (Йәнекәйҙең ҡустыһын) ҡыуып сығара. 1411—1412 йылдарҙа Йәләлетдин Иҙеүкәй менән апаһы йәшәгән Хәрәзмды ҡамай{{Sfn|Фадеева|2001}}{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}, әммә ҡамау уңышһыҙ тамамлана.{{Sfn|Селезнёв|2010}}

Йәнекәй бейсә Алтын Урҙала сәйәси йоғонто яһарға ынтыла, ошо маҡсатта 1416 йылда ул [[Мәккә|Мәккәгә]] хаж ҡыла. Был ваҡиға бөтә мосолман донъяһына билдәле була, Хажға барыу Йәнекәйҙең абруйын һәм йоғонтоһон нығыта, уның билдәлелеген арттыра.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=60}}{{Sfn|Фадеева|2001}} [[Мәккә]]гә ул донъяларҙың бик буталсыҡ осоронда, етмәһә тормош юлдашһыҙ юллана. Туҡтамыш ҡыҙының [[Дамаск]]иға килеүе тураһында ғәрәп тарихсылары Ибн Хаҙжар әл-Әскәләй «Извещение неразумных о детях века» китабында һәм Мысыр тарихсыһы, географ [[:ru:Такиюддин аль-Макризи|Такиюддин]] Әл-Макризи: «[[Дәште Ҡыпсаҡ]] хакимы Иҙеүкәйҙең ҡатыны-ханша өс йөҙ һыбайлы оҙатыуында Сүриә карауаны менән хаж ҡылырға рөхсәт һорап килде», — тип яҙып ҡалдырған. {{Sfn|Ибн Хаджар|1884|с=454}}{{Sfn|аль-Макризи|1884|с=442}} Туҡтамыш хандың ҡаһарман һәм иманлы ҡыҙының был аҙымы уны бар мосолман донъяһына таныта.

Йәнекәйҙең Иҙеүкәйгә йоғонтоһон өс йәшлек бер туған ҡустыһы Ҡәҙербирҙене ҡотҡарыу осрағы раҫлай. Туҡтамыштың өс йәшлек улын, Алтын Урҙа тәхетенә дәғүә итеүсе берҙән-бер законлы дәғүәсе Ҡәҙербирҙене, Иҙеүкәй юҡ итмәксе була. шул иҫәптән Йәнекәйҙең үҙен дә, Йәнекәйҙән тыуған улын Алтын Урҙа тәхетенә берҙән-бер законлы дәғүәсе итергә ынтылған була.{{Sfn|Валиханов|1984}}

Ул бер нисә кеше оҙатыуында Иҙеүкәйҙән йәшерен рәүештә Ҡәҙербирҙене Ҡырымға ебәрә.{{Sfn|Валиханов|1984}} (Ҡырҡ-Орҙаға тип фаразлана{{Sfn|Фадеева|2001}}{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}), шулай ҡустыһының хәүефһеҙлеген тәьмин итә.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}} Ун бер йылдан һуң, 1420 йылда, Алтын Урҙа ханы булған ун дүрт йәшлек Ҡәҙербирҙе Ҡырымда ғәскәр йыя һәм Нуғай ханы Иҙеүкәйгә ҡаршы яуға сыға. Һуғыш алышында Иҙеүкәй һәләк була, ә бер нисә көндән алған яраларынан Ҡәҙербирҙе үҙе лә вафат була.{{Sfn|Валиханов|1984}} Йәнекәй ханым Туҡтамыш нәҫеленең ханбикәһе һәм шул уҡ ваҡытта Ҡырҡ-Ор тәхетенә дәғүә итә, ун ете йыл дауамында, вафат булғанға тиклем бейлек менән идара итә.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}

Йәнекәй идара иткән осорҙа Ҡырҡ-Орҙала Ҡырымдың географик урынлашыуы, сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр үҫеше, Византия һәм Көнбайыш Европаға яҡынлығы арҡаһында уның айырымланыу тенденцияһы күҙәтелә, шул уҡ ваҡытта Алтын Урҙала үҙ-ара низағтар Ҡырым тауҙарына ла барып етә.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=63}}.

Йәнекәй Ҡырҡ-Ор менән идара иткән осорҙа [[Хажи I Гирәй|Хажи Гәрәйгә]] Туҡтамыш вариҫтары Кесе Мөхәмәт һәм Сәйет Әхмәт менән көрәштә ярҙам күрһәтә, улар ҙа, Хажи Гәрәй кеүек үк, Ҡырымда тулы власҡа дәғүә итә алған.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=63}} Һәм, моғайын, уны Ҡырым тәхетендә үҙенең вариҫы итеп күргәндер{{Sfn|Фадеева|2001}} XVI—XVIII быуат сығанаҡтарында Ҡырым ханлығының айырымланыу позицияһы Туҡтамышҡа барып тоташа, ә Йәнекәй был процеста иң мөһим фигура була, тулыһынса өҫтөнлөк итә{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=65}}.

=== Үлеме ===
1437 йылда Йәнекәй ханым вафат була, Был Хажи Гәрәйҙең Ҡырымдағы хәлен ныҡ ҡаҡшата, Ул ярҙамһыҙ ҡала һәм мәжбүри рәүештә [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литваға]] күсеп китә.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}

== Легендалар ==
Йәнекәй шәхесе менән бик күп төрлө легендалар һәм риүәйәттәр бәйле.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=58}} Бер легенда буйынса, ул, «йәш һәм матур ҡыҙ», Ҡырҡ-Ор ҡәлғәһен дошман һөжүменән һаҡлап һәләк була, һәм атаһы Тухтамыш уның һәләк булған урынында мавзолей төҙөргә ҡуша.{{Sfn|Фадеева|2007}}{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=58}}, был бик үк ихтимал түгел, сөнки Туҡтамыш үҙе 1406 йылда ҡыҙы үлгәнгә тиклем үк һәләк булған{{Sfn|Фадеева|2007}}. Икенсе легенда буйынса, Йәнекәй һөйгәне менән бергә ата-әсәһенең ихтыярын ҡабул итмәйенсә һәләк була.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993|с=58}} 1967 йылда М. Кустова халыҡ риүәйәтен яҙып ала, уға ярашлы, Йәнекәй йәшәгән Туҡтамыш һарайына көтөүсе Әли үтеп инә, ул Йәнекәйгә Ҡырҡ-Ор ҡамауҙа, ә кешеләр һыуһауҙан һәләк булыуын һәм уның тыумышы менән Иҫке Йорттан (Эски-Юрт) булыуын, һәм тик ул ғына, &quot; ботаҡ кеүек нәҙек &quot; ҡыҙ, һыуға барып етә алғанын әйтә; улар төн буйына һыу ташый, бассейнды тултыра. Риүәйәт буйынса, иртән Йәнекәй көсөргәнештән үлә, халыҡ араһында хөрмәт ҡаҙана.{{Sfn|Фадеева|2007}}{{Sfn|Кустовая|1967}} Туҡтамыш һарайы ысынлап та Ҡырҡ-Орҙа (Ер) урынлашҡан: Бурунчак диуары районында емереклектәр һаҡланған, ә яҡындағы ҡаҙыу эштәре бай йорттарҙы биҙәгән күп һанлы семәр ярсыҡтарын асыҡлаған.{{Sfn|Фадеева|2007}}

== Төрбә ==
[[Файл:Гробница_Джанике-ханым.jpg|справа|мини|240x240пкс|Йәнекәй (Джанике) Ҡәбер Ташы]]
Йәнекәй үлгәндән һуң мавзолей төҙөлә ([[Ҡырым татарҙары теле|ҡырымтатарса]] «төрбә».{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}) Төрбәләге мәрмәр ҡәбер ташы ғәрәп яҙыуы менән биҙәлгән: « Туҡтамыш хандың һижрә буйынса 841-се йылдың (1437—1438 йй.) Рамаҙан айында вафат булған ҡыҙы Бөйөк Йәнекәй ханымдың ҡәбере» тип яҙылған. &quot;{{Sfn|Фадеева|2007}}{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}. Мавзолейҙың төҙөлөү ваҡыты аныҡ билдәле түгел.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}} Бер версия буйынса, төрбә Ҡырҡ-Ор хакимәһе үлгәндән һуң, икенсеһе буйынса XVI быуат башында Миңлегәрәй (Менгли Гәрәй) Хажи Гәрәйҙең алтынсы улы төҙөгән.

Салачиктағы Хажи Гәрәйҙең төрбәһе һәм [[Баҡсаһарай]]ҙағы Эске төрбә архитектура стиленең оҡшашлығы Миңлегәрәй идара иткән осорҙа төҙөлгәндер, моғайын, тигән фараз яһарға мөмкинлек бирә.{{Sfn|Герцен, Могаричев|1993}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Һуңғы Һартай|Һуңғы һартай]]
* [[Иҙеүкәй менән Мораҙым]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Ибн Хаджар аль-Аскаляни]]|заглавие=Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды|ответственный=[[В. Г. Тизенгаузен]]|издание=|место=СПб.|издательство=Типография [[Петербургская академия наук|Императорской академии наук]]|год=1884|страницы=449—454|часть=XXIII. Из летописи Эльскалани|ref=Ибн Хаджар}}
* {{Китап|автор=[[Такиюддин аль-Макризи]]|заглавие=Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды|ответственный=В. Г. Тизенгаузен|издание=|место=СПб.|издательство=Типография Императорской академии наук|год=1884|страницы=417—442|часть=XXI. Из сочинений Эльмакризи|ref=аль-Макризи}}

* {{Китап|автор=[[Гарустович Г. Н.]]|заглавие=Ислам и власть в Золотой Орде|ссылка часть=http://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2019/01/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%B8-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf#page=73|место=Казань|издательство=[[Институт истории АН РТ|Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ]]|год=2012|страницы=73—97|isbn=978-5-94981-163-4|часть=Религиозная ситуация в Золотой Орде глазами современников|ref=Гарустович}}
* {{Китап|автор=[[Герцен, Александр Германович|Герцен А. Г.]], Могаричев Ю. М.|заглавие=Крепость драгоценностей. Кырк-Ор. Чуфут-кале|ссылка=http://handvorec.ru/doc/PUBLIC/krepost%20drag.PDF|место=Симферополь|издательство=Таврида|год=1993|страницы=58—64|isbn=5-7780-0216-5|ref=Герцен, Могаричев}}
* {{Китап|автор=[[Тунманн, Иоганн Эрих|Тунманн И. Э.]]|заглавие=Крымское ханство|ответственный=|издание=|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1991|страницы=|страниц=|isbn=|ref=Тунманн}}
* {{Китап|автор=Фадеева Т. М.|заглавие=Горный Крым (Гробница Джанике-ханым дочери хана Тохтамыша )|ссылка=http://www.bibliotekar.ru/3-1-72-gorniy-krym/9.htm|место=Симферополь|издательство=Бизнес-Информ|год=2007|ref=Фадеева}}
* {{Китап|автор=Фадеева Т. М.|заглавие=Тайны горного Крыма (Чуфут-кале и Успенский монастырь)|ссылка=http://family-travel.crimea.ru/books/Kniga_fadeeva/3.3.html|место=Симферополь|издательство=Бизнес-Информ|год=2001|страниц=252|ref=Фадеева}}
* {{Китап|автор=[[Валиханов, Чокан Чингисович|Чокан Ч. В.]]|заглавие=Собрание сочинений в пяти томах|ссылка=https://dlib.rsl.ru/viewer/01004460966|место=Алматы|издательство=Издательство [[Национальная академия наук Казахстана|Академии наук Казахской ССР]]|том=1|год=1984|страниц=432|ref=Валиханов}}

== Һылтанмалар ==
* {{Мәҡәлә|автор={{nobr|Кустовая М.}}|заглавие=Сказание о Джанике из Кырк-ора|ссылка=http://jalita.com/guidebook/legends/djanike.shtml|издание=Легенды Крыма|год=1967|ref=Кустовая}}
* {{Мәҡәлә|автор={{nobr|Селезнёв Ю. В.}}|заглавие=Деятельность хана Джелаль ад-Дина в контексте международных отношений эпохи Грюнвальдской битвы|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/v/deyatelnost-hana-dzhelal-ad-dina-v-kontekste-mezhdunarodnyh-otnosheniy-epohi-gryunvaldskoy-bitvy|год=2010|номер=2|страницы=46—51|ref=Селезнёв}}
* [https://web.archive.org/web/20240219111829/https://bashkizi.ru/articles/k-nsy-yshty-b-y-k-atyndary/2022-04-15/y-nek-y-2770775 /ж. «Башҡортостан ҡыҙы» /Көнсығыштың бөйөк ҡатындары. «Йәнекәй» Гөлнара Хәләфетдинова]
[[Категория:Сыңғыҙиҙар]]
[[Категория:Алтын Урҙа]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:1437 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>a9zyfqx10p1wv19132gjldx1svr2rpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кугубаев Яков Анатольевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197659</id>
    <revision>
      <id>1309534</id>
      <parentid>1298280</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T01:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7120" sha1="qdhjkxz7pkh9ov8rgz5pi7396nvs775" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кугубаев Яков Анатольевич''' ([[2 июнь]] [[1989 йыл]]) — эшҡыуар, [[Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының 6-7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] (2018 йылдан)&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot;&gt;[https://www.gsrb.ru/ru/organization/deputies/82490/ Кугубаев Яков Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180707/https://www.gsrb.ru/ru/organization/deputies/82490/ |date=2024-03-23 }}&lt;/ref&gt;. Берҙәм Рәсәй партияһы яҡлыларҙың Башҡортостан төбәк советы рәйесе. Партияның генераль советы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Яков Анатольевич Кугубаев 1989 йылдың 2 июнендә [[Ырымбур]] ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 2004 йылда шәхси эшҡыуар булып башлай&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;.
2011 йылда [[Бөрө дәүләт педагогия институты|Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһы]]н социаль педагог-педагог-психолог һөнәре буйынса тамамлай&lt;ref&gt;[https://www.birsk.ru/node/1766 Выпускники кафедры. Кугубаев Яков Анатольевич]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Тверь дәүләт техник университетында ла белем ала (2013). Артабан [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]]нда аспирантурала уҡый (2011—2014), бер үк ваҡытта вузда инженер булып эшләй. 2012—2013 йылдарҙа «Слава Зайцевтың модалар йорто» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең менеджеры була&lt;ref name=&quot;ЕР&quot;&gt;[https://er.ru/person/72435e92-7786-4904-bb14-878c6f746bea Кугубаев Яков Анатольевич]&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта икенсе юғары белем ала — 2013 йылда Тверь дәүләт техник университетын «Мәғлүмәт системалары һәм технологиялар» һөнәре буйынса тамамлай.
2015—2017 йылдарҙа «Кугубаева Л. М.» шәхси предприятиеһы менеджеры. Эшҡыуарлыҡ менән бер рәттән өсөнсө юғары белем ала — Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлай (2017). 2017 йылдан бөгөнгәсә крәҫтиән-фермер хужалығын етәкләй&lt;ref&gt;[https://birskpress.ru/news/novosti/2023-06-04/na-sabantue-v-birskom-rayone-deputat-gossobraniya-kurultaya-rb-yakov-kugubaev-rasskazal-o-gospodderzhke-fermerov-3289808 На сабантуе в Бирском районе депутат Госсобрания—Курултая РБ Яков Кугубаев рассказал о господдержке фермеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180708/https://birskpress.ru/news/novosti/2023-06-04/na-sabantue-v-birskom-rayone-deputat-gossobraniya-kurultaya-rb-yakov-kugubaev-rasskazal-o-gospodderzhke-fermerov-3289808 |date=2024-03-23 }}&lt;/ref&gt;, 2019 йылдан алып — «КиберДройд» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең генераль директоры.

2022 йылда дүртенсе юғары белем ала — [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәгн Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай&lt;ref name=&quot;ЕР&quot; /&gt;.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш депутаты&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* &quot;За бескорыстный вклад в организацию Общероссийской акции взаимопомощи «#МыВместе» миҙалы
* РФ Федераль Йыйылышының Федерация Советы Рәйесенең Рәхмәте&lt;ref name=&quot;ЕР&quot; /&gt;
* БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесенең Рәхмәте
* Башҡортостан Республикаһында Эшҡуарҙар хоҡуғын яҡлау буйынса уполномоченный аппаратының Рәхмәте
* &quot;НАРОДНЫЙ ФРОНТ «ЗА РОССИЮ» Бөтә Рәсәй ижтимағи хәрәкәтенең Рәхмәте
* БР район хакимиәттәре башлыҡтарының Рәхмәттәре&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ҡарамағындағы Йәш закон сығарыусылар палатаһы Рәйесе урынбаҫары &lt;br&gt;
&quot;НАРОДНЫЙ ФРОНТ «ЗА РОССИЮ» Бөтә Рәсәй ижтимағи хәрәкәтенең төбәк бүлексәһе штабы ағзаһы &lt;br&gt;
«Село. Территория развития» проектының төбәк эксперты &lt;br&gt;
М. Шайморатов исемендәге ирекмәндәр штабы ирекмәне&lt;ref name=&quot;ГСРБ&quot; /&gt;
РФ Дәүләт Думаһы депутатының йәмәғәт башланғысындағы ярҙамсыһы &lt;br&gt;
БР-ҙа Эшҡыуарҙар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса уполномоченныйҙың йәмәғәт башланғысындағы ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[https://ideputat.er.ru/user/80786 Кугубаев Яков Анатольевич]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pmzsf.ru/tag-is-kugubaev-yakov-anatolevich/ Деятельность: «Кугубаев Яков Анатольевич»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180708/https://pmzsf.ru/tag-is-kugubaev-yakov-anatolevich/ |date=2024-03-23 }}
* [https://birskpress.ru/articles/SMO/2024-02-12/deputat-biryanin-yakov-kugubaev-s-tovarischami-ushel-ryadovym-na-svo-3639388 Депутат, бирянин Яков Кугубаев с товарищами ушел рядовым на СВО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240323180708/https://birskpress.ru/articles/SMO/2024-02-12/deputat-biryanin-yakov-kugubaev-s-tovarischami-ushel-ryadovym-na-svo-3639388 |date=2024-03-23 }}

[[Категория:7-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]</text>
      <sha1>qdhjkxz7pkh9ov8rgz5pi7396nvs775</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йогурт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198352</id>
    <revision>
      <id>1309380</id>
      <parentid>1284169</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T15:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10465" sha1="a03d3g88hokz7qi4pawjyeqeo8a1n61" xml:space="preserve">[[File:Joghurt.jpg|мини|Йогурт тәрилкәһе]]
'''Йогурт''' (''боронғо төрки'' — ''йоғүрт'', {{lang-tr|yoğurt}}) — һөттән әҙерләнгән һәм махсус бактериялар ярҙамында әсетелгән аҙыҡ&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|заглавие=Башҡорт теленең академик һүҙлеге. IV Том|место=Өфө|издательство=Китап|год=2012|страницы=52-се б.}}&lt;/ref&gt;. Йогурттың бай тарихы һәм күп төрлө файҙалы үҙенсәлектәре бар, ул бөтә донъя буйлап киң ҡулланыла. Йогурт төрҙәрен төрлө тәм-томдар, емеш-еләк, һәм тәмләткестәр менән байытып, бер нисә төрлө ысулдар менән әҙерләргә мөмкин.

== Тарихы ==
Йогурттың килеп сығыуы бик боронғо замандарға барып тоташа. Тәүге тапҡыр ул Кавказ, Урта Азия һәм Төркиә территорияларында ҡулланылған. Тәүҙә кешеләр һөттө күн мискәләрҙә йәки һауыттарҙа һаҡлаған, был шарттарҙа һөт үҙенән-үҙе әсей башлаған һәм йогуртҡа әүерелгән. Был процесс кешеләргә һөттө оҙаҡ ваҡыт һаҡлау мөмкинлеген биргән. «Йогурт» һүҙе ''«yoğurt»'' тигән төрөк һүҙенән килеп сыҡҡан, ул монголса ''«yogur»'' һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни «ҡуйы һөт» тигәнде аңлата. Йогурт башта һөттө һаҡлау ысулы булараҡ ҡулланылған, сөнки ферментация ваҡытында барлыҡҡа килгән һөт кислотаһы тәбиғи консервант булараҡ эш иткән. Ваҡыт үтеү менән йогурт бөтә донъяға тарала, төрлө мәҙәниәттәрҙә үҙенсәлекле етештереү ысулдары һәм тәм-том профилдәре эшләнә.

== Йогурт етештереү ==
Йогурт етештереү процесы бер нисә этаптан тора:

* Һөт әҙерләү: Тәүҙә һөт 85°C тиклем ҡайнатыла. Был процесс һөттәге бактерияларҙы юҡҡа сығара.

* Һыуытыу: Һуңынан һөт 43-46°C тиклем һыуытылып, уға махсус йогурт бактериялары өҫтәлә.

* Әсетеү: Әсеү процесы 4-6 сәғәт дауам итә, был ваҡыт эсендә һөт әсей һәм йогуртҡа әүерелә. Был процесс 42-44°C температураһында үтә. Әсеү тамамланғас, йогурт һыуытҡысҡа ҡуйыла һәм ҡулланыуға әҙер була.

=== Йогурт төрҙәре ===
Йогурттың бер нисә төрө бар:

* Тәбиғи йогурт: Тик бактериялар һәм һөт менән яһалған йогурт.

* Емеш-еләк йогурты: Төрлө емеш-еләктәр менән байытылған йогурт төрө.

* Шәкәрле йогурт: Тәмләткестәр һәм шәкәр өҫтәлгән йогурт.

* Грек йогурты: Һыуын алып ташлап, ҡуйыраҡ консистенцияға еткерелгән йогурт.

* Пробиотик йогурты: Эсәктәр өсөн файҙалы бактериялар менән байытылған йогурт.

=== Файҙаһы ===
Йогурт кеше организмы өсөн файҙалы матдәләргә бай&lt;ref&gt;[https://sterlibashevskierodniki-b.ru/articles/auly-a-lau/2020-08-11/yogurt-mer-e-o-ayta-613532 Йогурт ғүмерҙе оҙайта...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615073710/https://sterlibashevskierodniki-b.ru/articles/auly-a-lau/2020-08-11/yogurt-mer-e-o-ayta-613532 |date=2024-06-15 }}&lt;/ref&gt;. Ул витаминдар һәм минералдар менән тәьмин итә, иммунитетты нығыта, ашҡаҙан-эсәк системаһының эшмәкәрлеген яҡшырта. Йогуртта организм өсөн файҙалы бактериялар – пробиотиктар бар, улар аш эшкәртеү процесын яҡшырта һәм иммун системаһын көсәйтә&lt;ref&gt;[https://dairagazite.ru/articles/common_material/2021-05-15/y-erl-ng-n-yogurt-2367936 Өйҙә әҙерләнгән йогурт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615073709/https://dairagazite.ru/articles/common_material/2021-05-15/y-erl-ng-n-yogurt-2367936 |date=2024-06-15 }}&lt;/ref&gt;. 

Йогурт организм өсөн бик файҙалы:

* Пробиотиктар: Йогуртта файҙалы бактериялар бар, улар аш эшкәртеү процесын яҡшырта һәм эсәктәрҙең сәләмәтлеген һаҡлай.

* Витаминдар һәм минералдар: Йогурт витаминдарҙың (В2, В12) һәм кальций, магний кеүек минералдарҙың сығанағы булып тора.

* Иммунитет: Йогурт организмдың иммун системаһын нығытыуға булышлыҡ итә.

* Ашҡаҙан-эсәк системаһының эшмәкәрлеге: Йогуртты даими ҡулланыу ашҡаҙан-эсәк системаһының эшмәкәрлеген яҡшырта. Пробиотиктар матдәләр алмашыуын яҡшыртып, ауырыуҙарҙан һаҡлауға булышлыҡ итә.

== Ҡулланыу ==
Йогурт төрҙәре кулинарияла төрлө ризыҡтарҙы әҙерләүҙә лә киң ҡулланыла. Мәҫәлән, салаттар өсөн соус, десерттарҙа, бәлештәр һәм башҡа ашамлыҡтарҙа. Йогуртты үҙенсәлекле ризыҡ итеп тә, төрлө ризыҡтар менән бергә лә ҡулланалар.

Йогурт төрлө ризыҡтарҙа ҡулланыла:

* Иртәнге аш: Йогуртты иртәнге ашта мюсли йәки гранола менән ҡулланыу киң таралған.

* Десерт: Йогурттан төрлө десерттар әҙерләргә мөмкин.

* Соус: Йогурт салаттар һәм башҡа ашамлыҡтар өсөн соус булараҡ файҙаланыла.

* Бешереү: Йогуртты төрлө бәлештәр һәм печенье рецептарында файҙаланырға мөмкин.

* Маринад: Йогурт ит һәм балыҡ өсөн маринад булараҡ та ҡулланыла.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Turkish strained yogurt.jpg|Төрөк йогурты Süzme, май миҡдары 10 %
Yoghurt for sale.jpg|Балсыҡ көршәктәргә тултырылған татлы йогурт Бангладешта һатыла.
Fresh ayran.jpg|Айран-йогурт нигеҙендәге тәмле эсемлек, уны ғәҙәттә һалҡын килеш бирәләр, ҡайһы берҙә газлаштыралар һәм мята һәм тоҙ менән тәмләтәләр.
Skyr.is með vanillu.jpg|Скир-традицион рәүештә һалҡын килеш һөт һәм шәкәр менән бирелә торған йогуртҡа оҡшаш исланд әсетелгән (ферментланған) продукты.
Raita with cucumber and mint.jpg|Райта-Һиндостан субконтинентында йогурттан әҙерләнгән тәмләткестәр.
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
*History of Yogurt. National Yogurt Association.[https://www.aboutyogurt.com/index.asp?sid=5 Yogurt History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518203728/http://aboutyogurt.com/index.asp?sid=5 |date=2021-05-18 }}
*The Origins of Yogurt. The Yogurt in Nutrition Initiative.[https://www.yogurtinnutrition.com/yogurt-and-health/origins-of-yogurt Yogurt Origins]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*How Yogurt is Made.&quot; How Products Are Made.[http://www.madehow.com/Volume-5/Yogurt.html Yogurt Production]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*The Science of Yogurt: What Makes it So Good?&quot; Harvard T.H. Chan School of Public Health. https://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/yogurt/ Science of Yogurt]
*Types of Yogurt. Dairy Council Northern Ireland. [https://www.dairycouncil.co.uk/types-yogurt Types of Yogurt]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Different Types of Yogurt: Which is Best?&quot; Healthline. [https://www.healthline.com/nutrition/yogurt-types Types of Yogurt]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Health Benefits of Yogurt.&quot; Mayo Clinic. [https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/nutrition-and-healthy-eating/expert-answers/benefits-of-yogurt/faq-20057823 Yogurt Benefits]
*Yogurt: Role in Diet.&quot; WebMD. [https://www.webmd.com/diet/obesity/features/health-benefits-yogurt Yogurt in Diet]
*Ways to Use Yogurt.&quot; Epicurious. [https://www.epicurious.com/ingredients/ways-to-use-yogurt-in-cooking-article Using Yogurt]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*10 Ways to Use Yogurt. BBC Good Food. [https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/top-10-ways-use-yogurt Ways to Use Yogurt]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Йогурт]]
[[Категория:Десерттар]]
[[Категория:Әсетелгән һөт ризыҡтары]]</text>
      <sha1>a03d3g88hokz7qi4pawjyeqeo8a1n61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марат Фәрит улы Сиражетдинов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199466</id>
    <revision>
      <id>1309634</id>
      <parentid>1284727</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T10:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7231" sha1="o3loco4c0sgaai9yk17k8zku7eg296g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Марат Сиражетдинов''', '''Марат Фәрит улы Сиражетдинов''' ({{lang-tt|Марат Фәрит улы Сираҗетдинов}}; [[1948 йыл|1948]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]], [[Өфө]] — [[26 март]] 2025 йыл, [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]], [[Ҡазан]]) — виртуоз пианис, музыкант, симфоник оркестр солисы, Татарстандың халыҡ артисы. Татар фортепиано музыкаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән һәм татар композиторҙарының ижадын пропагандалаған кеше.

== Биографияһы ==
1948 йылда [[Өфө|Өфөлә]] тыуған. Атаһы Фәрит Сиражетдинов — музыкант, баянсы. Марат бала саҡтан талантлы була, көйҙәрҙе тиҙ генә йыйып ала, шунда уҡ яттан өйрәнә. [[Өфө сәнғәт училищеһы|Музыка мәктәбен]] 2 йылда тамамлай. [[Мәскәү дәүләт консерваторияһы|Мәскәү консерваторияһының]] махсус фортепиано класын тамамлаған (уҡытыусыһы РСФСР-ҙың халыҡ артисы, профессор {{Тәржемәһеҙ 5|Алексей Наседкин|Алексей Наседкин|d|Q4715984}} (1942—2014). Мәскәүҙә уҡығанда СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Наталья Гутмандың концертында аккомпаниаторы ла була. Һуңынан [[Жиһанов Нәжип Ғаяз улы|Нәзип Жиһанов]] уны [[Ҡазан|Ҡазанға]] саҡыра. [[Өфө|Өфөлә]] фатир тәҡдим итһәләр ҙә, Марат Ҡазанда ҡала, [[Н. Ғ. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһы|Ҡазан дәүләт консерваторияһында]] уҡытыусы булып эшләй, талантлы музыканттар әҙерләй. Симфоник оркестрҙа уйнай, алдынғы солист була. [[Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты|Ҡазан педагогия университетының]] музыка факультетында фортепиано уҡытыусыһы булып эшләй.

== Ижады ==
Етмешенсе йылдар башында уҡ Татарстанда иң билдәле виртуоз пианисттарҙың береһе булып таныла. Репертуарында [[Фредерик Шопен]], [[Роберт Шуман]], Сергей Рахманинов, [[Прокофьев Сергей Сергеевич|Сергей Прокофьев]] һәм башҡа донъяға билдәле легендар композиторҙар әҫәрҙәре бар. Ул татар фортепиано музыкаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә: [[Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы|Рөстәм Яхин]], [[Жиһанов Нәжип Ғаяз улы|Нәзип Жиһанов]], Ренат Еникиев кеүек композиторҙар әҫәрҙәрен иң яҡшы башҡарыусы була. [[Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы|Рөстәм Яхин,]] үҙе пианист булыуына ҡарамаҫтан, әҫәрҙәрен Марат Сиражетдиновҡа ышанып тапшыра, сөнки ул фортепиано концерттарында айырым һәләтле аккомпаниатор була. Фасил Әхмәтов үҙенең фортепиано буйынса концертын Марат Сиражетдиновҡа арнаны. Ижади тормошонда ул үҙенсәлекле репертуар ижад итә, 200-ҙән ашыу концерт бирә&lt;ref&gt;''Диана Салихзянова''. [https://vuslon.ru/news/obschestvo/usel-iz-zizni-narodnyi-artist-tatarstana-marat-sirazetdinov Ушел из жизни Народный артист Татарстана Марат Сиразетдинов.] «Волжская новь», 27.03.2025&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың [[26 март]]ында 76 йәшендә [[инсульт]] һөҙөмтәһендә вафат була. Ул Мамадыш трактындағы татар зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://rewizor.ru/music/news/v-kazani-proshchautsya-s-pianistom-virtuozom-maratom-sirazetdinovym/ В Казани прощаются с пианистом-виртуозом Маратом Сиразетдиновым.] РЕВИЗОР.РУ, 27.03.2025&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Тәүге никахынан уның Илгиз исемле улы һәм Әмир исемле ейәне бар.

Икенсе никахы, 1985 йылдан алып, йырсы [[Регина Сәйфи]], уның менән улдары Алмаз һәм Алан, һәм бер ейәне бар.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;''Гөлнар Гарифуллина''. [https://intertat.tatar/news/az-gena-kaldy-dip-sizena-ide-unikal-xaterle-pianist-marat-siraetdinov-vafat-5871971 «Әз генә калды» дип сизенә иде&quot; — уникаль хәтерле пианист Марат Сираҗетдинов вафат.] [[Интертат]], 28.03.2025&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20250506082729/http://nko.ayaris.ru/guest/3543 Сиражетдинов Марат Фәрит улы.] ayaris.ru
* ''Гөлнар Ғарифуллина'' . [https://intertat.tatar/news/az-gena-kaldy-dip-sizena-ide-unikal-xaterle-pianist-marat-siraetdinov-vafat-5871971 «Ул ғына ҡалған кеүек тойолдо» — Үҙенсәлекле хәтерле пианист Марат Сиражетдинов арабыҙҙан китте.] 28.03.2025 йыл .
[[Категория:Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусылары]]
[[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Татарстандың халыҡ артистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:26 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>o3loco4c0sgaai9yk17k8zku7eg296g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кодекс Куманикус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199491</id>
    <revision>
      <id>1309506</id>
      <parentid>1285564</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>1309506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11990" sha1="1sprhg8nj8xh2r9l5w6g3llsw5wjk6f" xml:space="preserve">[[Файл:Codex Cumanicus 58.jpg|thumb|уңда|Тутығош һүрәте төшөрөлгән ҡулъяҙма бите.]]
'''Кодекс Куманикус''' — [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙың]] [[Тел ғилеме|лингвистик]] ҡулланмаһы, [[Католик сиркәүе|католик]] [[миссионер]]ҙарына күсмә [[Төрки халыҡтар|төрки]] халыҡ булған [[Ҡомандар|ҡомандар]] менән аралашырға ярҙам итеү өсөн тәғәйенләнгән. Әлеге ваҡытта ул [[Венеция|Венецияла]], [[Biblioteca Marciana|Изге Марк китапханаһында]] һаҡлана (BNM ms Lat. Z. 549 (=1597)).

Кодекс XIV быуатта [[Ҡырым|Ҡырымда]] булдырылған һәм [[Ҡырымтатар теле|ҡырымтатар теленең]] иң боронғо яҙма ҡомартҡыларының береһе тип иҫәпләнә, был [[Ҡыпсаҡ телдәре|ҡыпсаҡ]] һәм [[Уғыҙ телдәре|уғыҙ]] диалекттары (һөйләштәре) тарихы өсөн бик мөһим, сөнки ул туранан-тура [[Ҡара диңгеҙ]] буйы далаларының һәм айырыуса [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауының]] ҡыпсаҡтары (половцы, ҡомандар) менән бәйле.&lt;ref name=&quot;Гаркавец&quot;&gt;{{cite book| author = [[:ru:Гаркавец, Александр Николаевич|Гаркавец А. Н.]] | chapter = | chapter-url = | format = | url = https://www.academia.edu/22460578 | title = Кыпчакские языки: куманский и армяно-кыпчакский | orig-year = | agency = | edition = |location= [[Алматы|Алма-Ата]] |date = 1987 |publisher= Наука |volume= | pages = 18| series = | isbn = }} {{цитата|''Йыйынтыҡтың тулыһынса формалашыу урынына килгәндә, иң ихтимал булғаны тип Кафаны иҫәпләргә кәрәк'' &lt;...&gt; ''Диалект үҙенсәлектәре буйынса кодекс ҡырымтатар теленең иң боронғо ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, ул ҡыпсаҡ һәм уғыҙ һөйләштәре тарихы өсөн ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә...''}}&lt;/ref&gt;


== Сығышы һәм йөкмәткеһе ==
Ул ике өлөштән тора. Беренсе өлөшө [[латин алфавиты]] менән яҙылған [[латин теле|латин]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Ҡоман теле|ҡоман]] телдәрендәге һүҙлектән, һәм ҡоман ҡылымдары, исемдәре һәм алмаштарынан, уларҙың латинса мәғәнәләре менән бирелгән бағананан тора. Икенсе өлөшө ҡоман-[[Урта юғары немец теле|немец]] һүҙлегенән, ҡоман грамматикаһы тураһында мәғлүмәттән һәм [[Петрарка|Петраркаға]] ҡараған шиғырҙарҙан тора.&lt;ref name=&quot;atalar&quot;&gt;[http://atalarmirasi.org/tr/149-codex-cumanicus-kumanlar-kitab%C4%B1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209102023/http://atalarmirasi.org/tr/149-codex-cumanicus-kumanlar-kitab%C4%B1 |date=2022-12-09 }} Codex Cumanicus (Kumanlar Kitabı)&lt;/ref&gt; Ләкин кодекста тел «татар» (''tatar til'') тип аталған.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Other Europe in the Middle Ages: Avars, Bulgars, Khazars and Cumans|page=406|author=Florin Curta|year=2007}}&lt;/ref&gt;

&quot;Кодекс Куманикус&quot;тың беренсе өлөшө ғәмәли маҡсаттарҙа, телде өйрәнергә ярҙам итеү өсөн яҙылған. Икенсе өлөшө [[Ҡомандар|ҡомандар]] араһында христианлыҡты таратыу өсөн яҙылған, һәм дини китаптарҙан төрлө өҙөктәр уларҙың ҡоманса тәржемәһе менән бирелгән. Шул уҡ бүлектә һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр һәм яҡынса 50 йомаҡ, шулай уҡ дини лидерҙарҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында хикәйәләр бар.&lt;ref name=atalar /&gt;

Кодекс, күрәһең, яйлап барлыҡҡа килгән. Инде XI быуат уртаһында уҡ сауҙа, сәйәси һәм дини лидерҙар, айырыуса Венгрияла, [[Ҡомандар|ҡомандар]] менән һөҙөмтәле аралашыуға ынтылғандар. [[Генуя Республикаһы]] кеүек [[Италияның ҡала-дәүләттәре|Италия ҡала-дәүләттәре]] [[Ҡара диңгеҙ]] яр буйында сауҙа постары һәм колониялар булдыра башлағас, [[Ҡоман теле|ҡоман телен]] өйрәнеү өсөн ҡулланмаларға ихтыяж киҫкен артҡан.

Кодекстың иң боронғо өлөштәре XII йәки XIII быуатта барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Ваҡыт үтеү менән, күрәһең, байтаҡ өҫтәмәләр индерелгән. [[Венеция|Венецияла]] һаҡланған күсермәһе 1r битендә 1303 йылдың 11 июле тип билдәләнгән&lt;ref&gt;https://archive.org/details/codexcumanicusbi00kuunuoft/page/n147/mode/2up &quot;MCCCIII die XI Iuly&quot;&lt;/ref&gt; (ҡарағыҙ: Дримба, 35-се б.; һәм Шмидер, Шмидер/Шрайнерҙа, XIII б.). Кодекс бер нисә үҙ аллы әҫәрҙең берләштерелгән йыйынтығынан тора.

== Йомаҡтар ==
«Ҡоман йомаҡтары» (CC, 119–120; 143–148) боронғо төрки фольклорын өйрәнеү өсөн бик мөһим сығанаҡ булып тора. [[Андреас Титце]] уларҙы «[[Төрки телдәр|төрки]] халыҡтарҙың уртаҡ мираҫы булған йомаҡ төрҙәренең иң боронғо варианттары» тип атаған.

''Aq küymengin avuzı yoq. Ol yumurtqa.''
: «Аҡ [[тирмә]]нең ауыҙы (инеү урыны) юҡ. Ул йомортҡа.»
''Kökçä ulahım kögende semirir. Ol huvun.''
: «Күкһел бәрәсем бәйҙә һимерә. Ул ҡауын.»
''Oturğanım oba yer basqanım baqır canaq. Ol zengi.''
: «Ултырған ерем — ҡалҡыулыҡ. Баҫҡан ерем — баҡыр туҫтаҡ. Өҙәңге.»

== Миҫал ==
Кодекстағы [[Атайыбыҙ|Атайыбыҙ доғаһы]] былай яңғырай:
{|class=wikitable
!Ҡоманса
|
''Atamız kim köktäsiñ. Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ — neçik kim köktä, alay [da] yerdä. Kündeki ötmäkimizni bizgä bugün bergil. Dağı yazuqlarımıznı bizgä boşatqıl — neçik biz boşatırbız bizgä yaman etkenlergä. Dağı yekniñ sınamaqına bizni quvurmağıl. Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen!''
|-
!Башҡортса
|
''Күктәрҙәге Атабыҙ! Изге булһын һинең исемең, һинең Батшалығың килһен, һинең ихтыярың күктәге кеүек, ерҙә лә булһын. Бөгөнгә кәрәк көндәлек икмәгебеҙҙе бир. Бурыслыларҙы кисергән кеүек, беҙҙең дә бурыстарыбыҙҙы (гөнаһтарыбыҙҙы) кисер. Беҙҙе һынауға дусар итмә (шайтан ҡотҡоһона бирелергә юл ҡуйма), яуызлыҡтан һаҡла. Амин!''&lt;ref&gt;Башҡортса тәржемә дини текстарҙа ҡулланылған стандарт вариантҡа яҡынлаштырылды, ҡоманса текстың мәғәнәһенә тура килерлек итеп.&lt;/ref&gt;
|-
![[Ҡырымтатар теле|Ҡырымтатарса]]
|
''Atamız kim köktesiñ. Alğışlı olsun seniñ adıñ, kelsin seniñ hanlığıñ, olsun seniñ tilegeniñ — nasıl kökte, öyle [de] yerde. Kündeki ötmegimizni bizge bugün ber. Daa yazıqlarımıznı (suçlarımıznı) bizge boşat (bağışla) — nasıl biz boşatamız (bağışlaymız) bizge yaman etkenlerge. Daa şeytannıñ sınağanına bizni qoyurma. Episi yamandan bizni qurtar. Amin!''
|}

== Codex Cumanicus буйынса сығанаҡтар ==
* Güner, Galip (2016), Kuman Bilmeceleri Üzerine Notlar (Ҡоман йомаҡтары тураһында яҙмалар), Kesit Press, İstanbul. 168 б.
* Argunşah, Mustafa; Güner, Galip, Codex Cumanicus, Kesit Yayınları, İstanbul, 2015, 1080 б. (https://www.academia.edu/16819097/Codex_Cumanicus)
* [https://web.archive.org/web/20050307164248/http://eurasia-research.com/erc/002cam.htm Доктор Питер Б. Голден Кодекс тураһында]
* [http://www.qypchaq.unesco.kz/Docs/Codex%20Cumanicus/CC_1-55_low.pdf «Codex Cumanicus»тың итальян өлөшө, 1-55 бб. (38,119 Мб)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231008122614/http://www.qypchaq.unesco.kz/Docs/Codex%20Cumanicus/CC_1-55_low.pdf |date=2023-10-08 }}
* [http://www.qypchaq.unesco.kz/Docs/Codex%20Cumanicus/CC_56-83_low.pdf «Codex Cumanicus»тың немец өлөшө, 56-83 бб. (5,294 Мб)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230815091840/http://www.qypchaq.unesco.kz/Docs/Codex%20Cumanicus/CC_56-83_low.pdf |date=2023-08-15 }}
* Schmieder, Felicitas et Schreiner, Peter (мөхәррирҙәр), Il Codice Cumanico e il suo mondo (Кодекс Куманикус һәм уның донъяһы). Atti del Colloquio Internazionale (Халыҡ-ара коллоквиум материалдары), Venezia, 6-7 декабрь 2002. Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 2005, XXXI-350 б., илл. (Centro Tedesco di Studi Veneziani, Ricerche, 2).
* Drimba, Vladimir, Codex Comanicus. Édition diplomatique avec fac-similés (Факсимилеләр менән дипломатик баҫма), Bucarest 2000.
* Davud Monshizadeh, Das Persische im Codex Cumanicus (Кодекс Куманикусҡа фарсы [теле]), Uppsala: Studia Indoeuropaea Upsaliensia, 1969.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

{{Commons category}}

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://www.internetculturale.it/jmms/iccuviewer/iccu.jsp?id=oai%3A193.206.197.121%3A18%3AVE0049%3ACSTOR.243.15099&amp;mode=all&amp;teca=marciana Codex Cumanicus онлайн]
* [[iarchive:codexcumanicusbi00kuunuoft|Codex Cumanicus-тың латинса тулы тексы]]
* Golden, Peter B. &quot;[https://web.archive.org/web/20170320170239/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-2/cam2.html Codex Cumanicus]&quot;. Китаптың йөкмәткеһенә ентекле күҙәтеү бирә.
* Encyclopædia Iranica-лағы мәҡәлә: http://www.iranicaonline.org/articles/codex-cumanicus
* Лигетиның пролегомендарының һәм Куундың латинса баҫмаһының һәм аңлатмаларының тулы күсермәһе (Будапештта 1981 йылда баҫылған): https://library.hungaricana.hu/hu/view/MTAKonyvtarKiadvanyai_BORB_01/?pg=0&amp;layout=s
* Лигетиның пролегомендары: [https://www.jstor.org/stable/23682271 https://www.jstor.org/stable/23682271]

{{wikisource|tr}}
[[Категория:Төрки телдәр]]
[[Категория:Ҡомандар]]
[[Категория:Ҡульяҙмалар]]</text>
      <sha1>1sprhg8nj8xh2r9l5w6g3llsw5wjk6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-11-09</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201638</id>
    <revision>
      <id>1309504</id>
      <timestamp>2026-11-08T22:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Panorama of Himalayas from Ranikhet, Uttarakhand, India.jpg</comment>
      <origin>1309504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="mrl61585nut8ao4oaprlf099ypqehi8" xml:space="preserve">Panorama of Himalayas from Ranikhet, Uttarakhand, India.jpg</text>
      <sha1>mrl61585nut8ao4oaprlf099ypqehi8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>